Skip to main content

Full text of "Jan Pietersz. Coen, bescheiden omternt zijn bedrijf in Indië, verzameld door H.T. Colenbrander. Uitg. door het Koninklijk Institut voor de Taal-, Land- en Volkenkunde van Nederlandsch-Indië"

See other formats 


yti.'^f 


rt' 


CVIIBRIS 


DAKRAMER 


JAN  PIETERSZ.  COEN 

BESCHEIDEN  OMTRENT  ZIJN  BEDRIJF  IN  INDIË 


MMIMMMHM 


Digitized  by  the  Internet  Archive 

in  2009  with  funding  from 

Ontario  Council  of  University  Libraries 


http://www.archive.org/details/janpieterszcoenb01coen 


JAN  PIETERSZ.  COEN 


BESCHEIDEN 


OMTRENT  ZIJN  BEDRIJF  IN  INDIË 


VERZAMELD    DOOR 


Dr.  H.  T.  COLENBRANDER 


UITGEGEVEN     DOOR     HET     KONINKLIJK     INSTITUUT     VOOR     DE 
TAAL-,    LAND-    EN    VOLKENKUNDE    VAN    NEDERLANDSCH-INDIË 


EERSTE  DEEL 


'S-GRAVENHAGE 

MARTINUS    NIJHOFF 

1919 


Opgedragen 


aan 


Hare  Majesteif  de  Koningin  der  Nederlanden 


Beschermvrouwe 


van 


hef 


Koninklijk   fnsfifuuf  voor  c/e    Taal-,    Land-    en    Volkenkunde 

van 
Nederlandsch-Indië 


INHOUD. 


Inleiding XIII. 

IJan.  1614 • 1. 

Aankomst,  1.  —  Rois,  1.  —  Toestand  te  Bantam,  3.  —  Resluiten  te  Bantam  genomen, 
4.  —  Pangeran  van  Bantam,  5.  —  Tlieunemans,  5.  —  Loge  te  Jacatra,  6.  —  Amboina, 
7.  —  Kolonisatie  en  religie,  9.  — Inlandsche  bevolking,  10.  —  Engelsohen  op  Amboina, 
11.  —  Hitoe  tegen  Loehoe,  14.  —  Batjan,  15.  —  Ternate  en  Tidorc,  15.  —  Aanval  op  ïi- 
dorc,  16.  —  Solor,  21.  —  Contract  met  Booten,  22.  —  Grissec,  23.  —  Japara,  24.  —  Ja- 
catra, 24. —  Jolior,  26.  —  CoromandeI,28.  —  Sockadaua,oO.  —  Patriasclie  missiven,  31. — 
Patani,  33.  —  Aangekomen  schepen,  35.  —  Ketourscliepen,  35.  —  BeUoefto  aan  con- 
tanten, 36.  —  Generale  boekon,  37.  —  Pietcr  Botli,  37.  —  Engelschcn  te  Bantam,  38.  — 
Schenkagiën  voor  Jacati-a,  38. —  Magellaanscbe  Compagnie,  39.  —  ApoUonius  Scliotte, 
39.  —  Xaijver  tusschen  Bantam  en  Jacatra,  40.  —  Drinkwater,  41.  —  Overleden  per- 
sonen, 41.  —  Raad  van  Indië,  42.  —  Eisch  voor  Indië,  44. 

IOFebr.  1614 49. 

Aangekomen  schepen,  49.  —  Portugeezen  voor  Bantam,  50.  —  Klachten  der  Engel- 
sclicn,  5h  —  Japan,  51.  —  Gouverneurs  van  Amboina,  Banda,  Solor,  51. 

10  Xov.  1614 52. 

Aangekomen  schepen,  52.  —  Gesloten  rekeningen,  54.  —  Correspondentie  mot  de 
buitenkantoren,  55.  —  Cotoels  en  Theuuemans,  .56.  —  Meesterschap  ter  zee  niet  genoeg, 
56.  —  Coromandel,  57.  —  Atjeb,  60.  —  Johor,  61.  —  Bantam,  62.  —  Jacatra,  73.  —  De 
Mataram,  73.  —  Grissee ;  Makassar,  75.  —  Soekadana,  75.  —  Boetou,  76.  —  Solor  en 
Timer,  76.  —  Banda,  78.  —  Amboina,  79.  —  Molukken,  80.  —  Patani  en  Siam,  83.  — 
Japan,  84.  —  Coen's  politiek,  85.  —  Varia,  89  —  Aankomst  van  Kcj'nst,  90. 

lONov.  1614(kamerbrief) 93. 

Aangekomen  schepen,  93.  —  Stand  van  Indië,  94.  —  Handel,  94. 

27  Dec.  1614 07. 

Klacht  over  onvoldoende  voorziening,  97.  —  Coromandel,  100.  —  Malakka,  101. — 
Japara,  101.  —  Grissee,  102.  —  Voornemens  van  Reynst,  102.  —  Retourlading,  102.  — 
Terugkeer  van  Pieter  Botli,  101.  —  Joo.st  Pietorsz.,  104.  —  Huis  te  Bantam,  105. — 
Schepen  in  Indië  noodig,  105. 

3  Ma.vrt  1615 109. 

Coromandel,  109.  —  Arabiö,  110.  — Japan,  110.  —  Engolsc.he  schepen,  110.  —  Ban- 
tam, 111. 

22  OcT.  1615 114. 

Aangekomen  schip,  114.  —  Schaarste  aan  contanten,  114.  —  Bantam,  116.  —  Jacatra, 
118.  —  Japara,  119.  —  Grissee,  120.  —  Boeton,  120.  —  Makas.^ar,  120.  —  Solor,  122.  — 
Timor,  122.  —  Banda,  123.  —  Amboina,  124.  —  Molukken,  126.  —  Japan,  128.  —  Atjeh, 
129.  —  Suratte  on  Mocha,  130.  —  Verhouding  tot  de  Engolsohen,  130.  —  Provisiën, 
1.33.  —  Siam,  135.  —  Johor,  135.  —  Soekadana,  136.  —  Tijd  voor  het  uitzenden  van 
schepen,  136.  —  Inlandsche  handel,  137.  —  Staat  van  Indië,  138.  —  Retourlading,  142. 
—  Aankom.st  van  Engelsche  jachten,  143.  —  Gesloten  rekeningen,  144.  —  tlondrik 
Brouwer,  145.  —  Schepen  naar  Malakka  en  olders,  145. 


VIII  INHOUD. 

Bladz. 

27  0cT  1615 147. 

Schepen  naar  Malakka,  147.  —  Besluit  tegen  de  Engelschen,  147.  —  Behoeften,  148. 

25DEC.1615 150. 

Aangekomen  schepen,  150.  — Behoefte  aan  contanten,  151.  —  Te  verwachten  rotour- 
schip,  152.  —  Dood  van  Gerard  Reynst,  153.  —  Expeditie  van  Jan  Diiksz.  Lam,  154.— 
Coromandel,  154.  —  Johor,  155.  —  Eendez-vous,  156.  — Gagiën,  157.  —  Misvattingen  in 
patiia,  157.  —  Bevinding  van  cargasoenen,  158.  —  Plannen  van  den  vijand,  159.  — 
Varia,  159. 

5  Jan.  1616 162. 

Vooruitzichten  in  den  peperhandel,  162.  —  Beantwoording  van  klachten  der  bewind- 
hebbers, 164.  —  Rendez-vous,  165.  —  Bantam  en  Jacatra,  166.  —  Lading,  167.  —  On- 
dienstige personen,  168.  —  Wemmcr  van  Berchem,  168. 

14  Jan.  1616 170. 

Aangekomen  schip,  170.  —  Verhouding  tot  de  Engelschen,  170.  —  Malakka,  171.  — 
Jambi,  172.  —  Bantam,  172.  —  Le  Mairo,  172.  —  Insinuatie  aan  de  Engelschen,  173. 

31Maaft1616 175. 

Gebrek  aan  contanten,  175.  —  Patani,  176.  —  Jambi,  177.  —  Malakka,  179.  —  Johor, 
180.  —  Manilla,  ISO.  —  Bantam  en  Jacatra,  182.  —  Aangekomen  schip,  183.  —  Chi- 
neesche  jonken,  184.  —  Jaarlijks  een  jacht  uit  patria  naar  de  kust  van  Coromandel  te 
zenden,  186.  —  Gevangen  vijanden,  186.  —  Staat  der  kas,  187.  —  Lading,  188.  — Abra- 
ham van  den  Broeck,  188.  —  Jambi,  189.  —  Bantam,  189.  —  Vivres,  190. 

lOOcT.  1616 191. 

Aangekomen  schepen,  191.  —  Don  Juan  de  Silva,  191.  —  De  Engelschen,  192.  — 
Banda,  194.  —  Amboina,  198.  —  Molukken,  198.  —  Coen  en  Reael,  199.  —  Eeael gouver- 
neur-generaal, 200.  —  Japan,  202.  —  Jambi,  204.  —  Malakka,  204.  —  Atjeh,  205.  —  Su- 
ratte,  206.  —  Bantam,  207. —  Jacatra,  209.  — Cheribon,  211.  — Japara,  211.  —  Timor, 
211.  —  Varia,  212  —  Kendez-vous,  213.  —  Vervolg  der  varia,  217.  —  Kapitaal  waar 
mede  de  Bewindhebbers  den  handel  gedreven  wenschen,  220.  —  Afgevaren  jachten, 
225.  —  Jambi,  226.  —  Joris  van  Spilbergen,  228.  —  Moedwil  der  Engelschen,  230. 

llOcT.  1616 232. 

Opdrijving  van  de  peper  door  de  Chineezen,  232.  —  Bij  den  pangeran  geen  gehoor,  233. 

10  Dec.  1616 234. 

Aangekomen  schepen,  234.  —  Le  Maire,  235.  —  Molukken,  235. —  Scheepsramp, 236. 
—  Kust  van  Coromandel,  237.  —  Mocha,  237.  —  Suratte,  239  —  Kust  van  Malabaar, 
240.  —  Sumatra's  Westkust,  240.  —  Timor,  241.  —  Engelschen  naar  Makassar,  242.  — 
Praktijken  der  Chineezen,  243.  —  Vrijburgers,  245.  —  Varia,  246. 

22AuG.  1617 249. 

Aangekomen  schepen,  249.  —  Bantam  en  Jacatra,  249.  —  Engelsnhen  en  Fransohon, 
253.  —  Atjeh,  253.  —  Patani,  254.  —  Jambi,  255.  —  Japara,  255.  —  Cheribon,  255.  — 
Amboina,  255.  —  Banda,  256.  —  Molukken,  260.  —  Makassar,  261.  —  Timor,  261.  — 
Coen  contra  Reael,  262.  —  Eeia  van  de  Eendracht,  265.  —  Varia,  265.  —  Moedwil  der 
Engelschen,  269.  —  Scheepsstrijd  voor  Manilla,  270.  —  Engelsche  schepen,  273.  —  En- 
gelsche  loge  te  Bantam,  273.  —  Poeloe  Run,  274.  —  Lading,  274.  —  Fransche  sche- 
pen, 274. 

ISept.  1617 276. 

Moeilijkheden  in  den  peperhandel,  276.  —  Waar  het  rendez-vous  to  maken,  277.  — 
Bantam  en  Jacatra,  278. 


INHOUD.  IX 

10  Xov.  1617 279. 

Aangekomen  schepen,  279.  —  Banda,  279.  —  Amljoina,  279.  —  Molukkcn,  280.  — 
Weren  der  Engelschen,  280.  —  Kendez- vous,  281.  —  Coromande!,  282.  —  Bantam,  283. 

—  Palembang,  28.5.  — Diensten  door  Cocn  aan  de  Compagnie  bewezen,  286.  —  Voorstel 
omtrent  de  equipage,  286.  —  Aanstaand  vertrek  der  Engel.sclien  van  Jacatra,  288.  — 
Ontvangen  gelden,  288.  —  Lading,  288. 

18DEC.  1617 200. 

Coromandel,  290.  —  Mocha  en  Suralte,  291.  —  Malakka,  291.  —  Pat.ani,  292.  —  Ma- 
nilla, 292.  —  Japan,  293.  —  China,  295.  —  Quinam,  29.5.  —  Siam,  295.  —  Chineesche 
jonken,  296.  —  Cambodja,  296.  —  Jambi,  297.  —  Makass.ar,  297.  —  Molukken,  297.  — 
Peperhandel,  298.  —  Vertrekkende  schepen,  299.  —  Behoefte  aan  volk,  schepen  en  geld, 
299.  —  Moedwil  der  Engelschen,  301.  —  Varia,  306. 

10  Ja^.  1618 308. 

Koers  door  de  schepen  te  houden,  308.  —  Bendcz-vous,  308.  —  Beantwoording  van 
verschillende  punten,  309.  —  Benoodigd  kapitaal,  316.  — '  Diensten  van  Cocn,  318.  — 
Generale  boeken,  318.  —  Verhouding  tot  de  Engelschen,  319.  —  Peperhandel,  320.  — 
Missiven  aan  de  buitenkantoren,  320.  —  Aangekomen  schepen,  321.  —  Franschc  sche- 
pen, 322.  —  Behoeften  van  Indië,  322. 

llMAABTieiS 324. 

Fransche  schepen,  32-1.  —  Rendez-vous,  329.  —  Atjeh,  829.  —  Lading,  330.  —  Behoef- 
ten van  Indië,  331.  —  Varia,  332. 

24  Jü.Ni  1618 335. 

Afscheid  van  Bantam,  335.  —  Japara,  339.  —  Fransche  schepen,  339. — Eendez-vous, 
343.  —  Solor  en  Timor,  343.  —  De  Mataram,  345.  — Patani,  346.  — Atjeh,  346.  — Jambi, 
346.  —  Aangekomen  schepen,  346.  —  Coen  gouverneur-generaal,  347.  —  Behoeften  van 
Indië,  347.  —  Johor,  349.  —  Rekeningen,  349.  —  Varia,  350.  —  Lading,  352. 

24JüNi]618 353. 

Dankbetuiging  voor  de  benoeming  tot  gouverneur-generaal,  353.  — Peperhandel,  854. 

26Jlli1618 356. 

Bantam,  356.  —  Banda,  362.  —  Amboina,  365.  —  Molukkcn,  368  —  Suratte,  372.  — 
Pietcr  van  den  Broecke,  373.  —  Fransche  schepen,  374.  —  Varia,  374.  —  Behoeften  van 
Indië,  375.  —  Madagascar  en  Mozambique,  376.  —  Eisch  van  schepen,  376.  —  Lading, 
379.  —  Jambi,  379. 

29SEPT.  1618 381. 

Aangekomen  schip,  381.  —  Bantam  en  Jacatra,  381.  —  Japara,  389.  —  Solor,  391.  — 
Banda,  391.  —  Amboina,  392.  —  Varia,  393.  —  Behoeften  van  Indië,  393. 

5  Oer.  1618 400. 

Klacht  over  armhartige  oquipeering,  400.  —  Varia,  401.  —  Makassar,  404. 

12Nov.  1618 406. 

Aangekomen  schip,  406.  —  Bantam  en  Jac.atr.a,  406.  —  Jambi,  410.  —  Varia,  410.  — 
Coromandel,  412.  —  Peper,  414. 

14  Jan.  1619 416. 

Jacatra,  416.  —  Atjeh,  419.  —  Japara,  419.  —  Eugelschc  schepen,  420.  —  De  Engel- 
schen nemen  den  Ztoarten  Leeuw,  421.  —  De  Engelsche  loge  te  Jacatra  verbrand,  424. 

—  Coen  verlaat  Jacatra,  427.  —  Scheopsstrijd  tegen  do  Engelschen,  428.  —  Deliberatie 
in  den  Raad,  431.  —  Cochin  China,  433.  —  Japan,  434.  —  Atjeh,  436.  —  Behoeften  van 
Indië,  436. —  Sterkte  en  voornemens  der  Engelschen,  439.  —  Politiek  van  Bantam,  440. 

—  Varia,  442. 


X  INHOUD. 

Bl»dz. 

5  AoG.  1619 445. 

Amboina,  445.  —  Molukken,  449.  —  Bima,  Solor,  Soerabaja,  451.  —  Besluit  van  den 
Kaad,  452.  —  Vertrok  van  Amboina,  453.  —  Bocton,  4.54.  —  Verecniging  der  seheeps- 
macht,  455.  —  Japara,  455.  —  Banda,  457.  —  Schepen  voor  Bantam  aangekomen,  458. 

—  Gebeurtenissen  te  Jacatra  sedert  Coen's  vertrek,  460.  —  Coen  vermeestert  Jacatra, 
470.  —  Tocht  landwaarts  in,  471  —  Bantam,  473.—  Solor,  475.  Jambi,  475.  —  Afgezon- 
den schepen,  477.  —  Aangekomen  schepen,  478.  —  Sockadena,  478.  —  Varia,  478.  — 
Beantwoording  van  patriasche  missiven,  480.  —  Coen  verdedigt  zijn  beleid,  482.  — 
Loop  van  den  inlandschen  handel,  485.  —  Bejegening  der  Fran.sche  schepen,  488.  — 
Nieuw  fort  te  Jacatra  te  bouwen,  491.  —  De  Mataram,  492.  —  Predikant  en,  493. — Ban- 
tam geblokkeerd,  493. 

7  Oer.  1619 495. 

Aangekomen  schepen,  495.  —  Ontmoet  ing  met  de  Engelschen,  496-  —  Engelsch  schip 
genomen,  497.  —  Portugccsch  schip  genomen,  498.  —  Coromandel,  498  —  Siiratte,  499. 

—  .^.tjeh,  499.  —  Molukken,  500.  —  B.intam,  .501.  —  Jacatra,  502.  —  Varia,  503. 

15  Oer.  1619 50fi. 

Amboina,  506.  —  Banda,  506. 

22  Jan.  1620 508. 

Aangekomen  schepen,  50S.  —  Verijdelde  aanslag  tegen  Coen's  leven,  508.  —  Matta- 
ram,  509.  —  Palembang,  510.  —  Twee  Engelsche  schepen  genomen,  510.  —  Patani,  512. 

—  Sumatra's  Westkust;  aldaar  vier  Engelsche  schepen  genomen,  513.  —  Coromandel, 
515.  —  Manilla,  518.  —  Japan,  519.  —  Ongeval  van  het  schip  Nieuw  Hoorn,  520.  —  Ban- 
tam, 522.  —  Verhouding  tot  andere  Europeesche  natiën,  523.  —  Toekomst  van  Jacatra, 
526.  —  Navale  macht  in  Indië,  528.  —  Oorlog  en  handel  moeten  samengaan,  .529.  — 
Coen  over  Barnevelt,  530.  —  Spanje  in  Indië  te  trefTeu,  .531.  —  Jacatra  te  pcupleeren, 
532.  —  Vrouwen  te  zenden,  534. 

29  Ja.v.  1620 535. 

Aangekomen  schip,  535.  —  Klacht  over  achteloozc  aanschrijving,  -535. 

11  Mei  1620 537. 

Aangekomen  schepen,  587.  —  Bantam,  538.  —  Waartoe  Compagnie's  m.acht  thans  te 

gebruiken,  540. — -Besluit  dienaangaande, 541.  —  DeMafaram,512.  —  Verdrag  tussehen 
de  Nederlandsche  en  Engelsche  Compagnieën;  beschouwingen  van  Coen  dienaangaan- 
de, 543.  —  De  Engelsche  vloot  gezocht,  514.  —  Coen  bij  de  Engelschen,  515.  —  Onder- 
ling overleg,  547.  —  Bezending  naar  Bantam,  549.  —  Fortificatie  van  Jacatra,  551.  — 
Atjeb,  551.  —  Soerabaja,  552.  —  Prauwen  naar  Amboina,  5-53.  —  Coen  wantrouwt  de 
Engelschen,  553.  —  Vergelijking  tussehen  de  Nederlandschc  en  Engelsche  scheeps- 
macht,  554.  • —  Behoefte  aan  vrouwen,  555.  —  Aanslag  van  die  van  Bantam,  555. — 
Varia,  .5-56. 

12  Mei  1620 558. 

Overbrenging  van  Engelsche  brieven. 

31  Juli  1620 560. 

Aangekomen  schip,  560.  —  Nader  beoordecling  van  het  verdrag  met  de  Engelschen, 
.560.  —  Bantam  en  de  Mataram,  561. —  Patani,  561. —  Japan,  .562.  —  Manilla,  562. — 
Jambi,  563.  —  Molukken,  563.  —  Amboina,  565.  —  Eanda,  568.  —  Solor  en  Timor,  570. 

—  Bali,  572.  —  Mocha  en  Suratto,  573.  —  Vertrokken  schepen,  573.  —  Adolf  Thom.a.sz., 
573.  —  Behoefte  aan  eei-bare  vrouwen,  574.  —  Jacatra  raakt  bevolkt,  574.  —  De  Engel- 
schen te  Jacatra,  575.  —  Hun  insoleutie,  577.  —  Tollen  te  Jacatra  te  statueeren,  578.  — 
Behoefte  aan  kapitaal,  579.  —  Garnizoen  te  Jacatra  te  houden,  580.  —  Banda  niet  met 


INHOUD.  XI 

Dlalz. 
de  Engolschen  te  deelen,  580.  —  Banlamsohc  peper,  581.  —  Aangekomen  schip,  582.  — 
Verschillende  behoeften,  582.  —  Evert  Thijssen,  583. 

26  Oer.  1620 585. 

Anngekomcn  schepen,  .585.  —  Geen  Bantamsch  gebied  aan  te  loopen,  586.  —  Kaap 
do  Goede  Hoop;  daar  en  te  Jacatra,  Amboiuaen  Banda  kolonie  te  planten,  586. —  Coro- 
mandel,  ÖS7.  —  Gebied  onder  het  nieuwe  fort,  5S8.  —  Meer  kapitaal  te  zenden,  589.  — 
Chineesche  handel,  590.  —  Perzië,  590.  ^  Geen  inlanders  op  de  schepen  te  gebruiken, 
590.  —  Coen's  voornemens  met  betrekking  tot  Banda,  591. .—  Politiek  ten  aanzien  van 
Bantam,  592.  —  Verhouding  tot  de  Engelse-hen,  593.  —  Varia,  594.  —  Jambi,59.'j. — 
Atjeh,  595.  —  Suratte,  595.  —  Fransche  schepen,  596.  —  Mataram,  596  —  Japara,  596 

—  Cheribon,  597.  —  Onderhandeling  met  de  Engelschon  over  de  genomen  schepen, 
598.  —  Molukken,  599.  —  Lasten  aan  de  Cliincezeu  opgelegd,  600.  —  Inkomsten  vau 
Jacatra,  601.  —  De  Engclschen  en  Bantam,  601.  —  Gebrek  aan  lont,  602.  —  Opwekking 
tot  eeno  vooruitziende  staatkunde,  603.  —  Ruiterij  noodig,  604.  —  Inlandsohe  kweeke- 
lingcn,  604.  —  Predikanten,  604.  —  Vrijburgers,  605. 

8  Jan-.  1621 606. 

Aangekomen  schepen,  606.  —  Westkust  van  Siimatra,  606.  —  Fransch  schip,  607.  — 
Bantam,  609.  —  Jambi,  609.  —  Coromandel,  610.  —  Suratte,  612.  —  Patani,  612.  -  Tol 
van  de  Engelsohen  te  vorderen,  614.  —  Do  Mataram  en  de  Portugoezen,  614.  —  Varia, 
615.  —  Moeilijkheden  met  de  Eiigelschen,  616.  —  Zij  beweren  de  Kaap  de  Goede  Hoop 
in  bezit  te  zullea  nemen,  617.  —  Vloot  van  defensie,  617.  —  Coen  zal  naar  Banda  ver- 
trokken, 617.  —  Inkomsten  van  Jacatra,  618.  —  Meer  kapitaal  te  zenden,  620. 

8  J.\N.  1621  (kamerbrief) 623. 

Meer  kapitaal  te  zenden,  623.  —  Verhouding  totdeEngelschen,624.  —  Coen  verlangt 
naar  huis,  624. 

6Mki1621 625. 

Aangekomen  schip,  625.  —  Vertrek  n.aar  Banda,  625.  —  Aankomst  aldaar,  626.  — 
Landing,  627.  —  Lontor  genomen,  628.  —  Bc-iluit,  Banda  te  ontvolken,  630.  —  Vraag- 
stuk van  Poeloe  Run,  632.  —  Amboina,  633.  —  Suratte,  634. — Vloot  van  defensie,  635. 

—  Varia,  636.  —  Volk  te  zenden,  638. 

15  Nov.  1621 640. 

Een  Javaansch  jongsken  naar  K'cderlaud  gezonden,  640. 

16  Nov.  1621 641. 

Banda,  641.  —  Hoedanigheid  der  vrije  lieden,  644.  —  Houding  der  Engelschen  van 

Pooloo  Run,  645.  —  Amboina,  646.  —  Alfocren,  648.  —  Molukken,  649.  —  Chineesche 
jonken,  650.  —  Coen  over  de  Ternatanen,  651.  —  Makassar,  653.  —  De  Mataram,  6.53. — 
Bantam,  6.54.  —  Aangekomen  schepen,  655.  —  Koers  door  de  schepen  te  houden,  656.  — 
Praktijk  van  het  verdrag  met  de  Engelschen,  656.  —  Een  vast  punt  op  de  kust  van  China 
te  bezetten,  660.  —  Vloot  naar  Goa,  661. —  „Ontlast  ons  van  d'Engelsen",  662.  — Coen's 
commercieele  politiek,  663.  —  Het  Zuidland,  665.  —  De  Compagnie  kan  goedkoop  equi- 
peeren, 665.  —  Zij  moet  meer  kapitaal  zenden,  666.  —  Jambi,  667.  —  Perzië,  668.  —  Ja- 
catra herdoopt  in  Batavia,  668.  —  Tollen  aldaar,  669.  —  Geen  nieuwe  couquesten  te 
doen,  670.  —  "We.^tlndische  Compagnie,  671.  —  Coromandel,  671.  —  Fransch  schip,  672. 

—  Verschillende  kantoren  te  lichten,  672  —  Vrije  luiden,  673.  —  Stukken  met  de  En- 
gelschen gewisseld,  675.  —  Munt,  678.  —  Uitstel  dor  verkiezing  van  een  nieuwen  Gou- 
verneur-Generaal, 679. 

20DEC.  1621 680. 

Atjob,  681 .  —  Japan,  682.  —  Vloot  in  het  vaarwater  van  Malaka,  683.  —  Bantam,  684. 


XII  INHOUD. 

BUdz. 
•  _  Vermaningen  aan  de  Bewindhebbers,  085.  —  Sterfte  onder  het  volk,  686.  —  Klacht 
over  de  uitzending  van  slecht  personeel,  686. 

21  Jan.  1622 , 688. 

Berichten  over  Goa,  688.  —  Berichten  over  Manila ;  kapitaal  door  de  Spanjaarden  en 
Portugeezen  gebruikt,  689.  —  Maoao,  691.  —  Berichten  over  China;  Eoomsche  mi.ssic 
daar  en  in  Japan,  691.  —  Vloot  van  Dedel,  693.  —  Verhouding  tot  de  Engelschen,  693. 

Atjeh,  691.  —  Roode  Zee  en  Suratte,  69.5.  —  Wat  Coen  liefst  zou  willen  ondernemen, 

697.  —  Kaad  aan  de  Bewindhebbers,  698.  —  Retourlading;  behoeften  van  Indië,  699. 

14Maaet1622 701. 

De  Engelschen  nalatig  in  hunne  verplichtingen. 

26  M.A.ART  1622 703. 

Verhouding  tot  de  Engelschen,  703.  —  Lot  der  Bandaneezen,  70.5.  —  Siam  en  Cam- 
bodja, 706.  —  Mataram,  707  —  Slaven  van  de  Kust,  707.  —  Peuplatie  van  Banda,  708. 

—  Wangedrag  der  vrije  lieden,  709.  —  Chineesche  jonken,  710.  —  Klacht  over  het  ge- 
halte van  vele  kooplieden,  710.  —  Verlegenheid  om  geld,  711.  —  De  vijand  vreest,  dat 
de  Nedei'landers  zich  meester  maken  zullen  van  den  Chineeschen  handel,  712.  —  Duurte 
van  de  peper,  713.  —  Vloot  naar  de  kust  van  China,  714.  —  Grooter  kapitaal  in  Indië 
te  houden,  716. 

6SEPT.  1622 718. 

Aangekomen  schepen,  718.  —  Suratte,  Pcrzifi  en  Mocha,  720.  —  Vloot  tegen  Goa, 
722.  —  Vloot  naar  de  kust  van  China,  722.  —  Gezonden  kapitaal,  728.  —  Banda,  729.  — 
Varia,  780.  —  Gezonden  vrouwen,  731.  —  Chineesche  jonk  door  de  Engelschen  beroofd, 
733.  —  Javaansche  jonk  door  de  Engelschen  beroofd,  73.5.  —  Met  de  Engelschen  geen 
huis  te  houden,  735.  —  Cambodja,  736.  —  Jambi,  736.  —  Sumatra's  Westkust,  736.  — 
Siam,  737.  —  Palembang,  737.  —  Japan,  738.  —  Coromandel,  738.  —  Johor,  739.  —  Soe- 
kadana,  740.  —  Amboina,  741.  —  Molukken,  744.  —  Bantam,  746.  —  Vrijburgers,  748. 

—  Behoeften  van  Indië,  748.  —  Aanwezige  scheepsmacht,  749.  —  Nogmaals  de  Moluk- 
ken, 750.  —  Inkomsten  van  Batavia,  751.  —  Retoerlading,  7.52.  —  Chineesch  goud,  752. 

—  Coromandel,  Suratte  en  Perzië,  753. 

20  JcNi  1623 7.55. 

Aangekomen  schepen,  en  hunne  reis,  755.  —  Zuidland,  757.  —  Vloot  van  Dedel,  757. 
Mocha,  761.  —  Expeditie  van  Cornelis  Reyersz.  naar  de  kust  van  China,  762.  —  Pehoe, 
764.  —  Vloot  van  defensie,  769.  —  Japan,  771.  —  Mataram,  772.  —  Bantam,  773. — Om- 
streken van  Batavia,  777.  —  Schepen  omtrent  Malaka  kruisende,  777.  —  Patani,  Siam 
en  Cambodja,  778.  —  Atjeh,  778.  —  Jambi,  779.  —  Coromandel,  780.  —  Vonnis  tegen  de 
Engelschen,  781.  —  Banda,  782.  —  Amboina,  784.  —  Molukken,  784.  —  De  Engelschen 
willen  de  specerij-eilanden  ontruimen,  786.  —  In-  en  uitvoeiTcchten  te  Batavia,  787.  — 
Kerk  te  Batavia,  788.  —  Nieuwe  Raden  van  Indië,  788.  —  Menage,  789.  —  Vooreerst 
geen  schepen  noodig,  791.  —  Onkosten  in  Indië  godaan,  en  mogelijke  bezuiniging,  792. 

—  Volk  in  Indië  te  bekomen,  794.  —  Daarnaast  goede  Nederlandsche  gezinnen  noodig, 
795.  —  De  handel  op  Coromandel  vrijgegeven,  796.  —  Pohtiek  tegenover  China  te 
volgen,  796.  —  Verdediging  van  het  gehouden  gedrag  tegenover  Engelschen  en  Fran- 
schen,  799.  —  Garnizoenen  die  de  Compagnie  onderhoudt,  800.  —  Balans,  802.  —  De 
Carpentier  Gouverneur-Generaal,  803.  —  Coen's  vertrek  uit  Indië,  803.  —  Besluit,  804. 

Aantekkeningen 807. 

Register  DER  Persooxsnamej? 819. 

Register  DER  Plaats- EN  Volksnamen 825. 

Register  DFR  Schepen 841. 

Drukfouter 848. 


INLEIDING. 


In  het  jaar  1918  nam  het  Koninklijk  Instituut  voor  de  Taal-, 
Land-  en  Volkenkunde  van  Nederlandsch-Indië  het  besluit,  den  drie- 
honderdsten jaaydag  der  verovering  van  Jacatra  met  de  uitgave  van 
een  iverk  te  vieren,  waarin  alle  bescheiden  afkomstigvanJanPieterss. 
Coen  of  betreffende  zijn  leven  enbcdrijf  volledig  zouden  zgn  opgenomeyi. 
Het  Departement  van  Koloniën  zegde  geldelyken  bgstand  toe.  Eene 
commissie,  bestaande  uit  de  heeren  Prof.  Mr.  J.  E.  Heeres,  J.  W. 
IJzerman  en  B.  Hoetink,  belastte  zich  met  de  zorg  voor  de  voorbereiding 
van  het  werk,  tot  ivelks  uitvoering  ondergeteekende  tverd  aangezocht. 
15  November  1918  kon  ik  genoemde  drieheeren  eenplanvanbewerking 
aanbieden,  dat,  na  onderzoek,  in  December  door  hen  tverd  goedgekeurd. 
Inmiddels  n-as  met  het  afschrijven  der  vereischte  bescheiden  een  begin 
gemaakt;  de  druk  ving  aan  in  Januari  1919. 

Aanvankelijk  bestond  de  hoop,  het  eerste  deel  van  het  tverk  op  den 
herdenkingsdag  zelven,  30  Mei  1919,  te  kunnen  doen  verschenen,  doch 
Jiet  is  gebleken  dat  hieraan,  wegens  den  grooten  omvang  dien  liet  eerste 
deel  zou  moeten  verkrijgen,  en  de  veelvuldigheid  van  andere  bezigheden 
waarmede  ik  in  den  aanraiig  van  dit  jaar  bezet  raakte,  niet  kon  worden 
voldaan. 

Het  in  December  1918  vastgestelde  plan  voorziet  eene  uitgave  in  v§f 
deelen,  waarin  de  stof  aldus  wordt  gescJiikt: 

I.  Brieven  van  Coen  naar  pair  ia,  1014 — 1633. 

II.  Brieven  van  Coen  naar  verscheiden  kwartieren  van  Indië, 
1615—1683. 

III  en  IV.  Resolutiëyi  en  sententiën  te  Bantam  (na  1619  te  Batavia) 
genomen  en  geveld,  1613 — 16}^3 ;  brieven  der  Bewindhebbers  aan 
Coen,  1614 — 1622 ;  bescheiden  betreffende  Coen's  verrichtingen  van 
1623  tot  1627. 

V.  Bescheiden  betreffende  Coen's  tweeden  ambtstgd  als  Gouverneur- 
Generaal,  1027 — 1029  (brieven  naar  patria;  naar  verscheiden 
kwartieren  van  Indië ;  resolutiën  en  sententiën;  brieven  van  de  Bewind- 
hebbers). 


XIV 

Bovendien  sol  de  uitgave  een  opstel  van  myne  hand  over  Coeii'sleven 
en  bedrijf  inhouden.  Daar  het  van  helany  is,  daar  in  naar  dehUuhijden 
van  den  druk  zelven  der  documenten  te  kunnen  verwezen,  sol  dit  opstel 
hetsy  in  zyn  geheel  geplaatst  worden  in  het  vijfde  deel,  hetzij  over  de 
deden  IV  en  V  worden  verdeeld,. 

Naar  men  ziet  ivorden,  van  niet  door  Coen  zelven  of  onder  zijne  on- 
middellijke leiding  gestelde  documenten,  alleen  de  door  hem  ontvangen 
brieven  der  Beivindhebbers  opgenomen.  Ook  de  resolutiën  der  Betvind- 
hebbers  af  te  drukken  zou  geen  zin  hebben ;  veel  daarin  heeft  niet  of  niet 
uitsluitend  op  Coen  en  zyn  jverk  betrekking ;  de  afscheiding  van  liet  ter 
zake  dienende  van  de  rest  zou  eenigermate  willekeurig  blijven  en  niet 
veel  bijbrengen  dat  men,  in  het  algemeen,  niet  heter  uit  de  brieven  der 
Beivindhebbers  leert  kennen.  Voor  zoover  het  wenschelijk  voorkomt  ook 
resolutiën  der  Bewindhebbers  te  publiceer  en , kan  dit  in  aanteekeningen 
bij  of  achter  hunne  brieven  gesclrieden. 

Het  thans  aangeboden  eerste  deel  bevat  de  brieven  naar  'pairia  van 
1614  totl623,  door  Coen  geschreven  achtereenvolgens  in  zijne  hoedanig- 
heid, van  president  der  loge  te  Bantam  en  directeur-generaal,  envangou- 
verneiir-generaal.  Fragmenten  van  deze  brieven  zijn  uitgegeven  door 
de  Jonge  in  het  vierde  deel  van  zijn  ,,  Opkomst"  ')  en  door  Tiele  in  het 
eerste  deel zyner  ., Bouwstoffen"  -);  het  scheen  verkiedijk  in  dit,  volledig- 
heid  beoogende,  iverk  de  reeds  elders  gedrukte  gedeelten  niet  tvegtelaten. 

Alle  brieven  zijn  afgeschreven  naar  de  orit/ineelen  in  het  Algemeen 
liijksarcJiief.  Zij  maken  deel  uit  van  het  archief  der  kamer  Amsta-dam 


')  Aldaar  bh.  12  {gedeelten  van  den  brief  van  1  Jan.  1614),  bh.  20  {id.  van  dien  van  10 
Nov.  1614),  bh.  24  (id.  27  Dec.  1614),  blz.  2y  [id.  3  Maart  1615),  bh.  32  {id.  22  Oef.  lOi^), 
blz.  Tfi  {id.  .'5  Dec.  161$),  bh.  sj  {id.  sj^f- 1616),  blz.  jp  {id.  31  Maart  1616),  bh.  41  {id.  10 
Oei.  i6t6),  blz.  62  {id.  22  Aitg.  lóif),  bh.  65  (/(/.  i  Sept.  léi'j,  by  de  Jonge  onder  den  verkeer- 
den datum  10  Sept.  i6iy),  bh.  6'j  {id.  iS  Dec.  i6iy),  bh.  72  {id.  10  Jan.  1618),  bh.  7^  {id.  11 
Maart  1618),  bh.  Si  {id.  24  Juni  1618),  blz.  97  {id.  29  Sept.  161S),  bh.  108  {id.  12  Nov.  2618), 
bh.  112  {ld.  14  Jan.  i6ig,  bij  de  Jonge  onder  den  minder juiste?i  datum  13  Jan.  i6ig),  bh.  161 
{id.  5  Aug.  i6iq),  bh.  /S5  {id.  7  Oct.  lóicj),  bh.  ii)i  {id.  ij  Oct.  lOici),  bh.  igi  {id.  22  Jan.  1620), 
bh.  202  {id.  II  Meii62o),  bh.  2oy  {id.  ji  Juli  1620),  bh.  213  {id.  26  Oct.  1O20),  bh.  24g  {id. 
S  Jan  1621),  bh.  253  {id.  16  Nov.  1621),  bh.  260  {id.  26  Maart  1622),  bh.  262  {id.  6  Sept. 
1(122),  bh.  2(>g  {id.  20  Juni  1623). 

')  Aldaar  bh.  42  {gedeelten  van  den  blief  van  i  Jan.  1614),  bh.  66  {id.  in  N'ov.  1614),  bh. 
i6y  {id.  10  Dec.  1616),  bh.  2^2  {id.  6  Mei  1621),  bh.  2St)  {id.  iC  Nov.  1621). 


XV 

vanih  Vereenigde  O.-I.  Compacpiie.  hi  de  fragmenten  der  cuidere  ka- 
merarchieven welke  nog  over  zijn,  komen  geen  brieven  van  Coen  voor  ^). 
Me)i  2al  in  onze  reeks  eene gaping  opmerken,  tuelke  ik  niet  heb  kunnen 
aanvullen.  Daar,  van  de  verzameling  tdt  Indië  overgekomen  brieven 
en  papieren  bij  de  kamer  Amsterdam,  boek  I  is  verloren  gegaan  (het 
uas  reeds  niet  meer  aanwezig  (oen  in  den  tijd  van  Bakhuisen  van  den 
Brink  de  Compagnie  s  archieven  naar  het  Algemeen  Rijksarchief  zver- 
den  overgebracht),  is  de  brief  die  Coen  in  het  begin  van  het  jaar  161 7 
per  j,Wesfvrieslandt"  aan  de  Beivindhebbers  schreef,  niet  te  pirodu- 
ceeren.  Blijkens  den  „  Inventaris  van'  s  La)ids  ArcJi  ie  f  te  Batavia"  (Ba- 
tavia 1882)  komt  ook  te  Batavia  de  tekst  van  dit  schrijven  niet  meer 
voor.  Bij  zijn  brief  van  22  Aug.  1617  7verd  van  het  thans  verlor-en 
origineel  x)an  den  vorigcn  door  Coen  eene  copie  naar  Amsterdam  gezon- 
den •);  deze  copie  is  niet  bewaard. 

In  den  aanltef  van  den  eersten  opgenomen  brief,  dien  van  1  Jan, 
1614,  maakt  Coen  van  berichten  gewag,  door  hem  20  Mei,  10  en  13 
Juni  1612  uit  het  schip  de  „Geünieerde  Provintiën'"  aan  de  Bewind- 
hebbers afgezonden,  korten  tijd  nadat  hijhetvadcrlandvcrlatenhad^). 
Slechts  één  dezer  berichten  is  bewaard;  blijkens  aanleekening  op  het 


')  Een  brief  aan  de  kamer  Zeeland,  van  i  April  1616,  per  ,,Dolj>hyn",  blykt  nogin  af- 
sclirifl  heioaard  in  het  archief  der  Amslerdamsche  kamer,  boek  II,  759  verso.  Het  stuk  luidt : 

„V  ]'^oorgaende  [nl.  de  brief  van  j/  blaart  1616,  hierachter  bh.  ly^f  is  hels^cne  ivelck  aen  de 
Generale  Compagnie  in  't  gemevn  en  elcke  camer  bysonder  schrvvende  syn  ;  hadden  tvy  hier 
geit  gevonden,  off  van  de  heet  en  geit  ontfangen,  xvy  souden  de  Generale  Compagnie  in  't  ge- 
meyn,  ende  alle  de  cameren  in  't  bysonder  mede  goede  reloitren  overgesonden  hebben,  tnaer 
deiuyle  ons  V  geit  gebreeckt,  en  is  oock  niet  mogelyck  dat  groote  retonren  souden  connen 
senden.  Het  is  nu  2  f  aren  dat  U.  E.  camere  geen  retotiren  toegesondeti,  macr  alles  meest  na 
Amsterdam  (icelcke  tneest  iti gebreecke syn geivecst) gedirrigeert hebben.  De heeren  sullen  siilc.x 
niet  quaelijck  gelieven  te  nemen,  want  het  is  bv  gevalle  geschiet.  Verleden  jaer  hadden  geen 
schepen  van  Zeelandt,  ende  dit  jaer  liet  het  hem  zoo  qualyck  acnsicn  dat  het  scheen  niet  een 
schip  zouden  hebben  connen  laden,  waerover  de  schepen  die  harwaerts  aen  om  hacr  last  ge- 
comen  icaren,  elck  syns  weechs  versonden.  De  schepen  Amsterdam  ende  Mauritius  bleven 
hier  sonder  volck  leggen  ;  daerna  een  iceynich  middelc7i  becomcndc  hebben  op  een  sprong  ge- 
laden, die  voorhanden  was.  Toecomende jaer capytaelbecomende hopen  U.E.doorverkicsinge 
toe  te  voegen,  hetgene  hun  alsnu  bv  geval  ontbreeckt  ende  vercort  sijn. 

Adv  primo  April  A°  1616,  in  Bantam". 

-)  Hierachter,  bh.  24g. 

')  Blijkens  het  uitloopbockje  vati  schepen  in  het  archief  der  Amslerdamsche  kamer,  had  het 
vertrek  plaats  gehad  12  Mei  1612. 


XVI 


stuk  voorkomende,  is  het  den  P'^»  Ang.  1612  door  de  Beivindhehlers  ont- 
vangen. Het  is  geschreven  op  34%.  graden  Noorderbreedte  bij  Madeira, 
en  onderteekend  door  Jan  Pietersz.  Coen  en  de  verdere  leden  van  den 
scheepsraad.  Daar  het  (behalve  de  voor  Coen  karalderistieke  mede- 
deeling,  dat  bij  de  krijgslieden  „veel  ongeoeffende"  sijn,  doch  dat  men 
hen  op  het  schii)  zal  oefenen)  niets  inhoudt  dan  eene  kennisgeving  van 
den  voorgenomen  koers  ^),  kwam  het  niet  in  aanmerking,  met  dit  stuk 
ome  reeks  te  openen. 

Lezers  van  van  Rhede  van  der  Kloot'' s  „Gouverneurs-Generaal  en 
Commissarissen-Generaal  van  Ned.-Indic"  fs-Gravenhage  1891)  zul- 
len zich  herinneren,  dat  daarin  op  blz.  302,uit  Abbing's  „Beknopte 
Geschiedenis  der  stad  Hoorn"  van  1839,  een  inventaris  der  nalaten- 
schap van  Coen  is  nagedrukt,  „welke",  gelijk  Abbing  verzekert,  „nog 
geheel  of  gedeeltelijk,  sedert  5  Maart  18S3,  bij  de  p)ermancnte  commis- 
sie van  liet  Amortisatie-Syndicaat  berasV'.  Inderdaad  zijn  er  onver- 
deelde boedels,  te  voren  onder  verschillende  loeeskamers  berustende, 
onder  beheer  van  het  Amortisatie- Sgndicaat  gekomen;  doch  niet  alleen 
is  bij  het  Amortisatie-Syndicaat  nimmer  eene  nalatenschap  van  Coen 
bekend  geweest'-),  maar  er  ontbreekt  ook  elke  aaiuvijzing  dat  zoodanige 
nalatenschap  ooit  bij  de  iveeskamer  te  Hoorn  is  ingebracht,  ierivijl  een 


' )  Op  Ilha  de  Mayo,  dat  men  echter  miste  [zie  hierachter  hl.  i). 

-)  Zooals  blijkt  uit  een  rapport  te  dezer  zake  uitgebracht  aan  den  Minister  van  Financiën 
door  den  Rijksarchivaris  Bakhuizen  van  den  Brink,  d.d.  28  Dec.  iSgy.  ,,De  opgave  van  den 
inventaris" ,  schrijft  de  Rijksarchivaris  daarin,  ,,schijnt  mij  zoo  juist  en  eigenaardig,  dal  ik 
aan  geen  moediuillige  verdichting  kan  denken'".  Echter  wi/'st  hij  er  op,  dat  5  Maart  1S2J  de 
permanente  commissie  van  het  Amortisatie-Syndicaat  nog  niet  in  functie  was  getreden  ;  dat 
reeds  in  1S41  vanwege  het  Amortisatie-Syndicaat,  zt<aar  van  de  stukken  niets  bekend  was, 
een  onderzoek  naar  de  zaak  is  ingesteld,  met  negatie/resultaat ;  uit  Hoorn  kiuam  toen  bericht, 
,,dat  ter  weeska?ner  in  de  laatste  honderd  jaar  van  die  stukken  niets  bekend  was  geiueest^' . 
Van  den  Brink  besluit  met  het  verzoek,  dat  de  Algemeene  Commissie  van  Liquidatie  der 
Zaken  van  de  voormalige  Wees-  en  Momboirkamers  door  den  Minister  van  Financiën  moge 
■tuordcn  gelast,  een  nieuiu  onderzoek  in  te  stellen.  De  Minister  voldeed  aan  dit  verzoek  en  legde 
den  Rijksarchivaris  12  Jidi  iS^S  een  rapport  der  Algemeene  Commissie  voornoemd,  van  ig 
Juni  i8$8,  over,  ivaarbif  zy  mededeelt  dat  ook  haar  nasporingcn  een  negatief  resultaat  hebben 
opgeleverd.  Onder  de  bjlagen  is  een  brief  van  B.  en  W.  van  Hoorn  van  25  Febr.  iS^S,  ivaar- 
bij  bericht  ivordt ,, dat  in  het  archief  der  iveeskamer,  in  het  stedeijk  archief  ett  bij  nakome- 
lingen van  Coen  de  zaken  [op  den  inventaris  bij  A  bbing  vermeld]  vruchteloos  zijn  opgespoord" , 
en  dat  van  geen  inbreng  ter  iveeskamer  van  eene  nalatenschap-  Coen  eenig  blijk  is  gevonden. 


XVII 

rapport  van  den  Rijksarchivaris  van  den  Bergh  aan  den  Minister  van 
Financiën  van  23  Oct.  1869  ^)  op  goede  gronden  tot  de  conclusie  homt, 
dat  de  nalatenschap  van  Coen  te  rechter  tijd  door  de  rechtmatige  erven 
moet  zijn  genoten  ^).  De  inventaris,  die,  blijkens  de  spelling,  uit  de  18d^ 

' )  Gedrukt  bij  van  Rhede  van  der  Kloot,  bh.  jo^. 

-)  „Daar  Koen  geene  kinderen  naliet" ,  zegt  Abbing  op  bl.  jj  van  zijn  aangehaald  wet kje 
van  i8jg,  ,,kwamen  zijne  nagelateyi  bezittingen  aan  de  weeskamer  te  Hoorn" .  In  zjne  uit- 
voeriger,, Geschiedenis  der  Stad  Hoorn"  van  1S41  (/,  i4j)  handhaaft  h^'  deze  bewering, 
doch  stelt  er  een  ander  bericht  nevens,  uit  een  handschrift  van  van  Voorst  ten  vervolge  op  de 
kroniek  van  Velius,  welke  van  Voorst  op  het  jaar  1660  aanteekent :  ,,In  dat  jaar  bekzvamen 
de  Erfgenamen  van  fan  Pietersz.  Koen  in  deze  stad  zyne  nalatenschap  ;  zie  Aitzema  op  dat 
jaar".  De  eenige plaats  by  Aitzema  die  in  aanmerking  komt  (IX,  1043)  vermeldt  eerie  tnede- 
deeling  van  Beivindhebbers  der  O.  I.  C.  aan  de  Staten- Generaal,  over  een  proces  door  de 
enen  Eva  Ment  en  Aeffge  Pietersz.  Coen  tegen  de  Compagnie  gevoerd.  De  Compagnie  zuerd 
toen  in  rechten  aangesproken  wegens  een  vroeger  door  de  XVII afgeivezen pretensie ,, aen- 
gaende  [Coen' sj  portie  in  de  prinsen  in  de  Oost  Indien  verovert  bij  de  Compagnie  en  de 
biirgerye  tot  Batavia  dewyle  hy  hier geiueest  is  [scil.  sedert  zyn  herbenoeming  als  Gouverneur- 
Generaal  op  3  Oct.  1624  tot  zyn  vertrek  op  g  Maart  162'jf ,  mitsgaders  betalinge  van  zyn  be- 
dongen tractcment,  soolange  van  hooger  handt  alhier  opgehouden  is".  Dit  geding  staat  tot  de 
vraag,  of  er  ooit  aanleiding  kan  geiveest  zyn,  de  nalatenschap  van  Coen  by  de  ivecskamer  te 
Hoorn  in  te  brengen,  in  geen  betrekking. 

Van  den  Bergh,  in  zyn  aangehaald  rapport,  vestigt  de  aandacht  op  de  volgende  plinten. 
De  op  2j  Sept.  i62g  gedoopte  dochter  van  Coen,  Johanna,  moet  tijdens  of  kort  na  de  terugreis 
der  iveduive,  Eva  Ment,  in  1630  zyn  overleden.  Immers  heeft  de  weduive  hlykens  resolutie 
der  kamer  Amsterdam  van  gjan.  1631  eene  acte  van  scheidingvertoond,  waarby geen  minder- 
jarig kind  wordt  vermeld.  Eva  Ment  deelt  de  erfenis  met  Coen's  zuster  Aeffge,  gehuwd  met 
Pieter  Bruvnsz. ;  eene  verdeeling  die  alleen  kan  voortspruiten  uit  een  testamentaire  beschik- 
kingvan Coen  zelven,  waarbij  hy,  ingeval  hij  geen  descendenten  mocht  hebben,  zijn  goed  liet 
aan  zijne  echtgenoote  en  zyne  zuster.  Had  Eva  Ment  ab  intestato  geërfd  van  haar  kind,  dan 
zou  zij  de  eenige  erfgename  zyn  geweest.  Ingevolge  de  vertoonde  acte  ivordt  10  Jan.  1631  het 
kapitaal  dat  Coen  in  de  Compagnie  bezat,  in  tivee parten  gesplitst  die  ten  name  van  Eva  JMent 
en  van  Pieter  Bruynsz.  worden  overgeboekt.  By  resolutie  der  XVII van  2g  Sept.  i6j>  ivordt 
de  pretensie,  die  Marinus  Louissen,  als  getrouivd  hebbende  de  iveduwe  van  Coen,  ten  laste 
der  Compagnie  geformeerd  heeft  [de  pretensie  omschreven  in  de  eerste  alinea  dezer  noot] ,  af- 
gewezen. In  16  sS  volgt  hierop  het  proces  xvaarvan  gezvag  is  bij  Aitzema  ;  het  ivordt  ge- 
voerd door  Isaacg  Buys,  licentiaat  in  de  rechten,  als  in  hmuelyk  gehad  hebbende  Eva  Ment, 
iveduwe  van  Coen  en  van  Marinus  Lotussen ;  ]^Iichiel Louissen,  koopman  te  Amsterdam, 
als  eenige  zoon  van  Eva  Ment  zyne  moeder ;  mitsgaders  Isaacg  Biivs  voorzegd,  als  procuratie 
hebbende  van  de  voogden  der  zes  minderjarige  kinderen  van  wylen  Pieter  Bruvnsz.  die  erf- 
genaam zvas  geweest  van  Aeffge  Coen  zijne  eerste  huisvrouw.  Eva  Ment  was  in  765S  overleden 
en  haar  zoon  moet  toen  meerderjarig  zijn  geiueest,  immers  hy  treedt  met  zyn  stiefi'ader  uit 
eigen  hoofde  op.  ,,Er  is  dus  geen  reden  te  vinden",  besluit  van  den  Bergh,  „zuaarorn  de  boedel 
van  Jan  Pietersz.  Coen  ooit  onder  beheer  van  de  weeskamer  te  Hoorn  zou  zyn  gesteld". 


xvin 


eeuw,  en,  "blijkens  andere  aanwijzingen,  vermoedelijk  van  1  748  of  kort 
daarna,  in  ieder  geval  van  vóór  het  jaar  1708  dateert '),  schijnt  geen 
verdicht  stuk-);  het  opschrift,  door  Ahbing  er  aangegeven,  is  echter 
stellig  uit  de  lucht  gegrepen.  Men  zal  in  den  inventaris  de  beschrijving 
hebben  te  zien  van  eene  verzameling  van  Coen  herkomsfige  goederen, 
ivelke  nog  in  de  18de  eeuw,  het  blijkt  niet,  waar,  bijeen  iverden  aan- 
getroffen. Of  die  goederen  nog  bestaan  en,  zoo  ja,  zvaar  zij  bela^id  zijn, 
is  volslagen  onbekend:  —  het  is  kwalijk  aan  te  nemen  dat  zij  hetzij  in 
particidier  bezit  in  Nederland,  hetzij  in  eenige  openbare  verzameling 
buitenslands  zouden  berusten,  daar  hunne  aanwezigheid  dan  stellig 
sedert  lang  reeds  zou  zijn  opgeynerkt.  Van  de  „tivee  groote,  oude  les- 
senaars met  papieren,  aanteekeningen,  schetsen  en  dagverhalen",  van 
de  „kist  met  afschriften  van  alle  de  tr  act  aten,  door  Coen  met  inland- 
sche  vorsten  van  Java  gesloten'',  vand.e  „handschriftelijke  beschrijving 
van  het  leven,  sterven  en  begrafenis  van  Koen'\  van  de  „corresponden- 
tie of  brief ivisseling  van  Koen,  in  Xlldeelen,  met  alle  de  hooge  autori- 
teiten tot  welke  hij  in  betrekking  stond",  alle  in  den  inventaris  vermeld, 
is  dus  niets  naders  bekend. 

In  het  opschrift  der  brieven  is  aangegeven,  in  welke  deelen  en  op 
welke  bladzijden  der  serie  Overgekotnen  Brieven  en  Paineren  de  uit- 
gegeven teksten  voorkomen,  terwijl  achter  in  ons  boekdeel  in  aanteeke- 
ningen is  vermeld,  ivelke  door  Coen.  in  zijn  brieven  aangehaalde  docu- 
menten beiuaard,  en  zoo  ja,  tvaar  zij  te  vinden  zijn.  —  De  marginalia, 
naast  den  tekst  der  brieven  gedrukt,  zijn  van  mijne  hand. 

Achter  het  deel  zijn  gevoegd  registers  vanpersoonsnamen,  van  plaats- 
en volksnamen,  en  van  schepen,  benevens  eene  lijst  van  dntkfoiden, 
welke  beschamend  lang  is;  —  een  gevolg  van  den  spoed,  ivelke  bij  den 
druk  is  betracht.  Li  de  volgende  deelen  zal  het  drukfouteneuvel  doel- 
matiger ivorden  bestreden  dan  thans  mogelijk  is  geweest. 

De  portretten  van  Coen  en  zyne  vrouiv  Eva  Ment,  wellce  ons  deel 


' )  Van  I-J4S  of  kort  daarna :  zie  het  gegeven  hy  van  Rhede  van  der  Kloot  bl:.  J04,  eerste 
regel  van  boven.  —  ]''an  vóór  lyóS  :  zie  het  N.B.  op  blz.  joj  aldaar. 

^)  Echter  dient  vermeld  dat,  blijkens  hel  in  noot  2  op  blz.  XVI aangehaald  rapport  der  Al- 
gemeene  Commissie  van  u)  Juni  iS^SJocnbydeMomboirkamervan  Utrecht  van  „zeker  [door 
Coen  gefundeerd]  kapitaal,  onverrekend  en  onverantwoord  onder  het  beheer  der  Utrecktsche 
Momboir-Kamer  verbleven''  [zie  «''.  24  van  den  inventaris),  niets  bekend  was. 


XIX 

opluisteren,  sijn  gereproduceerd  naar  de  orujinevlen  in  het  Wcst- 
Friesch  Museum  te  Hoorn. 

Het  tweede  deel  descr  uitgave  <al  onmiddellijk  na  de  verschijning 

van  het  eerste  ter  perse  gaan. 

« 

Leiden,  Juli  1919.  R.T.  COLENBRANDER. 


1.  _  1  JAN.   1614.  —  A  12. 

(PER  SWARTEN  LEEÜW). 


Eersaeme,  wyse,  voorsienige,  zeer  discrete  Heeren  V- 

Na  onsen  vertreck  uut  Texel  hebben  U.E.  op  20''"  Ma}-o,  den  10  en  den  13 
Juny,  anno  1612,  geschreven  met  den  Canaris-  ende  de  2  Geneesvaerders , 
die  met  ons  uutseylden;  verhope  well  ter  handt  gecomen  sullen  zijn.  Tzedert 
hebben  geen  gelegenthe\t  om  schryven  (na  den  e_\-sch)  ghehadt,  wandt  de 
schepen  daermet  den  commandeur  Jan  Dirckxz.  Lam  naert  vaderland!  ginck, 
een  maent  voor  ons  arrivement  van  Bantam  vertrocken  waeren,  ende  niet 
geraden  vonden  groote  diligentie  te  doen  om  met  d'Engelschen  (soo  dien, 
die  ons  in  de  straet  Sunda  tegenquamen,  als  dengenen,  die  twee  daghen  naer 
ons  arrivement  van  Pulo  Panjang  t'  se)-l  ginck)  te  schryven,  voor  seecker 
houdende,  dat  de  heeren  ons  arrivement  met  beyde  de  schepen  tott  Bantam 
door  hun  wel  souden  verstaen  ;  derhalven  sullen  midts  desen  U.E.  cortelijck 
verhaelen  onsen  seylagie  van  den  beginne  aff  tot  in  de  Mollucos,  ende  van 
daer  wederomme  alhier  tot  Bantam  toe;  item  wat  ons  all  wedervaeren  ende 
bejegent  is,  ende  wat  Godt  voorder  toucherende  den  staet  door  ons  voor 
dees  tijdt  zal  gelyeven  te  geven,  ons  breeder  refereerende  op  de  coppie  van 
jonsen  journael,  het  boeck  der  resolutien,  ende  het  discours  bij  desen  mede- 
gaende. 

2.  De  heeren  sullen  dan  verwitticht  zijn,  als  datt  wy  den  16"""  Jun)-  met  de 

lï'ei^-      schepen,  de  Provintie  ende  Hope,  aen  't  eyland  Isle  Bravo  arriveerden,  sijnde 

aldaergeseylt  (doordien  IsladeMajo  misten),  omme  water  te  haelen,  de  groote 

mast  van  't  schip  de  Provintie  ende  de  boechspriet  van  't  schip  de  Hope  (die 

seer  swack  waeren)  te  vervanghen,  gelijck  wy  deden. 

Ende  alsoo  s'anderen  daechs,  sijnde  den  17"'"Junius,  32  ghewapende  mannen 
te  lande  sonden  met  een  breed  vaentien,  omme  te  sien,  hoe  d'inwoonderen 
hun  souden  houden,  als  vrienden  ofifvyanden,  ende  offmeneenicheneringhe 
coste  becomen,  met  expressen  bevel,  dat  se  niet  souden  gaen  tusschen  enghe 
gheberchten  daer  hun  de  vj-anden  met  steenen  conden  begaen,  maer  liever 
wederkeeren,  gevende  Frederick  Kistiens,  ondercoopman,  den  last  ende  com- 


')  Bij    de  volgende  brieven  laat  ik  deze  titulatuur  weg. 


'1  1  Jan.  1614. 

mandement  over  de  troiipe,  Dese  troupe  te  lande  zijnde,  soo  zijn  se  onbe- 
dachtelijcken  voortgemarcheert,  sonder  de  breede  vaen  op  te  steecken,  dien 
aen  den  gordel  behoudende.  Die  van  't  landt,  haer  siende  comen,  begaven  hun 
stil  in  eenen  laeghe,  ende  soo  haest  den  onsen  daar  binnen  quamen,  rolden 
sylieden  zoo  groote  steenen  ende  alsulcke  meynnichte  nederwaerts,  dat  sy 
(Godt  beter  't)  seer  deerelijck  (sonder  eeniche  redenen  off  hun  oit  verthoont 
te  hebben,  hoewel  de  brede  vaen  van  de  schepen  gestadelijck  wayden),  der- 
thien  man  doodt  wirpen,  ende  de  restebespringhende  doorverbaestheytghe- 
vangen  creghen,  hoewel  den  onsen  noch  wel  de  helft  stecker  dan  den  v\-anden 
waeren.  Nae  veeleschryvens  hebben  eensdeels  metschoone  woordenendeten 
anderen  met  dreygementen,  sooveele  te  wegen  gebracht,  dat  voorsz.  moor- 
denaren alle  de  resterende  levenden  3  a  4  dagen  daerna  scheep  lieten  loopen, 
ende  dat  moedernaeckt,  hebbende  hun  alle  de  cleederenaffgenomen.  In  som- 
ma lieten  daer  13  dooden,  het  geweer  van  32  mannen,  ende  een  man  heeft 
daervan  eenen  lammen  arm  behouden.  Hoe  lastich  ons  dit  ongeluck  was,  is 
Godt  bekendt,  wandt  was  een  quaet  beginnen,  ende  is  door  slechte  onbedacht- 
he)-t,  overvarenthej-t  ende  overtredinghe  van  onsen  bevel  geschiet,  want  by 
ons  daerinne  wel  goede  voorsichtichhey t  gebruj"ckt  is  geweest,  gelijck  de  hee- 
ren  per  b\egaende  coppie  van  getu}-genisse  connen  sien ;  dies  nietteghen- 
staende  hebben  den  persoon  van  Frederick  Kistiens,  tot  Bantam  gearriveert 
sijnde,  met  den  raet  daervan  geabsolveert,  alsoo  het  hem  leett  genoech  was, 
ende  door  gheen  moetwil  geschiet  is,  denselven  ter  contrarie  om  zijn  bequam- 
hey  ts  halven  tott  oppercoopman  promoverende.  Door  de  wonderlijcke  situatie 
van  't  e\"landt  heeft  het  den  Heere  niet  gheheft,  dat  wy  souden  onderstaen 
wraecke  te  doen,  maar  hebben  ter  contrarie  de  vianden  volghende  beloeften 
met  de  waerdye  van  ƒ  24  :  13  :  8  vereert,  te  weeten,  alsoo  de  v)-anden  rant- 
soenne  eyschten,  wilden  wy  geensins  daertoe  verstaen,  maer  loofden  een  ver- 
eeringhe,  soo  sy  den  onsen  (gelijck  wy  begeerden),  lieten  gaen.  Wj-senden  de 
heeren  ontwerp  van  voorsz.  eylandt  ende  sullen  daerby  gelieven  te  verstaen, 
dat  de  reede  gans  onbequam  voor  alsulcke  groote  schepen  is.  Kle}'nne  connen 
daer  wel  bequammelijck  anckeren  ende  van  water  gerijff  crj-gen  ;  de  vyanden 
connen  sulckx  niet  beletten. 

Den  22"^"  Junj-  sijn  weder  van  Isla  Bravo  vertrocken,  vervielen  den  9'"  Julius 
aen  de  Greynkust,  ende  zijn  den  8""  Septembris  cabo  de  Bona  Esperansa  ge- 
passeert,  settende  onsen  coersnaMadagascar,  ommeaenSt.  Lucia,  legghende 
op  24  J  graden  suiderbreete,  te  verversen  ;  ende  naerdat  wy  zeer  harden  windt 
hebben  gehadt  (daerdoor  de  bouchspr\-ett  van  't  schip,  de  Proi'intk,  b)xans 
hal  ff  door  geborsten  is),  soo  arriveerden  den  3^"  Octobris  voor  de  reede,  maer 
daer  beneden,  dat  is  by  su)-den  gheraeckende,  costen  door  de  gestadighe  noor- 


1  Jan.  1614.  3 

delijcke  windt  ende  stroomen  dese  plaetse  niet  beseyllen,  maer  brochten  22 
daghen  te  vergeeffs  door,  met  over  ende  weder  over  te  seyllen,  hoewel  geen 
myle  beneden  de  plaetse  waeren  gheweest,  dien  t'  voick  versproocken  had- 
den. Den  25'"  Octobris  wendent  naer  't  eylandt  Mauritius,  ende  arriveerden 
aldaer  (Godt  loff)  met  be\de  de  schepen  ende  ghesondt  volck.  Den  4*^"  Xovem- 
bris,  hoewel  bycans  5  maenden  in  see  waren  geweest,  onse  schepen  versien 
ende  't  volk  tamelijcken  wel  ververst  hebbende,  soo  zijn  den  24"^"  ditto  weder- 
omme  van  't  eylandt  Mauritius  t'  seyle  gegaen,  ende  naer  veele  stilte  ende 
contrarye  windt  zijn  (daervan  de  Heere  gelooft  z)')  den  9^"  February,  anno 
1613  tott  Bantam  behouden  met  bej'de  de  schepen  gearriveert,  ende  dat  met 
ghesondt  volck.  Hebben  oock  van  de  reys.  geen  sonderlijnghe  noott  van  siecken 
gehadt,  ende  daer  is  tott  nu  toe  over  beyde  de  schepen  geen  ander  volck  ghe- 
storven  (uutghesondert  de  13  vermoorde  mannen)  dan  den  eenen,  daervan  de 
heeren  met  den  Geneesvaerders  geadviseert  hebbe,  den  wekken  noch  sieck 
uut  Texel  voerden.  Dese  goede  convalessentie  van  al  ons  volck  hebben  wy 
geoordeelt,  gesprooten  te  zijn  door  de  genade  Godts  per  middel  van  de  pruym- 
men,  die  ons  by  U.  E.  mede  gegheven  waeren,  wandt  alsoo  wj-  in  see  eenighe 
siecken  creeghen  ende  dien  huspotten  van  'tgesouten  vleys,geweycktwellmet 
pruymen  ende  lamoensop  gecoockt  lietten  schaffen,  genaesen  zy  zeer  haest 
daernaer  per  adviso. 

3.  Tot  Bantam  comende,  saeghen,  verstonden  ende  vernamen,  hoe  de  huy- 

Toestand  sjpghg  niet  zeer  costelijcke  goederen  verbrandt,  ende  eenighe  persoenen  ver- 
Bantam,  moort  waeren,  hetwelcke  ons  zeer  deerden,  ende  grootelijckx  verdroott,  wandt 
de  compagnie  aldaer  zeer  grootte  schade  hadde  gheleden,  maer  mijn  heeren, 
ick  verseeckere  U.  E.,  dat  mijn  noch  lastiger  viel  't  ghene  hoorde,  vernam  ende 
sach  (soude  daervan  verleede  jaer  all  iets  gheschreven  hebben,  hadde  ick  de 
mijnne  d'  Engelschen  toevertrouwt),  ick  beclaechde  de  compagnie  van  harten, 
ende  dat,  omdat  z)-  niet  beter  worden  gedient.  Waerlijck  de  compagnie  is  oock 
althemet  soo  caerich  in  'taennemen  van  haere  principalen,  dat  daerdoordick- 
mael  verstandige  ende  goede  lieden  achterblyven,  want  een  cloeck,  verstan- 
dich,  eerlick  mensch  aen  gheen  Indien  gebonden  is  ende  ter  wereld  geen 
middel  ontbreeckt ;  daermede  segghen  will,  dringht  haer  den  noott,  den  noott 
en  dryngt  haer  juyst  naer  Indien  niet.  Seyt  men,  sy  zullen  daer  gaen  om  eere, 
gelijck  men  siet,  dat  na  eerljxke  ampten  althijts  veel  loops  is ;  ick  segge  wat 
eere  wort  daer  toch  by  ons  gegheven?  faveur,  ja.  Hiermede  beslu}-ten,  dat  de 
heeren  oock  na  haer  goet  worden  gedient;  om  opd'eene  syde  een  te  spaeren, 
verliest  men  wel  duysent  op  d'andere.  't  Is  jammer,  dat  alsulcken  treffelijcken 
staet  op  soodaenighe  pylare  moet  staen,  ende  het  schip  met  alsulcke  onbe- 
vaeren  lieden  in  een  periculosen  vaerwatermet  storm  en  onweer  moet  sej-Ien. 


4  1  Jan.  1614. 

De  heeren  sullen  wel  verstaen  hebben,  wat  schade  hier  geleden  is,  en  hoe 
veele  versuympt  is  in  't  coopen  van  de  peper,  by  de  schepen  met  den  com- 
mandeur Jan  Dirckx  Lam  naer  hu}-s  gevaeren  in  Janniwary  lestleden,  ende 
verscheyde  andere  saecken. 

4.  Ten  propooste  wederomme  comende,  soo  segghe,  dat  wy  alhier  met  ende 

Besluiten  ^y  den  president  ')  resolveerden,  dat  het  schip  de  Hope  naer  Petane  soude 
Bantam  seyllen,  omme  tot  Joor  10.000  ende  tott  Patana  70.000  realen  van  achten 
genomen,  j^^j.  g^(jgj.g  coopmanschap  te  brengen,  opdat  wy  die  plaetse  eens  te  deghen 
souden  versien,  ende  dat  wy  met  de  Proviiitie  naer  de  Mollucos  souden  seylen 
met  alle  de  soldaten  van  beyde  de  schepen,  omme  den  onsen  aldaer  te  as- 
sisteeren;  mede  dat  Frederijck  Kistiens  voor  oppercoopman  nae  Joor  soude 
gaen,  om  Bockholt  te  verlossen,  als  oock,  dat  hier  souden  bl}-ven  Heyndrick 
Collijn,  Jacob  Breeckvelt  ende  Jordan  Usseiinc,  omme  met  den  eersten  tott 
dienste  der  compagnie  nae  de  cust  te  gaen,  waertoe  voorsz.  Collijn  tot  opper- 
coopman promoveerden.  Maer  alsoo  ons  ondertusschen  aengeseyt  werde, 
,  dat  den  president  de  advysen  onder  hem  hielde,  niemandt  liet  lesen  ende 
daer  door  veele  versuympt  werde,  siende  mede,  dat  h}-  by  hem  gheen  raden 
en  hadde,  ende  van  geen  bequaem  volckwas  versien,  ende  wyselffs  vernamen 
d'impotentie,  swackheyt  ende  onbequaemhe\t  van  ditto  president,  siende 
oock,  dat  hy  althemet  niet  wel  b)"  zijn  zinnen  en  was,  soo  sochten  wy  naer 
onsen  schuldighen  plicht  ten  dienste  der  compagnie  middel  ende  raedt,  om 
den  welstandt  ten  besten  te  helpen  maynteneren,  voor  soo  veele  als  onse 
authoriteyt  vermocht,  opdat  daer  niet  erger  en  geschiede.  Na  vele  overden- 
ckinghe,  consideratie,  inziende  onsen  authorite}-t  ende  ontsiende  't  gene  ons 
om  wel  doen  soude  moghen  overcomen,  soo  resolveerden  ende  ordonneerden 
tott  raden  b}"  den  heer  president  Matheo  Couteels, Jan  Slu}s,  oppercoopman, 
Hej-ndrick  Collijn  (bj'  ons  oppercoopman  gemaeckt),  Jacob  de  Schott  ende 
Jacob  Breeckvelt,  omme  ditto  president  in  raet  ende  daette  assisteren,  mede, 
dat  h)-  haer  de  advysen,  reeckeninghe  ende  andersins  soud  communisseren, 
opdat  sy  kennisse  van  saecken  souden  crygen,  ende  alles  in  allen  gevallen 
behoorlijck  gehandthaeft  mocht  werden  ;  gemerckt  dese  persoonen  tott  om- 
trent Octobris  alhier  souden  bh-ven,  hopende,  dat  ondertusschen  in  de 
saecke  b)-  den  heer  gennerael  soude  werden  versien.  Den  voorsz.  president 
nam  dese  onse  raminghe  ende  ordre  van  ons  zeer  qualick  aff,  ende  nadat  sijn 
E.  dr)-e  dagen  respijt  ende  beraet  hadde  gehad,  we)-gerde  hy  de  agreatie. 
Hierop  hebben  teghens  hem  gheprotesteert,  soo  hy  dese  onse  raminghe  niet 
naer  quame,  dat  alle  schade  ende  interest,  die  de  compagnie  daerdoor  soude 


')  Matheo  Coteels,  hierbeueden  vermeld. 


mans. 


1  Jan.  1614.  5 

mogen  lyden,  op  hem  soude  werden  verhaelt,  in  voegen  ende  maniere,  als  de 
heeren  per  coppye  van  date  in  't  resolutieboeck  sullen  sien. 

5.  lek  ben  tott  tweemael  toe  by  den  pangoran  gouverneur  geweest,  omme 
Pangomn  kennisse  van  saecken  te  becomen,  maer  vernamen  niet  dan  een  grooten  trots 

van  ° 

Bantam,  ende  qua  contentement  over  d'onsen.  My  verwondert  seere,  dat  voor  desen 
hierinne  niet  versien  was,  alsoo  by  de  commandeurs  doctor  Reael,  Brouwer, 
Steven  Doensz.,  Jan  Dirckxz.  Lam  ende  Block  Maertenssen  genoech  was  be- 
speurt, nae  wy  verstonden,  ende  't  gene  w)-  vernamen  niet  nieuws  was. 

6.  Alsoo  den  president  ons  in  den  raet  voordroech,  dat  den  coninck  vanjaca- 
Theune-    f ^a  seer  heftelijck  over  Abraham  Theunnemans,  aldaer  residerende,  geclaecht 

hadde,  te  weten,  dat  h}-  eenige  Javanen  gheslaghen  ende  andere  Chineese  in 
hechtenis  ghestelt  hadde,  welck  (seyde  hy)  zijn  conincklijck  ampt  is,  mede 
over  droncken  drincken  ende  andersins,  blijckende  per  acten,  soo  resolveer- 
den, naedat  w)-  van  de  saecke  wel  geinformeertwaeren,  denselven  behoudens 
eere  (tott  dat  h\-  verhoort  waere  ende  sijn  saecken  beantwoordt  soude  hebben) 
van  daer  te  lichten,  omme  't  misnoeghen  van  den  coninck  wech  te  nemen  ende 
te  verhoeden,  dat  men  hem  andermael  met  gheen  schenckagie  soude  moeten 
versoenen.  Ende,  hoewel  den  president  dese  saecke  zeer  hooghe  voorghe- 
dragen  hadde,  wilde  hy  nochtans,  doen  w)-  dese  saecke  aenbonden,  tott  de 
lichtinghe  niet  verstaen  (hoewel  overstempt  werde)  voor  ende  alleer  van  ons 
schiftelijcke  acte  hadde,  dat  sulckx  onse  begeerte  was,  omme  (soott  scheen) 
hem  daarmede  by  ditto  Theunnemans  te  verontschuldighen.  Alsoo  bespoer- 
den, dat  h)-  hem  ontsach.  Nadat  w}-  dese  acte  ghegheven  hadden,  soo  liet 
ditto  president  vergaderinghe  beleggen,  waerinne  goet  vonden  Pieter  Segers 
in  plaetse  van  Theunnemans  te  leggen,  endat  dat  Theunnemans  tot  Bantam 
b)'  den  president  soude  b!)-ven,  ende  denselven  assisteeren  daer  den  dienst 
der  compagnie  mochte  vereysen,  tott  de  compste  vanden  heer  gennerael. 
Maer  verstaende  ende  na  goede  consideratie  bemerckende,  geen  oorbaer  te 
zijn  Theunnemans  tot  Bantam  te  laten,  alsoo  die  twee  geweldelijck  overhoop 
souden  mogen  legghen  ende  malcandere  schande  ontdecken,  daerdoor  de 
compagnie  groote  schade  conde  lyden,  soo  docht  mijn  best  te  zijn,  voorsz. 
Theunnemans  mede  in  de  Molucos  te  nemen,  ende  droech  sulcx  in  den  raet 
voor.  De  raden  vonden  't  selvege  mede  goet,  u}-tgenomen  den  president  Cou- 
teels,  die  alleene  daerteghen  was  endegeensins  wilde  toestaen,  dat  w)-Theun- 
nemans  mede  na  de  heer  generael  soude  nemen,  seggende,  dat  h)-  hem  in 
geenderle)-e  man}eren  coste  ontbeeren,  wandt  Theunnemans  moste,  sej'de 
hy,  eenighe  reeckeninghen  met  hem  liquideren,  sijn  boecken  helpen  redden 
ende  formeeren.  Wy  waren  alleens  geresolveert,  Theunnemans  tegen  des 


6  1  Jan.  1614. 

presidents  advyze  mede  te  nemen,  maer  hebben  voorschreven  reden  hoerende 
daervan  affstandt  gedaen,  opdat  men  nietsoudsegghen,  wyoorsaeck  waeren, 
dat  de  boecken  niet  geredt  noch  behoorlijck  geformeert  en  waeren.  Seggende 
eintelijck  teghen  Jacob  de  Schot  (die  my  aenseyde,  dat  Theunnemans  te 
Bantam  niet  en  diende)  wilt  h)'  gheen  deech,  hy  is  maer  een  man,  ende  ghy 
zijt  veele.  Slu\-t  hem  in  sulcke  gevalle  aen  de  kas  ende  laet  hem  sitten. 

\Vy  den  22"  Februwary  van  hier  naer  Jacatra  seylende,  hebben  dese  reso- 
lutie omme  dien  te  excecuteren  mede  genomen,  daerdoor  in  wondere  moyte 
geraeckent,  wandt  Theunnemans  dese  acte  voorgedraghen  hebbende,  mosten 
een  seltsame,  onredelijcke  bulderynghe  hooren,  alsoo  hy  hem  daer  tegen 
stelde,  nemende  van  zijn  boeckverscheydeongerechtigeattestatien  denselven 
tegens  ons  assisterende.  Maer  dat  erger  was,  hy  nam  tot  den  coninck  ende 
Sabandar  zijn  toevlucht,  doende  met  haerlieden  door  eenige  van  sijn  voick 
secrete  onderhandelen,  daermede  soo  veel  tevveghe  brochte,  dattden  coninck 
ditto  Theunnemans  in  alle  maniere  sochte  te  houden.  Ende  soo  wy  op  ons 
eerste  aencomen,  als  door  behoorlijcke  cortoisie  betaempt,  den  coninck  in 
absentie  van  Theunnemans  niet  hadden  gesproicken,  doleerende  ons  leet  te 
zijn,  dat  Zyne  Magisteyt  van  den  onsen  te  cort  was  geschiet,  daerover  als  nu 
begeerden  Theunnemans  (met  zijn  goede  agreatie)  te  lichten,  opdat  het  niet 
meer  en  soude  gebeuren,  't  welcke  den  coninck  nae  eenighe  beleeffde  excusen 
ende  verschooninge  van  de  gedaenne  clachte  avoyeerde.  W)'  souden  (segghe 
ick)  hadden  wy  dese  advo)'atie  niet  gehadt,  ditto  Theunnemans  swaerelijck 
van  hier  ghecregen  hebben,  wandt  alsoo  wy  by  den  coninck  ginghen,  om 
Zeegers  in  de  possessie  van  Theunnemans  te  doen  stellen  ende  Theunnemans 
daeruyt  te  verclaeren,  hadde  hy  den  coninck  ghecorrumpeert  ende  den 
wech  ghebaendt.  Daerop  namp  hy  alle  zijn  assistenten  mede,  opdat  zy  ghe- 
tuygenisse  souden  geven,  dat  den  coninck  Theunnemans  lichtinghe  niet  wilde 
toestaen.  Den  coninck  sochte  hem  oock  in  aller  manieren  te  houden,  seg- 
ghende  ten  lesten,  doen  wy  zijn  reden  wel  driemael  geexcuseert  ende  weder- 
leyd  hadden,  soo  hy  dit  toestondt,  dat  hy  daeromme  met  zijnnen  adel  in 
oorloch  soude  geraecken,  wandt  (seyde  hy)  souden  my  voor  een  Tiran  houden, 
dat  ick  den  cappiteyn  liet  lichten,  daer  hem  de  misdaet  vergeven  hebbe.  Maer 
alsoo  Zijn  Magisteyt  voorleyde,  off  hy  twee  dagen  te  vooren  de  lichtinghe 
niet  geadvo}-eert  hadde,  ende  waerdoor  nu  alsoo  verandert  was,  antwoorde 
hy,  gh)-  hebt  recht,  doet  u  belyefte,  waermede  den  strijt  wonnen  ende  Theun- 
nemans met  den  zijnnen  niet  luttel  beschaempt  bleven. 

7.  Op  dese  tijt  was  hier  een  schoon  groott  hu},-s  opgetrocken,  maer  noch 

Ja<^Va     onder  geen  steennen  dack,  ende  een  ander  packhuys  begost.  Dan  den  coninck 


1  Jan.  1614.  7 

hadde  den  voortgainck  van  't  werck  verbooden,  ende  omme  't  selveghe  toe 
te  staen,  soo  begeerde  h}-,  dat  \v\-  hem  souden  loven  te  geven  voor  elck 
schip,  dat  hier  sonde  comen  uut  HoUandt,  van  Jappan  ende  van  de  custe 
van  Coromandel,  vier  ellen  laecken,  eene  picol,  dat  is  120  'S  boscruyt  ofte  de 
\vaerd\-e,  mede  dat  \v)-  hem  een  partye  cleeden  (sonder  te  willen  segghen 
hoeveele)  eenen  seeckeren  prijs  beter  coop  souden  geven  dan  de  Chineesen 
die  van  ons  coopen.  Waertoe  w)-  niet  costen  resolveren,  derhalve  seyde  hy 
laet  dan  het  werck  mede  staen  tot  de  coempste  van  den  heer  generael.  Hier- 
by  mosten  oock  laten  berusten.  H}-  pretendeerde  meede  toll  van  den  arack 
ende  rijs.  Alsoo  verstonden,  datter  gecontracteert  ende  ghehandelt  werde, 
om  eenen  steenen  muere  rontsomme  de  hu)-singhe  te  maecken,  ende  be- 
merckten,  dat  dit  een  bedorven  werck,  ende  geit  in  't  water  gesmeeten  soud 
wesen,  soo  zijn  hiertegen  geweest  ende  hebben  dit  met  redenen  ontraden 
ende  't  selvege  den  president  met  missive  affgeraden,  hoewel  meer  dan 
hoochnoodich  is,  dat  w\-  hieromtrent  een  sterckte  behoorden  te  procureren, 
ende  couste  que  couste  op  te  maecken,  om  een  rendevous  ende  hooftplaetse 
te  vercrj-gen,  daer  dese  overtreffelijcke  cargasoenen  bewaert,  ende  hu}sge- 
sinnen  geplandt  moghen  worden,  opdat  w}'  niet  langer  «//(T  >nc>rj' van  trou- 
loose  Mooren  en  staen.  Want  hierinne  gheheel  anders  ghehandelt  moest 
werden,  ende  haren  dissegne  niet  en  dochte,  ende  eerst  oock  met  aller  dili- 
gentie  behoorden  omme  te  soecken,  off  hieromtrent  geen  bequamer  plaetse 
en  waere,  dese  muere  omtrent  8000  realen  gecost  hebbende.  Daer  was  aireede 
geresolveert,  dat  se  omme  de  licentie  1800  realen  souden  verscheyncken. 
Naedat  wy  hiermede  4  daghen  besich  zijn  geweest  ende  ondrtusschen  een 
mo\'e  pertye  arack  ende  rijs  tot  provisie  gheladen  hebben,  soo  sijn  adi  primo 
Marty  van  Jacatra  vertrocken,  omme  onse  reys  naer  Ambo}na  ende  de 
Molucos  te  vervorderen.  Dorsten  nieuwers  aenloopen,  vreesende  contrar}'e 
mouson,  dat  op  handen  was,  daeromme  ons  zeer  van  Bantam  ende  Jacatra 
spoeyden,  daer  anders  werck  genoech,  ja  meer  dan  te  vele,  te  beschicken 
ende  redresseeren  was. 

8.  Adi  19^"  Martius  arriveerden  (Godt  loff)  behouden  voor  't  casteel  Am- 

Amboina.  boynna,  alwaer  wy  met  groote  blj'schap  vonden  het  schip  den  Szvarten 
Leeuw,  van  welck  ons  tot  Bantam  gese^'t  was,  dat  het  verongelukt  waere. 
Cort  na  onsen  arrivement  quamen  hier  mede  de  schepen  Orangen  ende  Gel- 
derlandt  met  we)'nnich  rijs;  na  't  ghene  van  hun  verhoopt  hadden,  brochten 
omtrent  94  lasten,  soo  voor  eygen  provisie,  als  de  forten.  Sy  seggen  in  Crissi 
noch  Macasser  geen  rijs  en  was,  maer  dat  se  in  Japara  genoech  becomen 
souden  hebben,  soo  den  tijt  niet  te  cort  waere  geweest,  ende  dat  zeer  goeden 
rijs  ende  goeden  coop,  te  weten  :  a  15  realen  de  coiang  oft  last,  daervoor  hier 


8  1  Jan.  1614. 

40  ende  50  moeten  gheven,  dien  wy  weder  in  de  Molucos  è  100  ende  120 
realen  vercoopen,  't  sint  datter  in  Crissi  een  quaet  gewas  gheweest  is.  Daer 
wort  oock  door  onnachtsaemhe}-t  grootelijck  over  dese  plaetse  mishandelt, 
d'eene  tijt  en  is  daer  gheen  cappitael  endeden  anderen,  als  er  goet  is,  worden 
de  plaetsen  door  de  schepen  niet  aenghesocht,  daerdoor  dan  gedronghen 
werden,  de  gedaenne  provisie  wederomme  met  schaden  te  vercoopen.  Jae 
verstaen  oock  door  schriven  van  Samuel  de  Nijs  uut  Macasser,  dat  hy  in 
twee  jaeren  geen  schryven  van  Bantam  gehadt  heeft.  Tot  Bantam  sijnde, 
maeckten  zy  ons  oock  wijs  (hoewel  anders  gevoelden  ende  wel  wisten),  dat  men 
in  de  Molucos  niet  te  vele  oost  brenghen,  dat  wy  niet  en  behoefïden  om 
geenige  dinghen  iwers  aen  te  loopen,  want  de  Molucos  ende  Banda  (seyden 
sy)  sijn  alsnu  van  alles  beter  versien,  dan  o)-t  voor  desen  geweest  waren, 
maer  bevonden  wel  anders.  Hadden  w}^  den  tijt  gehadt,  souden  evenwel  niet 
naergelaten  hebben,  de  plaetsen  te  besoecken  ende  onsen  debvoir  te  doen, 
om  met  geen  ledich  schip  na  de  Molucos  te  moeten  gaan.  't  Is  noch  ten  besten 
geloopen,  want  alhier  soo  veel  rijs  hebben  ghecreghen,  als  de  Provintie  conde 
laeden,  doch  die  a  40  realen  de  coyang  off  last,  die  men  elders  om  15  can 
becomen. 

Alhier  zijn  wy  gewaer  gheworden,  hoe  grootelijck  tot  Bantam  bedroogen 
zijn  geweest,  daerdoor  U.E.  wonderlijck  schade  can  lyden,  hetwelcke  my 
zeer  lastich  viell.  't  Is  gebeurt,  dat  soo  w}-  te  Bantam  arriveerden,  aen  landt 
hebben  gebrocht,  gehxk  mede  die  van  de  Hoope  (als  betaemt)  all  U.E. 
bryeven,  waeronder  vonden  2  bryeven  gedirigeert  een  den  heer  Gouverneur 
Generael  ende  raet,  offte  in  apsentie  aen  den  oppercoopman  ende  raden 
tott  Bantam,  waerover  beyde  dese  bryeven  openden  ende  bevonden  die  van 
eenen  inhoude  zijnde,  den  eenen  met  de  Provintie  ende  d'ander  met  de  Hope 
gecomen.  Ende  alsoo  U.E.  op  't  stuck  van  d'Eyngelschen  ende  de  Magellaense 
compagnie  wat  breet  was  schryvende,  soo  versochte  in  den  raet,  dese  punc- 
ten  daeru)-t  te  mogen  copyeeren.  Den  president  stondt  sulcx  teghen  ende 
gaff  m)-  ten  andtwoorde,  den  eene  houde  ick  hier  ende  den  anderen  sende 
met  U.E.  aen  den  heer  gennerael ;  hierop  bedachte  my  oock  niet  zeer  noodich 
te  zijn  over  dit  punct  veele  te  arguweeren,  wandt  d'  originaele  selffs  mede- 
voere.  Ten  lesten,  doen  wy  nu  vertrocken,  ende  ick  onder  de  br\-even  (aen  den 
heer  gennerael  gedirigeert)  den  voorsz.  principaelijck  niet  en  sach,  soo  ej-ste 
dien  ende  vraechde  daernae.  Den  president  antwoorde  my,  dat  h)-  se  in  den 
sijnne,  dien  h}'  aen  den  heer  gennerael  was  schryvende,  gepackt  ende  ghe- 
slooten  hadde,  hetwelcke  geloove  gaff,  want  het  pack  groott  ende  even  alsoo 
in  't  lange  ghevouwen  ende  verseeghelt  was. 


Koloni 
satie  en 


1  Jan.  1614.  9 

Ende  alsoo  wy  nu  U.E.  advj'sen  ende  ordre  aenghaende  d'  Enghelschen 
ende  de  Magellaense  compagnie  van  noode  hadden  ende  bevonden,  datd'  in- 
houdt van  dien  in  Ambo\-na  mede  hoorden  te  berusten,  soo  droech  zulckx 
den  raet  voor,  seggende,  dat  wy  van  de  heeren  mayores  soo  eene  brj-effbroch- 
ten,  daerinne  sy  ampel  op  dit  stuck  waren  schr\-vende,  waerop  met  den  gou- 
verneur Jasper  Janssen  ende  de  raeden  goet  vonden  voorsz.  br}-effte  openen. 
Hierop  hebben  't  pacquet  van  den  president  Cotteels  voorsz.  gheopent  ende 
vonden  in  plaetse  van  de  bryeff  aen  den  heer  gennerael  ende  raet  ofte  den 
oppercoopmaan  ende  raden  tott  Bantam  gedirigeert  den  br)-eff,  die  de  hee- 
ren mayores  aen  Jan  van  Wesick,  ofte  die  tott  MasuHpatan  in  sijn  plaetse 
soude  zijn  gesuccedeert,  met  ons  waren  schrj-vende.  lek  geve  de  heeren  te  be- 
deyncken,  hoe  wy  geaffronteert  waeren.  In  somma  waren  op  dit  stuck  van 
U.E.  ad  vyse  ende  ordre  gepriveert,  ende  den  heer  gennerael  most  desen  br)-eff 
missen  ;  oft  door  sloffhejt  off  malitie  geschiet  is,  kenne  Godt. 

9-  Den  staedt,  casteel  ende  dese  landen  Amboyna  vonden  in  tamelijck  goeden 

doenne,  daervan  de  Heere  geloeft  zy.  Wat  den  domesticalen  aengaet,  de 
religie,  heeren  sullen  door  den  heer  gennerael  wel  verstaen  hebben,  hoe  qualick  ge- 
reuseert  is  't  geene  U.E.  tott  een  goed  eynde  hebben  begost,  als  te  weeten 
de  coompste  van  de  ghetrouwden  alhier.  Onse  eere  is  daermede  grootelijck 
vercort  ende  d'Indianen  zijn  in  haer  zeer  gheschandal}'seert,  wandt  niet  en 
doen  dan  beestelijck  leven,  croes  ende  cuss  houden.  Van  alsulcke  quade  plan- 
ten is  weynnich  hoop  goede  vruchten  te  cr}-ghen,  hoewel  een  doorn  (alsdaer 
een  goede  spruyt  wel  in  geengt  werdt)  wel  goede  vruchten  can  voortbrengen. 
Doch  hieromme  moeten  den  moet  ende  couragie  niet  verlooren  geven,  maer 
de  saecke  op  nieuws  hervatten.  Want  daer  en  wort  nojt  soo  goede  saecke  by 
der  handt  genomen  (gelijck  dit  oock  den  alderbesten  is,  die  de  compagnie 
gedaen  heeft,  ofte  soude  mogen  doen)  off  can  wel  qualicken  gevallen  ;  ver- 
trouwe ende  gheloove  oock,  dat  hieromme  soo  goeden  ende  noodeghen 
werck  niet  naerghelaten  zal  worden.  Godt  en  heeft  de  menschen  de  kennisse 
der  zevaert  niet  alleen  gegeven,  omdat  hy  van  't  eene  landt  soude  halen,  dat 
hem  in  't  sijne  gebreeckt  ende  om  sijne  delitie,  maer  oock,  omdat  hy  hetaert- 
rijck  soude  vervullen  ende  Zijn  woordt  over  de  gheheele  werrelt  vercondicht 
ende  verbrey  t  werde.  Dit  doende  zullen  met  der  tijdt  ongelijck  meerder  vrucht 
ende  proffijt  van  Indien  crygen,  dan  oyt  voor  desen  hebben  gehadt.  Waer- 
mede  hebben  't  de  Portugeesen  gehouden?  het  moet  mede  alsoo  (ende  niet 
als  vooren)  aengelej-t  werden,  dan  sullen  de  heeren  wel  goede  l)'eden  in 
Indien  cryghen.  Redelijcke  vr}"heyt  moet  hier  gegeven  werden,  ende  dat  aen 
deechelijcke  l}-eden,  wandt  andre  sulckx  niet  waerdt  en  zijn  ;  sy  can  oock  wel 
gegeven  werden  sonder  groote  schade  off  prejuditie  van  de  compagnie,  't  Is 


10  1  Jan.  1614. 

oock  meer  dan  tijdt  ende  hoochnoodich,  dat  alhier  goede  leeraren  werden 
ghesonden,  die  cloeck,  verstandigh,  nederich  ende  vreedsaemich  van  geeste 
zijn,  gelijck  eenen  dienaer  Godts  betaempt,  ende  niet  alsulcke  plompe  onbe- 
snedene idioten,  gelijck  hier  veele  voorlesers  zijn  ;  noch  oock  geleerde  lyeden 
van  opgheblasen  ende  onvreedtsamen  quaden  gemoet,  gelijck  men  alhier 
eenighe  siet,  welck  niet  dan  qiiaet  ende  groote  onruste  veroorsaeckt.  Dese 
leeraren  en  dienen  hier  voor  geen  jaer  2  ofte  3  te  comen,  wandt  hebben  dien 
tijd  wel  van  doen,  om  de  spraeck  te  leeren.  Sy  souden  hier  wonderen  grooten 
dienst  doen,  wandt  op  Amboyna  (mede  op  Solor)  seer  veel  Christenen  zijn  ; 
alle  den  godtsdienst,  die  daeronder  wert  gedaen,  is  alleenelijck  den  doop, 
ende  datter  alle  weecken  op  maleys  in  de  kerck  b\-  't  casteel  voorgelesen  werdt, 
't  gene  den  heere  Houdtman  overgeset  ende  met  duytsche  letteren  gheschre- 
ven  heeft,  waervan  alle  de  andere  dorpen  (daer  jaerelijcks  groote  meynnichte 
van  kinderen  gedoopt  werden)  noch  onwetende  zijn.  Hoe  slecht  zj'  zijn,  weten 
wel  te  seggen,  dat  de  Portugj-sen  daerinne  andere  diiigentie  deden  ende  wy 
daervan  wej-nnich  mentie  maecken.  De  religie  is  den  stercksten  bandt,  daer- 
mede  voornemelijck  den  segen  Goodts  ende  d'  affectie  der  lyeffden  vercregen 
ende  behouden  werdt. 

10.  Dit  fort  Amboyna  heeft  onder  hem  eeneghe  dorpen  omtrent  het  casteel 

gelegen,  ende  eenege  eylandekens  by  oosten  't  selvege  leggende.  Op  dese 
volking.  e)"landekens  wassen  gans  geen  nagelen,  ende  omtrent  het  casteel  zeer  weynich. 
Het  fort  mach  over  't  volck  van  dese  plaetse  well  commandeeren,  maer  can 
met  haer  niet  veel  uutrechten.  Belanghende  Hitto,  Lueho,  Combelle  ende 
Lucidi,  daer  alle  de  naghelen  wassen,  sy  en  staen  onder  het  casteell  niet, 
maer  hebben  hun  verbonden  alle  de  nagelen  alleene  te  vercoopen  aen  de 
gecommitteerden  der  gennerale  nederlantsche  compagnie  ende  aen  geen 
anderen,  sonder  te  seggen  tott  wat  .pryse.  Die  van  Hitto  thoonen  ende  be- 
kennen uuterlycken  well,  dat  se  meerder  dan  d'andere  aen  ons  verbonden 
zijn,  overmidts  de  vyanden  uut  haer  landt  verdreven  ende  hun  daerinne 
in  vrede  geseth  hebben,  maer  van  meerder  obligo  willen  niet  hooren  ende 
souden  oock  met  der  daet,  als  het  daer  by  lach,  op  ons  niet  veel!  passen, 
ende  die  van  Luha,  Combelle  ende  Lucidi  kennen  den  coninck  van  Tarnaten 
wel  voor  coninck,  maer  niet  voor  haren  souvereynen  heere ;  seggen,  als  sy 
den  tol!  hebben  betaelt,  den  coninck  dan  niet  meer  schuldich  zijn.  De  wispel- 
tueriche}-t  ende  troulooshej't  van  dit  volck  is  zeer  groott.  U.E.  can  aen  desen 
bespeuren,  hoe  swack  voorschreven  contrackt  staet,  off  pielaere  is,  daerop 
U.E.  ten  deele  soo  treffelijcke  vlooten  uyt  is  sendende,  ende  soo  swaren 
oncosten  draecht,  als  oock  van  hoe  cleynnen  voordeele  dit  casteel  is,  byal- 
dien  geen  offencive  oorloghe  (noott  sijnde)  teghen  d'inwoonderen  daermede 


Inland 
sche  be- 


1  Jan.  1614.  11 

connen  voeren,  gelijck  het  oock  niet  en  heeft  connen  doen,  soo  lange  wy  't 
selveghe  hebben  gehadt;  daerdoor  vrye  wat  verachtert  zijn  ende  noch  meer 
geweest  souden  hebben,  soo  d'  Engelschen  hier  eer  waeren  gecomen,  wandt 
doordien  noyt  gheen  vasten  prijs  gemaeckt  en  is,  soo  hebben  sy  den  onsen 
althoos  met  den  prijs  gequelt  ende  dien  t'allen  tyden  willen  verhoogen , 
dreyghende  de  goederen  aen  de  vreemdelingen  te  vercoopen.  Jae  zj-  hebben 
over  eenighe  jaeren  daeromme  expresselijcken  Engelsen  ontbooden.  Eenighe 
van  Luga  hebben  oock  wel  dorven  seggen,  dat  zy  eens  een  30,  40  Hollanders 
op  den  rug  mosten  leggen,  gelijck  die  van  Banda  deden  ;  dan  souden  wy  haer 
oock  wel  groote  schenckagie  geven,  om  wederomme  tevreden  te  maecken. 

11-  Alhier  sijnde,  soo  is  adv  primo  Aprillis  lestleeden  voor  Hitto  gearriveert 

schenVp  ^^^^  geanckert  een  Engels  scheepien,  genaempt  Tlic  Darlyiigh,  groott  50  k 
Amboina.  60  lasten,  daervan  den  capite3'n  hem  noempt  m^  Jan  Jardijn,  welck  ons 
geenen  cle}'nnen  mo)-ten  aendeden.  Desen  Jardijn  versochte  datelijcken  op 
Hitto  zeer  ernstelijck  den  handel  van  nagelen ;  mede  dat  zy  hem  plaetse  ende 
huysinge  souden  vergunnen,  om  volck  aen  landt  te  mogen  laeten,  doende 
om  hiertoe  te  comen  eenighe  schenckagie.  Hj'  presenteerden  oock  onsalthijt 
in  pr\-se  van  10  realen  van  achten  per  bhaere  te  willen  excederen,  all  soude 
hy  100  realen  van  achten  per  bhaere  hebben.  Ende,  inghevalle  den  han- 
dell  weygerden,  soo  dreychde  hy  haer  vyandtelijck  aen  te  tasten,  gelijck  per 
dese  dn,-e  b\-gaende  attestatien  is  blijckende,  daervan  U.E.  door  den  heer 
gennerael  eene  sal  becomen,  die  de  Orangkays  van  Hitto  selver  hebben 
gegheven. 

Voorsz.  proceduren  door  schryven  van  Sr.  Steven  Couteels  (op  Hitto 
wesende)  aen  't  castecll  verstaende,  soo  ben  met  eeneghe  andere  persoonen 
derwaerts  gecommitteert,  omme  d'  Engelsman  voore  te  comen,  dat  hy  gheen 
voet  op  't  lant  en  creghe.  Op  Hitto,  Luha,  Combello  ende  Lucidi  comende, 
hebben  alle  de  Orangkays  b)-  den  anderen  doen  roepen,  ende  haerlieden 
voorgedraghen,  wat  zy  met  ons  verbonden  waeren;  haerlieden  vermaenende 
sulcx  naer.te  comen  met  alsulcke  civiliteyt,  uytloopende  discoersen,  sircom- 
stantie  ende  redenen,  als  by  ons  geleert  is.  Verthoonende  oock,  soo  sy  con- 
trarye  deden  ende  den  Engelschen  handell  ofte  huysinge  vergunden,  watt 
sy  te  considereren  hadden,  dat  daerop  soude  mogen  volgen.  De  Orangkays 
antwoorden  alle  op  elcke  besondere  plaetse,  dat  sy  geensins  haer  contract 
wilden  v)oleren,  maer  by  ons  bhven  ende  den  Engelschen  gheen  handell 
noch  huysen  souden  vergunnen,  midts,  sejden  die  van  Loeho,  dat  ghy  ons 
dan  oock  ghedachtich  sijt  ende  u  wooort  mede  hout. 


12  1  Jan.  1614. 

Die  van  Hitto,  hoewell  cappiteyn  Hitto  van  den  Enghelsman  veele  schen- 
ckagie  hadde  genomen,  hebben  haer  vvoordt  gehouden  ende  Jardijn  offge- 
slagen,  segghende,  dat  zy  niet  vermochten  met  hem  te  handelen,  alsoo  aen 
de  Hollanders  verbonden  waeren,  hetwelcke  ditto  cappitain  seere  speet,  daer- 
over  Hitto  dre)xhde.  Van  hier  vertreckende,  arriveerde  hy  noch  daechs  voor 
ons  op  Luha  ende  dededaergelijckeversoeck,  mede  eeneghedreyghementen 
als  hy  op  Hitto  hadde  gedaen.  Hier  heeft  ons  voorsz.  Jardijn  vele  moeyten 
aenghedaen  ende  hebbe  met  hem  oock  veele  redenen  ende  disputen  gehadt, 
wandt  h}-  (een  cloeck  persoon  zijnde)  niet  naergelaten  heeft,  alle  middelen 
voore  te  slaen,  die  hem  eenichsins  tott  sijnnen  dissengen  (dat  was  om  volk 
aen  landt  te  cr\-ghen  ende  handel  te  becomen)  mochten  diennen.  Ten  heeft 
om  daer  tegen  te  zijn  (voor  soo  vele  in  ons  was)  aen  ons  mede  niet  gebroo- 
cken,  want  het  aldaar  met  ons  genoech  gedaen  soud  wesen,  soo  hy  hier  ge- 
noech  tott  zijn  dissengen  quame;  doch  hoe  het  Jardijn  aenleyde,  'twerdehem 
all  offgeslagen,  ende  dat  principaelijck  door  KimmelaSabadijn,  die  aldaer  den 
persoon  van  den  coninck  van  Ternate  presenteert,  in  groeten  aensien  is,  ende 
ons  zeer  favorabel  was.  Jae  hy  conde  geen  licentie  vercrj-gen  om  een  hut  te 
mogen  opsetten,  daerinne  (soo  hy  se}'de)  hy  eenege  nat  geworden  goederen 
wilde  drooghen  ;  maer  dewj-je  \vy  van  Luha  na  Combelle  ende  Lucidi  waeren 
gegaen,  om  ditto  Engelsman  voor  te  comen,  meynnende,  dat  die  van  Luha 
mede  volstandich  souden  blyven,  soo  heeft  eenen  OrangkayTicos,  welckeen 
seer  trots  man  ende  langhe  groote  pertye  van  den  onsen  geweest  is,  schaelen 
in  sijn  quartier  gehanghen  ende  d'  Enghelschen  een  partye  nagelen  vercocht 
ende  doen  vercoopen,  waerover  weder  derrewaerts  keerende,  ons  zeer  do- 
leerden. Wy  e)'sten  daerover  recht,  off  hielden  het  contract  voor  gev}-oleert, 
haer  taciter  alsoo  met  ons  gewelt  ende  macht  (die  nu  voorhanden  aen  't  cas- 
teel  niet  cleyn  was),  dre}-gende.  E}-ndelijcken  alsoo  de  stadt  de  misdaet  op 
haer  nam,  ende  den  Orangkay  ontschuldichde,  soo  accordeerden  naer  vele 
disputen,  dat  zy  tott  eene  boete  500  realen  van  achten  souden  hebben  ende 
geen  doen  meer  met  d'  Enghelschen  souden  hebben,  op  pene,  dat  soo  sy  in 
't  perticulier  wederomme  met  d'  Enghelschen  handelden,  soudense  met  den 
dood  straffen,  ende  soo  de  stadt  wederom  sulckx  dede,  mochten  die  ruwinee- 
ren,  distru weeren  ende  daermede  leven  soo  w)'  wilden,  oock  een  casteell 
bouwen.  Hierentegen  beloofifden  wy  met  haer  in  reedelijckhe)-t  te  handelen 
ende  accorderen,  om  eenen  nieuwen  accoort  ende  prijs  op  de  nagelen  over 
't  geheele  landt  te  maecken,  midts  dat  alle  de  Orangkays  aen  't  casteel  sou- 
den comen,  om  daer  met  den  gouverneur  ende  raden  den  prijs  te  maecken. 
Hiertoe  resolveerden  wy  niet,  omdat  w)-  meynden,  dat  het  contrackt  beeter 
gehouden  soude  werden  als  w)-  den  prijs  verhoocht  souden  hebben,  maer  om 
de  saeck  te  trej-nneeren  ende  noch  arger  te  verhoeden.  Soo  wy  weygherden 


1  Jan.  1614.  13 

meer  dan  50  realen  per  baar  te  geven,  daer  het  nochtans  d'  inwoonderen 
per  contrackt  vrye  staet  verhooginghe  van  pr)-se  te  prociireren,  ende  desen 
Engelsman  met  contract  hiertusschen  treedt  ende  prijs  maect,  doende  blijck 
van  onse  weygeringhe,  sorchden  w)-,  dat  de  heeren  mayores  van  de  nagelen 
van  Amboyna  geheel  versteecken  souden  werden.  Hiermeede  hadde  den 
Engelsman  wederomme  uut,  maer  liet  evenwel  niet  aff  zijn  beste  te  doen,  pre- 
senteerende  de  boete  (daerinne  de  stadt  om  Z)nenthalve  ghevallen  was)  te 
betaelen.  Naedat  wylieden  de  procedueren  van  voorsz.  Jardijn  geconsidereert 
hadden,  concludeerden  daerop,  dat  ons  vr>-e  stondt  alle  zijn  doen  voor  sus- 
pect te  houden,  ende  met  macht  voore  te  comen,  derhalve  sonde  hem  een 
schriftelijcke  insinuatie,  dat  h\-  van  zijn  onredelijcke  proceduren  soude  af- 
staen  off  worden  gedrongen  metderdaet  daerinne  te  versien,  doch  vonden 
niet  goet  de  daet  in  't  werck  te  leggen,  maer  dat  wy  de  actye  voor  U.E.  souden 
behouden,  ofte  tott  beeter  tijt  reserveeren,  om  die  dierder  te  vercoopen,  alsoo 
wel  wisten,  dat  hy  genootsaeckt  was  welhaest  te  vertrecken,  ende  mede  dat 
onder  d'  Indianen  weynnich  ofte  geen  nagelen  meer  en  waeren. 

In  dese  insinuatie  hebben  wy  b)'  namen  geciteert  verscheyden  persoonen, 
cooplieden  van  Jan  Jardijn,  dat  in  publ}xque  vergaderijnghe  van  d'  Oran- 
kays  van  Loeha  ditto  Jardijn  aengeseyt  is,  dat  z)',  Orangkays,  aen  de  Hollan- 
ders verbonden  waeren  ende  daeromme  met  geen  Enghelschen  vermochten 
te  handelen,  ende  mede  sonder  consent  van  de  Hollanders  ofte  last  van  den 
coninck  van  Tarnate  met  haer  niet  wilden  handelen.  Dit  sullen  zy  selffs  daer- 
toe  gecitteerd  wordende  (alsoo  men  scluildich  is  de  waerheyt  getu}'genis  te 
geven)  moeten  bekennen.  Naer  desen  is  voorsz.  Jardijn  van  Luho  naer  Com- 
belle  t'  seylle  gegaen.  Hy  heeft  op  Combelle  mede  eenighe  nagelen  becoemen. 

Wy  weder  aen  't  casteel  gekeert  zijnde,  verwachten  daer  langhe  nae  de 
compste  van  de  gedeputeerden  van  't  landt,  omme  prijs  op  de  nagelen  te 
maecken,  daeromme  gedrongen  werden  de  scheepen  wat  langer  te  houden, 
om  haer  de  vreeze  niet  te  ontjaghen  ende  te  meer  tott  redelijckhe)-t  te  facili- 
teeren.  Ondertusschen  arriveerde  den  heer  gennerael  (namentlijck  den  13'=" 
Mayo)  aen  't  casteel,  comende  over  Combelle,  Luha  ende  Hitto,  hebbende 
het  schip  onder  de  Manipa  geanckert  gelaten,  daermede  zijn  Ed.  van  Banda 
was  geseylt.  Voorsz.  Orangka}-s  zijn  in  sulcken  getall  noch  met  alsulcken 
authoriteyt  niet  aen  't  casteel  gecomen  als  behoorden,  ende  alsoo  zy  onder- 
wech  waeren  om  nae  het  casteel  te  gaen,  heeft  voorsz.  Orangkay  Ticos  uut- 
ghegeven,  dat  de  Orangka)'s  niet  wisten  wat  v.y  deden  ende  sott  waeren,  want 
(seyde  hy)  ick  hebbe  met  d'  Enghelschen  een  accoort  teghen  100  realen  de 
bhaar  gemaeckt,  ende  dat  s\-  toecomende  jaer  weeder  souden  comen  ende 


14  l  Jan.  1614. 

hem  souden  helpen,  ende  hy  wederomme  d'  Engelschen,  indien  de  Hollan- 
ders ymandt  van  hem  wilden  misdoen.  Hieromme  (seyden  z)-)  waren  gelast 
niet  leeger  te  handelen  dan  a  80  realen  de  bhaar,  daer  zy  te  voeren  last  had- 
den tott  op  de  70  te  comen,  waerdoor  by  ons  niet  eens  tott  geboden  is,  ende 
d'  Orangka\s  even  wijs  ghescheyden  zijn. 

Off  het  seecker  zy,  dat  Ticos  met  d'  Engelschen  verbondt  heeft  gemaeckt, 
dan  off  dit  een  uitstroA'inghe  s}%  omme  tott  hoogheren  prijs  te  comen,  is 
b)xans  onmogelijck  voor  ons  om  te  weten.  Wy  hebben  van  be)'  gehoordt, 
daeromme  weten  niet  wat  gelooven;  dan  dit  isser  van,  dat  de  listen,  die  dit 
volck  weten  te  gebrinxken,  voor  ons  niet  well  om  begrypen  zijn,  daeromme 
hoe  wy  't  keeren  off  wenden,  worden  altoos  bedrooghen. 

12.  Over  de  trots  van  die  van  Luha  doleert  cappiteyn  Hitto  seere,  seggende, 

Hitoe  dat  zy  althoos  den  haen  maecken  ende  't  hoofft  opsteecken  ende  noch  goede 
Lofhoe  lieden  bhven,  ende  van  den  onsen  gecaresseert  werden,  waerteghen  ick 
(seyt  hy)  althoos  wel  doe  ende  noch  den  prijs  van  d'andren  moet  volgen  ende 
weynnich  danckx  hebbe.  Wy  behoorden,  sej-de  hy,  daerinne  anders  te  versien 
ende  een  casteel  op  Luha  te  maecken.  Hy  wilde  ons  met  all  zijn  volck  daer- 
toe  helpen,  om  haer  trots  te  vellen,  wandt  omdat  hy  het  hooft  niet  opsteeckt 
ende  hem  stille  houdt,  segghen  die  van  Luha,  dat  cappiteyn  Hitto  een  slave 
van  de  Hollanders  is.  In  dese  handelingen  doende  zijnde,  waeren  oock  voor 
Hitto  gearriveert  de  schepen  Rotterdam,  comende  van  Banda,  de  Leeuw  met 
Pijllen  ende  den  Haesewindt,  comende,  geladen  met  vivers,  van  Japan,  soodat 
wy  nu  acht  scheepen  by  der  handt  hadden,  't  welcke  die  van  Luha  all  wat 
perpleckst  maeckten.  Doch  overmidts  het  groot  gewelt  van  den  vyandt  in 
de  Molucos  waren  verwachtende,  hebben  alles  moeten  laten  steecken,  maer 
cort  na  onsen  vertreck  zijn  de  Orangka)s  met  Steven  Couteels  ende  Abraham 
van  den  Broeck  (die  den  heer  gennerael  ende  raden  op  Luha  sondt  met  last 
tott  70  te  handelen)  veraccordeert  voor  een  jaer  a  66  realen  de  bhaar. 

De  schenckagie,  die  wy  genootsaeckt  zijn  geweest  aen  alle  de  Orangkays 
te  doen  om  ons  recht  te  mainteneren,  sijn  meede  niet  cle)-n  geweest,  soodat 
voorsz.  Engels  scheepie  een  groott  stuck  geit  uyt  des  compagnies  bu)-del 
gejaecht  heeft,  't  welcke  voorwaer  een  verdrietighe  saecke  is.  Men  behoorde 
hierinne  anders,  te  weeten  na  recht  ende  natuerelijcke  authorite\-t  te  proce- 
deeren,  off  niet  onderstaen  den  handel  alleene  te  behouden.  Willen  deheeren 
althoos  op  d'Indianen  staen,  soo  moeten  dese  inconvenienten  mede  getroost 
blyven.  In  onsen  discoers  ende  bygaende  coppye  van  de  memorie,  den  heer 
vice-gouverneur  Reael  in  de  Molucos  gegeven,  hebbe  verthoont,  wat  w)-  in 


1  Jan.  1614. 


15 


dese  contra}'en  op  dit  stiick  behooren  ende  connen  doen.  Breeder  bescheyt 
zullen  de  heeren  in  ons  journael  vinden. 


13. 
Batjau. 


14. 
Ternate 

en 
Tidore. 


Ady  22"  Mavo  zijn  \vy  met  den  lieer  gennerael  ende  voorgemelde  seven 
schepen  van  Amboyna  vertrocken,  qiiamen  'sanderen  daechsb}- 't  schip  5««(^^ 
onder  Manipa  ende  liepen  daer  (op  't  vvoort  van  den  schipper  van  Banda) 
met  de  schepen  de  Provintie,  den  Swarten  Leeuw,  Geldcrlajidt  ende  den 
Haesewitidt  binnen  een  soo  enge  baye,  dat  wy  den  26'"  in  't  uytseylen  het 
schip  de  Pravintie  ende  't  jacht  den  Haeseivifidt  nae  verlooren  hadden,  alsoo 
all  aen  de  grondt  waeren,  die  steenich  was,  ende  vrye  groot  per)xkell  leden. 

Den  2  ende  3*"  Jun)'  arriveerden  met  alle  voorschreven  acht  scheepen 
voort  't  fort  Barnevelt  in  Batsjan  ende  vernamen,  dat  ons  volck  noch  in 
goeden  doenne  was ,  maer  d'afiectie  van  den  coninck  vertrock  van  den 
onsen  door  oproyinghe  van  eenen  Kimmela  Da)'a  ende  zijns  vaders  suster, 
huysvrouwe  van  den  ouden  coninck  van  Ternate,  die  ditto  Da^a  daertoe 
gebruyckte. 

Naedat  wy  met  de  boots  van  alle  de  schepen  eenighe  steen  hebben  gehaelt, 
tott  een  steenen  huys  binnen  't  fortien,  ende  ondertusschen  mede  nae  den 
coninck  van  Batsjan  hebben  vertoeft,  soo  zijn  adi  15Juny  met  den  anderen 
van  hier  vertrocken  ende  adi  20, 21  dito  voor  Marieko  ende  Maleye  gearriveert 
met  voorsz.  acht  schepen,  ende  vonden  hier  dese  schepen,  de  Sou,  de  Mane, 
den  HollantscJien  Leeuw  ende  Cejlon,  daerby  van  Sula  arriveerde  't  schip  de 
Paeuw.  Onse  soldaten,  wesende  47  in  't  getall,  hebben  datelijck  op  Maleyen 
aen  landt  gebracht. 

Met  dese  heerlijcke  vloote  van  13  schepen  by  den  anderen  sijnde,  soo  is 
den  24  dito  van  den  heer  gennerael  geproponeert,  wat  geraetsaempst  soude 
zijn  ten  dienste  onses  vaderlandt,  der  compagnie  ende  onser  eere,  off  wj'  op 
Tidoor,  Ternaten,  Sabua,  off  elders  een  tocht  souden  doen,  off  met  de  vloote 
naer  de  Manilhas  gaen,  om  des  v}-andts  armade  te  rescontreeren,  separeren 
ende  slaen.  Hierop  is  den  4''"  July  by  16  persoonen  ghestempt,  dat  w)- een 
genneraele  tocht  op  Tidoor  ende  de  principaele  sterkte  van  Tahulo  ende 
Gammelame  souden  doen,  doch  eerst  op  het  oude  Portugysecasteel,  om  met 
de  schepen  dicht  by  der  handt  op  goede  reede  te  mogen  legghen,  alsoo  by 
suyden  de  stadt  geen  leggen  en  is  voor  groote  schepen.  Dit  aldus  gedelibe- 
reert  ten  aensien  de  Ternatanen  seer  tott  Tidoor  waren  geneghen  ende  daer- 
omme  soliciteerden ;  mede,  omdat  de  Spaeniaerden  op  Ternaten  (Tidor 
verovert  zijnde)  seer  benouwt  souden  wesen,  ende  sonder  Tidoor  qualijck 


16  1  Jan. 1614. 

connen  bestaen,  presuponeerende,  ingevalle  ons  Godt  deze  victorie  geeft,  dat 
wy  dan  eerstelijck  de  plaetse  te  lande  wel  souden  besetten,  ende  soo  veel 
schepen  ter  see  slachvaerdich  houden,  als  w)-  souden  connen  mannen.  Ende 
ons  aldus  genoech  tegen  des  v}-andtsarmade  connen  diffenderen,  hen  stuyten 
ende  de  plaetsen  behouden  ;  maer,  soo  de  dissegnie  metter  haest  niet  en  ge- 
luckte,  dat  \v)-  ons  dan  wederomme  souden  schepen  ende  met  de  schepen 
d'  armade  van  den  vyant  waernemen.  Doch  maeckten  hierop  weynnich  gis- 
singh,  alsoo  hun  de  couragie  van  't  volck  zeer  groott  verthoonden.DeTerna- 
tanen  mede  zeer  luyde  r)'epen  ende  een  yder  de  tijt  off  vertreck  te  lanck  viel ; 
alsoo  de  schepen  hier  ende  daer  haer  innehebbende  goederen  waeren  lossende 
ende  den  gouverneur  Reael  met  het  schip  de  Sonne  na  Sabua  was  geweest, 
omme  die  plaetse  te  erkennen.  Dit  aldus  gearresteert  ende  den  dach,  omme 
met  de  vloote  van  Male}'0  derwaerts  't  sej-Ile  te  gaen  tott  op  den  7*^"  Julius 
bestempt  zijnde,  soo  heeft  hen  een  )'der  sijn  commissie  waernemende  hier- 
toe geprepareert.  Na  overslach,  reveue  ende  monsteringhe  bevonden  in  alle 
de  13  schepen  soo  gesonden  als  inpotenten  960  sielen  ;  op  alle  de  casteden 
hier  in  de  Molucos  sijnde,  omtrent  500  soldaten,  dat  zeer  weynnich  was  na 
de  mej-nnichte  vaji  schepen  ende  forten.  Want  soo  men  diebehoorlijcksoude 
mannen,  om  watt  groots  te  doen,  hadden  ten  minsten  2500  a  3000  mannen 
van  noode.  Wilde  Godt,  dat  de  heeren  mayores  eens  conden  gelooven,  hoe 
dienstich  ende  voorderlijck  het  haer  soude  zijn,  soo  sy  de  schepen  uytvarende 
beter  met  volk  versaghen.  lek  verseeckere,  dat  hier  in  Indien,  all  hadden  wy 
schoon  geen  meer  schepen  dan  hier  nu  zijn,  wat  anders  uutgerecht  soude 
werden,  soo  wel  in  't  stuck  van  den  handel  als  op  ende  teghen  den  vyandt. 
De  compagnie  souden  den  last  van  de  soldye  noch  beter  connen  draghen  dan 
teghenswoordichlijck. 

Uut  voorschreven  getall  hebben  te  velde  verordent  ende  onder  acht  ven- 
delen verdeelt,  465  musquettiers,  uut  de  13  schepen  185  musquettiers  sol- 
daeten ;  hierb\-  hadden  noch  een  compagnie  Japanders  van  40  mannen,  zijn 
t'  samen  690  musquettiers,  behalven  eenighe  ofificieren.  Dit  is  al  't  gene  te 
velde  hebben  connen  breynghen,  alsoo  in  de  schepen  niet  dan  scheepsoffi- 
cieren  ende  creupelen  resteerden,  ende  de  forten  geen  meer  volck  ontbeeren 
conden. 

15.  Den  7*^"  Juylius  voorsz.  sijn  van  Malej'a  t'  seyl  gegaen,  den  S"""  tsavonts 

Aanval     gheseth  onder  Tidoor,  eenighe  schepen  binnenschoots  van  't  oude  Portugijs 

Tidore.    casteel,  daeruyt  oock  eenighe  met  haer  geschut,  doch  sonder  schade  hebben 

geraeckt.  Desen  avondt  warde  noch  gheresolveert,  dat  de  4  schepen,  de  Sonne, 

Manc,  den  Hollandtscn  Leeuw  ende  de  Pacii  dese  nacht  soo  dicht  onder  't  cas- 


1  Jan.  1614.  17 

teel  souden  gaen  anckeren,  als  mogelijck  is,  om  het  fort  te  beschieten  ende 
den  v\andt  de  handen  voll  te  geven,  ende  dat  het  voick  morghen  metten  dach 
soude  landen.  Dese  scliepen  zijn  daer  voor  gegaen  ende  hebben  op  't  fort  273 
schooien  gheschooten,  ende  't  fort  wederomme  44  op  haer.  Den  9''"  met  den 
dach  is  alle  het  voorsz.  volck  een  halff  cartauwschoot  bynoorden  't  fort  ge- 
iandt,  marceerende  lanckx  de  strande  tott  onder  des  vyandts  fort.  Den  v}-ant 
hadde  een  schoon  metaelen  stuck,  dat  langs  dese  strande  conde  flancqueren 
ende  zeer  voor  ons  te  vreesen  stondt;  dan  alsoo  den  constabel  (wesende  een 
van  onsen  constabels  by  den  v_\-andt  overgeloopen,  genaempt  Moy  Neell) 
gheschooten  worde,  conden  z\-  haer  groff  geschut  niet  meer  gebru)xken. 
Onder  fort  zijnde,  soo  is  daerop  continuelijck  soo  geweldich  geschooten,  dat 
den  v\-andt  geen  beurt  cost  cr\'gen  ende  den  onsen  we}'nnich  hinder  deden, 
alsoo  t'  onsen  gelucke  een  onperfect  quadraet  sonder  flancken  was.  Onder 
faveur  van  de  musquetterj-e  hebben  't  fort  met  leeren  beclommen  ende  stor- 
menderhandt,  de  sonne  omtrendt  2^  ure  hooch  zijnde,  innecreghen.  De 
vyanden  waeren  meest  all  doott,  ende  die  noch  leefden  warden  gematst,  op 
twee  nae,  die  men,  omme  te  examineren,  levendich  hiel.  Hierinne  zijn  van  de 
v}-anden  63  mannen  doot  gevonden,  46  natuerale  Spaenjaerden,  de  restmes- 
ti^os  en  Papangers.  Van  den  onsen  zijn  hier  gebleven  9Du\"tsen,2Japonders 
ende  eenen  Indiaen ;  vonden  hier  binnen  2  schoone  metaelen  ende  2  ysere 
stucken,  met  een  valcoen,  sonder  yets  anders  te  eeten  noch  breecken  ;  alsoo 
niet  dan  een  opgevult  nest  is,  welck  den  v}-andt,  soo  't  scheen,  vv'at  opgetroc- 
ken  hadde  tredert  z\-  van  dese  onse  vloote  waren  verwitticht  geweest,  meyn- 
nende  de  onsen  alhier  te  stuj'ten  met  all  dit  volck,  dat  z\  daerop  hadden 
ghelejt.  Ons  volck  heeft  haer  in  dese  bestorminghe  wonder  well  ende  vroom 
gequeten.  De  Japonse  soldaten  verthoonden  haer  immer  soo  clock  als  de 
onsen ;  haer  vendel  is  oock  eerst  op  de  muere  geweest.  Daer  zijn  oock  door 
haer  al  te  groote  stoudt-ende  onversaeche)-t  veele  van  hun  gequetst.  Godt  zy 
van  zijn  genade  ende  dese  victorie  geloeft.  Nae  de  noene  zijn  de  Tarnatanen, 
Mackjannesen,  Batjannesen,  die  van  Sabua  ende  Gammecanore  met  alle  haer 
gesleep  b)-  ons  gecomen,  sterck  omtrent  36  corrocorren  ende  2  a 3000  mannen. 
'S  anderen  daechs  resolveerden  aen  te  tasten  de  principaele  sterckte  van  de 
Spaenjaerden,  leggende  op  een  berch,  geheeten  Tahulo,  aen  de  su3-dtzyde 
van  de  grootte  stadt  Tidoor  (Gammelamme  genaempt),  daer  de  Ternatanen 
oock  wel  toe  genegen  waeren,  alsoo  de  plaetse  over  de  stadt  domineert  ende 
de  victorie  daeraen  hangt.  Het  volck  hebben  gescheept  in  de  schepen  de 
Mane,  den  Hollantsdicn  Lceinv,  de  Paeiav  ende  den  Hasnvindt,  latende  40 
mannen  op  't  veroverde  fort  (welck  op  d'  ander  z}'de  b)-noorden  de  stadt 
binnenschoots  van  voorsz.  Tahulo  leyt)  ende  d'  ander  schepen  daer  voor  ten 
ancker  leggen.  Alsoo  w)-  beneden  stroom  ende  windt  waeren,  hebben  getracht 


18  1  Jan. 1614. 

de  hoochte  wel  te  crygen,  soodat  voorsz.  4  schepen  den  2'^'"  's  morgens  haer 
by  gevalle  bevonden  nevens  een  plaetse  Socanorre  geheeten,  geleghen  een 
weynnich  suj'delijcker  dan  Tahulo;  is  te  lande  een  dorp,  welcke  aen  de  see- 
candt  een  steylen  berch  heeft,  daerop  een  rondeel  4  a  5  voet  hooch  van  op- 
gesetten  steen  is  legghende. 

Den  onsen  zijn  alhier  gelandt,  resolveerende  dese  plaetse  inne  te  nemen, 
me)"nnende  daerinne  we}-nnich  teghenstandt  te  vinden.  S}-  hebben  de  plaetse 
aen  de  ste)iten  van  't  berchien  aen  de  suytz}-debeclommen  tegen  adv}-se  van 
de  Tarnatanen,  welcke  seyden,  dat  se  sott  waeren  ende  aldaer  geen  wech  en 
was,  gelijck  mede  eenen  guidie  van  de  tocht  (wesende  een  Buergunjon  van 
den  vyandt  bj'  ons  overgeloopen  ende  nu  in  dienst  zijnde),  latende  het  leger 
van  de  voetstrandt  op  dese  redu\-t  flancqueren.  De  Ternatanen,  dit  siende, 
sijn  mede  aengevallen,  maer  worden  alle  met  den  anderen  affgeslaghen,  ende 
dat  van  weynnich  volck,  doordien  de  plaetse  daer  niet  te  beclimmen  was.  Dies 
nietteghenstaende  resolveerden  naer  desen  affslach  (ende  dit  nu  door  aen- 
porren  van  de  Ternatanen  ende  eenighe  van  den  onsen)  noch  een  assault  te 
doen,  meynnende,  dat  de  vyanden  daeruut  waren  gevlucht,  omdat  se  haer 
stille  hielden.  Sy  hebben  de  tweede  storm  gedaen  ende  zijn  wederomme  affge- 
slaghen. Terwijllen  dus  doende  waeren,  soo  zijn  2  serjanten  met  omtrent  20 
soldaten  den  guidie  van  de  tocht  (namentlijck  voorgemelde  Burgungion)  ge- 
volcht  ende  zijn  met  hem  gecomen  van  achteren  boven  op  't  hooghe,  daer  zy 
in  de  reduyt  de  schoenen  aen  des  vyandts  voeten  saghen,  over  hun  domineer- 
den ende  (soo  sy  seggen)  de  plaetse  met  een  companie  hadden  connen  empor- 
teren,  maer  dewijlle  d'  eene  sergeandt  beneden  ginck  om  dit  zijn  cappitain  aen 
tediennen,  endesecours  tehaelen,  soosach  den  anderen,  datdegeheele  macht 
(aen  de  ste\lte  affgeslaghen  ende  geschut  zijnde)  afftrock,  daerop  hem  met 
zynen  byvvesende  mede  retiereerde.  Van  den  onsen  zijn  hier  9  mannen  doot 
gebleven  ende  veele  gequetst.  De  Tarnatanen  ende  consoorten  hebben  mede 
eenighe  verlooren  ende  verscheyden  gequetsten  gecreghen.  Dit  en  is  noch  alle 
het  verlyes  niet,  maer  dat  meer  is,  den  grooten  moet  ende  couragie  is  hier 
oock  gebleven ;  niet  alleynne  van  't  gemeynne  volck,  maer  oock  van  vele  van 
de  principaelen.  Dit  aldus  gepasseert  zijnde,  terwijllen  den  heer  gennerael  aen 
de  noortzyde  van  de  stadt,  daer  de  vloot  lach,  uj't  het  veroverde  fortien  tott 
twee  mael  toe  een  loosen  allarm  liet  doen,  mejnnende,  dat  het  leeger  op  Ta- 
hulo ende  de  suydtzyde  van  de  stad  effort  dede,  soo  warden  by  de  meeste 
stemmen  geresolveert  met  de  schepen  weder  by  de  vloote  ende  veroverde  fort 
aen  de  noortzyde  te  gaen,  doordien  (zeyden  zy)  daer  met  groottperyckellae- 
gen,  waerteghen  eenighe  sustineerden,  dat  se  daer  behoorden  te  blyven,  om 
's  anderen  daechs  de  tocht  volgens  haer  last  op  Tahulo  tedoen,  welcksonder 


1  Jan.  1614.  19 

verleth  van  voorschreven  Socanorre  wel  cost  geschieden.  In  somma  zy  zijn 
gekeert,  waerop  den  12"^"  ditto  den  heer  gennerael  weder  voordroech,  wat 
expedienst  om  doen  was.  De  meeste  pertye  van  de  geheele  groote  vergade- 
ringhe  inclineerden  tot  affstandt,  alsoo  de  couragie  gebleven  was.  Maer  door- 
dien eenighe  hardt  dronghen,  dat  het  niet  eers  genoech  en  was  alsoo  te  ver- 
trecken  sonder  yets  te  onderlegghen,  ende  eenen  Spaenjaert  voordroech,  dat 
men  van  de  noortcandt  achter  de  stadtomme  boven  Tahulo  wel  condecomen 
ende  den  pas  aen  de  suydtz\"de  vermeesteren,  soo  warde  eyntelijck  noch  ge- 
stempt,  dat  men  met  alle  de  maclit  soude  gaen  ondersoecken,  off  dit  alsoo 
was  ende  w\-  desen  tocht  souden  connen  doen.  Maer  alsoo  den  heer  gennerael 
twee  compagnie  soldaten  sondt  onder  die  sterckte  van  den  coninck  van  Tidoor, 
terwijlle  Zijn  E.  voorsz.  resolutie  de  Ternatanen  voordroech,  vraghende, 
off  z\-  daertoe  gesindt  waeren,  daerop  antwoorden,  \vy  zullen  morghen  bereyt 
zijn,  soo  zijn  op  voorsz.  twee  compagnies  omtrent  50  Tidoresen  uutgevallen 
ende  van  hun,  ten  aensienne  van  onse  geheele  macht,  seer  schandelijck  in  de 
vlucht  geslagen,  o\'ermits  eenen  lutenandt  met  becommerde  stemme  uut  last 
van  den  cappitej-n,  die  het  commandement  was  gegeven,  tegen  den  anderen 
cappiteyn  riep,  die  voor  was,  dat  het  all  de  soldaten  hoorden,  trecktafftreckt 
aff,  off  wy  zijn  geslagen !  in  plaetsdathy  hem  weet  van  retiereeren  soude  doen. 
Hier  lieten  wy  elff  dooden,  die,  in  't  water  vluchtende,  aldaer  van  de  Tidoo- 
resen  doot  werden  gesmeeten.  S\'  quamen  daer  oock  sonder  schade  niet  aff, 
wandt  verlooren  mede  3,  4.  man,  ende  daeronder  den  alderprincipaelsten 
voorganger,  die  den  coninck  van  Tidoor  heeft,  ende  mede  bycans  in  soo 
grooten  achtbaerheyt  was  als  den  coninck,  want  was  den  oppersten  prijster. 
Daerover  ditto  coninck  oock  verboott,  dat  se  niet  meer  uyt  souden  vallen. 
Hiermede  is  den  moet  ende  couragie  gans  verlooren.  Voorsz.  tocht  is  daerdoor 
oock  geschort;  verscheyde  principaele  hooffden  ende  wel  de  meeste  part  per- 
suadeerden  mede,  dat  wy  datelijck  met  alle  de  vloot  ende  macht  behoorden 
te  vertrecken.  Het  soude  oock  geschiet  hebben,  gelijck  off  men  geslagen  hadde 
geweest,  soo  daer  geen  middel,  expediënt,  ende  contrar\-e  opinie  voor  waere 
gecomen,  te  weten,  dat  het  al  te  schandelijck  soud  zijn,  alsoo  door  te  gaen, 
ende  dat  men  't  vertreck  wel  een  weynich  conde  differeren,  omme  te  sien  off 
God  noch  yets  gave,  ende  off  de  couragie  wederquame,  wandt  het  volckeven- 
well  een  weynnich  souden  moeten  rusten  ende  soo  datelijck  geen  steen  conde 
haelen.  Dit  worden  aldus  op  den  13''"  wel  gearresteert.  Daer  worden  oock 
wederomme  schepen  aen  de  suydtzjde  van  Tidorgesonden,  ommedeplaetse 
beter  te  erkennen  ende  den  vyandt  te  benauwen,  maer  quamen  tott  geen 
andere  resolutie  noch  daet.  De  Ternatanen  siende,  datter  niet  anders  werde 
gedaen  ende  de  saecken  hun  aldus  droegen,  zijn  onder  hun  over  ons  clachtich 
geweest.  Wy  hebben  om  ons  over  haer  te  doleeren  noch  meer  redenen,  want 


20  1  Jan.  1614. 

7.\  min  hebben  gedaen  ende  steedts  wechvoeren.  Ondertusschen  den  mouson 
om  westwaert  te  se}'len  verloopende,  soo  heeft  den  heer  gennerael  den  ló*^" 
voorsz.  de  raden  voorgedraghen,  wat  schepen  men  naer  't  vaderlandt  soude 
senden.  Item,  off  men  hier  met  de  geheele  macht  soude  bl\-ven  ende  dese  be- 
legeringhe  volharden,  onse  forten  fortificeeren,  de  garnaesoenen  verstercken 
ende  den  v)-ant  zijn  armade  alhier  vertoeven,  dan  off  men  nae  de  Menilhos 
soud  gaen,  omme  den  v)'andt  separatement  a  1'  improviso  te  bespringhen. 
Sijn  E.  presenteerde  mede  alhier  te  blyven,  ofte  te  gaen,  daer  het  den  raet 
soude  mogen  goetvinden.  Daerop  warde  datelijck  geresolveert,  dat  het  schip 
den  Swartcn  Leeuw  alleene  nae  't  vederlandt  sal  gaen  met  de  costelijcke  goe- 
deren, ende  het  oude  verloste  volck,  ende  dat  den  heer  gennerael  mede  nae 
Bantam  soude  gaen.  lek  ben  derrewaerts  oock  gedestineert  geworden.  Naedat 
voorsz.  propositie  de  coopluyden,  cappite}nnen,  schippers,  mede  voorgedra- 
gen was,  soo  is  nae  lange  bedeynckens  den  21*^"  ditto  van  11  persoonen  ge- 
stempt,  dat  men  hier  alles  sall  laeten  staen  ende  met  alle  de  macht  nae  de 
Menilhos  soude  gaen,  om  redenen  seyden  sy,  soo  wj'  des  v\andts  vloote  ge- 
separeert  conden  gemoeten  ende  hun  bespringhen  eer  sy  haer  vereenigen, 
soo  sullen  hun  ongetwijffelt  met  Godts  hulpe  slaen,  ende  haer  gheslagen 
hebbende,  meester  van  de  Molucos  zijn.  By  elffanderen,  wesende  de  helft  van 
de  vergaderynghe  (uutghesondert  den  heer  gennerael)  werde  de  saecke 
s\faerder  gewooghen,  ende  gestempt,  dat  men  de  victorie  van  eenige  schepen 
niet  behoorden  te  setten  tegen  verhes  van  schepen  ende  staet,  alsoo  dat  een 
ongelijck  partuer  is,  te  v/eten  onse  forten  alhier  (die  alle  zeer  schadeloos,  ende 
oock  qualick  van  volck  versien  zijn)  eerst  in  volcomen  diffentie  souden  bren- 
ghen ende  dan,  soo  den  tijdt  zulckx  toeliet,  met  den  anderen  naer  de  Manilhos 
gaen.  De  redenen,  die  hiertoe  b\-brachten,  zijn  desen:  den  vyandt  (soo  men 
seyt)  sal  zeer  sterckzijn,  't  is  onseecker,  off  men  haer  gesepareertzoud  vinden; 
haer  bisonder  gemoetende,  sal  onse  victorie  connen  wesen,  dat  w}'  eenighe 
van  haer  schepen  overwinnen  ende  de  coempste  van  de  armade  des  v}andts 
daermede  voor  een  tijdt  gediffereert  werde,  ende  niet  meer ;  't  en  waere,  dat 
men  se  geheel  sloeghe,  want  al  sloeghen  wj-  zoo  veele  van  d"  armade,  dat 
d'  anderen  niet  uut  dorsten  comen,  connen  s\-  met  haer  galeyen  ende  fregatten 
de  forten  evenwel  versien,  secunderen  ende  in  diffentie  behouden,  wandt  volck 
genoech  hebben,  gelijck  \\y  sien  dat  se  doen,  al  is  't,  dat  w\-  gestadelijck  ter 
zee  domineeren.  Den  coninck  van  Tidoor  ende  de  Tidoresen  zijn  oock  alsoo, 
dat  se  den  Spaengiart  niet  lichtelijcken  sullen  affvallen,  maer  soo  eenighe 
van  onse  schepen  gheslagen  ende  d'  andere  geprest  werden  te  wijeken,  souden 
eenige  van  onse  forten  in  dese  staet  mede  rj'sico  lopen,  wandt  niet  veel  op 
de  Tarnatanen  moghen  staen  ;  ende  s}-  laeten  verluiden,  indien  de  schepen 
naer  de  Manilhos  vertrocken,  dat  se  mede  door  sullen  gaen,  wandt  haer  tegen 


1  Jan.  1614.  21 

des  vyants  gewelt  niet  connen  diffenderen.  Den  heer  gennerael  heeft  met  zijn 
stemme  dese  advyse  geemporteeit  ende  dese  resolutie  gearresteert.  Dit  is 
verre  het  seeckerste,  wandt  hierb)-  noch  te  considereren  stondt  wat  ordre, 
beleyt,  couragie,  gemoet  ende  iyeffde  op  voorsz.  tocht  van  Tidoor  hadden 
gesien. 

B\'  voorsz.  resolutie  is  mede  gearresteert,  dat  men  noch  eenighe  schepen 
voor  't  veroverde  fort  soude  houden  omme  den  vyandt  te  benauwen,  dan 
geen  meerder  victorie  becomende,  sullen  dit  fortt  raseeren  ende  verlaten,  dan 
Saboa  ('t  welck  w\-  nu  verstonden  van  den  v}-andt  verlaten,  ende  geruympt 
was)  wederomme  opmaecken  ende  besetten.  Dit  is  wat  b>"  onsen  tyden  in  de 
Mollucos  gepasseert  is.  Nae  desen  zijn  de  schepen,  om  hun  te  prepareren, 
steen  te  haelen  ende  te  fortificeeren,  verdeelt,  ende  is  den  heer  gennerael  van 
den  coninck  van  Ternaten  ende  den  adel  geimportuneert  ende  afrgee)-st  ghe- 
worden  eenen  tolle  over  't  e\iandt  Mackjan,  van  15  percent,  mits  noch  vyve, 
die  men  in  den  ontfanck  der  nagelen  van  den  gemej-nnen  man  wederomme 
inde,  daer  den  onsen  seggen  de  Portugysen  op  Mackjan  noA't  toll  hebben 
gegeven  ende  noyt  meer  dan  10  percent  van  den  onsen  toegestaen  ende 
gegeven  is.  Den  heer  gennerael  ende  raden  hebben  hiertoe  niet  willen  off 
connen  verstaen,  maer  't  zelvege  laten  steecken,  om  op  de  heeren  ma}'ores 
te  refereeren. 

Adi  3'"  Augusti  zijn  met  den  E.  heer  gennerael  ende  't  schip  den  Stvarten 
Leeuw  van  Tidoor  t'  se_\'lle  gegaen,  omme  de  voyagie  naer  Bantam  te  bevor- 
deren. Den  22""  ditto  arriveerden  op  dereedevan  Boutton,  alvvaer  van  't  schip 
Zeelandt  verstonden,  hoe  dat  den  commandeur  Appolonius  Schott  op  den  . . ' ) 
16.  Aprillis  het  fort  Solor  met  compositie  verovert  ende  inneghecreghen  heeft,  nae- 
Solor.  (jat  h)'  daervoor  omtrent  3  maenden  gelegen  hadde,  behoudende  haere  baga- 
gie,  cleedinghe,  gemundt  goudt,  sulver  ende  wapenen  ende  de  helft  van  alle  de 
coopmanschappen,  ongemundt  goudt  ende  sulver;  d'  andere  helft,  geschut 
ende  admonitie  van  oorloghe  voor  de  compagnie.  Daer  zijn  omtrent  100 
gewapende  mannen  ende  1000  z)-elen  u)tgegaen  ende  vandaer  vertrocken. 
D'  inwoonderen  van  de  geheele  landen  Solor  ende  Timor,  soo  christenen, 
mooren  als  he}-denen,  hebben  hun  aen  ons  verbonden  ende  vereenicht.  Daer 
zijn  omtrent  8  a  9000  z)-elen,  die  christenen  zijn,  ende  haren  dienst  t'  ons- 
waerts  presenteeren,  mede  met  ons  te  gaen,  waer  w\-  willen,  ende  oock  zeere 
om  leeraeren  roepen,  daerop  grootelijck  geleth  dient,  wandt  dese  landen  U.  E. 
tott  plantinge  van  eenen  staedt  wonderlijck  dienstich  connen  zijn.  Het  sandel- 
houdt,  dat  op  de  Cust,  China  ende  andere  plaetsen  zeere  getrocken  is,  hebben 


')  In  den  tekst  niet  ingevuld. 


22  1  Jan. Ibl4. 

wy  nu  alleene  in  handen.  Connen  \vy  't  maer  behouden !  Omme  dat  te  be- 
houden, is  van  nooden,  dat  wy  beletten,  datter  geeneghe  natie  althoos  op 
Timor  en  come  handelen,  gelijck  de  Portugesen  hebben  gedaen,  maer  wel 
op  Solor  aen  het  casteel.  Willen  wy  dit  doen,  zoo  moeten  continuelijck  eeni- 
ghe  fregatten  aldaar  houden,  omme  alle  de  vreemdelingen,  die  naer  Timor 
souden  willen  moghen  gaen,  aen  't  casteell  van  Solor  te  brenghen  ende  daer 
een  coopstadt  te  maecken.  Maer  daerenboven  sullen  d'  inwoonderen  van  Ti- 
mor ende  omlegghende  eylanden,  die  veell  duysenden  sterck  zijn,  van  alle 
nootdrufticheden  zelffs  moeten  versien,  te  weeten,  van  veelderleje  soorterin- 
ghe  van  cleeden,  gewrochte  s\-de,  porceleynnen  pannen,  goudt,  sulver  ende 
allesins.  Van  alle  dese  waeren  souden  w\'  't  teghenswoordelijck  (alsoo  nu  den 
rechten  tijdt  is)  wel  connen  doen,  maer  moeten  't  zelvege  door  gebreck  van 
jachtenn  aerlaten.  Conden  dese  schepen  noch  volck  ontbeeren,  off  waeren  wy 
in  de  logie  van  volck  wat  versien,  wij  souden  Solor  mett  joncken  provideeren 
ende  den  handel  daermede  doen,  wandt  in  die  contrayen  geen  per}-ckel  van 
vyanden  hebben.  Maer  wy  moeten  't  door  gebreck  van  volck  mede  naerlaten. 

Met  dit  sandelhoudt  connen  wy  de  Chienesen  mede  tot  den  s\'denhandel 
dringen,  wandt  zy  alsoo  zeere  nae  het  sandelhoudt  trachten,  als  wy  nae  haer 
zydevvaeren.  Dan  mosten  als  vooren  voorcomen,  dat  zy  het  zelve  van  Timor 
niet  en  haelen,  wandt  coomen  aldaer  Chineese  joncken  off  andere  vreemde- 
h-ngen,  soo  sal  't  met  ons  niet  zijn.  Hier  ende  oock  tot  Jacatra  worden  enige 
joncken  toeghemaeckt,  die  derrewaerts  willen  seyllen.  De  Javanen,  Macassaren 
ende  andere  Indiaenen  varen  aldaer  zeer  sterck.  Doch,  soo  't  ons  aen  geen 
middelen  ontbreeckt,  soo  connen  wy  den  handel  op  Thimor  voor  ons  wel 
behouden  ende  haer  van  daer  weeren.  Den  onsen  hebben  in  Solor  het  jacht 
de  Halve  Maen,  een  veroovert  ende  eenighe  corrocorren,  daermede  haer  voor- 
eerst sullen  moeten  behelpen;  hebbende  den  commandeur  Schott  hun  mede 
provisionele  last  gegeven.  Maer  de  heeren  ma\'ores  als  vooren  diennen  ons 
met  middelen  te  versien,  omme  te  moghen  continueeren. 

By  desen  gaet  memorj-e  van  de  goederen,  die  op  Solor  verovert  zijn;  den 
pryse,  waerdye  van  die  sullen  met  andere  senden. 

17.  Met  den  coninck  van  Botton  is  door  den  commandeur  Appolonius  Schott 

Contract  ^^^  contrackt  ende  onderlinghe  verbondt,  diffencijffende  offensiff,  gemaeckt, 
Boeton.    welcke  nu  by  den  E.  heer  gennerael  geratificeert  ende  geamplieert  is.  De- 
sen coninck  heeft  den  heer  gennerael  selffs  doen  aenseggen  ende  den  tocht 
op  Solor  voorgedraghen,  daertoe  hulpe  presenteerde.  Hij  heeft  oock  eenich 
volck  medeghesonden  ende  dit  gedaen  om  met  onse  ontsach,  authoritejt  ende 


1  Jan.  1614.  23 

macht  zijn  rijck  ende  stadt  te  verseeckeren  voor  hem  ende  zijnne  successeurs 
tegens  den  coninck  van  Macassar  ende  eenighe  van  den  zijnnen,  die  tegens 
zijnnen  staet  noch  \'ets  souden  moghen  pretenderen  nae  zijn  overl)'den,  wandt 
dit  den  eersten  coninck  van  zijn  geslachte  is,  alsoo  h\-  het  rijcke  nu  eerst  ge- 
usurpeert  heeft.  Hierenteghen  heeft  ditto  coninck  belooft,  den  onsen  tegens 
de  Bandanesen  te  helpen.  Nae  het  vertreck  van  den  commandeur  Schott  zijn 
den  onsen  by  den  coninck  geheel  in  disgratie  geraeckt,  ende  dat  met  eenen 
Abdule  (tot  Banda  coewachter  geweest),  die  aldaer  by  de  Bandanesen  om 
zijn  vr)'heyt  over  was  geloopen  ende  hier  vertrocken,  denwelcken  z}iieden 
ghecreghen  ende  teghen  des  coninckx  wille  hebben  opgehanghen.  Daeromme 
ditto  magisteyt  niet  wejnnich  ontstelt  is  geweest,  doordien  een  moor  off  ma- 
homatist  was. 

Dit  is  een  groot  ende  oock  peupuleert  landt,  hebbende  schoon  hout,  daer- 
van  men  na  wens  ende  begeerten  vaertuych  souden  connen  maken,  als  men 
maer  volck  brochte.  Hier  is  een  zeer  schoonne  reede  ende  have.  Het  volck  is 
arm.  De  slaven  zijn  goeden  coop.  Van  handell  is  hier  niet  veele  te  doen;  't 
gene  daer  dese  inwoonderen  haer  meest  mede  gheneren,  is  met  een  seeckeren 
wortel,  oby  ende  calabi  geheeten.  Hier  worden  oock  eenighe  paerlen  gedoo- 
cken.  Op  dit  lant  wast  in  abondantie  het  cruyt,  daeruut  den  indigo  wert  ge- 
trocken.  Maer  zy  connen  die  niet  extraheeren  noch  bereyden. 

Hoe  van  Ray  hem  alhier  de  novo  misgrepen  ende  te  buyten  gegaen  heeft, 
sullen  de  heeren  per  acta  sien,  waerover  den  29  voorsz.  aen  de  voorsz.  gal)e 
(die  h)'  zelfs  heeft  doen  maecken)  gerecht  is.  Op  ultimo  ditto  sijn  wederom 
van  Bouthon  t'  sej'lle  ghegaen. 

Adi  2'"  Septembris  2  uren  na  sonnenonderganckby  oosten  't  landt  Celebes 
ofte  de  Boockerons,  op  de  hoochte  van  5  graden,  omtrent  2  mijllen  van  see- 
ckere  e\'landen,  die  aen  dese  custe  zijn  leggende,  se\lden  wy  aen  de  grondt, 
ende  saten  omtrent  21  ure  daer  op  mett  groot  peryckel  van  schip  en  goed  te 
verlyesen,  doch  degen  't  Godt  loff  met  een  werp  daeraff.  Wy  zijn  hier  opge- 
se}lt  van  de  man  aff  loopende,  doordien  vermits  de  diesicheyt  aen  't  landt 
niet  wel  bekendt  waeren. 

18.  Den  14  arriveerden  ten  ancker  omtrent  Grissi.  Verstonden  ende  bevonden, 

Gnssee.     a]sdat  den  Mattaram  over  14  daghen  Grissi  ende  Jortan  hadde  genomen,  de 

mueren  gheraeseert  ende  de  plaetsen  verbrant,  doch  sonder  andere  mercke- 

lijcken  schade,  wandt  d'  inwoonderen  mett  haere  goederen  al  gevlucht  waeren. 

Den  coopman  Andryes  Sourj-  was  met  U.  E.  goederen  in  Surabay  gevlucht, 


24  1  Jan.  1614. 

soodat  de  compagnie  aldaer  geen  andere  schade  dan  omtrent  500  realen  van 
achten  aen  grove  waren  geleden  hebbe. 

Van  hier  sche}'dende,  hebben  den  coers  nae  Japara  geseth  op  hetgene  van 
dese  plaetse  door  de  schepen  Gclderlandt  ende  Orangc  hadden  verstaen. 

19-  \Vy  zijn  den  22'"  tott  Japara  op  de  reede  ten  ancker  geraeckt  ende  datdaer 

Japara.  Je  jurisdictie  van  de  coninghen  van  Japara  ende  Coutis  (die  be\-de  onder  den 
Mattaram  staen)  aen  den  anderen  paelen  ;  vernamen  dese  coninghen  beyde 
van  den  Mattaram  last  liadden,  ons  in  haer  landt  te  locken  ende  woninghe  te 
gunnen.  Daeromme  ons  elck  voor  ander  acnsochte  om  danck  b)-  den  Matta- 
ram te  begaen.  Sy  waeren  be\de  oock  wonder  jaeloers  op  het  bespreek,  dat 
wy  met  yder  van  hun  hielden.  Verstonden  mede,  uut  den  mondt  van  eenen 
gouverneur  van  een  seer  groote  stadt  (Kendaell  geheeten),  alsdat  den  Matta- 
ram )-ets  sonders  met  ons  voor  hadde,  dat  ons  mede  zeer  well  sonde  diennen. 
Wandt  desen  Mattaram  staet  na  de  heerschappie  van  gans  Java  ende  wordt 
van  alle  de  coningen  zeer  ontsien,  daermede  mettertijdt  wel  een  groott  voor- 
deel souden  connen  doen. 

In  dese  contraye,  nae  w)-  hebben  verstaen,  te  weten,  Coiitis,  Japara  ende 
Damma,  valt  den  meesten  rijs  van  dese  gansche  indische  contrayen.  Sy  wort 
van  hier  over  gans  Java  ende  oock  op  Malacca,  Amboyna,  Banda  ende  om- 
mentom  in  seer  groote  me)"nnichte  vervoert,  wandt  is  een  seer  schoon  ende 
vruchtbaer  landt,  mede  van  andere  lij  fftochten.  Den  rijscochten  w}-nua  15, 16. 
realen  van  achten  de  co\-ang  ofte  last,  ende  dat  seer  schoone  witte  rijs,  nae 
wy  verstaen  sal  se  wel  om  12  ende  min  te  becomen  zijn.  B)-  provisie  isby  den 
heer  gennerael  Lambert  Dirckxz.  Hagen,  oppercoompman,  alhier  gelaten  met 
cappitaell  van  2500  realen  van  achten,  omme  wat  rijs  op  te  coopen,  ende  met- 
tertijdt te  onderstaen,  wat  hier  zullen  connen  ende  mogen  doen.  Na  onsen 
vertreck  is  den  voorsz.  (doen  regerende)  Mattaram  (naedat  h)-  Jortan  ende 
Grissi  hadde  ingenomen)  overleden,  latende  een  soone  achter  van  omtrent 
7,  8.  jaeren,  daerenbovenseeckerevansijnnen  bloede,  die  nae  de  croone  staen, 
weicke  wel  }"et  nieus  cond  veroorsaecken. 

20.  Den  29'"  Septembris  van  hier  gese\it,  den  2  ende  6  Octobris  tot  Jacatra 

Jacaiia.  ende  Bantam  gearriveert,  daer  w\-  een  groote  veranderinge  hebben  gevonden 
t'  sedert  ick  met  het  schip  de  Provintie  van  dese  plaetse  gescheyden  was,  ver- 
nemende als  dat  den  president  Matheo  Couteels  den  7""  Jun\-  in  den  Heere 
gerust  is,  ende  hier  noch  diversche  reysen  brandt  hebben  gehadt,  daerdoor 
weder  op  nieuws,  namenlijck  den  2  Ma\-o  lestleden,  de  boecken  van  Jacob  de 


1  Jan.  1614.  25 

Scot  (doch  sonder  andere  goederen)  verbrandt  zijn,  ende  dat  in  maniere,  dat 
daervan  geen  bescheyt  i.s,  sulcx  de  heeren  sullen  sien  door  d'  acten  bydenE. 
heer  gennerael  genomen. 

Vooren  hebben  gese\-t,  hoe  dat  \vy  (Theunnemans  gelicht  hebbende)  op 
primo  Martius  van  Jaccatra  scheyden.  Nu  sullen  verhaelen,  wat  sedert  dien 
tijt  gepasseert  ende  ommegegaen  is.  Doch  eerst  d'opendatie,  alsnu  gecre- 
ghen,  dat  is  dat  Theunnemans  doen  ter  tijt  den  coninck  van  Jacatra  een  obli- 
gatie overgegeven  heeft,  daerinne  belooffde  ditto  magistejt  2000  realen  van 
achten  te  doen,  soo  ditto  coninck  soo  veel  te  weghe  brachte,  dat  h)-  van  ons 
niet  gelicht  en  worde.  De  leeninghe  van  dit  geit  gaff  hy  eenen  naem,  dat  het 
soude  wesen  op  de  muer,  die  h\-soude  bouwen.  Hiertoe  heeft  hy  ditto  coninck 
endeden  sabandarnoch  eentghesarassen  verschonken,  maeralsoo  den  coninck 
het  selvege  niet  en  conde  volvoeren,  heeft  Theunnemans  d'  obligatie  weder- 
genomen ende  gescheurt.  Nu  van  hier  gelicht  tott  Bantam  ghecomen  zijnde, 
heeft  h\-  b\'  den  president  (alsoo  van  denselven  genoech  was  ontsien)  soo 
veele  te  weghen  gebraclit,  dat  zy  met  resolutie  van  den  raet,  Vincent  Pieters- 
sen,  oppercoopman  op  't  schip  de  Hoapc  (welcke  wy  alsoo  een  zeer  geschiet 
jonckman  was,  expresselijck  om  zijn  bequaemheyt  op  het  schip  hadden  ge- 
laten, opdat  hy  daermede  na  Patane  soude  gaen  tott  eenen  steun  van  den 
schipper  ende  welstandt  van  de  voyagie,  ditto  Vincent  van  't  schip  hebben 
gelicht  (alhoewel  te  blyven  hoochnoodich  was)  ende  tot  Jacatra  geordonneert 
te  leggen  nevens  ende  in  eenen  graet  van  Pieter  Seegers  (daer  hy  geenen 
dienst  conde  doen),  seggende  tott  een  deckmantel,  dat  Jacatra  een  costelijck 
cantoir  was,  't  welcke  wel  versien  most  wesen.  Dit  aldus  geeffectueert  heb- 
bende, werde  naderhandt  van  den  president  voorgedragen,  dat  het  schip  de 
Hoopc  (alsoo  een  seer  costelijck  cargasoen  in  hadde)  wederomme  met  eenen 
oppercoopman  versien  most  wesen,  ende  vermidts  (seyde  hy)  Theunnemans 
naer  Patana  moet  gaen,  om  aldaer  den  staet  ende  reeckeninge  te  lichten, 
ende  die  hier  tot  Bantam  te  brenghen  (daertoe  Theunnemans,  sej-de  hy,  van 
den  heer  gennerael  expresselijcken  gelast  ende  uut  de  Mollucos  was  gesonden 
volgens  eenen  seeckeren  commissie  met  den  grooten  segel  versegelt,  die 
Theunnemans  verthoonde,  doch  na  ick  versta  en  was  van  alsulcken  inhoudt 
niet),  soo  proponeerde,  dat  zy  denselven  daertoe  souden  authoriseeren.  De 
coopluyden,  die  wy  hier  lieten,  waeren  alle  daer  teghen,  alsooby  ons  te  vooren 
geresolveert  was,  dat  Theunnemans  tot  Bantam  sonde  blyven  ende  daer  de 
coempste  van  den  heer  gennerael  verwachten,  omme  suani  caiisain  te  diffen- 
deren.  Maer  en  duerde  niet  lange,  off  waren  haest  door  den  drang  ende  autho- 
rite}t  van  den  president  ende  Theunnemans  tott  toestemmen  geinduceert 
(excepto  saliger  Jan  Slu\-s,  oppercoopman).  Den  schipper  Isbrandtjacobsz. 


26  1  Jan.  1614. 

Gover  en  was  hier  niet  teghen,  wandt  met  Vincent  niet  wel  overeenquam. 

Voorsz.  Vincent  Pieterssen  (volgens  dese  resolutie)  is  sieckelijck  (teghen 
gemoet)  tot  Jacatra  gegaen  ende  aldaer  cort  daernaer  in  den  Heere  gerust. 
Segers  is  met  de  coempste  van  ditto  Vincent  soo  beroert  geworden,  dat  h)' 
(overmits  nevens  hem  in  eene  graet  werde  ghestelt)  van  zijnnen  verstant  be- 
rooft geworden  is,  ende  in  eenen  dootelijcken  teringe  viele,  daerdoor  weder 
tott  Bantam  werde  gebracht  ende  noch  sotter  werde.  Want  daer  was  soo  eenen 
dootteüjcken  v}-andtschap  tusschen  den  president  ende  Seegers,  dat  zy  den 
anderen  niet  mochten  sien.  't  En  is  niet  om  schr\-ven,  wat  tusschen  dese  twee 
ommegegaen  is.  De  misbru\'cken  van  Segers  ende  oock,  hoe  hy  getempteert 
is,  souden  te  lange  om  verhaelen  zijn.  De  plaetse  tott  Jacatra  alsoo  vaccandt 
wesende,  ordonneerde  den  president  Couteels  ende  raet  aldaer  voor  hooft 
He3'ndrick  Collijn.  Maer  aldaer  comende  en  wilde  den  ondercoopman  Mat- 
theeus  van  Uffelen  geen  plaetse  voor  hem  cederen,  maer  selve  meester  zijn. 
Ondertusschen  quam  Couteels  te  overlyden,  waerdoor  hy  in  possessie  bleeff, 
in  wekken  staet  ende  conditie  h)-  in  een  saecke  de  voettstappen  van  sijnnen 
eersten  coopman  Abraham  Theunnemans  gevolcht  heeft.  Te  weten  hetkindt 
off  me)-sken  van  12  jaeren,  welk  door  overl}'den  van  de  moeder  meteen  soen- 
tien  van  omtrent  6  jaeren  tott  Jacatra  in  bewaeringe  ofte  opzicht  van  Theun- 
nemans was  gebleven,  is  door  denselven  gevioleert  ende  gheschent  (daer  wy 
met  de  Provintie  tott  Jacatra  sijnde,  hoewel  weynnich  daghen  voor  ons  arrive- 
ment  ende  lichtinghe  van  ditto  Theunnemans  gheschiet  is,  alsdoen  gans 
onwetende  van  waeren  ende  anders  wel  anders  geprocedeert  souden  hebben, 
ende  na  zijn  lichtinge  heeft  voorsz.  van  Uffelen  (het  kint  mede  in  bewaringhe 
hebbende)  daermede  vleeselijck  geconverseert  tott  de  coempste  van  den  heer 
gennerael,  gelijck  de  heeren  per  acten  breeder  sullen  vernemen.  Hy  is  hier- 
voor gelicht  ende  in  amende  gecondemneert. 

De  sedia  tott  Bantam  door  overlyden  van  Couteels  vacant  wesende,  soo  ge- 
raeckte  Jacob  de  Schott  in  possessie,  met  dat  hy  lange  b)'  Couteels  saliger 
administratie  hadde  gehadt. 

Het  schip  de  Hope  met  een  cargasoen  van  ƒ  198.274  —  15  —  O,  daeronder 
2^-  80.000  realen  van  achten  aen  contandt,van  hiervertreckende,istotJooraenge- 
loopen,  ommedaervolgens  resolutie  FrederickKistiens  in  plaetse  van  den  op- 
percoopman  Bockholt,  10.000  reaelen  aen  contant  ende  1.)72  packen  cleeden 
te  laeten.  Den  4'"  Me}'  anno  1613  sijn  daer  in  salvo  gearriveert.  Ende,  terwijlle 
Abraham  Theunnemans,  Frederick  Kistiens,  Isbrandt  Jacobssen  Goj'er,  schip- 
per, ende  een  onderbarbier  (voorsz.  penningen  ende  cleeden  aen  landt  gebracht 


1  Jan.  lol 4.  27 

hebbende)  noch  in  de  stadt  waeren,  soo  arriveerde  in  de  reviere  op  den  7'" 
ditto  een  armade  van  den  coninck  van  Atchijn,  die  datelijck  het  schip  voorby 
ende  opwaerts  voer,  de  stadt  belegerde,  daerdoor  voorsz.  persoonen  noch  nie- 
mandt  van  hun  aen  boort  conden  comen.  Die  van  Atchijn  versochten,  dat  den 
onsen  haer  neutraele  souden  houden;  sy  souden  (seyden  zy)  haerniet  misdoen. 
Maer  den  onsen  hebben  dese  neutralite)t  niet  willen,  noch,  nae  haer  seggen, 
niet  connen  aannemen,  door  't  versoeck  van  den  coninck  van  Joor,  vermits 
(seggen  s\-)  per  contract,  door  den  admirael  Mathelieff  gemaeckt,  aen  ditto 
coninck  verbonden  waeren,  waertegen  niet  geconsidereert  hebben,  hoe  wy 
met  den  coninck  van  Atchijn  stonden.  Derhalven  hebben  ter  contrar)-e  (alsoo 
met  het  schip  niet  conden  doen  door  de  droochte  van  de  revyer  opwaerts)  25 
bootsgesellen  ende  noch  2  assistenten  uyt  het  schip  gelicht  ende  in  de  stadt 
over  landt  gecreghen,  soodat  ze  nu  u}-t  het  schip  de  Hope  31  man  aen  landt 
hadden  ende  noch  6  van  de  logie,  doende  daermede  die  van  Atchijn  alle  mo- 
gelijcke  affbreuck.  Doch  dies  nietteghenstaende  hebben  die  van  Atchijn  den 
6^"  Jun\-  de  stadt  innegecreghen,  sijnde  haer  door  die  van  Joor  opgegeven, 
Ragia  Sabrang  ende  andere  Orangka}'s  gevangen  nemende,  gelijck  mede  22 
persoonen  van  den  onsen,  6  van  de  logie  ende  16  van  't  schip  de  Hope^  daar- 
onder 2  bootsgesellen,  3  assistenten,  een  onderbarbierende  den  schipper,  die 
met  een  bootsman  onderweech  gestorven  is;  oock  Theunnemans  ende  Kis- 
tiens,  welke  zy  alle  tot  Atchijn  gevangen  hebben  gebracht.  Van  den  onsen 
sijn  in  de  beleger\'nge  2  mannen  doot  gebleven  ;  andere  8  die  met  een  troupe 
aan  boort  souden  gaen  (den  wech  haer  geoccupeert  wordende)  sijn  wech  geble- 
ven, men  weet  niet  waer.  3  gequetsten  van  alle  de  voorsz.  31  zijn  alleene  met 
een  praeu  aen  boort  gecomen.  De  gevangenen  zijn  tot  Atchijn  in  de  logie 
gaende,  onder  borchtocht  van  des  compagnies  goederen.  Hoe  het  daermede 
sal  gaen,  sal  den  tijdt  leeren. 

De  logie  is  met  een  partye  goets  verbrandt,  ende  een  partye  hebben  de 
vyanden  verovert,  waervan  de  schade  aireede  bedragende  is  omtrent  ƒ  16.000, 
behalven  voorsz.  10.000  realen  van  achten,  44  ta\l  goudt,  eenighe  goude 
panden,  2  gouden  crissen  ende  het  oude  contract  van  de  logie,  wekken  den 
onsen  den  7  Mayo  's  nachts  in  de  logie  begroeven,  niet  wetende,  hoe  het  hier- 
mede is.  Godt  geev,  dat  het  terecht  mach  comen. 

Belangende  nu  van  het  schip  de  Hope.  De  persoonen  Theunnemans,  Bock- 
holt  ende  Kistiens  schr\-ven  ons  uut  Atchijn,  date  26''"  Julius,  anno  1613,  dat 
zy  ditto  schip  den  22  Junius  (doen  sy  mett  d'  Atchijnse  armade  van  Joor  naer 
Atchijn  werden  gevoert)  buy ten  de  reviere  van  Joor  saghen  legghen ;  ende 
HeyndrickJanssen.oppercoopmaninPatana,  advyseert  met  de  sijnnen  vanden 


28  1  Jan.  1614. 

12^"  Octobris,  dat  sy  aldaer  ditto  schip  niet  vernomen  hadden  ;  hebben  daer- 
van  mede  geenen  anderen  t)-dinghe,  dan  dat  de  Malej-ers  't  selvege  bu\-ten 
de  reviere  van  Joor  ten  ancker  gesien  hebben,  niet  wetende  werrewaerts  het 
selvege  vandaer  geseylt  is.  Eerst  presumeerden;  dat  zy  haere  voj-agie  naer 
Patani  vervoordert  souden  hebben,  ende  daernaer,  dat  z)-  om  haervolcknaer 
Atchijn  souden  geloopen  wesen.  Maer  alsoo  daervan  geen  tydinge,  noch  goet, 
noch  quaet  en  vernemen,  soo  weten  niet,  wat  daervan  dencken  sullen,  't  Is 
in  soo  een  frequentabilen  vaerwater,  dat,  soo  het  verongeluckt  ofte  van  de 
Portug}'sen  verovert  waere,  wy  de  t}-dinghe  all  gehadt  souden  hebben.  Door 
eene  joncke,  nu  jongst  tot  Jacatra  van  Malacca  gecomen,  verstaen  wy,  dat 
den  coninck  van  Atchijn  met  den  coninck  van  Joor  verdragen  ende  denselven 
met  alle  de  Hollanders,  die  zijn  armade  tott  Atchijn  gevangen  hadden  ge- 
bracht, vrye  gelaten  ende  wederomme  met  goet  convoy  naer  Joor  gesonden 
soude  hebben,  omme  de  stadt  wederomme  te  helpen  opbouwen.  Dan  alsoo 
dese  Hollanders  (seggen  sy)  met  een  Atchijnse  galeye  een  stuck  achteraen 
quamen,  gemoeten  zy  omtrent  Malacca  een  Portugijs  scheepien,  't  welcke 
overheerden,  settende  de  gevangenen  aen  landt,  en  die  van  Malacca  dese 
tydinge  door  hun  crygende,  sijn  uutgeva41en  ende  hebben  het  scheepien  met 
alle  de  Hollanders  (daervan  5  in  't  gevecht  doott  bleven)  wedergenomen  ende 
binnen  Malacca  tot  15  toe  gevanghen  gebrocht.  De  Javanen  van  deze  jonck 
seggen,  dat  zy  de  Hollanders  selffs  gesien  ende  getelt  hebben  ;  mede  dat  den 
principaelen  coopman  (niet  wetende  wat  voor  een  man)  binnen  Malacca  door- 
steecken  is,  ende  het  cadaver  2,  3  daghen  als  eenen  hont  op  staet  lieten  leg- 
gen ende  stincken,  maer  van  't  schip  de  Hoopc  weten  niet  te  seggen.  Godt 
geve,  dat  het  terecht  mach  comcn.  Waere  dit  schip  tot  Patane  gecomen,  't 
soude  de  compagnie  veel  duysenden  waert  geweest  zijn,  want  He\-ndrick 
Janssen  eenen  grooteren  voorcoop  van  s}-de  ende  eenen  anderen  incoop  van 
goederen  gedaen  soude  hebben,  daer  h)'  nu  stil  most  sitten  ende  aensien,  dat 
d'  Engelschen  het  goet  cochten  tot  een  prijs  na  haer  eygen  zin.  Hy  is  oock 
gedrongen  geweest  van  de  coninginne  wederomme  geit  op  interest  te  nemen 
tot  groote  disreputatie  ende  nadeell  der  compagnie.  D'  opgenomen  somme 
is  13.000  realen.  Het  porceleyn  is  aldaer  soo  goeden  coop  geweest,  dat  d' 
Engelschen  om  één  hebben  gecocht,  daer  dit  jaer  van  d'onsen  alhier  twee 
ende  drie  voor  gegeven  is,  hetweick  veroorsaecken  sal,  dat  de  Chinesen  toe- 
comende  jaer  al  suicken  quantiteyt  in  Patane  niet  sullen  brengen. 

22.  Van  de  custe  van  Coromandel  hebben  wy  door  het  schip  Der  Gocs  een  zeer 

mandël  heerelijck  cargasoen  ontfangen,  costende  aldaer  incoopen  te  weten:  de  goe- 
deren voor  India,  66.862  pagoden,  0||  fanan,  de  goederen  voor  't  patria,  soo 
indigo  als  cleeden,  36.098  pagoden,  12f '  fanan,  a  ƒ  3  yder  pagode.  De  goe- 


1  Jan.  1614.  29 

deren  in  Indien  dienstich  hebben  alle  tot  Jacatra  gelost  ende  d'  andere  in  de 
schepen,  ende  vermits  door  schryven  van  den  dierecktoer  van  Berchem  ver- 
stonden, hoe  noodich  aldaer  cargasoenen  gesonden  diennen,  opdat  d' Engel- 
sen aen  den  indigo  ende  cleeden  niet  souden  geraeken,  soo  hebben  ditto 
schip  in  aller  diligentie  gelost,  het  oude  volck  gelicht,  daerop  weder  andre 
geseth  ende  datelijck  geladen  met  nagelen,  foel)-e,  noeten,  sandelhout,  peper 
ende  16.000  realen  aen  contandt.  Hadden  wy  meer  geldt  off  schepen,  wy 
souden  meer  gesonden  liebben,  want  veel  ende  \-oornemelijck  op  de  cust  con- 
tandt van  noode  zijn.  Dit  cargasoen  bedraecht  ƒ  107.257  —  10 —  12.  Ende  is 
ditto  schip  Der  Gocs,  welcke  primo  Novembris  tot  Jacatra  arriveerde,  den  5 
Decembris  wederomme  van  hier  gesej-lt,  omme  door  de  Straet  van  Malacca 
naer  Atchijn  ende  de  custe  te  gaen.  Godt  verleene  hun  behouden  reyse!  Dit 
volck  van  Der  Goes  hebben  gehuert  van  de  schepen  den  Stvarteti  Leeuw  ende 
Der  Veer,  diffengerende,  soo  de  nieuwe  schepen  in  tijdts  nieten  quamen,  hun 
weder  te  versien  met  het  volck  van  de  logies,  soo  Bantam  als  Jacatra,  in  welcken 
gevalle  de  logies  geheel  ontbloott  souden  wesen,  ofte  een  van  de  2  schepen 
soude  moeten  blyven. 

Den  9'"  Julius  anno  1612  hebben  de  Portugysen  van  St.  Thome  offMalia- 
por  (Godt  betert)  het  hu)-s  van  Paliacatte  innegenomen  ende  verovert  met 
alle  de  compagnies  goederen,  die  sy  met  den  coopman  Adolff  Thomassen  ende 
6  andere  Du}-tsen  tot  St.  Tomé  gevangen  brachten.  3  man  sijn  daer  van  den 

onsen  doot  gebleven,  ende  de  schade  der  compagnie  bedraecht ' )  als 

per  b)-gaende  rolle  blijckt.  Daernaer  hebben  den  onsen  met  hulpe  van  d'  in- 
landse overheyt  ende  de  schepen  de  Sterre,  den  Groene/t  Leeinv,  Der  Goes, 
ende  Duyfken,  de  sterckte  van  Palleacatte,  in  spyte  der  vyanden  (doch  met 
zeer  groote  coste  van  de  compagnie),  wederomme  opgemaeckt  ende  daerop 
geleyt  70  mannen  met  al  sulcke  amonitie,  gelijck  de  heeren  per  b)-gaende  ont- 
werp ende  de  schriften  van  den  directeur  sullen  sien. 

De  Portugysen  trachteden  geweldelijck  d'  overheeren  der  Gust  met  veele 
practiquen  ende  groote  schenckagie  te  corrumpeeren,  dat  sy  ons  volck  souden 
overleveren,  ofte  uut  het  landt  dryven,  maer  't  en  is  hun  (Gode  sy  loff)  niet 
gereusiert.  Den  onsen  zijn  daertegen  mede  gedrongen  geweest  extraordonna- 
rise,  onredel}-cke  schenckagie  te  doen,  als  U.  E.  door  de  resolutie  sullen  be- 
vinden. De  reeckeningen  ende  breeder  besche3t  verwachten  wy  daervan 
met  het  schip  den  Groenen  Leenzv,  die  w)-  meenen  van  de  Custe  comende 
Atchijn  aengedaen  heeft,  ende  dagelijks  verwachtende  zijn.  Paliacatte  wert  nu 
van  de  Portugj-sen  met  een  armade  ende  belegheringe  gedrejcht ;  watter van 


')  In  den  tekst  niet  ingevuld. 


30  1  Jan.  1614. 

worden  wil,  sal  den  tijdt  leeren.  d'  Engelsche  zijn  mede  aen  Paleacatte  geweest 
met  intentie,  omme  onder  u  geschut  de  vruchte  van  U.  E.  saden  ende  den  ar- 
be}-t  uwer  dienaeren  te  plocken,  doch  zy  zyn  voor  dees  tydt  (door  versoeck 
van  den  onsen)  van  den  sabandar  van  Paliacatte  geh'centieert.  Alsoo  den  cap- 
piteyn  van  't  Engels  schip,  genaempt .  .  .  *)  tot  Masulipatanby  den  onsen  gast 
was,  SCO  is  't  gebeurt,  dat  denselven  toegedroncken  wordende  op  de  gesonthejt 
van  zijnne  princelijcken  Exc.'"'  hy  daerop  antwoorde  (onder  reverentie  zijn 
woorden  verhalende)  ick  en  wachte  noch  en  drijncke  niet  op  de  gesontheyt 
van  eenen  bastaert.  Sulckx  meermalen  repeteerende,  creech  den  cappiteyn 
(alsoo  den  onsen  dit  niet  conden  verdragen)  den  croes  op  de  borst,  daerop 
d'  andere  Engelschen  haer  oock  moverende,  s)-  alle  uut  den  hu\-se(dochson- 
der  andere  hantgeley)  werden  gedreven.  Dit  aldus  geschiet  zijnde,  soo  heeft 
desen  cappiteyn  een  gennerale  partyeschap  aengenomen,  den  onsen  met  zijn 
volc  met  wapenen  dreygende;  ende  doen  het  schip  Der  Goes  zijn  seylen  aen- 
sloech  om  herrewaerts  aen  te  vertrecken,  liet  h\-  mede  all  zijn  seylen  aenslaen, 
dreygende,  gelijck  hy  opentlijck  over  Masulipatan  liet  lu)"den.  Der  Goes  te 
volgen  ende  in  see  vyantelijck  aen  te  tasten  ende  te  nemen,  seggendedaeren- 
boven,  dat  hy  hiertoe  van  zijnnen  coninck  last  ende  commissie  hadde.  Doch 
d'  Engelschen  hebben  hierover  groote  schande  begaen,  wandt  alsoo  Der  Goes 
evenwel  in  see  liep,  ende  sijn  reyse  vervorderde,  zijn  zydaer  met  schanden  ge- 
bleven. Ickhebbe  nietconnen  naerlaten  dit  te  verhaelen,  doordien  d' Engelsen 
van  Masulipatan  alhier  per  missive  over  den  onsen  noch  clachtich  geweest 
zijn,  opdat  U.  E.  een  weynnich  geinformeert  mach  wesen,  offzy  peravantuere 
dese  saecke  in  Engelandt  mede  ophadden. 

Den  dierecteur  van  Berchem  eyst  jaerlijckx  een  cargasoen  van  300.000  re- 
alen van  achten  aen  contanten,  ende  verscheyde  andere  speceryen  ende  goe- 
deren, soo  tot  den  incoop  van  indigo,  als  alderlj'e  catoene  gaeren  ende  cleeden, 
gelijck  de  heeren  per  sijnnen  medegaende  missive  sullen  sien.  De  goederen, 
die  hy  uut  het  patria  ontbiet,  diennen  niet  versu}"mpt  gesonden  te  werden. 
Van  speceryen  ende  Chineesche  waeren  (schepen  cryghende)  sullen  hun  wel 
versien,  mede  van  contandt  sooveel,  als  vi^)-  sullen  connen  gedoen,  ende  ge- 
raden mogen  vinden,  't  Gene  U.  E.  op  het  stuck  van  den  indigo,  caetoenne 
gaeren  ende  cleeden  schryvende  is,  sullen  alsoo,  voor  sooveele  in  ons  is,  hel- 
pen bevorderen  ende  recommanderen. 

23.  Belangende  den  handell  van  Sucadana.  Het  gaet  aldaer  noch  tamelijcken 

Soeka-     (.^g^  ^^^  jg  d}'amanten  werden  hoe  langer  hoe  dierder.  Den  onsen  hebben 

tegenwoordelijck  aldaer  een  schoone  part}'e  diamanten  in  esse.  Het  was  ge- 


')  In  den  tekst  niet  ingevuld. 


1  Jan.  1614.  31 

resoh'eert  (doen  Abraham  van  den  Rroeck  met  de  sloepe  Eiickhuyscn  in  Julius 
lestleden  van  hier  na  Patana  vertrock),  dat  ditto  sloepe  in  't  wederkeeren  Siic- 
cadane  soude  aendoen,  omme  de  diamanten  te  Hchten  ende  naer  't  patria  te 
mogen  senden.  Maer  zijn  dese  resolutie  niet  naergecomen,  hoewel  in  den  wech 
was  ende  die  sex'llagie  met  minder  peryckel  dan  door  de  strate  van  Palingbar 
hadden  connen  doen.  \\\  hebben  nu  van  hier  ditto  sloepe  met  een  goet  car- 
gasoen  tott  provisie  voor  de  logie  derwaerts  gesonden.  By  desen  senden  wj' 
U.  E.  eene  originale  missive  van  Evert  Deyn,  oppercoopman,  leggende  in 
Sucadane ;  daerinne  sullen  de  E.  heeren  sien,  hoe  dat  den  Engelsen  coop- 
man  (Cru\fort  genaempt,  aldaer  residerende  ende  naderhandt  tot  Bantam 
overleeden)  uut  enckele  invidie  getracht  heeft,  doordien  als  den  onsen  geen 
diamanten  cost  cr\-gen,  ditto  De}-n  te  vermoorden,  daerover  een  van  sijn  volck 
gequetst  heeft ;  ende  dewyile  den  haet  van  desen  Cruyfort  tott  geenen  voorde- 
ren effect  gecomen  en  is,  soo  is  dit  noch  weynnich,  ten  aensienne  van  de  moy- 
ten  ende  becommeringhen,  oock  hinder  ende  schade,  die  andere  Engelschen 
(als  wesende  wat  suptslder  dan  voorsz.  Cru)-fort)  U.  E.  dienaeren  ende  de  com- 
pagnie behendelijcken  aendoen,  niet  alleen  op  vr)-e  plaetsen,  maer  oock  ter 
plaetsen,  daer  de  gecommitteerde  der  compagnie  door  overwinnen  endecon- 
tractatie  uut  cracht  van  de  patente  ende  commissie  der  heeren  Staten-Genne- 
rael  endezijnne  princelijcke  Exc.''^  tegen  hun  wel  authoriteyt  souden  mogen 
gebruycken,  hoewel  niet  gedaen  wert. 

24.  Op  den  inhoudt  van  U.  E.  missieven  van  date  den  17Decembris,anno  1611, 

sche'  gecomen  per  't  schip  de  Sterre  over  de  custe  van  Coromandel,  op  de  twee  van 
missiven,  den  17  ende  29'°  Decembris  1611  gecomen  per  den  commandeur  Adriaen 
Block  Maertensen,  ende  op  d'  anderen  van  den  28  Aprill  161 2  door  ons  alhier 
gebracht,  hebben  wel  geleth  ;  sullen  sulckx  indachtich  houden  ende,  voor 
sooveele  wy  vermoghen  ende  in  ons  is,  helpen  bevorderen,  Tousscherende 
eenighe  poincten,  daerinne  vervaet,  daervan  noch  niet  gementioneert  en  heb- 
ben, wy  sullen  daervan  eenighe  aenroeren. 

Als  wy  van  jachten  ende  volck  wel  versien  sullen  zijn,  soo  sall  niet  onge- 
raden wesen,  te  ondersoecken  wat  vooreenen  handel  op  Ce3'lon  connen  doen. 
Maer  het  waere  noodich,  dat  men  dien  coninck  volgens  belooften  eerst  met 
eenighe  macht  assisteerde,  wandt  zeerbevochten  is,  ende  de  Portugysen  't  landt 
incorporeeren. 

Belanghende  den  opcoop  van  peeper  alhier ;  de  heeren  sullen  wel  verstaen 
hebben,  wat  daerinne  voor  desen  gedaen  is.  lek  achte,  dat  somtijts  daermede 
wel  wat  groots  te  doen  soud  wesen  tott  nadeel  van  d' Engelschen.  Dan  mosten 


32  1  JAX.  1614. 

hier  van  contanten  well  versien  wesen.  In  Patana  sullen  ordre  geven,  dat  aldaer 
den  groven  peper  werde  gecocht,  na  advenandt  den  cle3'nnen  hier,  die  binnen 
de  2  realen  de  sack  coopen,  ende  dat  per  rato  na  de  pr}'sen,  die  z\"  b_\-  U.  E. 
werden  vercocht. 

Om  suycker,  geconfijten  gemgbar,  porceleynnen,  gommelacca,  canfora,  ra- 
dix china,  spicanarden  ende  andersins,  sullen  diUigentie  doen. 

Aengaende  den  handel  op  Japan,  't  En  zal  met  het  zeer  costelijcken  car- 
gasoen,  door  den  commandeur  Brouwer  aldaer  gebracht,  niet  vele  beschieten, 
wandt  daer  te  grooten  abondantie  gebracht  is  ende  by  de  Portugysen  recht  te 
voeren  veel  lakenen  over  de  Su\tzee  gebracht  was.  Hierenboven  zijn  alle  de 
goederen  overhoop  in  Japon  gebracht,  daervan  noch  eenighe  goederen  onver- 
cocht  leggen  en  vergaen,  die  men  eensdeels  met  groote  avancen  op  versche)"- 
den  plaetsen  welhadde  connen  vertieren,  als  op  de  custejava,  Molucas,  Patane 
ende  Siam.  Ende,  eer  de  goederen  nae  Japon  gegaen  sijn,  hebben  s}-  eenen 
tuer  te  vergeeffs  in  de  Molucos  ende  van  daer  wederomme  hier  gedaen,  't  welck 
hun  mede  niet  verbeetert  heeft.  Desnietteghenstaende  soo  en  twj-felen  niet, 
off  in  Japon  sullen  mettertijt  zeer  vele  gedoen  met  de  Chineese  c}de,  herte- 
vellen  ende  verscheyde  Siamse,  Chineese  ende  veele  andere  waeren.  Syden 
sullen  wy  (soo  ick  m\-  niet  en  abusere)  genoech  becomen,  als  de  heeren  ma- 
yores  geit  genoech  senden,  ende  behoorlijcken  met  deChinesen  gecontracteert 
ende  gehandelt  wert.  In  Japon  connen  oock  allerle}"e  materialen  becomen, 
vivres  ende  allesins  tot  seer  geringhe  pryse.  Men  can  daer  oock  alsulcken 
vaertujxh  timmeren  ende  doen  timmeren  als  men  begeert,  want  daer  en  ge- 
breeckt  niet  ende  ons  wert  alles  om  geit  vergunt;  om  soo  eenen  sold\"e,  als 
onse  soldaten  verdiennen,  connen  mede  sooveel  Japonders  in  dienste  becomen 
als  men  begeert,  ende  dat  onder  al  sulcken  artyckel  ende  verbondt,  als  den 
onsen  verbonden  zijn,  gelijck  den  commandeur  Brouwer  met  den  Lcemv  met 
Pijlhn  omtrent  70  mannen  (daeronder  6  timmerlieden,  die  zeer  wel  conden 
wercken)  met  een  Japonse  berck  gesonden  heeft.  Maer  na  wy  verstaen  van 
den  oppercoopman  Jaques  Speckx  (die  den  heer  gennerael  weder  op  nieus 
heeft  aengenomen  ende  voorsz.  Brouwer  toecomende  jaer  sall  verlossen),  soo 
en  soud  het  geen  orbaer  zijn,  veele  in  dienst  te  nemen  ende  byeen  te  gebruy- 
cken,  alsoo  buyten  haer  landt  pericyloos  om  regeren  zijn.  Wandt  als  het  niet  na 
hunnen  sin  gaet,  off  qualick  worden  bejegent,  terstondt  eenen  disperaten  re- 
solutie nemen,  welcke  in  haer  landt  met  rigoreuse  justitie  off  veeleer  enckele 
tyrannen  voorcomen  wert,  in  voegen  dat  zy  aldaer  lammeren,  ende  bu)-ten 
hun  landt  b)xans  duyvelen  sijn,  gelijck  in  Patane,  Siam  ende  versche)"de  an- 
dere plaesen  dickwils  gebleecken  is.  Alsoo  dit  jaer  in  de  Molucos  geen  volck 


1  Jan.  1614.  33 

meer  conden  ontbeeren,  en  hebben  derrewaerts  schip  noch  jacht  met  Indi- 
sche waeren  ende  om  Japonse  retouren  connen  senden,  soodat  van  jaer  tott 
jaer  den  handel  gediffereert  werdt.  Men  soude  noch  veel  eer  een  schip  hebben 
connen  missen  dan  volck.  Het  waere  beeter  meerder  volck  ende  minder  sche- 
pen hadden  (hoewel  de  schepen  noch  hoochnoodich  zijn,  ende  aldaer  volck 
by  is.  niet  te  veel  connen  wesen),  wandt  souden  meere  verrichten.  lek  achte, 
dat  den  onsen  in  de  Molucos  toecomende  jaer  genootsaeckt  sullen  worden, 
eenighe  schepen  aen  de  wal  te  legghen  om  geheele  ombequaemhe\t,  ende 
dat  zy  niet  langer  souden  connen  vaeren  off  niet  te  repareren  zijn,  als  men 
timmerl}eden  hadde,  maer  omme  de  bequaempste  schepen  met  het  volck  van 
d'  andere  te  versien.  Wandt  doen  vvy  uut  de  Molucos  scheyden  en  was  daer 
van  de  geheele  vloote  niet  één  schip  behoorlijck  met  volck  gemandt. 

25.  Naedat  w_\-  op  voorraet  den  teghenwoordighen  dus  varde  geschreven  had- 

Patam.  (j^^j^^  goo  is  hier  a  1'  improviso  (Godt  loff)  wel  gearriveert,  namentlijck  op  den 
13''"  Decembris,  het  schip  de  Hoope,  comende  van  Patane  met  een  cargasoen 
rouwe  s\-de,  costende/'75.010  —  7  —  7,  hebbendein  Patane  gelost  het  carga- 
soen van  hier  derrewaerts  gedestineert,  als  vooren  hebbe  gesej't,  hetwelcke 
zeer  wel  compt,  omme  de  syde  naer  't  patria  te  schepen  ende  den  handel  in 
Patane  ende  Siam  te  acressceren.  't  Is  aldaer  nu  op  eenen  zeer  goeden  voet, 
ende  apparent  als  derrewaerts  naer  behooren  cappitaelen  ende  volck  gefor- 
nieert  warden,  dat  men  metdertijt  van  Siam  ende  Patana  op  Jappan  eenen  zeer 
treffelijcken  handel  sal  connen  doen  ende  mede  becomen  den  geheele  rijcken 
Chineesen  handel  ende  sooveel  syden  als  men  begeert,  midts  voorcoop  met  de 
Chinesen  makende  sonder  geit  te  verschyeten,  als  hun  maer  connen  thoonen, 
datter  b}"  de  cas  geit  is.  Want  (segghen  de  Chineesen)  brenghen  w\"  veell  sy- 
de, soo  ghy  geen  voorcoop  en  maect  ende  dan  gheen  geit  en  hebt,  souden 
w)-  gedronghen  wesen  de  s\'de  wederomme  in  China  te  brenghen,  ofte  na 
uwer  appetijt  aen  U.  E.  te  vercoopen,  vermidts  hier  gheen  andere  coopers 
zijn.  Alsoo  de  Chineesen  in  Patana  zeer  bezwaert  werden,  hebben  sy  langhe 
gesocht  ende  gephort,  den  onsen  in  Sangora  (welck  een  seer  bequame  plaet- 
se  is,  leggende  12  m)-len  by  noorden  Patana)  te  trecken,  wandt  daer  vrye 
ende  onbeswaert  van  alle  impositie  moghen  resideeren  ende  negotieeren,  het- 
welcke mede  voor  ons  zeer  wel  comende,  doordien  in  Patane  vijf  percento 
moeten  betaelen  ende  noch  850  realen  per  j-der  schip  ofte  schepen,  die  jaer- 
lijckx  laeden;  ende  daer  alle  den  Chineesen  handel  niet  wel  volcomen  connen 
cryghen,  doordien  te  zeer  beswaert  ende  belast  werden.  Soo  is  aldaer  van  den 
oppercoopman  Heyndrick  Janssen  ende  sociis  ven  den  coninck  van  Ligor, 
Bordeion,  Sangora  ende  omleggende  quartieren  vercreghen,  dat  wyluyden 
in  zijn  landt  alsulcke  hu)-singhe  moghen  bouwen,  ende  dat  ter  plaetse  daer 

3 


34  1  Jan.  1614. 

het  ons  belyeft,  omme  te  negotieren  sonder  eenighe  tollen  ofte  gerechtiche- 
den  te  betaelen,  off  de  vreemdel\-nghen  incyvylicken  te  trackteeren,  off  oock 
nevens  den  onsen  andere  Europische  natie  plaetse  ende  handel  in  sijn  landt 
te  vergunnen,  midts  dat  men  den  coninck  hierteghen  eenighe  jaerlijckxever- 
eeringhe  van  Hollantse  goederen  sal  doen.  Ende  hebben  voorder  b}-  pro- 
visie voick,  aldaer  te  resideeren,  ghesonden,  hoopende  door  dit  gerijff  tott 
den  rijcken  Chineessen  handel  te  gheracken.  Die  van  Patana  trachten  alle  de 
joncken  aen  te  haelen  ende  te  beletten,  datter  geen  joncken  in  Sangora  zou- 
den gaen,  daerop  voorsz.  coninck  mede  oogmerck  is  nemende,  soeckende 
niet  anders  dan  occasie  op  die  van  Patane,  omme  daerenteghen  deze  plaetse 
selve  te  mogen  attaqueren,  soodat  hier  tusschen  b)"  den  onsen  ook  goede 
voorsichticheyt  moet  werden  gebru\xkt. 

Beyde  deze  croonen  staen  onder  den  coninck  van  Siam,  van  dewelcke  zeer 
gefavoriseert  werden.  Oock  heeft  den  coninck  van  Ligor  het  voorsz.  den 
onsen  vergost  met  welgevalle  van  dito  coninck  van  Siam,  terwijllen  h\-  in  de 
stadt  Judea  was. 

Het  schip  de  Hope  arriveerde  den  31'"  Octobris  in  Patana,  zijnde  dooreene 
gheweldigen  storm  uit  den  westen,  doen  hy  van  Joor  nae  Patana  ginck,  oost- 
waert  tot  in  Comboja  ghedreven,  daer  zy  wederomme  veel  volckx  verlooren 
ende  groote  miserie  leden.  S}-  zijn  in  de  Arvelen  geloopen  ende  hebben  daer 
moeten  tardeeren,  tot  dat  den  westelijcken  moeson  verloopen  was,  sijnde 
hnn  onmogelijck  geweest  op  te  comen.  Ditto  schip  is  hier  gecomen  van  zijn 
volck  op  hebbende  42  mannen,  daerb)-  in  Patana  tot  assistentie  24  Chinesen 
genomen  hebben.  Hier  is  mede  gecomen  den  oppercoopman  Heyndrick  Jan- 
sen, die  per  ordre  van  den  heer  gennerael  door  quade  informatie  van  Abra- 
ham van  den  Broeck  verlost  was,  maer  alsoo  nu  b)-  den  heer  gennerael  ver- 
staen  ende  bevonden  is  dat  denselven  in  Patana  beter  dient  dan  van  den  Broeck, 
ende  aldaer  meerder  dienst  sal  connen  doen,  doordien  aldaer  wonder  bemindt, 
bekent  ende  ervaren  is,  hebbende  lOjaeren  aldaer  gewoondt,  soo  heeft  den 
heere  gennerael  hem  wederom  op  nieus  aengenomen,  omme  aldaar  van  hem, 
ende  door  van  den  Broeck  op  een  ander,  den  besten  dienst  te  genieten. 

't  Schip  de  Hope  sullen  metten  eersten  near  Solor,  Amboyna  ende  Banda 
depesscheren,  omme  die  plaetsen  te  provideeren  ende  weder  hier  retouren  te 
brengen,  alsoo  de  Bandaneesen  wederom  den  oorloch  aengenomen  hebben 
ende  't  casteell  swack  van  volck  ende  niet  zeer  voorzien  is.  Oock  zijn  der  ver- 
scheyde  soldaten  bij  de  Bandaneesen  overgeloopen,  die  haer  hebben  laten 
besnyden  ende  mahomatist  geworden  zijn,  trachtende  het  casteell  ende  haere 
confraters  geheelijcken  te  vernielen. 


1  Jan.  1614. 


35 


De  Hope,  van  Patana  comende,  is  wederomme  na  Joor  gegaen  omine  te 
soecken  endc  haelen  de  10.000  realen  ende  voorgemelde  goederen,  die  wy 
voeren  hebben  geseyt  begraeven  waren,  maer  daeromtrent  comende  soo 
verstonden  dat  de  swarten,  die  de  logie  dienden,  den  coninck  dit  aangese)-t 
hebbende,  ditto  coninck  Jean  de  Patuan  voorgeschreven  geit  opgegraven  ende 
onder  hem  ende  sijnnen  adel  verdeelt  heeft,  gevende  3-der  swart  voor  de  ont- 
deckinghe  200  realen  van  achten.  Deze  coninck  zijn  broeder,  Ragia  Sabrang, 
van  den  coninck  Atchijn  gherelasseert  ende  't  voorz.  verstaen  hebbende, 
heeft  (soo  men  se\t)  een  opschr)vinge  laeten  doen,  onder  wien  dit  geit  ver- 
deelt is  ende  wat  een  yder  genooten  heeft,  met  intentie  omme  de  compagnie 
daervan  uutkeeringe  ende  restitutie  te  doen.  Dit  verstaen  hebbende,  vermidts 
den  coninck  mede  niet  voorhanden  was,  soo  zijn  den  onsen  met  het  schip  ge- 
keert,  doordien  niet  langer  conden  tardeeren. 


26. 

Aaa- 
gekomea 
schepen. 


Op  den  12'"  Decembris  is  alhier  (de  Heere  sy  gelooft)  in  salvo  wel  gearri- 
veert  het  schip  Nieuw ZeelandiaMa.n  dese  compste  zijn  zeere  verblijt ;  d'andere 
schepen  met  den  nieuwen  heer  gouverneur  genneraelGcrritRe\'nst  zijn  mede 
met  debvotie  verwachtende.  Wy  vermoeden,  dat  se  binnen  Madagascar  door 
geloopen  zijn  ende  daeromme  noch  wat  tarderen  sullen.  De  zeven  galejen 
sullen  ons  wellecom  ende  de  compagnie  dienstich  weesen.  Maer  noch  on- 
gelijck  beeter  is  't,  ende  sal  't  zijn,  dat  de  heeren  ma\ores  herrewaertssenden 
veele  timmerlieden  ende  veel  volcx  van  alderle\e  vocatie  ende  versche\-de 
sexcen,  want  als  de  heeren  die  hier  hebben,  sal  't  aen  de  rest  niet  gebreecken. 
Dit  schip  sal  met  den  eersten  na  de  Molucos  verscyllcn.  't  En  is  noch  niet 
bastandt  om  Der  Veer,  de  Hope  ende  dese  logies  te  provideeren.  Eenige  sol- 
daten voor  Solor  ende  Banda  connen  off  sullen  mede  moeten  gelicht  werden, 
hoewel  de  Molucos  oock  volck  van  doen  hebben.  Op  zijn  arrivement  alhier 
was  alle  het  volck  b3xans  cranck  ende  machteloos,  dan  zijn  nu  (Gode  s}-  loff) 
tott  tamelijcke  convalessentie  gecomen. 


Door  U.  E.  missive  van  dato  den  15  Decembris,  anno  1612,  hebben  zeer 
gaerne  verstaen  het  behouden  arrivement  in  't  vaderslant  van  de  schepen 
Hollandia  ende  Middelbiirch;  hopen  dat  daernaer  de  schepen  't  Wapen  van 
Amsterdam,  Vlissingcn,  den  Witten  Leeinv  ende.  Bantam  mede  wel  gearriveert 
sullen  zijn.  S\"  zijn  alle  aen  de  de  Cabo  wel  gearriveert.  De  nagelen  sullen 
voortaen  niet  nat  gemaeckt  werden,  gelijck  dese  met  den  Swarten  Leeuw 
gaende,  drooch  gescheept  zijn.  De  bevindinghe  connen  de  heeren  adviseeren. 


27.  ■^Yj.  hebben  geseyt,  alsdat  men  van  de  vyandt  een  seer  machtigen  vloot  in 

schepen,    de  Molucos  verwachtende  was,  doordien  het  gerucht  van  geweldege  prepa- 


36 


1  Jan.  1614. 


ratien  (daervan  oock  seeckerhe}!  hadden)  lange  heeft  geloopen,  vvaeromme 
niet  goet  werde  gevonden  andere  scheepen  dan  den  Swarten  Leeinv  uut  de 
Molucos  naer  't  patria  te  laeten  gaen,  omme  ons  niet  te  verswacken.  Hier  't 
schip  Der  Veer  (coomende  van  Solor)  bejegent  hebbende,  soo  is goetgevonden 
ditto  schip  neevens  den  Swarten  Leeinu  mede  naer  't  patria  in  compagnie  te 
senden.  Derhalven  hebben  haer  be)de  affgeladen  ende  den  costelijcken  last 
wat  verde\-lt,  doch  alsoo  niet,  dat  de  Camere  van  Amsterdam  twee  tegen  een 
van  de  Camere  van  Zeelandt  (als  Amsterdam  toecompt)  sal  becoomen,  om 
de  minste  risico  te  loopen,  alsoo  soo  grooten  heerlijcken  cargasoen  in  de 
Leemu  alleen  niet  dorven  avantueren.  't  Gene  in  dese  scheepen  geladen 
hebben,  sullen  de  hecren  in  be}'de  b}gaende  congnossementen  ende  factueren 
sien.  Het  cargasoen  van  den  Sivarteii  Leeinu  bedraecht  d'  incoop  ƒ268.759 
—  16  —  6  ende  dat  van  Der  fivr  ƒ  164.481  —  9  — 6.  Het  toecomende 
jaer  hoopen  wy  de  heeren  (Godt  toelatende)  een  ongelijck  beeter  cargasoen 
ende  retour  te  senden.  De  cooplieden  ende  schippers  sullen  wy  alle  doen  be- 
looven,  dat  se  in  Engelandt  niet  aen  sullen  loopen,  't  en  waere  om  uutterste 
noott,  lijfif,  leven  ende  goet  te  berghen. 


28.  Wy  zijn  verwondert,  dat  met  alle  de  schepen  't  jaer  1613  uut  het  vaderslandt 

aan°con-  vaerende,  niet  meer  dan  168.000  realen  sullen  crygen,  welck  zeer  weynnich 
tanten.  is.  't  Is  waer,  dat  de  heeren  met  vorige  schepen,  daarmede  den  commandeur 
Block  Maertenssen  ende  wy  uutseylden,  548.000  realen  aen  contant  gesonden 
hebben,  maer  de  quartieren  alhier,  de  custe  van  Coromandel,  Patani  ende 
Banda,  zijn  daervan  noch  niet  behoorlijcken  versien  geworden,  doordien  de 
schepen  naer  de  Mologus  gaende,  aldaer  overvloet  ende  meer  dan  te  veele  ge- 
bracht hebben.  Banda  is  in  't  eerste  vergeeten  geweest,  waerdoor  veele  nooten 
ende  folye  door  de  Javanen  ende  andere  Indianen  om-ent-om  vervoert  zijn, 
wandt  de  rest  van  't  geit  totbetalinge  van  de  soldaten  hebben  moeten  houden. 
Daer  is  in  Amboyna  omtrent  de  100  a  120.000  realen  gelaeten,  soo  voor 
Banda  als  Amboyna,  maer  soo  laet,  dat  in  Banda  door  contrarie  mouson  de 
sloepen  noch  scheepen  niet  conden  comen  ;  zijnde  d'  andere  schepen  sonder 
geit  in  Banda  gegaen.  Na  den  ruygen  overslach  die  ick  hebbe  gemaeckt  (al- 
soo over  de  dispositie  van  soo  een  geweldich  cappitael  geen  ordre  gebrujxkt 
is),  soo  zijn  in  de  Molucos  omtrent  180.000  realen  gebracht.  Hiervan  (soo  m>- 
recht  gesej't  is,  want  daervan  noch  geen  schrift  en  hebbe),  zijn  drye  kisten 
met  het  schip  den  Eolus  (Godt  beter  't)  verongeluckt.  Ditto  Eulus  is  in  de 
Molucos  met  een  caeck  omgewajt,  off  omgeseylt,  ende,  door  't  water  in  d' 
oopen  poorten  comende,  versmoort  ende  gesoncken,  daer  oock  zeer  veel  volck 
verdroncken  is.  Het  schandelijck  verlyes  van  Gouda  sullen  de  heeren  oock 
wel  verstaen  hebben. 


l  Jan.  1614. 


37 


Indien  de  heeren  ' t  jaer  1614  niet  dan  ordinaeris  cappitael  gesonden  hebben, 
sali  U.  E.  gelieven  daernaer  wederomme  te  verbeteren  ende  extraordinaris 
te  maecken,  soo  L^.  E.  begeert  dat  den  handel!  op  de  cust  in  Bengala,  Siam, 
Patane  ende  Jappon  vervordert  wertende  indien  de  heeren  grootte  quantiteit 
van  rouwe  syde,  indigo  ende  cleeden  begeeren,  wandt  anders  sullen  daerinne 
niet  connen  doen.  \V)-  waeren  hier  voor  het  arrivernent  van  Nieuw  Zeelandt 
soo  sober  van  geit,  dat  wy  den  toll  van  de  peeper,  in  Der  Veer  geladen,  aen 
desen  coninck  van  Bantam  niet  en  conden  betaeien,  ende  't  schip  Der  Goes 
alleene  met  16.000  realen  aen  contanten  na  de  cust  hebben  moeten  verseyn- 
den.  All  hadden  de  heeren  in  desen  gevalle  1.000.000  realen  contanten  in 
Amboyna  gehadt,  wat  souden  de  heeren  daervan  alhier  meer  gedient  geweest 
zijn,  dan  off  z)'  het  geit  in  Hollandt  hadden  gehadt?  Daeromme  ben  verwon- 
dert, geordonneert  werdt,  dat  men  de  contanten  in  Amboyna  ende  niet  tot 
Bantam  of  Jacatra  sall  lossen,  sonder  aen  te  sien  't  verledt  des  mousons  ende 
den  handel  der  custe  ende  Patane. 

29.  Wy  hebben  gesien  een  verthooninghe  (aen  U.  E.  gedaen)  in  wat  maniere 

boeken,  de  genneraelle  boecken  off  reeckenj-ngen  alhier  behooren  ende  gehouden 
connen  werden.  De  remonstrantie  is  zeer  goet.  Wy  in  Julius  lestleden  in  de 
Molucos  s)-nde,  soo  hebben  doen  b}-  den  heer  gennerael  ende  raden  daerop 
gedebatteert,  om  sulckx  op  dien  selffden  voet  alsoo  te  effectueren,  't  En  can 
oock  in  geen  andere  manieren  gedaen  werden.  Alsdoen  is  den  heer  Hans  de 
Haese  (directeur  over  de  Mollucos)  geordonneert  ende  geauthoriseert  gewor- 
den, omme  den  staet  off  inventaris  van  alle  de  comptoiren  te  lichten  ende  die 
te  visiteeren,  met  autoritejt  ende  commissie  van  disponeeren  ende  reformeeren 
over  de  comptoiren,  omme  dan  dien  staet  tot  Bantam  te  brengen.  lek  ben 
doen  by  gebreck  van  anderen  gedestineert  geworden  (hoewel  Couteels  sa- 
liger  noch  in  't  leven  was),  omme  't  gennerael  comptoir  als  hooft  te  becleeden, 
den  handel  te  dirigeeren,  ende  de  genneraeie  boecken  te  formeeren  ende 
houden,  ende  daernaer  alhier  arriveerende  van  den  heer  gennerael  daertoe 
gestelt  ende  geauthor\-seert.  Derhalven  sal  mijn  u}-terste  vermogen  ende 
beste  doen,  dat  alles  te  rechten  ende  wel  worde  gedierigeert  ende  de  genne- 
raeie boecken  geformeert,  gelijck  lichtelijck  te  doen  ende  te  continueeren  is, 
als  hier  maer  volck  hebben.  Wy  senden  U.  E.  verscheyden  transporten  off 
inventarissen,  daervan  het  genneraeie  boeck  beginnen,  ende  hoopen  (Godt 
toelatende)  U.  E.  toecomende  jaer  den  geheelen  staet  perfect  te  senden,  ende 
de  heeren  in  desen,  als  in  anderen,  volcommen  satisfactie  te  geven. 


30. 
Pieter 
Both- 


Den  tijdt  van  den  E.  heer  gouverneur  gennerael  Pieter  Botth  geexpireert 
sijnde,  soo  is  Zijn  E.  in  groote  twj-felijnge  wat  doen  geweest,  doordien  ver- 


38  1  Jan.  1614. 

staen  den  nyeuwen  E.  heer  gouverneur  Reynst  sijnnen  verlosser  op  co- 
mende  wege  is,  ende  het  arrivernent  noch  lange  can  tardeeren,  alsoo  Zijn 
E.  meede  zeer  tot  vertrecke  genegen  was.  Den  heer  gennerael  heeft  ten 
besten  ooirbaer  ende  dienst  der  compagnie  sich  soo  presyselijck  aen  den  tijt 
niet  gehouden,  maer  sijn  vertreck  ofte  blyven  tot  de  coempste  van  den  heer 
Reynst  in  deliberatie  ende  dispositie  van  den  raet  gele)-dt.  Naedat  hierop  in 
Zijn  E.  apsentie  gediscorreert  was,  soo  is  gestempt,  dat  den  gennerael  Both 
den  nyeuwen  gennerael  Rej'nst  alhier  soude  verwachten,  omme  alsulcke 
redenen,  als  de  heeren  per  resolutie  sullen  sien,  oordeelende,  dat  de  plaetsse 
van  soo  eenen  aensienelijcken  autorite)"t  ende  gewichtegen  ampt  nummer- 
meer vacant  behoort  te  zijn,  wzwAtphiraperJicitautoritas  quamvircs  autctiavi 
consilia. 

31.  Dat  het  jaer  1613  uj-t  Engelandt  niet  meer  dan  een  schip  ende  een  jacht 

Engel-     herwaerts  aen  souden  sevllen,  ende  dan  noch  de  quartieren  van  Persia  aen- 

schen  te  '  ^ 

Bantam,  doen  sal,  sal  niet  qualick  comen.  Wandt  ick  achte,  dat  wy  toecomende  jaer 
vry  wat  peper  van  doen  sullen  hebben,  alsoo  tegenswoordelijck  gans  onver- 
sien  zijn,  ende  dan  per  avantuere  een  goede  vloote  naer  't  vaderslandtt  sal 
gaen.  Na  men  seyt  is  apparent,  dat  het  aenstaende  groott  gewas  zeer  goet  ende 
den  pceper  oock  goeden  coop  sall  zijn.  Den  gennerael  Middelton  is  alhier 
overleeden  met  meest  all  zijn  volck,  terwijlle  hy  doende  was  om  sijn  schip  aen 
Pulo  Panjang  te  vertimmeren.  Daer  zijn  in  den  arbeyt  van  dit  schip  wel  vijfF 
hondert  menschen  gestorven,  soo  Javanen,  Chineesen,  Engelschen  als  eenige 
Du)tsen  van  de  logie,  die  Couteels  saliger  den  gennerael  tott  assistentie  ge- 
forniert  hadde.  Alsoo  op  het  jongst  het  schip  bycans  gekielt  hadden,  is  den 
mast  gebroocken  ende  't  schip  van  den  val,  ofifhet  rysen,  geborsten,  waerdoor 
ditto  schip  nevens  de  stadt  Bantam  aen  den  grondt  gese\it  hebben,  ende  soo 
een  heerlijck  schip  als  in  eenen  roock  verdwijnnende  is. 

32.  Met  het  schip  Rotterdam  zijn  de  coninck  van  Jaccatra  in  retour  van  peeper 
Schenka-  yjer  roers  gebracht,  daarmede  ditto  magistej't  hem  niet  genoecht  houdt,  seg- 
Jacatra.     gende  dat  het  geen  conincklijcke  roers  en  zijn.  Hy  heeft  versocht,  dat  U.E.  voor 

sijnnen  jongsten  gesonden  peeper  met  den  aldereersten  drye  ofte  V3-er  fraye 
roers  senden  ende  hondert  roode  hoykeskens,  oft  dreumelde  hoeden,  ge- 
lijck  het  vaerende  volck  draecht,  soo  lang  van  wol  off  dreumelen,  dat  se  op 
de  schouderen  hangen.  De  roers  gelj^even  de  heeren  fray  ende  sierelijck  te 
laeten  maecken,  wandt  h}-  die  tot  een  pronck  ende  cyeraet  begeert  voor  den 
coninck  off  pangoram  van  Bantam.  Gelyeve  de  heeren  mede  te  senden  twee 
off  vyer  stucken  geheell  fijn  camerijckx  doech  met  eenich  br\enaelt,  een 
weynnich  roott  schaerlaken  ende  gecolleurt  camelott. 


1  Jan.  Ihl4. 


3P 


33. 

Magol- 
laaasche 
Com- 
pagnie. 


Belangende  de  ac  ten ,  die  de  heeren  begeeren  o  ver  de  saecken ,  de  Magellaense 
compagnie  betreffende,  sy  sullen  U.  E.  toecomende  jaer  ampell  ende  in 
bastante  forme  gesonden  werden,  't  En  geschiet  nu  niet  ter  oorsaecke  de 
bryevcn,  die  wj-  brachten  (als  vooren  is  geseyt)  tott  Bantam  opgehouden 
offte  versloft  zijn.  Het  hadde  anders  all  beschickt  geweest.  Met  descn  gaen 
twee  coppic  van  brjeven  door  ditto  compagnie  aen  van  Neck  geschreven. 


34. 

Apollo- 

nius 
Schotte. 


Den  25'"  Novembris  cappitain  Appolonius  Schott  tot  Jaccatra  de  reviere 
opvaerende  met  den  oppercoopman  Hans  Meermans,  omme  hun  te  wassen, 
soo  is  ditto  Schott  ter  selver  plaetsse  daer  w\-  sulckx  gewoonlijck  waeren  te 
doen  eerst  in  'twater  gcgaen;  drye  ofte  vier  slagen  geswommen  hebbende, 
begost  hy  help,  help!  te  roepen,  is  ondergesoncken,  ende  (Godt  beter 't)  seer 
deerlijcken  verdroncken,  niet  wetende,  wat  accident  hem  overgecomen  mach 
wesen.  De  stroom  ginck  harder  dan  ordonnaris,  vermiclts  in  't  geberchte  zeer 
gereegent  hadde,  daerdoor  'twater  mede  zeer  coudt  was.  H)- was  eerst  van 
sieckte  opgestaen.  Den  derden  dach  hebben  het  lichaam  onbeschadicht 
gevonden  ende  is  door  den  heer  gennerael  ecrlijck  begraeven.  Zijn  E.  ende 
vvy  alle  sijn  hieromme  uutdermaeten  droevich  geweest,  wandt  ditto  Schott 
saliger  was  een  soo  manhaftegen  soldaet,  ervaeren  persoon  ende  trouwher- 
tegen  lieffhebber  van  U.E.  welstandt,  als  ymandt  in  Indien.  Daerover  den  E. 
heer  gouverneur  gennerael  hem  oock  een  van  d'  aldertreffelijckxte  scharges 
toegedocht,  ende  oock  toegese\t  hadde,  alsoo  ditto  Schott  saliger  niet  zeer 
en  haeckte  om  na  het  vaderslandttekeeren,  maer  wel  om  hier  eeretebegaen. 


35. 
Zee- 
kaarten. 


Alsoo  gesien  hebbe,  dat  in  'tsejllen  uit  het  vaderslandt  herrewaerts  aen, 
ende  weder  in  'tkeeren  van  hier  derrewaerts,  de  landen  van  de  Cabo  Bona 
Esperance,  Mauritius  e)-landt,  de  straet  van  Sunda,  oock  het  e\-landtHeIena, 
de  Vlaemsche  e}landen  ende  den  Canael  altoos  beseyllen  grootelijckxbuy  ten 
gi.ssing,  ja  100  ende  200  mylen,  ende  gemerckt  dit  coempt  door  verlegginge 
van  stroomen,  imperfectie  van  eenen  platte  caerte  ofte  quade  gissinge,  doordien 
te  water  in  de  lengte  geen  perfecte  wetenschap  connen  cryghen,  zoo  hebben 
wy  met  de  schepen  Hope  ende  de  Provintie  herwaerts  aencomende  in  eenen 
platten  caerte  in  de  lengte  van  thien  tott  thien  graeden  sooveel  affgeteyckent, 
ende  in  'toost  ende  west  overgeslagen,  als  de  ronde  van  eenen  cloott  (  off  des 
aertrijckx)  op  alle  hoochten  is  vere)'sschende,  off  een  plat  tegen  een  rond 
differeert.  Met  dese  passinge  ben  effen  uutgecomen  aen  de  Cabo  de  Bona 
Esperance,  het  landt  van  Madagascar  ende  'tej-landt  Mauritius,  gelijck  de 
schippers  ende  stuerlieden  van  beyde  voorsz.  schepen  te  vooren,  eer  wy  landt 
saegen,  gesien  hebben  ende  getuygen  moeten. 

Het  waere  goet,  dat  alhier  overgegeven  ende  byeen  in  eenen  caert  met 


40 


1  Jan.  1614. 


groott  besteck  gecolligeert  ende  vergadert  werde,  de  bevindinghe  van  de 
streckinge  deser  Indisscher  quartieren,  wandt  de  caerte  daerin  geheel  onper- 
feckt  zijn  ende  de  schepen  dickwils  daerdoor  groote  rysico  loopen,  tenzydat 
men  ju)-st  op  elck  schip  geen  schipper  off  stierman  heeft  die  geweest  zy  ter 
plaetse  daer  het  schip  seyllen  sall,  wandt  een  \-der  de  memorie  by  hem  houdt, 
ende  in  'tvaderslandt  overcomende,  daerinne  niet  gedaan  wert.  Hieromme 
sullen  sien  wat  hierinne  connen  doen. 


Bantam 

en 
Jacatra. 


^^-  Aengaende  nu  de  gelegenhe}-t  van  Bantam  ende  Jaccatra.  Tott  Jaccatra 

tusschen  ^'J"  ^^^^  schoone  huysen  gemaeckt.dan  staen  irre  guliere  eestende/ 15.535 — 
13  —  9.  Dien  coninck  doet  anders  niet,  dan  dagelijcks  sijn  gierege  onversae- 
dege  begeerte  meer  ende  meer  ontdecken.  Hy  begeert  nu  tol  van  rijs,  arack 
ende  andere  vivres,  oock  dat  hem  elk  schip  een  gave  soude  doen.  Den  heer 
gennerael  heeft  hem  vooregeslagen,  om  daer  een  casteel  te  bouwen.  Hy  seyt 
sulckx  om  een  redelijck  stuck  gelts  toe  te  willen  staen,  maer  wy  en  geven't 
geen  gelooff  ende  vermoede,  dat,  als  men  in  't  werck  soud  sijn,  d'  opinie  ver- 
anderen soude.  Toucherende  desen  pangoram  gouverneur  (die  alles  na  sijn 
sinne  doet),  h\'  excuseert  hem  geheelijcken,  zijnnen  schuit  niet  te  sijn  dat 
het  huys  affgebroocken  is,  daerop  den  schrickelicken  brandt  ende  de  groote 
schaede  volchde,  seggende  soo  men  met  de  cleeden  tot  Jaccatra  niet  waere 
gegaen  ende  hem  wel  bejegent  hadde,  h)- soude  de  huysen  niet  affgebroocken 
hebben.  Ons  is  hier  van  eenege  persoenen  aengese}-t,  dat  z)'  Couteels  saliger 
geraeden  hebben,  dat  h}-  den  pangoram,  doordien  een  gierrich  mensch  was, 
met  een  duysent  realen,  jae  ten  lesten  met  vijff  hondert,  wel  soude  gepayt 
hebben.  Maer  dat  denselven  daerop  zeer  forts  antwoorde,  niet  een  deut  te 
willen  geven,  seggende,  dat  den  coninck  op  het  erff  noch  de  hu}'sen  niet  te 
seggen  hadde,  want  z)'  waeren  van  den  onsen  gecocht  ende  betaelt.  Doch  't 
is  nu  all  gepasseert.  Ditto  pangoram  saege  geerne,  dat  wy  hier  wederomme 
bouden.  Hy  doet  ons  door  anderen  daartoe  persuadeeren,  seggende,  dat  wy 
soo  groeten  en  cleynne  huysen  souden  maecken,  als  wy  selven  begeeren, 
maar  niet  hooch  dat  men  boven  can  woonen.  Doch  na  wy  verstaen,  souden 
se  noch  wel  hoech  toestaen,  als  men  daerop  drong.  Wy  werden  tott  het  beu- 
wen zeer  gedrongen,  doordien  geen  gelegenheyt  hebben  emme  de  goederen 
te  berghen,  ende  Bantam  niet  wel  connen  derven.  Maar  alsoo  denselven  op 
de  cleeden,  die  wij  hier  vercoopen,  drye  percente  hebben  moeten  geven,  in 
plaetse  van  verminderinge  te  becomen,  gelijck  de  hceren  schryven,  dat  wy 
souden  precureeren,  presumeeren,  dat  hy  daerenboven  nech  teil  van  alle  an- 
dere goederen,  seo  cleeden,  syden,  sandelheudt  ende  alle  specer)-en,  die  men 
hier  mocht  deposeeren,  soud  begeeren  (daartoe  niet  gesindt  zijn),  sijn  wy  al- 
les vertreckende,  emme  eerst  een  goet  tracktaet  ende  accerdatie  te  macken. 


1  Jan.  1614. 


41 


Het  verdriet  desen  pangoram  uuttermaeten  seere,  dat  de  cleeden  ende  andere 
goederen  tot  Jaccatra  werden  gebracht.  Het  schijnt,  dat  hem  de  oogen  gé- 
opent  warden,  ende  hy  voor  een  vertreck  vreest,  daarmede  hem  lange  ge- 
dreycht  hebben,  seggende  veeleer  op  een  ander  te  willen  gaen,  dan  van  alle 
de  goederen  toU  te  betaelen,  alsoo  den  peper  genoech  belast  is,  ende  nu  drye 
ten  hondert  betaelen  voor  de  cleeden,  die  wy  vercoopen.  Den  heer  gennerael 
heeft  desen  pangoram  doen  voorwerpen,  dat  men  soude  handelen  om  hem 
jaerlijkx  eenen  seeckeren  penninck  te  betaelen,  midts  dat  men  dan  alle  goe- 
deren vr_\-e  ende  vranck  in  ende  uut  souden  voeren,  sonder  j-ets  meer  te  be- 
taelen, off  visita  te  lyden,  wandt  niet  begeeren,  dat  alle  de  werrelt  soud  we- 
ten, wat  wy  in  ende  uutvoeren,  doch  den  peeper  uutgesondert.  Nae  w)-  be- 
mercken,  soo  sullen  hiertoe  wel  comen.  't  Is  oock  van  noode,  ommebeydede 
coningen  van  Bantam  ende  Jaccatra  in  contrabalance  met  vryenschap  te  hou- 
den, voornemelijck  dese  van  Bantam,  alsoo  dese  plaetse  ongelijck  bequamer 
dan  Jaccatra  is,  ende  ten  lesten  met  den  coninck  van  Jaccatra  niet  een  haer 
beter  souden  vaeren  dan  met  die  van  Bantam.  Desen  pangoram  off  gouver- 
neur hout  hem  bycans  als  eenen  tiran,  want  hy  houdt  den  rechten  jongen  co- 
ninck (die  nu  al  twee  kinderen  heeft)  b}xans  als  een  gevanghen.  Hy  slej'pt  alles 
in  sijnnen  sack  ende  disponeert  genoech  apsoluut  sonder  )-mandt  off  eene- 
gen adel  te  kennen,  waerdoor  uuttermaeten  gehaett  ende  veracht  is  van  alle 
den  adel  ende  oock  geme}'nnen  man.  't  En  can  aldus  niet  lange  bestaen.  Den 
heer  gennerael  heeft  hem  oock  voorgelej't,  om  ^-wers  op  zijn  landt,  off  eenich 
eylandt,  een  vastiche\-t  te  maecken,  maer  hy  en  wil  daertoe  niet  verstaen. 
'd  Uutcoempste  zal  den  tijdt  leeren. 


37. 
Drink- 
water. 


38. 
Over- 
leden 
personen. 


Van  Samuel  Blommert  hebben  wy  (omme  te  beproeven)  eenen  seeckeren 
berchpo)-er  (dat  uut  Onger}'en  coompt)  medegenomen.  Wij  hebben  hiervan 
tott  drye  verscheyde  re)'sen  een  weynnich  in  drj-e  bysondere  glej-vaten  (vol 
van  het  alderstinckenste  waeter,  dat  wy  oyt  hebben  gehadt)  gedaen,  ende  't 
water  is  daervan  in  2,  3  daegen  zeer  goet  ende  versch  geworden,  sonder  eenige 
roock  behouden  te  hebben,  derhalve  besluite  (als  geproponeert  was),  dat  het 
zeer  goet  is  om  stinckent  water  goet  ende  vers  te  maecken  ende,  goet  sijnde, 
lange  te  conserveeren ;  derhalven  oordeele,  dat  het  U.  E.  voor  't  volck  op 
de  vo}-agie  zeer  dienstich  is,  wandt  dickmael  in  zee  stinckent  waeter  by  ge- 
breckvan  ander  moeten  drijncken.  Wat  accidenten  alsulcken  stijnckent  water 
causeert  tot  U.  E.  ondienste  ende  miserie  van  't  volck,  connen  de  heeren  van 
de  doctooren  der  medecijnnen  verstaen  per  advyse. 

Midts  desen  senden  U.  E.  memorie  van  alle  persoonen,  die  van  't  schip  de 
Geünieerde  Provintie  overleeden,  ende  oock  daervan  aen  landt  ende  op  andere 


42  1  Jan.  Iöt4. 

schepen  gegaen  zijn,  gelijck  mede  wat  persoenen  tottmijnnen  vertreck  weder 
op  't  schip  waeren  gecomen. 

39.  Alsoo  den  E.  heer  gouverneur  gennerael  in  't  resolvecren  ende  de  regeringe 

Indië^'*  van  den  gemeynnen  Indisschen  staet,  b}-  gebreck  van  volck  geen  collegie  van 
den  Indisschen  raet  geheel  ende  compleet  b}'  zijn  E.  (als  wel  behoorde  ende 
de  destinne  off  instellinghe  ende  ordre  van  de  heeren  mayores  geweest  is) 
heeft  connen  houden,  maer  ter  contrarien  genootsaeckt  ende  gedrongen  is 
geworden,  daerinne  te  volgen  den  voet  ende  maniere,  die  tot  nu  toe  gehouden 
ende  in  treyn  is  geweest:  dat  is  van  alles  ende  in  allen  gevalle  delibereeren 
ende  disponeeren  gelijck  zijn  E.  goet  ende  geraetsaempst  vonde,  met  advyse 
ende  stemme  van  alsulcke  persoonen,  die  dan  b}-  Zijn  E.  presendt  waeren, 
't  zy  gouverneuren,  cappiteynen,  cooplieden  ofte  schippers,  welcke  alsdan 
indifferentement  compaereerden ;  soo  en  hebbe  niet  connen  naerlaten  hiervan 
een  weynnich  te  spreecken,  opdat  de  saecke  kennelijck  zy,  ende  uut  de  gen- 
nerale  bestieringe  alle  inconvenienten  geweert  mogen  werden,  wandt  voor- 
waer  voorsz.  maniere  van  doenne  veele  impressementen  ende  dickwils  groote 
opstaculen  tegen  d'  alderbeste  resolutie  medebrenget,  gelijck  lange  per  ex- 
perientie  gehoordt,  gesien  ende  bevonden  hebbe,  ende  de  heeren  aen  naer- 
volgende  redenen  selffs  connen  bespeuren. 

Indifferentement  (segge)  zijn  voor  desen  de  persoonen  tott  breeden  raede 
gestelt  ende  nu  meede  als  raden  gecompareert,  ende  datt  alsulcke,  als  den 
heer  gennerael  dan  by  hem  hadde.  Off  daeronder  geen  onbequame  ende 
incapabilen  compaereerden,  is  kennelijck;  het  gemeyn  spreeckwoort  seyt 
hierenboven  daervan,  daer  veele  raeden  zijn  is  veel  raets,  maer  geen  off  weyn- 
nich uutcoempste;  la  pluralité  des  voix  emporte  soiwent  la  plus  sainc.  Gedue- 
rende  de  Neederlanders  dese  Indissche  vaert  hebben  gebruyckt,  soo  zijn  de 
raeden  (met  wekker  stemme  den  staet  geregiert  werde)  cappite)'nen,  coop- 
lieden ende  schippers  geweest,  welcke  van  bysondere  aert  ende  vocatie  zijnde, 
dienvolgende  malcanderen  oock  partye  ende  vyandt  zijn.  Dese  vyantschap 
ende  haet  is  door  de  dagelijckxe  ofte  lange  verkeeringhe  veel  grooter,  dan 
dengenen  die  men  siet,  yder  artisan,  off  }der  mensch  van  bj'sonderen  beroep, 
uut  der  natueren  den  anderen  toedraegen.  Sy  en  sch)'eten  oock  altoos  niet 
door  verscheyde  weghens  na  eenen  doel,  maer  hebben  dickwils  volgens  haere 
b}'sonderen  aert,  natuir  ende  complexie  eenen  bj'sonderen  witt  voor  ooghen, 
doch  altoos  onder  pretext  van  geme}"nne  beste,  daernaer  oock  door  b\-sondere 
weghen  trachtende  zijn,  ende  consequentelijck  de  partyeschap  augmenteert. 
Van  het  groote  ende  meeste  quaet  sij  n  altemet  in  desen  gevalle  oorsaeck  degene, 
die  in  haeren  beroep  anderen  te  boven  gaen.  Als  onderdeschippers  siet  men, 


1  Jan.  1614.  43 

dat  se  opstinaet  veele  voorstaen  haeren  partycuHer :  [met]  goede  ladinge  nae 
hu\-s  te  keeren  ende  den  rop  voll  te  houden  (sonder  aensien  off  respect  van 
den  gemeynnen  standt),  ja  alles  prefereerende  zijn  door  onwetende  trots  ende 
hovaerdyen;  overmits  achten  aen  den  gemeynnen  standt  niet  zeere  geinteres- 
seert  zijn,  wandt  siende,  dat  z}-  b}-  de  heeren  mayores  voldoen,  geacht  ende 
geextimeert  werden,  omme  de  goede  private  onderhoudt  ende  regieringe  van 
hun  schip  (daerinne  waerlijck  oock  anderen  excederen  ende  loff  meriteeren), 
500  en  ontsien  hun  geenen  trots,  gelijck  off  sonder  hun  de  werelt  niet  con 
bestaen.  Eenige  durven  wel  opentlijck  seggen  hun  niet  verhuert  en  hebben, 
noch  niet  uutgevaeren  en  sijn,  omme  te  vechten;  wej-gerden  mede  uut  opsti- 
naetheyt  met  apendix  (al  soude  de  geheele  tocht  daeromme  verlooren  gaen) 
geringhe  dingen,  die  tot  bevorderinghe  van  tochten  dienstich  ende  hooch- 
noodich  zijn.  't  Is  beclaechelijck,  dat  onder  de  lieden  geen  andere  l\-effden  en 
is.  lek  achte,  dat  de  heeren  bewindthebberen  hiervan  altemet  all  wat  hooren; 
maer  gelijck  zy  noch  den  heer  gennerael  alles  niet  en  hooren  noch  sien,  bl3'ven 
mede  onwetende  hoe  grootelijckx  dickwils  geinteresseert  werden.  Touchee- 
rende  de  cooplieden  de  heeren  vernemen  wel,  hoe  noodich  in  den  handel 
ervarentheyt  van  doen  hebben. Soo  hier  een  trefifelijcke  plaetse  off  comptoir  va- 
cant geraeckt,  men  is  niet  luttel  becommert  ende  verlegen,  omme  een  bequaem 
persoon  daertoe  te  cr}"ghen,  ende  als  er  wel  omme  gesocht  is,  moeten  noch 
die  ende  die  daertoe  (waeronder  mede  sorteeren)  b\'  gebreck  van  anderen 
imployeeren.  Men  can  hieraen  affmeeten,  hoe  capabil  zy  zijn  in  regieren,  deli- 
bereeren  ende  bestieren  van  eenen  staete,  den  oorloge  (die  altemett  haer  natuire 
contrarie  is)  ende  andere  vocatie  daervan  geen  kennisse  en  hebben,  als  zy  in 
haer  eygen  gebreckich  zijn.  Van  hoe  verscheyde  natuir  ende  aert  dese  Indissche 
volckeren  ende  oock  alle  menschen  zijn,  is  de  heeren  wel  kennelijck,  ende 
consequentelijcken  oock  dat  de  persoonen  ter  piaetsen  behooren  gele}'dt  te 
werden,  die  meest  met  haere  natuere  overeencompt.  Belangende  U.E.  cappi- 
teynen  ende  volck,  't  en  gebreeckt  haer  (Gode  7.y  loff)  aen  geen  clockmoe- 
diche)"t.  Wat  inconvenienten  de  part)-eschappen  van  voorgemelde  drye  per- 
soonen, d'onweetenheyt,  nijt,  haet  ende  haere  bysondere  of  con  trar)-e  affectie 
onder  den  geme}-nnen  welstandt  medebrengen,  bevinden  daechelijckx,  ende 
gevoelt  den  staet  wel.  De  dependentie  ende  den  e}-sch  der  saecke  soude  te 
lanck  omverhaelen  zijn.  Dese  inconvenienten,  achte  ick,  sullen  (onder  correc- 
tie) geremedieert  werden  soo  haest  de  leeden  van  den  E.  heer  gennerael  sijn 
corpus  off  collegie,  bestaande  in  sijnnen  persoon  ende  raden  van  Indien,  geheel 
compleet  by  den  anderen  sullen  moghen  wesen,  ende  in  dese  raeden  s\- kennisse 
van  coophandel,  navigatie,  rechten,  crijchshandel,  ende  voornemelijck  van 
staete,  ende  dat  van  dese  met  eenen  vromen  gemoede.  De  raetspersoonen 
moeten  oock  niet  contabil  wesen.  Als  by  dit  collegie  gearesteert  ende  geresol- 


44  1  Jan.  1614. 

veert  is,  hebben  de  voorsz.  persoenen,  'tsy  dan  cappiteynen,  schipperen  off 
cooplu)-den,  wie  van  hun  de  saecke  soude  mogen  aengaen,  off  de  resolutie 
moeten  excecuteeren,  met  ditto  raet  noch  genoech  te  beraden,  hoe  men  'tsal 
doen.  Om  sich  voore  de  resolutie  breet  genoech  te  informeeren,  ende  voor- 
gemelde hooffden  mede  satisfactie  te  geven,  soo  soude  (onder  verbetering  van 
U.E.  oordeele)  geraetsaem  achten,  datter  uut  hun  een  consultative  raet  ge- 
ordonneert  werde,  off  dat  men  haer  tott  consulteeren  ende  niet  delibereeren 
ofte  determineeren  beriepe. 

40.  Met  den  eersten  sullen  de  heeren  gelieven  naervolgende  goederen  te  sen- 

l'^i^é°^  den,  te  weeten,  van  coopmanschappen  ende  andersins  : 

Een  goede,  groote  partye  olifantstanden,  hoe  grooter,  hoe  beeter,  sijnde 
tott  Bantam  vercocht  clej-ne  sorteringe  é.  61  j  reael  van  achten  't  stuck. 

Eenige  20  a  30  stucken  schoon  laeckenen,  soo  root  schaerlaken  als  andere 
couleeren  voor  Java,  de  Molucos,  Patana  ende  Siam,  doch  achten  Patana  ende 
Siam  uut  Japon  versien  sullen  werden. 

20  a  30  stuckx  camelotten. 

Een  groote  partye  loott  voor  de  Custe. 

Een  goede  partye  yser  ende  stael,  wandt  daervan  op  alle  de  forten  gebreck 
lyden. 

Eenighe  frayeschoone  wapenen,  rustingen,  stormhoeden,  rondassen, sabe- 
len, schoone  ingele\-de,  gewrochte,  ende  de  vergulde  roers,  ordinarise  ende 
extraordinaerisse,  lange  ende  corte,  met  flessen  daertoe. 

Mede  alderhande  schoon  glaswerck  ende  andere  frayicheeden  van  gouten- 
de  sulver;  soo  omme  te  vercoopen  als  verschencken.  Het  schijnt  de  przma 
facie  wel  apsurd  costelijckheeden  ende  frayheden  te  doen  maken  ende  naar 
Indien  senden,  sonder  hoope  van  retour  off  yets  daervoor  te  cr}-ghen,  even 
gelijck,  off  het  in  't  water  werde  geworpen.  Maer  dewijlle  in  Indien  schen- 
ckagien  gedaen  moeten  werden,  soo  soud  men  nochtans,  dese  frayheden 
hebbende,  dickwils  een  goet  stuck  gelts  daermede  besparen. 

Item  2000  rosenobels  sullen  tamelijcke  advance  in  Amboj'na,  Banda  ende 
Solor  geven. 

Item  eenighe  baelen  pampier,  schrijftboecken,  pennen  ende  stoffe  tot  int. 
Hier  te  lande  connen  altemet  wel  galnooten  ende  coperoott,  maer  geen 
gomme  becomen. 

Een  pertye  amber  ofte  bernsteen,  eenige  groote  stucken  off  oock  paternos- 
ters daervan. 

1000  pont  claetergout  voor  Siam  ;  moet  wel  dicht  in  casse  gepacht  werden, 
dat  daer  geen  vocht  noch  lucht  bij  compt. 


1  Jan.  1614.  45 

Voor  de  forten,  scheepen,  jachten,  sloepen  ende  volck  gelieve  de  heeren  te 
senden  onder  conossementen,  opdat  men  mach  afiej-sschen,  verdej'Uen  ende 
distribueren  daer  't  behoort  ende  noodichst  is: 

Van  amonitie  van  oorloge : 

Cruyt,  loott  ende  lonten,  oock  coegels  van  alderl}'e  soorte. 

Mosquetten,  roers  ende  bandellieren,  bandellieren  meer  dan  fornieringen, 
want  een  spillende  waere  zijnde,  die  altemet  mede  gebreck  hebben. 

Eenighe  schoone,  lange  roers,  mede  lichte  roers,  om  in  campagne  te  ge- 
bru}xken  ;  een  goede  partye  sabelen,  pedarmen  ende  rapieren. 

Een  partye  stormhoeden  off  morionen.  Van  rustingen  maecken  den  onsen 
niet  veel  mentie,  hoewel  zeer  dienstich  zijn,  want  haer  in  dese  heete  landen 
lastich  om  dragen  vallen.  Daeromme  is,  hetgene  daervan  hadden,  aen  de 
Ternatanen  vercocht  ende  dat  tot  den  goede  pr}'se,  hoewel  out  ende  slecht 
waeren.  Een  part}-e  stormhoeden  ende  roers  wierden  (tegen  de  tocht  op  Tidoor 
gedaen)  mede  wel  vercocht.  Soo  men  meer  hadde  connen  ontbeeren,  daer 
waere  meer  vercocht. 

Een  partye  corte  ende  langhe  piecken.  Dit  jaer  1613  hadden  in  de  Molucos, 
soo  op  de  forten  als  schepen,  sooveele  mosquetten,  roers  ende  handtgeweeren 
niet,  dat  men  alle  het  volck  behoorlijcken  conden  uutrusten.  De  schepen  wer- 
den hiervan  al  te  sober  en  slecht  versien,  ende  dat  noch  met  zeer  slecht  goet. 

Tott  equipeeringe  ende  behoefte  van  forten,  schepen,  jachten  ende  sloepen : 

Vooreerst  is  hoochnoodich  ende  meer  dan  tijt,  dat  de  heeren  sooveel  volck 
in  Indien  stieren,  als  eenichsins  doennelijck  is,  onder  verbondt  van  tediennen 
te  waeter  ende  te  lande,  hoe  langer  tijt,  hoe  beeter.  Niet  alleen  soldaeten, 
maer  oock  cooplieden  ende  assistenten  in  meerderen  getall  dan  de  heeren  tott 
desen  tyden  gewoon  zijn  geweest  te  senden. 

Timmerlieden  met  haer  gereetschap. 

Smidts  met  haer  gereetschap  ende  toebehooren. 

Slootmaeckers  ende  wapenmaeckers  met  haeren  gereetschap. 

Cuypers  met  haer  gereetschap. 

Bloockmaeckers. 

Lijnslagers  met  haer  toebehooren  ;  niet  alleen  om  op  de  scheepen  te  vae- 
ren,  maer  voornemelijck  omme  een  part}-e  hier  tot  Bantam  off  Jaccatra,  ende 
een  ander  in  Batsjan,  Ambo)'na  off  Botton  aen  landt  geleyt  te  werden.  Connen 
de  heeren  hiertoe  resolveeren  ende  dit  effectueren,  soo  verseeckere  haer,  dat 
de  scheepen  ende  jachten  in  Indien  vaerende  in  sulcker  voegen  geconserveert 
ende  onderhouden  sullen  werden,  dat  sy  zeer  lange  jaeren  (gelijck  in  ons 
landt)  sullen  connen  vaeren.  De  negotie  zal  beeter  connen  waergenomen  ende 
gedreven  werden.  Den  oorloch  zal  oock  te  beeter,  met  meerder  ende  veel 


46  1  Jan.  1614. 

grooter  advantagie  gevoert  connen  werden,  wandt  aldus  sullen  de  scheepen 
in  alderijl  sonder  versu}"menis  versien  werden.  Men  sal  in  dese  quartieren  al- 
sulcke  scheepen,  galeyen,  fregatten  ende  sloepen  connen  maecken  ende 
equipeeren,  als  men  van  noode  heeft  ende  selffs  begeert,  't  En  sall  aen  geen 
materiaelen  gebreecken. 

Met  voorsz.  lieden  soud  men  hier  lastvoerende  schepen  connen  maecken 
(gelijck  de  Chineesen  haer  joncken  doen)  ende  daermede  met  weynnich  ge- 
schutt  vaeren,  daer  geen  groott  perj-ckel  is,  als  van  hier  op  Japara,  Grissi, 
Macasser,  Botton,  Solor,  Ambo}'na,  Banda,  ende  van  Siam  op  Jappon ;  mede  in 
de  Molucos  in  companievaneeneghe  schepen,  daeroock  geen  cleinnen  dienst 
souden  doen,  wandt  daer  can  met  U.  E.  schepen  sooveel  rijs  ende  versche)den 
andere  waeren  in  de  Molucos  niet  gebracht  werden,  off  men  soude  meer  ver- 
tyeren,  doordien  de  schepen  (als  moetende  wederomme  naer  't  vaderslandt 
gaan)  te  zeer  met  haer  eygen  dingen  bekommert,  ende  oock  costelijck  van 
onderhoudt  zijn,  wandt  haer  ej'gen  victuaelen  ende  goederen  althoos  voor- 
gaen  ende  niet  gelost  werden  omme  costelijcke  goederen  te  laeden.  Ende  soo 
men  se  nae  de  Molucos  stiert,  gelijck  nu  eenen  tijt  is  gedaen,  wert  op  een 
ander  daermeede  zeer  veele  versu}'mpt. 

Aldus  sullen  de  lange  gewenste  fregatten,  daermede  de  Bandanesen  connen 
dwijngen  sonder  alsulcken  commotie  onder  den  Indianen  te  brengen  als  den 
rj'goureuse  onderbrenginge  soude  doen,  ende  oock  andere  in  de  Molucos  ende 
Solor  dienstich  gemaeckt  connen  werden,  daertoe  anders  (alsnoch  geen  apa- 
rentie  siende)  in  menigen  jaer  tott  geen  effect  sullen  comen. 

In  deser  voegen  connen  mede  voorcomen  de  schade,  die  d'  Engelschen 
ons  zijn  doende,  ende  de  questien  die  tusschen  hun  ende  ons  zijn  r\-sende, 
wandt  niet  en  twijffelen,  off  wy  souden  haer  in  deser  voeghen  uut  Indien  ende 
eenige  andere  Indianen  mede  uut  het  vaerwaeter  vaeren,  even  gelijck  den 
onsen  andere  natiën  in  Europa  doen.  Hieraen  connen  bemercken  hoe  noodich 
dat  herrewaerts  huj-sgesinnen  diennen  gebracht,  ende  wat  dienst  daervan  te 
verwachten  staett.  Can  het  niet  ten  eersten  naer  behooren  gedaen  werden, 
dat  hett  ten  minste  begonnen  werde. 

Eenighe  lichte  anckers  ende  oock  dreggen  tot  sloepen  ende  boots. 

30  a  40  baelen  se)-ldoeck,  ja,  al  waar  't  meer,  en  soude  geen  verlooren 
costen  zijn. 

Eenighe  touwen,  kabeltouwen,  trossen,  lijnnen  ende  alderl\-e  cordagie. 

Een  goede  pert}-e  seylgaeren. 

4  a  5  lasten  piek  ende  teer,  arpuys  ende  swavel. 

Een  goede  part)-e  spijckers,  groote  ende  cleynne. 

Eenighe  blockx. 

Eenighe  kisten  met  versche  medicamenten,  salven  ende  oock  berrebierin- 


1  Jan.  1014.  ^  47 

strumenten  ;  ende  geen  goederen,  die  in  Indien  zijn  geweest.  Daar  wert  (nae 
het  seggen  van  de  berbiers)  over  de  fornieringe  van  dese  kisten  al  te  slecht, 
schaers  ofte  fraudelijcken  gehandelt. 

In  gevalle  voorsz.  artisaenen  niet  gesonden  werden,  soo  dienen  haere  in- 
strumenten niet  acliter  te  bl\"ven,  te  weten : 

Timmermansgereetschap. 

Sloottmaeckers  ende  swaertmaeckersgereetschap. 

Smidtsgereetschap. 

Cu)-persgereetschap  met  cuypers.  En  soude  oock  niet  ongeraden  zijn,  dat 
hier  een  part\'e  ysere  hoepen  gesonden  werden,  wandt  de  schepen  uut  ons 
lant  seylende  de  vaten  niet  connen  stouwen,  die  men  in  Indien  van  noode 
heeft.  Dit  doende,  sal  men  hier  vaten  connen  macken  ende  de  Molycos  be- 
hoorlijcken  van  arack  mogen  versien,  daervan  de  compagnie  mede  goede 
proffyten  soud  genieten,  dewijlle  de  soldaten  haer  eighen  costen  doen ;  wandt 
voor  een  pack  cleeden  dat  op  de  cust  75  realen  van  achten  cost,  in  Jacatra 
tegenwoordelijck  27^  legger  arack  becomen,  ende  de  30  mutskens  in  de  Mo- 
lucos  a  f  reael  van  achten  aengreeckent  werden. 

Van  vivers : 

Vleesch  ende  speek,  olye,  asijn  endewijnnen,  caesen  een  weynninch,  wandt 
quantiteyt  voor  de  forten  sendende,  alsoo  niet  onderhouden  connen  werden, 
meest  bedorven  ende  te  niet  in  't  landt  comen.  Stockvis  mede  geen  groote 
pertye,  wandt  anders  mede  te  niet  gaen  .hoewel  nochtans  lang  genoech  moech 
dueren.  Broott,  groote  pertye  is  mede  onnoodich,  wandt  als  het  eens  met  over- 
schepen  in  de  lucht  coempt,  terstond  bederft.  Derhalve  maken  daeromme  op 
de  forten  niet  veel  mentie,  doch  voor  schepen  die  na  't  vaderlandt  keeren, 
jachten  ende  sloepen,  hebben  altemet  wat  van  doen.  't  Gene  de  heeren  hier- 
van senden,  dient  in  cassen  met  bliek  beslagen  gesonden,  doordien  het  broott 
daerinne  lange  goet  blijft,  alsoo  overscheept,  te  lande  gebracht,  ende  goet 
gehouden  can  werden. 

U.  E.  sullen  mede  gelieven  te  doen  maecken  ende  herwaerts  senden  2  a 
3000  boecken  van  goet  ende  schoon  witt  pampier,  van  formaet  gelijck  onse 
bybels  ende  testamenten,  wat  cleyner  ende  grooter,  dicker  ende  oock  van 
mindere  folie,  mede  op  alsulcke  w)-se  in  roott  leer  gebonden,  midts  dat  op 
het  leer  alderle\-  looffwerck  gedruckt  zy,  maer  geen  figueren,  noch  hooffden 
van  menschen  noch  dieren.  Z)'  sullen  alle  in  Patana  met  goede  avance  ver- 
cocht  werden. 

Op  desen  standt  hebben  schr}-ven  van  Jaccatra  gecregen,  daerdoor  verstaen 


48  1  Jan.  1614. 

den  coninck  wederomme,  midts  betaelende,  versoeckt  40  gemeynne  roers, 
conforme  b\'gaende  houten  patroon,  achter  achtcantich  ende  voor  rondt, 
sterck  ende  met  londtslooten,  midts  dat  se  al  te  saemen  eenen  cogel  als  dese 
bj'gaende  schieten.  U.  E.  sullen  gelieven  dese  roers  alsoo  te  doen  maecken 
ende  senden.  De  vier  schoone  roers  daeromme  vooren  voor  ditto  coninck 
geschreven  hebbe,  begeert  h\-  extraordinaris  lanck  omtrent  6  voeten,  als  dese 
b)'gaende  mate  off  rottang,  de  loop  doorgaens  achtcantich,  voll  verscheyde 
loofi'werck,  elck  b}-sonder  dunnekens  met  goudt  ingeleyt,  twee  met  snap- 
haenen  ende  twee  met  londtslooten,  schietende  mede  dese  b\gaende  cogels. 
Desen  coninck  heeft  er  4  off"5,  die  op  dese  maniere  in  Engelandt  (na  het  schijnt) 
gemaeckt  zijn.  Hy  is  mede  20  off  30  brillen  van  diversche  ouderdom  ver- 
soeckende. 

Van  het  ongeluckich  groott  schip  van  den  gennerael  Middelton  hebben 
gecocht  alle  de  stucken  die  daerop  resteerden,  op  conditie  dat  U.  E.  de  com- 
pagnie van  Engelandt  diergeh'cke  stucken  binnen  Londen  wederomme  soude 
resitueeren.oftediealdaerbetaelentottalsulcke  prijs,  als  diergelijcke  stucken 
binnen  Londen  zijn  geldende.  Daer  waren  17  stucken  off  ysere  gotelingen, 
alle  zeer  schoon.  Hiervan  hebben  1 1  stucken  ontfangen  ;  4  daervan  hebben 
op  het  schip  Der  Goes  geleyt,  om  het  fort  Geldria  op  de  Cust  te  versien,  d'an- 
dere  7  sijn  hier  in  de  schepen  hebbende  om  innewaerts  te  senden.  Den 
pangoram  heeft  den  heer  gennerael  hiervan  genoechsaem  affgedronghen  6 
stucken.  H}-  heeft  die  beloeft  te  betaelen,  doch  soo  hy  se  niet  betaelt,  heeft 
U.  E.  die  mede  niet  te  vergoeden,  want  ons  van  d'  Engelsen  niet  gelevertzijn 
geweest,  alsoo  de  Javanen  die  selffs  uut  het  verlooren  schip  gehaelt  hebben. 

Noch  hebben  uut  dit  schip  gecocht  ende  ontfanghen  22  vaeten  cruj-tt  a  23 
ryder,  38  vaeten  vleys  a  20  rj-der  yder  vatt,  een  part}-e  scherp,  ende  ver- 
scheyde andere  clejnicheeden,  die  hier  betaelen  sullen. 

Hiermede,  eersaeme,  wyse,  voorsienege,  zeer  discrete  heeren,  sullen  desen 
eyndegen.  De  heeren  moeten  van  harten  zeere  gegroet  zijn.  Godt  geve  \J.  E. 
geluck,  voorspoet  ende  alles  goets. 

Beschreven  in  't  comptoir  tot  Bantam,  actum  primo  Januarj-  anno  1614. 

U.  E.  dienstwillegen  dienaer 
Jan  Pietersz.  Coen. 


10  FEBR.   1614.  —  A  28. 

(PEK  CLOVETREE). 


1-  Nadat  wy  den  onsen  van  primo  January  lestleden  geschreven,  de  schepen 

cekomen  "^^^  Swartctt  Leeuw  ende  Der  Veer  gedepesscheert  hadden  ende  all  van  de 
schepen,  reede  geseylt  waeren,  arriveerden  alhier  (de  Heere  sy  gelooft),  de  schepen 
Hoorn,  den  Valck  ende  den  Arent,  gelijck  de  heeren  door  schryven  van  den 
commandeur  Dirck  Pieterssen  van  de  Sande,  ditto  schepen  medegegeven, 
wel  verstaen  sullen  hebben,  als  oock,  dat  sy  met  gesondt  volck  hier  gecomen 
sijn,  maer  veel  volck  verlooren  hebben.  Van  haer  laten  arrivement  is  de  com- 
pagnie in  desen  standt  zeer  grootelijcx  geinteresseert,  derhalven  dient  in  't 
aendoen  van  de  verversplaetsen  wel  goede  ordre  gestelt,  opdat  dese  ende 
andere  inconvenienten  geweert  werden.  Sy  sijn  in  de  suytoost  haven  van  't 
eylandt  Mauritius  geweest,  ende  conden  door  den  continuelj-cken  Z.  O.  windt 
na  haeren  will  daeruut  niet  comen,  soodat  daerdoor,  gelijck  mede  aen  ende 
omtrent  't  landt  van  de  Cabo,  veel  tijts  versieeten  hebben. 

Sedert,  namentlijcken  op, den  2^"  January,  is  alhier  gearriveert  den  Engel- 
schen  gennerael  (met  denweicken  desen  is  gaende)genaemptSaris,  comende 
met  sijn  schip  den  Garoffel  Naegel  in  30  dagen  uut  Japon,  medebrengende 
eenen  Joost  Pieterssen,  te  Vlissingen  gebooren,  die  omtrent  23  jaeren  in  Ame- 
rica met  de  Spaengiaerden  verkeert  heeft  ende  in  Jullus  lestleden  uut  de  stadt 
Manilla  gescheyden  is,  tydinge  brengende,  dat  Don  Gion  de  Silva  aldaer  ge- 
reet  hadde  7  zeer  groote  ende  schoone  schepen,  wel  gemonteert,  maer  qualick 
van  volck  ende  meeste  met  swarten  versien,  4  gale}en,  3,  4  cleene  schepen. 
Van  RTaccau  hadde  hy  ontboden,  ende  was  verwachtende,  6  Portugyse 
scheepen,  die  aldaer  waren.  Met  dese  macht  (seyt  voorsz.  Joost  Pieterssen) 
was  Don  Gion  geresolveert  in  de  maent  van  January  (nu  all  gepasseert)  nae 
de  Molucos  te  gaen  ende  de  Hollanders  (gelijck  sy  seggen)  daer  uut  te  slaen. 
Dan  soo  de  Portugysen  niet  en  quamen,  soude  Don  Gion  maer  3  schepen  met 
eenige  galeyen  tott  convoj-  nae  de  Molucos  senden,  omme  den  sijnnen  te  secun- 
deeren  ende  versien.  Voorder  verstaen,  dat  een  stereken  fortresse  gemaeckt 
hebben. 

Op  den  5'"  deser  is  alhier  (met  gesondt  volck)  gearriveert  het  schip  il/z^^^/- 
3«;r/r  hebbende  in  alles  20  mannen  verlooren  ende  in  S'"  Lucia  ververst;  comen 
hier  met  één  ancker,  hebbende  tsedert  haeren  vertrecke  uut  het  vaderslandt 
negen  anckers  soo  gebroocken  als  verloren,  't  Is  schande,  dat  de  anckers  soo 


50 


10  Febr.  1614. 


2. 
Portu- 
geezen 

voor 
Bantam. 


qualick  gemaeckt  werden,  als  ick  verstae  eenige  van  den  haeren  geweest  zijn. 
Wy  hebben  hun  weder  met  vijff  anckers  versien  ende's  anderen  daechs  na 
Jaccatra  aen  den  heer  gennerael  gedepesscheert,  opdat  zy  in  aller  ijl  Japara 
off  Grissi  aengedaen  hebbende  nae  de  Molucos  mogen  gaen.  De  heeren  sullen 
voor  desen  wel  verstaen  hebben,  ende  nu  door  bygaende  bryeven  ampel  ver- 
nemen, wekken  grouwelycken  conspiratie,  opstel  ende  verraet  in  dit  schip 
geweest  is,  toen  zy  omtrent  drye  weecken  uut  Zeelandt  waeren  gese}-lt.  Gelooft 
sy  Godt,  dat  sulckx  ontdekt  is,  ende  de  conspirateurs  gestraft  sijn.  Vorder  is 
noch  op  dese  scheepen  Nieuw  Zeelandia  ende  Middclburch  een  vreempt  huys 
gehouden,  gelijck  de  heeren  tesijnner  tijt  sullen  vernemen. 

Met  onsen  voorgaende  hebben  geseyt  wat  macht  de  heeren  majores  soo  van 
volck,  fortressen  als  schepen  in  de  Molucos  sijn  hebbende,  ende  hoe  swack 
den  v)'andt  aldaer  was;  hierenboven  sijn  by  den  E.  heer  gouverneur  gen- 
nerael ende  raett  in  dilligentie  rechtdoor  nae  de  Molucos  gesonden  de  sche- 
pen den  Valck  ende  den  Arent  met  de  twee  compagnie  soldaten,  door  de 
schepen  Hoorn  ende  Niejiw  Zeelandia  gebrocht.  Zeelandia  ende  Hoorn  zijn 
derwaerts  oock  gegaen,  dan  d'  eene  zoude  Macasser  en  d'  andere  Japara  om 
rijs  aendoen ;  in  voegen  dat  wy  hoopen  U.  E.  toecomende  jaer  van  't  succes 
der  voorsz.  riscontre  ende  heerlijcken  victorie  (Godt  ten  voorsten)  met  eenen 
goeden  retourc  t)-dinge  sullen  crygen. 

Terwylen  verleden  maent  met  den  E.  heer  gouverneur  gennereal  tot 
Jacatra  waeren,  soo  omme  voorsz.  schepen  te  depesscheeren  als  yetsmetden 
coninck  te  handelen,  cregen  t\'dinge,  dat  den  pangoram  van  Bantam  den 
den  onsen  de  weete  hadde  gedaen,  alsdat  aen  den  hoeck  by  Pulo  Panjang 
eenige  Portugysen  van  Malacca  met  6  prauvven  ende  8  gevangen  Duytsten 
hier  in  ambassada  quamen  omme  met  desen  coninck  eenen  vrede  te  mae- 
cken  ende  de  gevangenen  aen  ons  te  rantsoeneeren,  ende  dat  by  den  pango- 
ram all  geresolveert  was,  de  Portug)-sen  te  hooren.  Deze  t)dinge  gecregen 
hebbende,  soo  ben  datelijcken  van  den  heer  gennerael  herwaerts  gesonden, 
omme  in  tijts  hiertegen  te  contramineeren.  Dan  tot  Bantam  comende,  bevon- 
de  dat  de  Portugj-sen  verdweenen  ende  niet  voortgecomen  waeren.  't  Is  noch- 
tans seecker,  dat  se  met  eenige  fregatten  ende  andersins  hieromtrent  geweest 
sijn,  maer  en  weten  niet  op  wat  voet,  ende  alsoo  den  onsen  bemercten,  dat 
den  pangoram  op  dese  tydinge  van  de  compste  der  Portugysen,  die  men  daer- 
naer  se)-de  dat  met  een  armada  quamen,  vrywat  becommert  was,  ende  zeer 
wensten  om  den  heer  gennerael,  die  met  vijff  schepen  tott  Jacatra  was, 
soo  vermoeden  dat  h\-  selve  uutgegeven  heeft,  dat  alhier  Portugysen  in  am- 
bassada quamen,  omme  den  heer  gennerael  met  de  schepen  tott  assistentie 
alsoo  hier  te  cr)'gen,  sonder  nochtans  secours  te  e)'sschen.  ?>y  seggen  nu,  maer 


10  Febr.  1614. 


51 


3. 

Klachten 

der 

Engel- 

schen. 


4. 
Japao. 


5. 

Gouver- 
neurs 

■van  Am- 
boina, 
Banda, 
Solor. 


meest  uut  persumptie,  dat  ditto  Portugysen  naer  Solor  gevaeren  sijn,  omme 
met  de  haeren  die  daer  gebleven  sijn,  den  onsen  een  voordeel  off  te  sien,  ofte 
den  haren  van  daer  te  lichten.  Het  fort  Solor  is  wel  versien  ende  het  schip  de 
Hope  is  ook  derwaerts  gegaen,  soodat  voor  dees  tijdt  (met  Godes  hulpe)  voor 
Solor  niet  behoeven  te  sorgen. 

Nae  \vy  van  dezen  generael  Saris  hebben  verstaan  soo  sal  hy  over  U.  E. 
volck  seer  groote  dachten  doen  van  seeckere  trots,  injurie  off  bycans  vyandt- 
lijcke  proseduren,  die  hy  pretendeert  (overmits  hy  in  de  Molucos  een  ver- 
geefsche  reys  gedaan  heeft)  tegen  de  magisteyt  van  haeren  coninck  ende 
d'  Engelsche  natie  in  de  Molucos  gedaen  soud  wesen.  Voor  degene,  die  van 
de  saecke  niet  wel  geinformeert  en  is,  ende  geen  contrarye  partye  gehoort 
heeft,  sullen  sijnne  redenen  ende  verkeerden  bewijs,  dat  hy  daerby  sal  doen, 
wel  eenigen  schijn  hebben,  dat  de  Engelschen  in  de  Molucos  niet  bejegent 
souden  wesen  als  onderlinge  vrienden  ende  Christenen  betaempt.  Maer  ge- 
loove  hierentegen  vastelijck,  dat  als  den  coninclkijcke  magisteyt  van  Enge- 
landt  door  U.  E.  van  de  saecke  ten  rechten  wel  geinformeert  sal  wesen,  dat 
d'  Engelssen  met  haer  dachten  geen  eere  sullen  begaen,  ende  groot  ongelijck 
gegeven  sall  werden ;  jae,  dat  alsdan  door  ditto  magisteyt  alle  different  ge- 
heelijcken  geslicht  ende  selffs  geweert  sall  werden,  vermits  soo  een  heere  is, 
die  voor  sijnnen  eygen  croone  ende  volcke  geen  ander  lieder  gerechticheyt 
en  pretendeert,  oock  niet  dan  ej-gen  gerechticheyt  will  noch  can  begeeren. 

Van  Jappon  hebben  met  dit  selvege  schip  schryven  gecregen  van  Sr.  Heyn- 
drick  Brouwer.  Alles  is  in  goeden  doenne,  maer  in  de  negotie  gaet  daer  niet 
omme.  Ditto  Brouwer  is  zeer  cranck  geweest,  maer,  Godt  loff,  wederomme 
tott  goede  convalessentie  gecomen. 

Den  commandeur  Adriaen Block Maertenssen  is  by  den  heer  gennerael  ende 
raet  gouverneur  van  Amboina  gemaeckt  tott  verlossinghe  van  den  gouverneur 
Jasper  Janssen;  den  commandeur  Dirck  Pieterssen  van  de  Sande  gouverneur 
op  Banda.  Hy  is  met  het  schip  de  Hope  derwaerts  gegaen,  omme  den  com- 
mandeur Steven  Doenssen  te  verlossen.  Den  cappiteyn  van  den  Velde,  die  door 
den  commandeur  Schort  saliger  voor  hooft  op  't  fort  Solor  gelaten  was,  is  mede 
met  den  name  van  gouverneur  vereert. 

Hiermede,  erntfeste,  wyse,  voorsienege,  zeer  discrete  heeren,  sullen  desen 
eyndegen.  De  E.  heeren  moeten  van  harten  seere  gegroet  sijn  ende  de  genade 
des  Heeren  bevolen  weesen. 

Geschreven  op  'tcomptoir  tott  Bantam  adi  10'°  Februar}-,  anno  1614. 

U.E.  dienstwillegen  dienaer 
Jan  Pietersz.  Coen. 


3.  —  10  NOV.   1614.  —  B  43. 

(PER  'T  HART). 


1-  By  desen  goede  copie  van  eenen  U.E.  geschreven  op  dato  den  1 0'"  February 

,°'      lestleden  met  den  Engelsen  gennerael  Gion  Saris,  nadat  de  schepen  den  Swarten 
gekomen  . 

schepen.  Leeuw  ende  Der  Veer  van  hier  vertrocken  waren.  Sedert  zijn  hier,  Godt  loff, 
wel  aengecomen  dese  navolgende  schepen,  namentüjcken  op  den  5'"  Mayo 
het  schip  Delft,  den  7'"  Augusto  't  Hardt  ende  den  16''"  ditto  de  Neptumis, 
ende  hebben  daermede  van  U.E.  ontfangen  drye  missiven  aen  Sr.  Coteels 
gedirigeert,  gedateert  den  15="  Decembris  1612,  den  31'""  Mayo  1613  ende 
primo  Februar)'  1614.0ock  eenen  anderen  aen  ons  gedateert  3 P"" Mayo  1613, 
ende  mede  gesien,  't  gene  U.E.,  soo  in  den  generalen  brieff  aen  den  heere 
generael  ende  raden,  als  in  eenen  particulieren  aen  den  gouverneur-generael 
Reynst,  bej-de  gedateert  primo  February  1614,  zijn  schryvende,  desgelijck 
wat  op  primo  Martius  1 6 1 3  b}-  de  gecommitteerde  van  de  Zeventiene  gearesteert 
is.  Desen  sal  U.E.  dienen,  soo  totantwoortvan  de  poincten,  die  onsen  beroepe 
betreffende  zijn,  als  verhael  van  't  gene  voorder  occureert  ende  ons  van  den 
staet  bekend  is.  Dat  de  schepen  't  Wapenvan  Amsterdamm  't  Amerlandergat 
ende  Vlissingen  in  Zeelandt  behouden  gearriveert  sijn,  is  ons  van  herten  lieff; 
maer  leet,  dat  de  schepen  Bantam  ende  den  Witten  Leeuw  met  hare  ladinge 
alsoo  verongeluckt  zijn.  VV\"  hopen,  dat  de  Heere  U.E.  met  de  schepen  den 
Swarten  Leeuw  ende  Der  Veer  beter  geluck  sal  hebben  gegeven,  hetwelcke 
seer  geerne  sullen  hooren.  'tEn  sal  voortaen,  hopen  wy,  aen  geen  diligentie 
gebreecken,  omme  de  schepen  van  hier  soo  vroech  tedepescheren,als€enich- 
sints  mogelijck  zal  wesen,  ende  sullen  haer  conforme  U.E.  ordre  belasten,  dat 
in  cas  van  noot  alsulcken  havene  (uytgenomen  Engelant)  inneloopen,  als  de 
behoudenisse  van  't  schip,  goet  ende  volck  soude  mogen  vereyschen;  meede 
dat  St.  Helena  nyet  onversichtelijcken  werde  aengedaen,  off  per  avontu}Te 
Don  Louys  de  Fasardo  met  zijn  24  schepen  derwaerts  ware  gegaen,  gelijck 
oock,  dat  geen  craecken  al  te  lichtveerdelijcken  worden  geabordeert.  Vooren 
hebben  geseyt,  hoe  lange  't  jacht  den  Neptuttes  na  het  Hardt  alhier  is  ge- 
arriveert,  in  voegen  dat  b}-  16  maenden  onder  weech  zijn  geweest,  hebbende 
verlooren  47  man,  gelijck  U.E.  doordemedegaendepampieren  sullen  connen 
sien.  Nadat  de  Cabo  gepasseert  waeren,  soo  sijn  van  't  jacht  den  Eolus  geraeckt, 
ende  dat  na  men  bemerckte  door  de  onneenichej-t  ende  quade  correspondentie 
die  tusschen  haer  bejden  was,  want  alsoo  geen  overhooft  en  hadden,  off 


10  Nov.  1614.  53 

malcanderen  n>et  wel  en  gemoeten,  soo  zijn  in  'taendoen  van  plaatsen  ende 
steeden  van  coursen  nyet  wel  d'accoort  geweest.  Den  Ncpthunes  heeft  St.  Lucia 
aengedaen,  ende  aldaer  zijn  wederomme  tot  goede  convalescentie  gecomen 
't volck  van  ditto  jacht,  die  alle  in  eenen  soberen  staet  waren.  Van  Eolus  weten 
anders  neyt  te  segghen,  noch  en  hebhen  daervan  geen  t}dinghe.  Het  jacht  het 
Hardt  heeft  aen  de  Cape  ververschtendealdaerbejegentdenEngelsengenne- 
rael  Saris,  daermede  onsen  missive  van  den  10''"  Februar)'  hebben  gesonden, 
gelijck  mede  een  jacht  d'advyso  door  d'Engelse  compaignie  herwaerts  gede- 
pesscheert,  welck  7  weken  na  't //rtivZ/alhiergearriveert.  Ditto 't//rtrrt'/is door 
vergissinghe  tot  aen  Baly  geweest.  Het  ware  te  wenschen,  dat  allede  schepen 
een  soo  spoedigen  ende  geluckigen  re\-se  (alsoo  nyet  één  man  verlooren  hebben) 
mochten  doen.  Wy  sijn  wel  verwondert,  dat  U.E.  met  ditto  schip  geen  geit 
altoos  is  zendende,  te  meer  vermits  metten  E.  heer  generael  Reynst  zoo 
wejnich  hebben  gescheept,  noch  oock  geen  ander  provisie  voor  forten  ende 
schepen,  dat  lichtelijck  hadde  connen  geschieden  ende  alhier  zeer  wel  soude 
hebben  gecomen.  Den  E.  heer  generael  Re\nst  met  s}'ne  vlote  noch  geenige 
schepen  van  dien  en  sijn  tot  nu  toe  nj'et  gearriveert,  noch  en  hebben  daervan 
geen  tydinghe  altoos  gehoort,  ende,  't  en  ware  dat  wy  presumeerden  ende  met 
Godts  hulpe  voor  seker  houden,  dat  ditto  vloote  door  den  suy  toosten  wint  ende 
contrarie  mousson  te  noordelijck  ende  tot  Atchijn  zy  vervallen,  want  geen 
mousson  en  hebben  gehadt  om  binnen  Madagascar  door  te  loopen,  w)-  souden 
over  Zijn  E.  ende  de  gansche  vloote  zeer  becommert  wesen,  maer  zijn  ditto 
vlote  als  nu,  gelijck  mede  den  Eoliis,  in  't  begin  van  toecomendenoortwesten 
mousson  verwachtende,  hetweicke  sal  wesen  in  October  ende  November  toe- 
comende,  dat  Godt  geve,  want  zijn  hier  hoochnoodich  van  doen,  vermits  geen 
contanten  altoos  en  hebben  omme  den  tol  van  den  peper  te  betaelen  die  wy 
alsnu  meenen  te  laden,  alhoewel  verhoopt  hadden,  dat  van  U.E.  op  den  herfst 
anno  1613  eenighe  schepen  herwaerts  aen  gedespecheert  zouden  zijn.  Nj-et 
dat  de  schepen  hier  soo  hoochnoodich  zijn,  maer  voornemelijck  omme  con- 
tanten, volck  ende  provisie  voor  forten  en  schepen.  Soo  sijn  nochtans  evenwel 
verblijt  geweest  te  verstaen,  dat  op  het  voorjaer  1614  5  a  6  goede,  wel  gemon- 
teerde schepen  souden  werden  gesonden,  ende  'tnaejaer  op  den  herfst  5  de 
beste  oorloochschepen  van  'tlant,  hopende,  datdaermedezeerheerlijcken  van 
volck,  contanten  ende  alle  provisien  sullen  werden  versien.  De  Heerewilhaer 
alle  in  salvo  gelejden!  De  provisie,  die  U.E.  met  den  Valck  ende  den  Arent 
heeft  gesonden,  zijn  zeer  wel  te  passé  gecomen  ende  behoorlijcken  verde}-lt. 
De  Molucques  en  Banda  hebben  daermede  versien,  ende  souden  de  forten  aldaer 
sonder  dese  provisie  in  eenen  soberen  staet  zijn  geweest.  Derhalven  bidde  U.E. 
alsoo  te  continueren. 


54 


10  Nov.  1614. 


2. 
Gesloten 
reke- 
ningen. 


Voor  desen  hebben  gesej't,  wat  by  den  E.  heer  gouverneur-generael  in 
de  Molucques  gearresteert  is  geweest  tot  reformatie  van  de  comptoiren  op  't 
houden  van  de  boecken,  opneminge  van  den  staet,  formatie  van  eenen  gene- 
ralen volck  ende  generale  directie  over  de  negocie,  gelijck  mede,  wat  tot  dien 
fyne  begost  hadden.  Den  heere  Hans  de  Hase  van  de  Molucques  gedespecheert 
zijnde,  omme  syne  commissie  te  executeren,  heeft  ons  alhier  gebracht  de  ge- 
sloten boecken  van  Molucques,  Amboina,  Banda,  Solor,  Boutton,  Grissiende 
Japara.  VVy  hebben  in  't  generael  gebrocht,  't  gene  in  dese  rekeninghe  be- 
vonden te  ontbreken,  ende  dezelve  conforme  dien  gesloten,  ende  in  conformite 
de  nieuwe  rekeninge  begonnen,  ende  sullen  in  debita  forma  dezelve  alsoo 
continueren.  De  bevindinge  van  ditto  gemelde  comptoiren  sal  U.  E.  verstaen 
u\-t  de  brieven  van  ditto  de  Hase.  De  heeren  zullen  oock  sien,  wat  ordre  op 
alle  comptoiren  gelaten  heeft  op  't  houden  van  haer  boecken  ende  rekeningen 
met  het  comptoir  generael,  ende  achte  dat  J.  E.  daerinne  wel  gedient  ende 
genoecht  sal  zijn. 

Ende  alsoo  tegenwoordelijcken  bycans  pertinentelijcken  den  geheelen  staet 
by  den  anderen  hebben,  soo  senden  U.E.  mits  desen  balance  ende  extract  uyt 
het  generale  boeck,  opdat  de  heeren  den  staet  b\'tijts  souden  weten  ende  hun 
daernaer  mogen  reguleren.  De  restanten,  als  te  weten,  coopmanschappen,  con- 
tante penningen  ende  uytstaende  schulden;  bedragen  ƒ  3.255.447  —  O  —  2,  wel 
te  verstaen,  alsdat  alle  coopmanschappen  gerekent  zijn  na  hetgene  incoops  cos- 
ten  ende  nyet  voorsooveele(met  Godes  hulpe)  sullen  opbrengen,  hetweicke  een 
seer  notabele  differencie  is.  D'amonitie  van  oorlogen  bedragen  ƒ  1 74.289  —  3. 
Alle  de  casteelen,  forten  ende  hu\sen,  die  de  generale  compaignie  in  Indien 
besitten,  hebben  met  Sr.  de  Hase  mede  getaxeert,  nyetnahetgeenewaerdich 
sijn,  den  dienst  die  men  daervan  genyet,  off  de  proffjten  die  jaerlijcx  mogen 
opbrengen,  maer  voor  sooveele  de  bouwinge  van  dien  aen  contant  gecost 
hebben,  ofte  diergelijcke  willende  maecken,  souden  mogen  costen,  zonder 
dat  daerinne  begrepen  off  geconsidereert  sy  den  tijt,  in  het  bouwen  by  de 
schepen  versleten  ;  dat  is  de  slytinge  van  de  schepen,  de  gagie  ende  onderhout 
van  't  volck,  ende  't  gene  interim  op  een  ander  mach  wesen  versu\'mpt,  ende 
bedraecht  dese  taxatie  ƒ923.785,  in  maniere  dat  den  geheelen  staet  comptte 
beloopen  ƒ4.353.521  —  3  —  2.  Ende  opdat  U.E.  pertinentelijcken  soude  sien, 
waerinne  't  beloop  van  ditto  somme  bestaet,  alsmede  't  gene  in  de  negotie 
considerabel  is,  soo  zenden  cop}-e  van  onsen  journael  ende  mede  van  alle  de 
journalen  van  voorgemelde  comptoiren.  De  groote  boecken  moeten  voor  dees 
tijt  by  gebreck  van  schr)-vers  achterblj'ven.  U.  E.  sal  gelieven  alles  rj-pelijcken 
ende  na  behooren  te  laten  oversien,  advyserende  de  bevindinge  ende  't  gene 
voorder  desen  aengaende  ons  sullen  gelieven  te  belasten,  opdat  U.  E.  be- 
geerte naegecomen  werde.  Den  staet  sullen  aldus  conforme  U.  E.  ordre  telcken 


10  Nov.  1614.  55 

reyse  ovcrsenden,  opdat  den  generaelen  staet  ten  rechte  met  goede  weten- 
schappe  na  behooren  mogen  bestieren.  W}'  achten  ende  hopen,  dat  U.  E.  met 
de  wetenschappe  van  dien  goeden  dienst  sal  geschieden.  In  voorsz.  balance 
sullen  de  heeren  bevinden,  als  dat  de  generale  ongelden  ende  betalinghe  der 
garnisoenen,  in  Indien  gedaen,  excederen,  doch  nj'et  veele,  den  generalen 
winst,  die  in  gelijcken  t)-de  b}-  de  coopliiyden  in  den  inlantsche  negotie  isge- 
advanceert.  Doch  \vy  hopen  ende  vertrouwen  vastelijcken  (met  Godes  hulpe), 
dat  U.  E.  voortaen  in  de  negotie  een  ongelijck  grooteren  avance  sal  geworden, 
dan  ditto  generale  ongelden  ende  betalinge  der  garnisoenen  moghen  be- 
dragen, nyettegenstaende  dagelijcx  vermeerderen,  ende  dat,  vermits  de  Mo- 
lucques  ende  Amboina  voordesen  nyet  wel  nae  behooren  van  coopmanschap- 
pen  versien  zijn  geweest,  ende  tot  Bantam  by  tyden  van  Cotteels  zaliger  niet 
dan  schade  geleden  is,  met  andere  mancquementen  der  negotie,  in  voegen  dat 
U.  E.  van  voorgemelde  cappitael  retour  te  verwachten  heeft.  In  't  slu\-ten  der 
reeckeningen  van  voorgemelde  respective  comptoiren  is  ons  den  tijt  te  cort 
geweest,  om  alles  behoorlijcken  te  considereren,  noch  en  hebben  daermede 
geen  wettelijcke  manieren  geobserveert,  maer  daermede  wat  ruych  te  werck 
gegaen,  vermits  geen  affrekeninge  en  is,  ende  omme  U.  E.  den  staet  over  te 
zenden;  ende  alsoo  in  't  eerste  n)-et  wel  en  wisten,  wekken  comptoir  voor  't 
generale  soude  nemen,  Bantam  off  Jaccattra,  zoo  hebben  van  alle  de  goederen 
op  elcken  comptoir  zyne  besondere  rekeninge  doen  formeren,  om  tijt  te  win- 
nen, in  geenen  achterstal  te  geraecken,  ende  daernaer  het  importantste  te 
verkiesen.  Dit  diene  U.  E.  per  adv)-se,  opdat  geen  absurde  maniere  van  doen 
oft  rekeninge  geoordeelt  werde,  daer  men  genootsacct  wort  extraordinarise 
expeditien  te  gebruycken. 

3.  W)-  en  sullen  conforme  U.  E.  recommandatie  n}-et  naerlaten  met  alle  de 

Corres-     comptoiren  "oede  correspondentie  te  houden  ende  op  de  Custe  te  advyseren 
pondentie  r  e.  i  i  j 

met  de  wat  aldaer  dient  ingecocht,  gelijck  mede  de  Molucques,  Amboina,  Banda 
kantoren  ^T^G  ^^^  andere  respective  comptoiren  te  versien  van  sulcx  als  noodich  van 
doene  sullen  hebben.  Ende  opdat  U.  E.  souden  zien,  wat  desen  aengaende 
tot  nu  toe  by  ons  is  gedaen,  soo  senden  U.  E.  copie  van  onsen  copieboeck, 
de  heeren  biddende,  dat  hetzelvighc  met  goede  consideratie  overgesien  mach 
worden,  want,  sulcx  doende,  zullen  daerinne  bevinden  wat  tot  veele  ende 
verscheyden  plaetsen  ontbreeckt,  ende  b}'  U.  E.  dient  gedaen. 

Van  de  veroverde  goederen  sal  voortaen  b)-sondere  rekeninghe  werden  ge- 
houden. W}-  senden  U.  E.  copie  van  de  memorie,  die  by  ons  tot  nu  toe  daer- 
van  gehouden  is. 

Wy  hopen,  dat  by  U.  E.  wel  sal  wesen  bevallen  ende  aengenomen,  gelijck 


56 


10  Nov.  1614. 


4.  den  E.  heer  generael  heeft  gedaen,  't  gene  op  onse  compste  in  Indien  heb- 
Coteels  jjgj^  gedaen  tot  welstant  der  generale  compaignie,  toucherende  de  persoenen 
Theune-  van  Sr.  Matheo  Cotteels  ende  Abraham  Theunemans,  hetwelcke  geerne  sullen 
hooren.  lek  hope,  dat  U.  E.  dienaren  na  desen  exempel  te  meer  verweet  ende 
gecourageert  sullen  worden,  omme  in  tyde  van  noot  den  man  te  roer  te  assi- 
steren ende  't  schip  gaende  te  houden,  sonder  te  ontsien  den  slach,  die  se  van 
den  poiderstock  souden  mogen  crj-gen.  't  En  ware  onder  correctie  een  boots- 
man n}'et  eers  genoeeh  by  de  plecht  zijnde,  soo  het  roer  gaende  ware  ende 
hy  den  man  se  roer  nyet  en  assisteerde. 


5.  Met  de  schepen  den  Sivarten  Leeiav  ende  Der  Veer  hebben  U.  E.  gesonden 

Meester-    ggn  discours,  toucherende  den  stant  ende  staet  van  Indien.  Hierinne  zijn  ge- 
sclifip  ter 
zee  niet    toucheert  ende  vooregeslagen,  gel  ij  ck  oock  in  onsen  missive  van  primo  January 

genoeg,  lestleden,  met  ditto  gesonden,  versche}-den  capitale  poincten  aengaende  de 
generaele  directie,  soo  polieie  als  negocie,  ende  den  oorloge.  Veel  beter  ende 
ordentlijcker  wort  van  U.  E.  in  't  arrest  op  primo  Martius  1613  by  de  commis- 
sarissen van  de  Seventien,  als  in  de  generale  missive  van  primo  February  1614 
aengeroert  ende  gelast,  hetgene  tot  welstant  der  compaignie  ende  augmen- 
tatie  van  den  staet  dient  gedaen.  Maer  U.  E.  sal  dit  gelieven  te  considereren  : 
Wie  isser  onder  den  menschen,  off  hy  en  weet,  dat  hoochste  geluck('t  en  ware 
eenige  atej-ssten)  in  de  ware  deucht  oft  gelucksalicheyt  tv  gelegen  ?  Wy  en 
connen  nyet  doen  zonder  oprechte  middelen  ende  wetenschapp.  Wien  ge- 
breeckt  de  middelen,  die  men  behoeft  om  ter  deucht  te  comen  ?  De  predican- 
ten  leeten  ende  roepen  oock  gestadclijck  zonder  ophouden,  watt  men  sal, 
behoort  ende  moete  doen,  en  't  en  heeft  nochtans  met  veele  nyet  te  bedu\-den. 
Als  wy  n}"et  connen  doen,  de  wetenschap  ende  de  middelen  hebbende,  wat 
sal  't  dan  zijn  ?  Wat  sal  't  dan  sijn,  als  wij  al  schoon  wetenj  watter  gedaen  moet 
worden,  ende  ons  de  behoorlijcke  middelen  daertoe  noodich  ontbreken, 
dewyle  de  menschen  sonder  instrumenten  n)-ets  altoos  connen  doen?  lek 
bidde  U.  E.  considereert,  wat  tot  dese  Indische  saken  van  noode  zy,  ende  four- 
niert  alle  de  behoorlycke  middelen  ende  behoeften,  die  tot  onderhout  ende 
accressement  van  den  staet  worden  vereyscht.  Zoo  sullen  de  heeren  (met  de 
hulpe  Godts)  ter  gewenschte  effect  geraecken  ende  anders  n}'et.  Wij  hebben 
nu  een  heerlijcke  ende  groote  macht  van  schepen,  maer  daer  moet  meer  by 
zijn.  Aensiet  mijn  heeren,  zegge  ick  andermael,  wat  instumenten  stoffe,  ende 
materie  den  E.  gouverneur-gennerael  van  noode  heeft.  Wat  zijn  't  al  ge- 
wichtighe  saken,  die  U.  E.  voorstelt  ende  hier  te  verrichten  zijn !  Wat  isser 
alleene  aen  de  keure  gelegen,  welck  eerst  ofte  leste  by  de  hant  werde  genomen ; 
hoeveel  te  meer,  hoe  men  't  doet  ofte  behoorde  te  doen !  Wat  verstanden 
zijn  der  van  noode  tot  de  generale  bestieringh  ende  politieque  regeeringe  van 


lONov.  1614.  57 

soo  eenen  staet!  Wat  cooplieden,  volck,  capitael  ende  schepen  totdese  nego- 
cie !  Wat  crijchsverstandigen,  volck  ende  schepen  tot  den  oorloghe,  maer 
voornemelijck  wat  volck  tot  besettinge  van  de  plaetsen,  want  op  geen  mooren 
oft  mahometisten  mogen  staen,  hoe  grootevrientschapoockbetoonende  zijn. 
't  Is  waer,  dat  w}-  meesters  van  de  zee  zijn  ende  U.  E.  aensiet  (aen  d'  uyt- 
rustinghe  der  schepen  wel  bekent),  dat  dese  meesterschap  moeten  behouden. 
Maer  wat  wort,  oft  wat  sa!  ten  lesten  daermede  worden  uytgericht,  gelijck 
oock  met  alle  de  stercke  forten  in  de  Molucques,  Banda,  Amboina  ende  Solor, 
soo  lange  met  aenplanting  van  colonia  njet  en  worde  getracht  de  meester- 
schap van  't  velt  te  becomen?  Dewyle  wy  swack  zijn,  soo  dienen  de  forten  ons 
ende  d'inwoonderen,  dat  bej-de  van  onse  geme\-ne  vyanden  van  't  lant  nyet 
en  worden  verdreven.  Maer  nu  onse  geallieerden  geen  trouwen  houden,  ende 
eenighe  selfs  de  wapenen  tegen  ons  aennemen,  ende  de  finantie  nochtans 
uytte  commercie  met  ditto  geallieerde  moeten  hebben,  soo  dienen  alle  de 
forten  n\-et  alleene  diffensivelijcken  versien  te  zijn,  maer  U.  E.  moet  (onder 
correctie)  resolveren  tot  een  van  dese  twee,  namentlijcken  continuelijcken  in 
't  velt  te  domineren,  off  de  forten  te  verlaten,  want  ick  en  can  nyet  verstaen 
als  de  Ternatanen  U.  E.  begeven,  gelijck  die  van  Banda  en  Solor  hebben  ge- 
daen,  ende  die  van  Amboina  beginnen  te  doen,  dat  de  forten  dienstiger  souden 
zijn,  dan  off  U.  E.  midden  in  't  rijck  van  Spaignen  waren  besittende  een  in- 
prenabele  forteresse,  van  garnisoen  ende  alle  nootlijkheden  versien.  Als  dit 
alles  by  U.  E.  wel  worde  geconsidereert,  soo  sullen  bevinden  wat  hier  van 
noode  sy,  ende  indien  de  middelen  ter  saecke  noodich  nyet  en  worden  ge- 
fourniert,  soo  vreese,  dat  U.  E.  noch  langhe  met  haer  eygen  mancquement 
sal  worden  gepa)-t.  Omme  particuliere  ter  saecke  te  comen,  ende  U.  E.  te  ad- 
viseren wat  hier  ommegaet,  wat  ons  van  den  stant  bekent  zy,  ende  wat  voorder 
noodich  is,  soo  sullen  vervolgens  aenroeren  alle  de  plaetsen,  die  by  U.  E. 
dienaren  werden  beseten  ende  in  dese  quartieren  gefrequenteert. 

6.  Hoe  heerlijcken  cargasoen  ons  verleden  jaer  met  het  schip  Der  Gocs  van  de 

?',  cust  van  Choromandel  geworden  is,  sullen  de  heeren  met  onsen  voorgaenden 
connen  verstaen.  Tsedert  is  van  daer  alhier  gearriveert  op  den  28""  April  't 
schip  den  Groenen  Leeuw,  van  de  Custe  gese\'lt  sijnde  in  compaignie  van  't 
schip  de6"/r;7r  met  eenen  missive,  gedateert  den  20  Februari  1614.  Ditto  schip 
en  heeft  ons  njet  anders  medegebracht  dan 33 packen cleeden,  voordesen by 
't  schip  Der  Goes  verovert,  ende  158  packen  geheel  slechte,  grove  tapis,  die 
alhier  n}'et  gevent  en  connen  worden  voor  't  gene  op  de  Custe  hebben  gecost. 
De  Sterre  is  na  Atchijn  gedistineert  geweest  om  de  Gouseratse  cleeden  aldaer 
te  lichten  ende  herwaerts  brengen,  maer  vermits  op  de  Cust  zoo  langhe  zijn 
opgehouden  is  door  contrarie  mouson  tot  nu  toe  nyet  gearriveert.  Toucherende 


58  10  Nov.  1614. 

den  stant  aldaer.  Den  heere  van  Berchem,  directeur,  gelijck  U.  E.  door  zijn 
missiven  can  sien,  claecht  grootelijcx,  dat  hem  contanten  gebreken.  Hij  ont- 
biet  oock,  als  per b)-gaende memorie,  verscheyden  Nederlantsewaren,  die U. E., 
SCO  't  niet  geschiet  en  is,  metten  eersten  dient  te  versenden.  Men  heeft  voor 
desen  grootelijcx  geroemt,  hoe  abondantehjck  die  landen  van  alle  nootlijck- 
heden  sullen  versieh,  ja  meer  dan  de  Portugesen  connen  doen.  DePortugesen 
zijn  daerop  oock  van  verscheyden  plaetsen  geweert,  ende  vermits  daerop  nyet 
en  is  gevolcht,  strect  den  roem  ende  beloften  grootelijkx  tot  onsen  nadeele 
ende  U.  E.  schande,  want  alsoo  de  lieden  haer  geabuseert  achten,  even  ge- 
lijck aloff  het  aen  't  capitael  gebrake,  hebben  den  onsen  dagelijkx  de  reproche 
moeten  hooren.  Jae  daer  sijn  voor  desen  diverse  waren  van  Goa  over  lant  ge- 
bracht, gelijck  U.  E.  door  de  schriften  van  Jan  van  Wesick  wel  verstaen  zult 
hebben,  ende  dat  overmits  wj'luyden  nyet  en  brochten  ende  't  selvighe  de 
Portugesen  door  ons  werde  belet.  Belangende  d'  Indische  waren  die  aldaer 
noodich  zijn,  U.  E.  sal  verstaen  hebben,  wat  cargasoen  in  December  voorleden 
in  freite  derwaerts  is  gescheept.  Meer  souden  gesonden  hebben,  hadden  wij 
schepen  gehadt.  Den  meesten  macht  was  in  de  Moluccos  by  den  anderen, 
ommedes  v}"antsarmade  te  resisteren.  Ende,  alsoo  op  de  Custe  een  geruchte 
ginck,  gelijck  den  directeur  van  Berchem  mede  verstont  door  schrijven  van 
eenen  Nederlander,  Cornelis  de  Heda  genaempt,  die  na  het  schijnt  tot 
U.  E.  welstant  zeer  is  genejxht,  residerende  b)-  den  coninck  van  Narospour, 
leggende  in  't  lant  van  Ballagatte,  achter  Goa,  alsdat  den  viceroy  sterck  ar- 
meerde om  ywers  persoonelijck  een  tocht  te  doen,  nyet  wetende  werwaerts, 
maer  werde  gepresumeert  dat  het  soude  zijn  op  Camba}'a  off  tegens  den 
coninck  van  Ceylon,  om  't  geheele  eylant  te  incorporeren  daertegensgrooten 
hope  hadden  (U.  E.  forteresse  Geldria  in  Paleacatte,  destraet  van  Sundaende 
de  Molucques  werden  mede  genoemt,  maer  nyet  geacht  dat  het  derwaerts 
zoude  gelden),  soo  zijn  by  den  directeur  van  Berchem  ('t  en  ware  naer  eenige 
seggen  om  andere  zaecken)  de  schepen  den  Groenen  Leemv,  de  Sterre  ende 
\\t,tDuyffken  aldaer  opgehouden  tot  assistentie  ende  bescherminge  van  ditto 
fort  Geldria,  maer  en  weten  nyet,  wat  dienst  hebben  gedaen,  off  in  sulcken 
gevalle  souden  conen  doen.  Het  jacht  Duyffken  is  lange  vandaer  met  een 
cargasoen  na  Araccan  ende  Bengala  gedestineert  geweest,  maer  en  hebben 
alsnoch  van  't  vertreck  geen  andere  tydinge  dan  uutstell.  Daer  is  in  de  maent 
van  December  door  een  extraordinary  slachreghen,  als  by  menschent)-den 
gehoort  is,  soo  groote  innondatie  over  't  platte  lant  van  Paleaccatte  geweest, 
dat  daer  veele  menschen  ende  beesten  verdroncken  zijn,  ende  de  wallen  en 
bolwercken  van  't  fort  Geldria,  dat  geen  metselwerck  en  was,  gelijck  mede 
verscheyden  andere  gentielsche  forteressen,  nedergevallen  zijr.  Daer  was  ge- 
resolveert,  vermits  ditto  forteresse  soo  groot  is,  dat  het  van  den  onsen  nyet 


lONov.  1614.  59 

en  can  worden  beseth,  dat  hetzelve  een  derde  souden  vercleenen,  maer  alsoo 
het  geruchte  van  voorsz.  armade  ten  t\-de  van  de  gemelde  nedervalhnghe 
was  loopende,  soo  resolveerden  het  vervallen  metter  haeste  wederomme  op 
te  maecken,  ende  hebben  de  vercleeninge  uytgestelt. 

Den  29  December  is  op  de  Custe  gearriveert  het  Engelsche  schip  de  Globe 
met  Pieter  Willemssen,  medebrengende  verscheelden  Chinese  waren,  aldaer 
dienstich.  Ende  alsoo  den  directeur  van  Berchem  van  capitael  gansch  onver- 
sien  was,  soo  zijn  by  Zijn  E.  van  eenige  vrunden  13.000  pagoden  opgeno- 
men met  beloftenisse  van  erkenteniss  sonder  interesse,  omme  d'  Engelsen  in 
den  incoop  van  den  indigo  te  prevenieren  ende  tot  fournement  van  d'  oncos- 
ten,  daermede  wj-  achten  goeden  dienst  sal  geschieden. 

Volgens  resolutie  by  den  E.  heer  gouverneur-genereal  ende  raden  geno- 
men is  op  den van  hier  na  Atchijn  ende  de  Cust  gedespecheert 

't  schip  den  Roodcn  Leeuw  met  Pylen,  geladen  met  diverse  Indische  waren 
bedragende,  gelijck  de  heeren  in  onsen  journael  connen  zien,  ƒ  80.891  —  11. 
Derwaerts  zijn  mede  gesonden  tot  versterckinge  ende  secours  van  't  gar- 
nisoen  (alsoo  den  directeur  van  Berchem  zeer  instanteijcken  om  secours 
heeft  geschreven)  alle  de  soldaten  door  't  schip  Delft  in  't  lant  gebrocht.  Wij 
achten,  dat  de  plaetse  hiermede  van  garnisoen  wel  versien  zal  wesen.  Contan- 
ten hebben  geen  altoos  komen  senden.  Met  ditto  schip  is  derwaerts  van  den 
E.  heer  generael  oock  gesonden  den  heer  Hans  de  Hase,  raet  van  Indien 
ende  visitateur  generael,  met  eenige  opper-  ende  ondercoopluyden  als  assi- 
stenten, omme  de  visita  te  doen,  de  plaetsen  te  versien,  den  staet  te  lichten 
ende  alsulcke  ordre  te  stellen,  als  zijn  E.  ten  dienste  der  generale  compaig- 
nie  sal  bevinden  te  behooren.  Ende  alsoo  een  cloeck  ende  ervaren  persoon 
is,  sal  U.  E.  van  hem  (met  Godes  huipe)  grooten  dienst  geworden.  Wy  sijn 
van  meeninghe  derwaerts  met  den  eersten  noch  een  schip  te  senden,  soo  met 
inlantsche  coopmanschappen  als  alsulcke  contanten,  die  wy,  van  't  gene  met 
den  E.  heer  generael  Reynst  zijn  verwachtende,  sullen  connen  ontberen. 
Den  directeur  van  Berchem  ontbiet,  dat  men  hem  jaerlijcx  soude  zenden 
300.000  realen  in  contant.  Na  onsen  overslach  zoo  dient  derwaerts  nyet  min 
gesonden  dan  300.000  realen,  soo  in  coopmanschappen  als  comptant,  ende 
wy  en  connen  nyet  eenen  du}t  senden.  Daer  moet  een  groot  capitael  wesen, 
soo  men  jaerijxx  alle  de  comptoiren  behoorlijcken  met  cleeden  sal  versien  en- 
de U.  E.  van  daer  een  goet  retour  senden.  De  2  monsters  van  cleeden  die  U. 
E.  begeert,  omme  aan  de  coopluyden  en  handelende  op  Guinea  te  venten, 
hebben  na  de  Custe  gesonden  met  last  en  ordre,  dat  ons  soo  haest  het  capi- 
tael sulcx  can  lyden,  alsulcke  quan titelt  souden  senden,  van  qualiteit,  lengde, 
ende  breette,  gelijck  U.  E.  ordonneert;  doch  al  conde  het  capitael  nyet  veele 
lyden,  dat  interim  evenwel  een  part)'e  tot  een  proeve  sullen  senden.  Wy  ver- 


60  lONov.  1614. 

staen,  dat  aldaer  nog  een  andere  bequamer  soorte  is  ende  hebben  Willem  den 
Dorst,  die  derwaerts  is  gegaan,  ende  daervan  goede  kennisse  heeft,  ordre  ge- 
geven, dat  ons  eenige  monsters  soude  senden,  om  met  det  den  eersten  aen 
U.  E.  een  proeve  te  beschicken.  Wy  hebben  oack  geadviseert,  dat  U.  E.  tot 
naeder  ordre  geen  alsulcke  fyne  lijnwaten  meer  en  begeert  gesonden  te  heb- 
ben, als  by  't  schip  't  schip  't  Wapen  i'an  Amsterdam  tot  monst&rs  ov&rgG- 
bracht  zijn.  Van  de  Cust  en  zijn  noch  geen  boecken  gecomen,  derhalven  en 
weten  nyet  zeker,  wat  U.  E.  restanten  aldaer  bedragen,  noch  wat  daer  b)'  tj'den 
van  den  directeur  van  Berchem  gegasteert  ende  in  negotie  geadvanceert  is. 
Van  't  ouwen  seyldoeck  en  spijckers  hebben  voorladen  jaer  met  Der  Goes  een 
partj'e  gecregen,  ende  conforme  U.  E.  ordre  geordonneert,dat  alsoo  sullen 
continueren.  Wy  hebben  derwaerts  ordre  gegeven,  omme  de  restanten  van 
David  van  De)'nsen  uut  Suratten  te  becomen.  Soo  't  niet  gedaen  en  is,  zal 
sulcx  by  den  heer  de  Hase  werden  geeffectueert.  Ende  alsoo  verstaen,  dat  in 
Araccan,  Pegou  ende  Bengala,  maer  voornemelijck  over  de  stadt  Tanasserl 
in  Siam,  een  treffelijcke  negocie  can  werden  gedreven,  hebben  last  gegeven, 
dat  daervan  ondersoeck  ende  een  proeve  werde  gedaen.  lek  achte,  dat  voorsz. 
de  Hase  met  het  jacht  d'welck  dit  jaer  noch  na  de  Custe  vermeenen  te  senden, 
selfs  derwaerts  sal  gaen  omme  de  saecke  te  effectueren. 

Verstaen  mede,  als  dat  de  Portugesen  Ce\-Ion  incorporerende  zijn,  ende 
aldaer  alle  effort  doen.  Het  ware  te  wenschen,  dat  men  dien  coninck  volgens 
oude  beloften  conde  secoureren,  ofte  dat  noeyt  geen  belofte  en  ware  gedaen. 
Wy  hebben  gelast,  dat  den  onsen  haer  van  dese  saecke  souden  informeren,  wat 
assistentie  den  coninck  van  ons  can  werden  gedaen  ende  wat  daer  is,  daermede 
d'oncosten,  die  de  compagnie  in  assistentie  soude  mogen  dragen,  verschoont 
mogen  werden. 

7.  Aengaende  Atchijn.  't  Is  zeer  goet,  dat  U.E.  gesesolveert  is  de  residentie 

Atjeh.  ende  frequentatie  alhier  te  continueren,  nyet  alleen  omme  den  vrientschap 
van  desen  coninck  ende  afbreuck  der  Portugesen,  onse  vyanden,  maer  oock 
omme  de  negotie,  die  hier  met  de  Gouseratten  connen  drj'ven,  want  alsoo 
wjlieden  in  Suratte  nyet  en  verkeeren,  brengen  zy  alhier  jaerlijcx  een  groote 
partye  Gouseratse  cleeden,  die  onsin  AmboinaendedeMolucqueszeerdiens- 
tich  sijn,  ende  coopen  wederomme  tot  retour  alsulcke  specerj-e  ende  Chinese 
waren(endedatdickwilstoteenzeerhoogenpr)-se),alsaldaerconnen  becomen, 
in  voegen  dat  W)-  aldaer  van  cleeden  connen  werden  gerieft,  ende  met  groote 
avance  slyten  goede  part\'e  nagelen,  noten,  foel}-e  ende  Chinese  waren,  't  Is 
meer  dan  2  jaren  geleden,  dat  aldaer  bj-  den  oppercoopman  Albert  Willemssen 
een  goede  part}'e  diergelijcke  waren  tegen  cleeden  zijn  vermangelt  ende  ver- 
cocht.  De  cleeden  zouden  in  Molucques  ende  Amboina  wel  gepast  hebben. 


10  Nov.  1614.  61 

maer,  alsoo  gelijck  voordesen  hebben  geseyt,  de  schepen  op  de  Custe  zijn  ge- 
houden ende  in  meer  dan  twee  jaren  Atchijn  nyet  aengedaen  en  is,  soo  sijn 
de  cleeden  ende  capitael  aldaer  tot  U.  E.  nadeel  lange  stil  gebleven.  Den 
coninck  heeft  hem  sulcx  oock  grootelijcx  gebelcht  ende  is  daeromme  alsoo 
verstoort  geweest,  dat  den  onsen  vreesden,  vermits  een  zeer  grooten  t)Tan  is, 
dat  h)-  haer  den  een  ofte  den  anderen  dach  soude  doen  ombrengen  ende  des 
compagnies  goederen  aenslaen,  doch  hopen,  dat  aireede  daerinne  versien  is. 
Tsedert  onsen  laesten  hebben  geen  andere  tj'dinghe  van  Atchijn  gehat,  in 
voegen  dat  als  noch  pertinentelijck  niet  en  weten,  wat  U.E.  restanten  aldaer 
bedragen,  maer  verwachten  den  stant  te  hooren  ende  een  goet  retour,  'tis 
seker,  dat  desen  coninck,  als  met  onsen  voorgaenden  hebben  geseyt,  gerela- 
scheert  heeft  de  oppercooplu)-den  ende  'tvolck,  welcke  sijn  armade  (Joor 
ingenomen  hebbende)  aldaer  gevangen  hadden  gebracht  na  confiscatien  van 
't  gene  b)-  haer  hadden  ende  een  sekeren  rantsoen,  waervan  de  somme  noch 
nyet  en  weten,  voor  de  resistentie  die  z\  den  zynen  hebben  gedaen,  gelijck 
mede  den  gevangen  coninck  van  Jhoor,  ende  dat  den  onsen  wederomme  na 
Jhoor  keerende,  omme  met  hulpe  van  die  van  Atchijn  ende  Jhoor  de  logie 
weder  op  te  timmeren,  als  namentlijcken  Jan  de  Labestrate,  Abraham  Theu- 
nemans,  Boeckholt  ende  Frederick  Kistiens,  alle  oppercoopluyden,  met  ver- 
scheyden  andere  persoenen  tot  omtrent  20  in 'tgetal,  na  eenich  gevecht  van  die 
van  Mallacca  gevangen  zijn.  Naderhant  hebben  verstaen,  dat  de  gevangenen 
na  Goa  zijn  versonden,  maer  en  hebben  daervan  geen  recht  beschej-t.  Mede 
dat  in  'tgevecht  verscheyden  persoenen  zijn  doot  gebleven,  doch  en  weten 
nej't  wie.  Belangende  de  gevangenen  in  de  Maldives,  ick  achte  dat  daervan 
weynich  hope  is,  doch  hebben  volgens  U.E.  ordre,  gelijck  mede  tot  de  ver- 
lossinghe  van  alle  andren,  alsulcken  ordre  gegeven,  dat  soo  't  eenichsints 
doenelijck  is,  wederom  in  vryheyt  mogen  geraecken. 

8.  U.  E.  genomen  resolutie  toucherende  Jhoor  compt  wel  overeen  met  hetgene 

Djohor.    alhier  b)-  den  E.  heer  generael  ende  den  raet  gearresteert  is,  gelijck  de  heeren 

per  resolutie  sullen  sien.  Wij  achten  dese  resolutie  zeer  goet,  omme  de  bequame 

welgelegentheyt  van  den  lande,  nyettegenstaende  aldaer  verlooren  is  ontrent 

ƒ45.000. 

Wy  hebben  alhier  van  den  coninck  van  Jhoor  een  missive  gecregen.  DittoMa- 
gisteyt  beclaecht  daerinne  zijn  ongeluck  ende  zeyt,  soo  hy  wiste,  dat  wy  hem 
nyet  en  souden  verlaten  ende  de  voorgaendevrientschappe  wilden  continueren, 
dat  h}'  alsdan  een  sake  voor  soude  slaen  van  seer  groote  importantie,  omme 
met  ons  ten  effectetegeraken,sondereenigeandereopeninghedaervantedoen. 

Op  den  1 1'"  Augusti  volgens  voorgemelde  resolutie  is  van  hier  derwaerts 
gedespecheert  't  schip  den  Groenen  Leeuw  ende  de  persoonen  van  Adriaen 


62  10  Nov.  1614. 

van  der  Dussen  ende  Jan  Gommersz.  Cocq,  omme  van  wegen  den  E.  heer 
gouverneur  generael  aen  ditto  coninck  een  condoleance  te  doen  endete  on- 
derstaen,  wat  syne  Magisteyt  gelieve  voeren  te  slaen,  ende  te  sien,  offvan 
verlooren  capitael  vet  sullen  connen  recouvreren.  Den  persoon  van  Jan  Gom- 
mersz., soo  't  den  coninck  wel  behaecht,  sal  aldaer  blyven  residereren,  alhoe- 
wel voor  dees  tijt  geen  geit  noch  goet  en  hadden  omme  yets  te  moghen  nego- 
tieren.  Soo  den  coninck  een  plaetse  tot  een  forteresse  wilde  geven,  hebben  wy 
goede  ordre  gegeven,  dat  wel  werde  geconsidereert  off  de  plaetse  Sllealsulcke 
bèquaemicheden  is  hebbende,  als  aldaer  by  een  forteresse  soude  mogen  wer- 
den vereyscht.  Dit  schip  ende  van  der  Dussen  zijn  wy  met  het  eerste  noorde- 
lycke  mouson  wederom  verwachtende,  ende  sullen  U.E.  mette  naeste  schepen 
't  succes  van  de  handelinge  adviseren. 

9.  Comende  nu  tot  Bantam,  sal  U.  E.  toucherende  de  negocie  verstaen,  alsdat 

Bantam,  genootsaeckt  zijn  geworden,  geheel  anders  te  handelen  dan  voor  desen  is  ge- 
daen.  't  Is  gebeurt,  dat  op  ons  arrivement  alhier  uyt  de  Molucques  alsoo  Cot- 
teels  zaliger  lange  de  cleeden  hadde  opgehouden  ende  gecne  vercocht,  vermits 
de  3  percento,  die  den  pangoram  van  incomende  cleeden  begeerden,  vrj'e 
wat  vrage  na  de  cleeden  was;  ende  alsdoen  considererende,  dat  nae  't  vaders- 
land  geen  andere  schepen  dan  den  Swarten  Leeuw  ende  Der  Veer  waren  ver- 
treckende,  ende  nootelijck  't  naeste  jaer  een  goede  vlote  diende  te  volgen,  soo 
sochte,  omme  de  sobere  contanten  tot  eenen  beteren  te  mogen  reserveren 
ende  in  tijts  provisie  te  doen,  een  goede  partye  cleeden  aen  peper  te  besteden. 
Hiertoe  waren  noch  meer  trachtende,  vermits  het  Engelsche  schip,  de  jfeems 
genaempt,  dagelijcx  met  een  cargasoen  cleeden  van  de  Custe  werde  verwacht; 
ende  alsoo  de  Chinesen  mede  na  een  leege  merct  waren  trachtende,  soo  ac- 
cordeerden met  den  anderen,  omme  daertoe  te  comen,  dat  nyemant  geen 
cleeden  van  ons  en  zouden  coopen  dan  hare  gecommitteerde,  ende  dat  tot  soo 
eenen  prijs,  als  bj-  haer  was  gelimiteert.  De  vente  werde  hierdoor  lange  ge- 
treyneert,  ende  de  vreese  die  wy  van  d'Engelschen  hadden  zeer  geaugmen- 
teert.  Doch  tot  ons  geluck  geweest,  dat  de  Chinesen  den  principaelsten  coop- 
man  (Simsuan  genaempt)  buyten  haer  verdrach  hadden  gelaten  ende  nyet 
aengesproocken,  uut  vjantschap,  die  hem  toedraghen,  vermits  het  goet  credit 
dat  denzelven  langhe  by  den  onsen  heeft  gehadt,  ende  oock  verme>''nden,  dat 
hem  geen  credit  meer  souden  geven,  alsoo  wel  wisten,  dat  noch  een  groot 
stuck  gelts  schuldich  was,  want  hem,  doen  hy  voor  een  groote  partye  een  goet 
bot  boot,  de  partye  toegeslagen  ende  gedaen  hebben,  omme  tot  de  vente  te 
comen.  Soo  haest  de  Chinesen  dit  vernamen,  is  onder  haer  een  scheuringege- 
raect,  ende  een  yder  om  't  seerste  na  de  cleeden  geloopen,  sonder  ofte  slech- 
ticheyt  van  de  cleeden  aen  te  sien,  omme  nyet  stille  te  sitten,  ende  mede  wat 


10  Nov.  1614.  63 

te  mogen  handelen,  in  voegen  dat  aldus,  gelijck  in  't  eerste  voorgenomen  ende 
geresolveert  hadden  te  doen,  soo  veele  vercocht  ende  ujtgeborcht  hebben, 
als  eenichsints  de  beste  cooplieden  dorsten  vertrouwen.  Wy  oordeelden  als- 
dat  soo  groote  bancqueroeten  n\et  en  hadden  te  verwachten,  als  de  schade 
zoude  wesen,  die  ons  met  een  vertreck  ende  de  compste  van  't  Engelse  schip 
was  aenstaende.  Aldus  zijn  in  alles  aen  cleeden  vercocht  ende  u)tgeborcht 
ontrent  de  somma  van  45000  sacken  peper,  te  betalen  dit  tegenwoordelijcke 
gewas,  ende  zijn  haer  de  cleeden  wel  80  ten  honderd  dierder  vercocht  dan 
corts  daerna,  ende  tegenwoordelijcken  moghen  gelden ;  want  nyet  lange  na 
voorsz.  coop  zijn  hier  door  de  Chinesen  van  Atchijn  ende  door  de  Maleyen 
ende  Japanen  van  Mallacca  sooveel  cleeden  gebracht  (ende  die  veel  schoonder 
dan  den  onsen),  dat  het  geheele  lant  daervan  werde  vervult  ende  de  selvighe 
op  zoo  vylen  prijs  geraect  zijn  als  oyt  gehort  is,  in  voegen  dat  den  Engelsman 
daerna  mede  comende  gansch  nyet  conde  doen.  De  Chinesen  hadden  te  vooren 
noch  eenige  van  onse  cleeden  met  avance  vercocht,  maer  hebben  daernaer 
aen  eenige  andere  seer  veele  verloren,  voornemelijcken  den  gemelden  Simsuan. 
VVy  hebben  U.E.  dit  wat  breet  willen  verhalen,  opdat  deheeren  nyetvreempt 
zoude  duncken,  dat  al  soo  grooten  somme  is  ujtgeborcht,  dewyle  wel  weten 
by  l'Hermite  ende  andere  voor  desen  nj'et  dan  met  een  ofte  twee  man  ge- 
handelt  en  vertrout  ts.  lek  soude  alsulcken  doen  zeer  goet  achten,  omme  de 
cleeden  in  reputatie  te  houden,  soo  wy  alleene,  gelijck  voor  desen,  de  ver- 
coopers  mochten  blyven,  de  menschen  trouw  waren  ende  geen  andere  op- 
staeckelen  voor  en  quamen.  Maer  alsoo  den  tijt  groote  veranderinge  mede- 
brengt, soo  hebben  ons  andermael  daernaer  oock  moeten  reguleren,  ende 
wederomme  contrarie  doen  dan  voorgenomen  hadden,  als  te  weten,  waren 
van  sin  aen  nyemant  vente  te  doen,  voor  en  alleer  geheel  affbetaelt  hadden, 
maer  hebben  ter  contrarie  andermael  een  seer  groote  partye  ende  de  meeste 
cleeden,  hoewel  tot  eenen  snooden  pryse,  vercocht,  gelijck  de  heereninjour- 
nael  connen  sien,  ende  dat  eensdeels  omme  te  prevenieren  d'Engelsen,  die 
van  een  goede  partye  cleeden  zijn  versien  ende  van  de  Custe  nevens  onse 
schepen  oock  een  schip,  de  Globe  genaempt,  met  Pieter  Willemssen  noch 
zijn  verwachtende;  ten  anderen,  omme  de  Chinesen  te  assisteren  den  peper, 
die  ons  schuldich  zijn,  te  beter  te  innen  ende  de  schepen  in  tijts  te  mogen 
laden,  welck  anders  nyet  en  hadde  connen  geschieden,  vermits  een  quade 
betalinge  ons  was  aenstaende  door 't  groot  verlies,  welck  de  Chinesen  verleden 
jaer  aen  onse  cleeden  hebben  gehadt,  want  geen  geit  altoos  en  hebben  om 
eenige  peper  te  mogen  coopen,  zoo  ons  by  geval  )'ets  ontbraecke. 

In  onsen  journael  sullen  de  heeren  bevinden,  alsdat  op  eenen  langen  dach 
hebben  vercocht  omtrent  200  packen  cleeden,  grove  tapis  genaempt,  ^  60 
realen  'tpack,  welcke  d'een  door  d'ander  op  de  Custe  omtrent  50  pagoden 


64  10  Nov.  1614. 

't  pack  costen,  daer  ter  contrarie  ditto  cleeden  (die  in  voortyden  tot  denselven 
pryse  ingecocht  sijn)  240  sacken  peper  plegen  te  gelden.  U.E.  sullen  verstaen, 
dat  alle  dese  cleeden  soo  schandelijcken  slecht  zijn,  dat  de  luyden  deselvighe 
nauvvelijcx  wilden  aensien,  gelijck  men  can  sien  door  de  monsters  by  den  E. 
gouverneur-generael  Bot  zijnde,  ende  worden  veele  van  dese  cleeden  omhaer 
slechtichej't  door  de  Cliinesen  weder  vercochti  45  realen  ende  minder 't  pack. 
Wy  hopen,  dat  U.E.  aen  desen  wedercoop  mede  goeden  dienst  sal  geschieden, 
hoewel  het  uytgegeven  capittael  njet  weder  sullen  crygen,  want  achten,  dat 
in  geen  seven  jaren  met  avance  souden  werden  vercocht.  Voorleden  jaer  heeft 
ons  van  Berchem  over  de  300  packen  van  ditto  cleeden  gesonden,  ende  waren 
te  vooren  daervan  omtrent  100  packen  hebbende.  Nae  Maccassar,  Grissi,  Am- 
boina  ende  de  Molucques  hebben  wy  voorleden  jaer  omtrent  100  packen  ge- 
sonden, daervan  mede  geen  cleene  dachten  hooren,  ende  n}-etweynich  verlegen 
zijn,  in  voegen  dat  noch  omttent  80  packen  zijn  behoudende. 

Noch  hebben  wy  ontfangen  van  den  directeur  van  Berchem  een  ander  sor- 
teringe  van  cleeden,  tape  ende  hinde  genaempt,  omtrent  50  packen,  welcke 
mede  wel  100  ten  100  slechter  zijn  dan  by  tj^den  van  Jan  van  VVesick  plegen 
te  wesen,  ende  nochtans  evenveel  costen,  in  voegen  dat  deselvighe  nyet  hooger 
dan  met  omtrent  80  pc'°  avance  hebben  connen  vercoopen,  daer  ter  contrarie 
voor  desen  van  een  wel  4  ende  meer  is  gemaect.  De  cleeden  cuyn  goelong 
genaempt,  zijn  een  partye  mede  geheel  slecht ;  dit  is  wat  de  Javaense  sorteringe 
aengaet,  doch  de  Moluckse  sorteringe  me}-ne  ick,  dat  goet  bevonden  zal  werden, 
gelijck  mettertijt  sullen  hooren.  Den  heer  de  Hase,  die  na  de  Custe  gegaen  is, 
sullen  ende  is  eensdeels  alsoo  geinformenrt,  dat  wy  hopen  voortaen  op  de 
Custe  beter  ordre  ende  regardt  genomen  sal  worden.  Aengaende  den  tol  der 
cleeden.  W)-  geven  aan  den  pangoram  voor  't  incomen  dr)-e  pc.'°  ende  en 
worden  nyet  gemoyt,  noch  en  sijn  noyt  gemoyt  geweest,  eenige  packen  open 
te  doen  en  partye  te  lossen.  Zoo  worden  van  de  schr)-vers  de  packen  getelt, 
ende  wy  geven  haer  aen  wat  quantitej't  ende  wat  sorteringhe  daerinne  sy, 
hetwelck  volcomen  geloove  wordt  gegeven. 

Belangende  den  peper.  Verleden  jaer  hebben  gesej-t,  alsdat  bj-  apparentie 
dit  jaar  een  groot  ende  schoon  gewas  waren  verwachtende.  Het  is  alsoo  ge- 
luckt,  want  het  gewas  sal  naer  den  overslach  omtrent  200.000  sacken  pepers 
opbrengen ;  daervan  hebben  wy  op  voorraet,  soo  met  cleeden  (ut  supra) 
als  andersints,  omtrent  12.000  sacken  op  leveringe  gecocht.  De  betalinghe 
hiervan  gaet  dagelijcx  geheel  wel  toe;  ja  alsoo,  dat  het  schijnt  off  ons  b>-- 
cans  alle  den  peper  van  't  lant  toequame,  ende  is  tegenwoordelijcken  hier- 
door geldende  13  a  14  realen  de  10  sacken.  Maer  ick  achte,  als  wy  betaelt 
sullen  zijn,  dat  wederomme  afslaen  sal,  't  en  ware  tegen  d'Eagelsen  opcoop 
deden.  D'Engelsen  hebben  ontrent  8000  sacken  uutstaende  ende  zijn  in  be- 


10  Nov.  1614.  65 

spreek,  omme  daertoe  noch  10.000  te  coopen.  Toecomende  jaer  is  een  cleen 
gewas  voorhanden,  ende  van  dese  peper  sal  in  Martius  toecomende  omtrent 
30.000  sacken  door  de  Chinese  joncken  worden  geladen.  U.E.  can  hieraen 
considereren,  hoeveel  van  dese  andere  peper  tegen  toecomende  jaer  over  sal 
schieten.  Toucherende  de  vermenginge  van  steentiens,  sant  ende  poyer,  die 
U.E.  verhaelt  onder  den  peper  gevonden  te  sijn ;  schandelijcken  heeft  het  voor 
desen  toegegaen  ende  alsoo,  dat  het  sonder  scherp  regardt  ende  visitatie  van 
sack  tot  sack  nyet  en  can  worden  gevonden,  't  Is  oock  geheel  gemeyn  geweest 
ende  hebben  de  Chinesen  alsnii  hare  maniere  willen  continueren,  maer  alsoo 
van  eenenChinesenvrientgeinformeert  ben  geworden,  wat  behendiche)!  weten 
te  gebruycken,  zijn  de  valscheyt  gewaer  geworden.  Den  pangoram  sulcx  tot 
twee  verscheyden  rejsen  aengedient  zijnde,  heeft  een  goede  partye  prijs  doen 
maecken  ende  een  verbot  op  lijffstraffe  gedaen.  W}-  hebben  voorts  daerop 
zulcken  ordre  ende  regardt  gestelt,  dat  de  vreese  onderde  Chinesen  is,  ende 
na  ick  hope  ende  vertrouwe  n}-et  een  sack  quae  peper  sal  worden  ontfangen. 
Van  eenige  van  de  principaelste  Chinesen  is  my  geseyt,  datter  omtrent  aen 
steentiens  ende  aerde  de  swaerte  van  5  a  6000  sacken  peper  gemengt  s}'  geweest 
onder  den  peper,  die  over  2  jaren  gescheept  is  in  de  schepen  't  IVapen  van 
Amsterdam,  Vlisstngen, Bantam &ndcdtï\  IVittai Leeuw.  Op  vijff  verschejden 
manieren  vervalschten  de  Chinesen  den  peper,  namentlijcken  s\- bevochtigen 
deselve  met  water,  s\-  mengen  daer  eenige  swarte  steentiens  ende  oock  sandt 
onder.  Item  maecken  ronde  cUutiens  van  een  sekere  cleyachtige  aerde,  die 
seer  swaer  is  ende  met  houtcool  swart  maecken.  Item  siften  een  f)'ne  aerde, 
welcke  alsdan  gelijck  men  een  fyne  calck  doet  met  water  beslaen,  ende  be- 
sprengen  alsdan  den  peper  daermede  alsoo,  dat  d'aerde  blijft  sitten  in  'tinge- 
crompen  veileken  van  'tgreyn  ende  den  peper  te  schoonder  schijnt.  Daer 
loopen  onder  den  peper  zekere  witte  cku'tiens  aerde,  die  seer  licht  is  ende  by 
geval  daeronder  compt  als  den  peper  van  d'eerde,  daerop  eenige  (ende  eenen 
op  mattiens)  in  de  sonne  gedroocht  wort,  wort  opgenomen. 

Toucherende  den  handel  der  Chinese  waren.  Dit  jaer  zijn  hieraangecomen 
6  Chinese  joncken,  alle  seer  wel  geladen,  in  plaetse  dat  zeer  ordinaerlijck  voor 
desen  2,  3  a  4  ten  hoochsten  plegen  te  comen.  S)-  hebben  gebracht  een  zeer 
groote  partye  soo  fijn  als  groff  porceleyn,  een  groote  part}'e  cleeden,  oock 
meer  gewrochte  sydewaren  dan  voor  desen  hebben  gebracht  (maer  meest 
slecht  goet,  dat  in  ons  lant  n\-et  dienstich  en  is) ;  omtrent  50  off  60  picol  rouwe 
syde,  ende  verscheyden  andere  waren.  Op  de  compste  deser  joncken  zijn 
d'Engelse  cooplieden  b}'  ons  gecomen,  voorslaende  off  gesint  zouden  zijn,  met 
haer  een  accoort  te  maecken  om  eenen  eendrachtighen  incoop  te  doen,  ende 
malcanderen  't  geit  uyt  de  bu\-del  (in  der  Chinesen  handen)  nyet  te  jagen,  al- 
soo (zeyden  zy)  beyde  gesint  zijn  rouwe  ende  gewrochte  syde  te  coopen,  ende 

5 


66  10  Nov.  1614. 

hier  nyet  meer  dan  2  cooplieden  en  zijn.  VVy  hebben  haer  gehoor  gegeven 
ende  vertoont,  daertoe  mede  seer  genegen  waren,  alsoo  beyde  de  compaig- 
nien  daermede  goeden  dienst  conden  doen  ende  alsoo  alles  naer  eygen  be- 
geerte conden  becomen,  in  voegen  dat  met  haer  in  bespreek  zijn  getreden. 
Sy  deden  ons  eenen  voorslach,  dat  wy  eenen  cooper  souden  uytmaecken  ende 
degecochte  goederen,  ofte  't  gene  een  \'der  mochte  aenstaen,  egalijcken  zou- 
den deylen.  Maer  alsoo  achten,  dat  wy  een  accoort  maeckende  ende  ons  woort 
houdende  van  haer  souden  werden  bedrogen,  mede  dat  groote  avantagie  had- 
den, vermits  verstonden  zylieden  nyet  dan  goede  gewrochte  zydewaren  en 
begeerden  ende  geen  slechte,  die  wy  nootehjcken  voor  de  Molucques  mosten 
hebben ,  want (considereerden  wy)  worden  de  goede  zydewaren  opgejaecht,  zoo 
sullen  de  slechte  wederomme  dies  te  minder  na  onsen  wille  coopen,  gelijck 
mede,  dat  nyet  en  weten,  hoe  b\"  U.E  .zulcken  accoort  soude  werden  verstaen, 
soo  en  zijn  daertoe  n)"et  zeer  gesint  geweest,  ende  en  hebben  nochtans  geen 
weygeringhe  gedaen,  maer  voorgeslagen  dat  ons  ongelegen  was  al  sulcken  ac- 
coort te  maecken,  ende  dat  om  voorgemelde  advantagie  ende  dew}-le  eenen 
anderen  impleo  dan  sylieden  deden,  derhalve  zoo  gesint  waren  in  redelijckhe)-t 
met  ons  te  verdragen,  dat  wy  tevreden  waren  eenen  ratificalen  offt  proportio- 
nalen  verdrach  te  maecken  ende  geen  egale  op  gelijcke  de}-linghe,  als  te  weten, 
dat  eenen  incoop  zouden  doen,  ende  wy  van  de  gecochten  goederen  f,  ende 
zylieden  een  derde  zoude  genieten.  Den  Engelsen  capiteyn,  na  haren  superben 
aert,  heeft  hemditzeergebelchtendeisdaeropin  'teerste  zeer  onredelijcku)-t- 
gevaren ;  doch  wy  en  zijn  daeromme  van  geen  reden  noch  onse  gerechticheyt, 
om  hun  in  't  minste  yet  toe  te  geven,  geweken,  alsoo  tot  sulcx  te  doen  van  U. 
E.  geen  last  en  hebben.  Doch  eyntlijcken  stont  ditto  capitejn  toe,  dat  wy  van 
de  gewrochte  syde  waren  f  souden  trecken,  maer  van  de  rouwe  s}-de  wilde 
hj-  de  gerechte  helft  hebben.  Hiermede  en  hebben  ons  n}-et  genoecht,  maer 
bleven  by  de  f  van  alle  't  gene  gecocht  mochte  worden,  off  presenteerden,  soo 
sylieden  de  gerechte  lielft  wilden  houden  van  alle  't  gene  souden  coopen,  't 
s\-  dan  goede,  gewrochte  sydevvaren  oft  slechte,  zulkx  zoude  ons  aengenaem 
zijn.  Maer  soo  van  de  beste  de  helft  begeerden  ende  van  de  slechte  geene, 
ware  geen  reden  dat  van  de  goede  met  haer  gelijck  souden  deylen,  ende  't 
slechte  aen  ons  alleene  behouden.  Ende  alsoo  desen  onsen  voorslach  den  En- 
gelsen capiteyn  njet  aen  en  stont,  noch  ons  't  gene  h)-  proponneerde,  zoo  con- 
den nyet  accorderen.  Hy  zeyde,  dat  ons  in  geenderleye  maniere  advantagie 
wilde  geven,  ende  veele  hooge,  superbe,  tvvistighe  redenen  als  blasphemien  ; 
mede  dat  soowel  de  middelen  hadden  om  een  tien  du)-sent  realen  in  zee  te 
smjten  als  wy,  want  de  eere  (se)de  h)-)  meerder  achte.  Zijn  coopluyden  ver- 
stonden de  saecke  anders  ende  gaven  ons  gelijck,  maer  dorsten  hen  nochtans 
tegens  den  capiteyn  n)"et  setten ;  seyden  tegen  den  onsen  ditto  capite\n  sulcx 


10  Nov.  1614.  67 

in  Engelant  n\-et  en  soude  connen  verantwoorden,  in  voegen  dat  even  wijs 
van  den  andren  gescheyden  zijn,  endedaernaer  over  eenige  Chinese  goederen 
extraordinarise  opjaginge  is  geschiet.  Soo  haest  dit  aldus  den  eenen  dach 
tusschen  ons  ~\vas  gepasseert,  hebben  7.y  den  anderen  eenige  kisten  gelts  off 
een  zeer  groote  somme  in  der  Chinesen  handen  gebracht  ende  gedeposeert, 
omme  te  meerder  bravade  te  thoonen.  Wy  en  zijn  oock  n\'et  stille  geweest, 
maer  hebben  mede  't  beste  gedaen.  D*  Engelsen  hebben  eene  goede  portie 
van  tamelijcke  goede,  gewrochte  zydewaren  gecregen,  maer  't  en  duyrde  nyet 
lange  ofte  bleven  stille  sitten,  soodat  w)-  de  eere  behielden  ende,  na  ick  hope, 
U.  E.  de  meeste  proff\ten  zullen  geworden.  Wy  presumeren  n)-et  dat  versaet 
zijn  geweest,  maer  't  geit  haer  ontbrack,  want  eenighe  goederen  daernaer 
meerder  affsloegen  dan  te  vooren  waren  opgejaecht.  Wy  hebben  geseyt,  dat 
ditto  Chinesen  ontrent  50  a  60  picol  fyne,  rouwe  s)"de hebben  gebracht ;  daer- 
van  zijn  by  ons  ontrent  30  picol  becommen,  ende  dat  d'een  door  d'ander  (door 
opjaginge)  a  181^  realen  't  picol,  die  anders  om  170  a  175  gecregen  souden 
hebben.  Ick  achtc,  dat  een  goede  part)'e  d'Engelsen  wel  200  realen  compt  te 
staen,  jae  daer  isser  vercocht  om  240  realen  't  picol ;  onder  dese  rouwe  z\de 
is  een  goede  partye  u}tnemende  schoon,  maer  daer  isser,  die  met  slechte 
zyde  gevoyert  is.  D'  Engelsen  hebben  geen  geit  altoos  besteet  in  porcelej-nen 
noch  geenige  andere  waren  door  de  Chinesen  gebracht.  Ende  alsoo  ut  supra 
een  zeer  groote  partje  f\-ne  porceleynen  hadden,  die  b)-  njemant  anders  dan 
by  ons  conde  worden  gecocht,  soo  hebben  den  prijs  bycans  na  ons  ej-gen 
wille  connen  maecken,  doch  considererende  dat  meerder  met  haerlieden 
vermej-nen  te  doen,  soo  sijn  met  hun  veraccordeert  ontrent  25  a 30  ten  hondert 
beter  coop  dan  de  porcele\-nen  verleden  jaer  zijn  gecocht,  opdat  sy  ende  wy 
behouden  souden  blyven  ende  de  negotie  met  hun  geaccresseert  mach 
worden.  Van  eenighe  principale  Chinesen,  alhier  residerende,  hebben  w)-  op 
leveringhe  van  toecomende  jaer  gecocht  ende  contant  betaelt  60  picol  van  de 
beste  fyne,  witte,  rouwe  zyde  a  130  realen  't  picol  op  conditie  ende  alsulcken 
monster,  als  U.  E.  by  copien  van  de  medegaende  contracten  sullen  zien.  Omme 
U.  E.  een  goet  retour  te  senden  ende  de  Molucques,  gelijck  mede  de  Custe  en- 
de alle  andere  plaetsen,  eens  te  versadigen  van  't  gene  daer  gestadelijck  heb- 
ben omgeworpen,  soo  hebben  besteet  alle  onse  comptanten  als  sandelhout, 
welck  voorhanden  was,  bedragende  ontrent  19.000  realen.  Per  medegaende 
copie  van  onsen  journael  sal  U.  E.  comen  sien  waerinne  't  selve  besteet  is. 
Wy  hopen  dat  de  Compagnie  daeraen  een  goeden  ende  grooten  dienst  geschiet 
is.  Eenige  Chinesen  hebben  met  ettelijcke  goederen  in  desen  handel  goede 
proffyten  genoten,  maer  ick  achte  datter  b}'  andere  met  versche}-den  waren 
meerder  schade  geleden  is,  doch  hielden  haer  oock  wel  genoecht,  dat  alle  den 
last  van  voorsz.  ses  joncken  vertiert  ende  gevent  is.  Ende,  na  wy  verstaen, 


68  10  Nov.  1614. 

soo  sullen  het  toecomende  jaer  nyet  min  dan  acht  chinese  joncken  verwach- 
ten met  ontrent  300  picol  fijne,  witte,  rouwe  zyde,  een  groote  part)e  schoon 
gewrochte  syde  als  andere  goede  waren,  daernaer  dit  jaer  den  loop  is  geweest, 
in  voegen  dat  ick  nyet  twijffele,  off  de  negocie  sal  van  jaer  tot  jaer  grootelijcx 
toenemen,  ende  dat  alhier  zullen  connen  becomen  alle  't  gene  van  China  (tot 
eenen  redelijcken  prj-se)  zoude  moghen  vereyschen,  soo  het  ons  aen  geen 
geit  ontbreeckt.  Voorsz.  joncken  sijn  van  China  alhier  gearriveert  in  16,  17, 
18  a  20  daghen.  U.  E.  zullen  considereren  dat  alhier  als  in  Patana  de  beste 
fyne,  witte,  rouwe  z\-de  nyet  minder  en  can  worden  gecocht  dan  van  170  a 
180  ende  190  realen  't  picol,  f\"ne  po)ersu)cker  a  3j  ende  4  realen  't  picol, 
ende  andere  waren  gelijck  deselvighe  (als  U.  E.  by  desen  medegaenden  prijs 
current  can  sien)  van  ons  gecocht  sijn.  Dat  hier  tot  nu  toe  geen  quantitej-t 
f)"ne,  witte,  rouwe  syde  ofte  andere  goede,  gewrochte  sj-de  gebracht  en  is,  is 
oorsaecke  geweest,  dat  aen  deselvighe  noe)'t  redelijcke  avance  hebben  connen 
becommen.  Derhalven  sal  U.  E.  gelieven  t'  adv)-seren  wat  hierinne  begeeren 
gedaen  te  hebben,  can  U.  E.  op  voorsz.  pryse  advantagie  doen.  De  heeren 
hoeven  zulkcx  maer  te  advj'seren  ende  ons  van  contanten  fournieren,  't  en  sal 
alsdan  aen  geen  goede  sj'de  noch  quantite\t  gebreken.  Tot  leegeren  pryse  en 
hebben  geen  quantite\t  goede,  f\"ne,  rouwe  syde  te  verwachten,  't  en  ware, 
dat  U.  E.  geit  te  vooren  wilde  geven,  off  selffs  in  China  ten  merckt  costen  gaen. 
\\y  hebben  geseyt,  dat  alle  onse  comptanten  besteet  zijn,  ende  is  sulcx  ge- 
daen op  hope  van  secours,  dat  met  den  E.  heer  generael  Rejnst  ende  met 
een  andere  vlote  (die  wy  verme\-nen,  dat  na  U.  E.  advyse  op  den  herfst  1613 
zoude  volgen)  waren  verwachtende,  eer  den  peper  gepluct  soude  werden;  maer 
alsoo  tot  noch  toe  n}-et  gecomen  en  is,  sitten  in  eenen  soberen  staet  ende  we- 
ten nyet,  als  alschoon  alle  onse  uytstaende  peper  (die  met  de  cleeden  hebben 
gecocht)  worde  betaelt,  hoe  dan  noch  de  schepen  sul  lendepecheren,  want  geen 
geit  en  hebben  om  den  groeten  tol  te  betaelen,  ick  late  staen  zoo  qualijck 
betaelt  worden.  Wy  sijn  hierinne  al  wat  becommert,  doch  hebben  noch  goede 
hope  als  vooren  is  gese}t  op  den  E.  gouverneur-generael  Reynst,  ende,  soo 
Sijn  E.  lange  tardeerde  (dat  Godt  n\et  en  geve),  soo  hopen  de  saecken  even- 
wel te  redden.  Doen  d'  eerste  reyse  onse  comptanten  waren  besteet,  sijn  wy 
met  de  compste  van  't  schip  Dê-I/i  gesecondeert,  ende  't  geit  van  Dtl/f  mede 
voort  wesende,  andermael  van  den  Neptlnines  met  een  kiste  geit.  Ick  hope, 
als  dese  voort  sal  sijn,  dat  Godt  ons  van  gelijcken  ander  secours  sal  geven. 
Totte  depesche  van  de  schepen  na  't  vaderlant  sullen  w\-  van  noode  hebben 
omtrent  40.000  realen  aen  contant,  ende  dit  jaer  al  vooren  zijn  besteet  80.000 
realen,  ende  de  cleeden  ende  sandelhout  hebben  omtrent  70.  a  80.000  realen 
verstrect.  U.  E.  can  daeraen  considereren  als  de  Chinesen  toecomende  jaer 
een  groote  part\-e  f)'ne,  rouwe  ende  goede,  gewrochte  .s\-de  met  andere  ordi- 


10  Nov.  lol 4.  69 

narisse  waren  brengen,  gelijck  nyet  en  twijffelle  off  doen  zullen,  ende  zoo  de 
merct  met  de  cleeden  bedon-en  sy,  wat  contanten  toecomendejaer  voor  Ban- 
tam alleene  van  doen  zullen  hebben.  Van  al  't  geit  dat  dit  jaer  in  't  lant  ge- 
comen  is,  en  zijn  nyet  meer  dan  omtrent  19.500  realen  innewaerts  gegaen. 
Alle  de  rest  is  hier  gesmolten.  Voor  desen  waren  becommert,  waer  al  het 
sandelhout  van  Timor  souden  sly ten ,  doch  hebben  nu  bevonden  in  hoe grooten 
estima  't  sehnge  by  de  Chinesen  is,  ende  dat  jaerlijcx  by  hen  alleene  wel 
sooveele  can  worden  vertiert,  als  Timor  mag  opbrengen.  \Vy  hebben  partj^e 
in  Timor  verovert,  namentlijck  ontrent  1060  picol,  aen  eenen  Simsuan,  Chi- 
nees, vercocht  a  IS  realen  't  picol,  contant  te  betalen,  ende  is  daervan  wederom 
door  hem  een  part\e  a  23  en  25  realen  't  picol  vercocht.  Deze  avance  compt 
denzelven  wel,  want  heeft  aen  de  cleeden  van  ons  gecocht  over  de  2000 
realen  moeten  verliesen,  gelijck  mede  aen  eenighe  Chinese  waren  een  ander 
groot  stuck  gelts,  ende  noch  meer  met  den  joncke  door  hem  na  Timor  geson- 
den,  als  hierna  sullen  seggen. 

Wat  nu  desen  pangoran  gouverneur  ende  den  stant  van  Bantam  aengaet : 
nadat  wy  in  't  eerste  metten  E.  heer  gouverneur-generael  arriveerden,  heeft 
denselven  sich  over  Cotteels  zeer  beclaecht,  mede  dat  hem  zeer  leet  was  't 
ongeluck  alhier  geleden,  ende  dat  zulcx  n}"et  door  hem  en  is  geschiet.  Ende 
alsoo  alhier  zeer  qualijck  van  huysen  waren  versien,  gelijck  als  noch  zijn, 
soo  worde  den  E.  heer  generael  over  de  t\veede  ende  derde  handt  dage- 
lijcx  geporret  ende  zeer  instantelijcken  gepersuadeert,  dat  wederomme  een 
nieuwe  huys  souden  bouwen.  Hetselvige  is  lange  gerefuseert  op  alsulcken 
excuse,  dat  nyet  geraden  en  ware  wederomme  een  nieuw  huys  te  bouwen 
ende  groote  oncosten  te  doen,  dewyle  den  pangoran  de  voorige  huysen  zelfs 
hadde  doen  affbreken,  gelijck  mede  dat  alhier  van  den  peper  nyet  alleen  eenen 
al  te  onredelijcken  tol  moesten  betaelen,  maer  dat  depangoram  daerenboven 
van  alle  andere  waren,  die  voor  desen  geenen  tol  hadden  betaelt  ende  op  een  an- 
dere plaetse  wel  conden  lossen  zonder  yets  te  geven,  noch  eenen  tol  begeerde ; 
gaven  haer  oock  te  kennen,  dat  op  de  custe  vanMalabargrooterabondantievan 
peper  is  dan  hier,  gelijck  selfs  wel  conden  considereren  ende  veel  cooplieden  al- 
hier wel  bekent  was.  want 'ten  isgeen  20  jaren, dat  dezeplaetsezijnfrequentee- 
rende  ende  van  hier  geen  peper  worde  gehaelt,  ende  nochtans  en  heeft  er  noe\-t 
geene  inonse  landen  ontbrocken.  Item,  dat  den  coninckaldaer,  namentlijcken 
den  sammorijn  van  Calecut,  ons  grootelijcx  hadde  gebeden  ende  veele  aen- 
geboden,  dat  aldaer  zouden  comen  resideren  ende  een  casteel  bouwen.  Den 
pangoran  ende  veele  andere  betoonden  hierover  droevich  te  sijn.  maer  alsoo 
van  persuaderen  ende  aenporren  tot  bouwen  met  veele  schoone  woorden  nyet 
op  en  hielden,  ise\iitlijcken  't  woort  gegeven,  dat  wederomme  zouden  bouwen, 
ende  hebben  daertoe  pronsie  gedaen  ende  mette  timmerluyden  ende  metse- 


70  10  Nov.  1614. 

laers  gecontracteert.  Den  pangoran  zulcx  verstaende  heeft  hem  wederomme 
geretireert.endedatnaonsenoordeeleomdagehjcxvan  ons  metgrooteschen- 
ckagie  gebeden  ende  vereert  te  worden.  Want  alsoo  wy  gecontracteert  hadden, 
omme  een  huys  van  4j  a  5  vadem  hooch  te  timmeren,  opdat  de  zydewaren 
ende  cleeden  boven  bequameUjck  zouden  mogen  berghen,  alsoo  beneden  van 
de  wormen  ende  vochtichej-t  dickwils  grootehjcx  worde  beschadicht,  geHjck 
ons  was  aengese}'t  dat  den  pangoran  geerne  zoude  vergunnen,  mits  dat  wy 
n}"etbo\'en  zouden  woonen,  want  sulcx  in  geenderleye  maniere  wilde  toestaen, 
vermits  op  alsulcken  pretecxt  de  boven  oude  huysen  affgebrocken  heeft,  soo 
heeft  ons  ditto  pangoran  aengeseyt,  doen  wy  het  werck  zouden  beginnen  ende 
versochten  ons  soudeaenwysen,waerhy  het  huysbegeerdc  gemaeckt  te  hebben, 
van  wat  lengde,  wijtte  ende  hoochde,  dat  wy  souden  bouwen,  zoo  lanck  ende 
breet  als  selffs  begeerden,  maer  nyet  hooger  dan  de  Chinese  huyskens.  Even 
aldus  heeft  hy  met  d'Engelsen  mede  gehandelt;  ende  alsoo  'twerck  lieten  be- 
rusten, ons  excuserende,  dat  alsulcken  huys  ons  neyt  zeer  dienstich  was,  soo 
heeft  lange  daerna  doen  aenseggen,  dat  wy  den  top  4  vadem  hooch  souden 
maecken,  maer  de  sydemuyren  njet  meer  dan  2  vadem,  opdat  het  dack  op 
den  solder  neder  zoude  leggen;  daerop  weder  geantwoort  hebben,  dat  ons 
alsulcken  solder  nyet  conde  dienen.  Na  ick  verstae  sage  den  gouverneur  ons 
ende  d'Engelsen  liever  van  hier,  eer  hy  boven  den  solder  een  steenen  mu)r 
met  vensters  daerinnesoude  toestaen,  want  beelt  hem  uyt  diffidentie  inne,  dat 
sulcx  een  casteel  sj-  ende  daermede  den  meester  zouden  maecken,  in  voegen 
dat  noch  even  na  zijn  (hoewel  aireede  met  de  handelinge  van  dit  lieve  hu)-s 
meer  dan  een  jaer  gepasseert  is,  ende  de  materialen  daertoe  noodich  lange 
hebben  gehadt);  soo  hacst  geit  zullen  hebben  omme  de  oncosten  te  mogen 
fburnieren  sullen  eenige  cleyne  hu}-skens  maecken,  omme  ons  by  provisie  te 
behelpen.  Alsoo  in  't  Chinees  quartier  gestadelijcken  van  den  brant  grootelijcx 
werden  geplaecht,  zoo  hebben  de  Chinesen  het  geheele  quartier  meest  met 
steenen  huysen  betimmert,  ende,  na  wy  hooren,  soo  en  is  daer  nyemant  in 
Bantam  soo  wel  groot  als  cleyn, 't  en  ware  s}-ne  heeren  broeders,  off  hem  verdriet 
desen  trots  ende  precisheyt  van  den  pangoran,  ende  dat  w}'  n)"et  timmeren 
mogen  na  begeeren,  want  vreesen  soo  lange  sulcx  n)'et  en  doen,  dat  wat  anders 
voor  hebben.  'tEn  is  geen  wonder,  dat  W}\  d'Engelsen  ende  de  Chinesen  van 
desen  pangoran  gouverneur  soo  zeere  worden  gequelt,  dew)-le  hy  den  rechten 
coninck  zelfs,  veele  adel,  z)-ne  domesticques  ende  de  gemeente  noch  lastiger 
is,  in  maniere  dat  een  yder  sich  over  denselven  beclaecht.  Den  coninck,  die 
tegenwoordelijcken  al  drye  kinderen  heeft,  hout  hygelijck  een  kint  ende  geeft 
denselven  tot  zijn  hoffsonderhout  van  der  croonen  incompste  100.000  caixes 
daechs,  dat  is  omtrent  4  a  5  realen  van  achten,  ende  alsoo  hem  daermede 
qualijcken  can  generen,  soo  moeten  zyne  vrouwen  dagelijcx  cleetiens  schil- 


10  Xüv.  1^14.  71 

deren,  deweicke  dan  doet  vercoopen  tot  voorder  assistentie  van  't  gene  noodich 
heeft.  Hy  en  is  n\et  alleen  soo  caerich  tegen  den  coninck,  maer oock  met 
zyne  dr\-e  gebroeders,  den  adel  ende  domestyques.  lek  verstae,  dat  cortelings 
den  outsten  broeder  van  desen  pangoran  gouverneur  den  rechten  coninck 
eenichvoorspaeckgedaen  zoude  hebben,  mede  dateenen  treffel  ij  eken  edelman 
goetsmoets  binnengegaen  soude  vvesen  ende  hem  seer  versproocken  heeft, 
waeromme  de  Hollanders  ende  d' Engelsen  soo  qual3'cken  bejegenden  ende 
haer  nyet  en  liet  timmeren,  dewyle  sulcx  de  Chinesen  w^el  vergunden,  ver- 
toonende  ooek  'tgoet  ende  quaet  dat  van  ons  hadden  te  verwachten,  gelijck 
mede  dat  den  oppersten  paep,  die  van  seer  grooten  autorite\-t  ende  aensien 
is,  den  gemelden  pangoran  over  zekere  onredelijcke  daden  ende  uj-twendighe 
schijnheyliche\t  oock  seere  gestraft  heeft.  lek  en  weet  n}-et,  off  dit  warachtieh 
is,  maer  geloove  'tselve,  vermits  overlanghe  veele  diergelijcke  procedures 
hebben  gehoort.  Dat  w)-  mede  soo  precijs  op  alsulcken  hoochte  zijn  geweest, 
gelijck  d' Engelsen  noch  meer  doen,  en  is  nyet  alleen  omme  de  goede  como- 
diteyt  ende  preservatie  van  U.E.  goederen,  maer  quansuys  om  te  betoonen 
gelijck  off  door  het  quaet  tractement  van  den  pangoran  van  Bantam  n)-et  veel 
mentie  maeckten,  hoewel  zulcx  nyet  en  mej-nen  ende  de  saecke  heel  anders 
verstaen.  Want  soo  desen  man  wiste,  wat  mentie  daervan  maecken,  U.E.  soud 
wel  anders  getracteert  ende  geschooren  worden,  erger  dan  h}- de  Chinesen 
doet,  omme  U.E.  macht  te  brejdelen,  gelijck  n\-et  alleen  medebrengt  den 
den  superben  onwetenden  aert  van  dit  volck,  maer  oock  de  tirannighe  regee- 
ringe  die  zy  over  haer  e\"gen  ondersaten,  bijcans  gelijck  als  over  slaven,  ge- 
brujcken.  lek  en  twijffele  n}-et,  soo  w)-  ende  d'  Engelsen,  ofte  een  van  be)-den, 
onse  spillen  eens  begonden  te  packen,  gelijck  ofte  \vy  wilden  vertrecken,  oft 
zouden  van  desen  pangoran  wat  beter  getracteert  worden,  n}'ettegenstaende 
hem  hout  gelijck  off  daervan  geen  mentie  en  maeckte,  als  altemet  verthoonen 
den  welstant  ende  rijckdom  die  van  ons  sijn  genietende.  lek  achte,  dat  op 
d'eene  s)-de  U.E.  macht,  die  oock  van  veel  andren  zeerwertontsien,  endeten 
andren  de  vreese  van  'tvertreck,  desen  pangoran  in  thoom  houden  ende  dat 
U.E.  dieshalven  voor  Bantam  nyet  en  heeft  beeommert  te  zijn.  Soo  hy  j-ets 
doet,  can  U.E.  met  recht  hun  versekeren  ende  ter  wense  comen.  Dit  weet  den 
gouverneur  wel  ende  sal  daeromme  sich  wel  wachten  openbaerlijcke  oorsake 
te  geven.  Den  pangoran  en  can  nj-et  verstaen,  waeromme  jaerlijcx  zoo  grooten 
macht  van  schepen  in  'tlant  compt  ende  wederommesoo  wej'nich  naHollant 
keeren.  Hem  dunct,  gelijck  hem  d' Engelsen  'tselve  interpreteren,  dat  de  coop- 
handel  sulcx  nyet  mede  en  brenght,  noch  n>et  en  can  lyden,  maer  dat  s)-  om 
andere  staten  t' incorporeren.  Hoe  nut  ende  bequaem  dese  plaetse  is,  sullen 
voor  dees  tijt  nyet  verhalen,  maer  volgens  U.E.  ordre  nj-et  naerlaten  te  doen, 
wat  den  dienst  der  compaignie  soude  mogen  vereyschen,  want  soo  langhe  hier- 


72  10  Xov.  1614. 

omtrent  geen  andere  versekerde  plaets  en  hebben,  moeten  alhier,  sooveel 
mogelijck  is,  vrientschap  mainteneren  om  U.  E.  welstants  wille.  Soo  soude 
ick  wel  gaerne  willen  hooren,  wat  in  dese  saecke  best  gedaan  sy,  want  het  n)-et 
alleen  hier,  maer  oock  over  geheel  Indien  onmogelijcken  is,  dat  w)-  U.E.  goe- 
deren, welstant  ende  vryheyt  met  goede  woorden  zonder  discentie  souden 
connenbewaren.  Hetbeste  tedoen  salmetGodes  hulpe  nyet  worden  nagelaten. 
Om  eene  fnrteresse  te  maecken  tot  versekeringhe  van  U.E.  goederen,  hooft- 
capitael  ende  eenen  generaelen  rendevous,  en  is  na  onsen  oordeele  onder 
correctie  geen  bequamer  plaetse  dan  eene  van  degene,  die  omtrent  dese  straet 
Sunda  zijn  gelegen,  'tz}-  dan  in  de  straet  binnen,  off  buj-ten.  My  dunct,  dat 
se  Jhoor  te  prefereren  zijn.  De  Chinesen  wilden  wel  dat  all  eene  hadden  ;  sy 
seggen  ons  welhaest  souden  volgen  ende  b}-  comen.  Van  voorsz.  Simsuan, 
die  met  U.E.  traff)'cque  tot  goeden  staet  is  gecomen,  wort  ons  seer  aengepresen 
een  eylant,  Pulo  Bisi  genaempt,  gelegen  in  dese  straet  Sunda,  ende  verstaen, 
dat  aldaer  seer  goede  bequamicheden  zijn,  namentlijcken  een  goede  reede, 
goet  varsch  water,  hout  ende  steen,  tot  calck  ende  metselen  bequam,  en  dat 
het  lant  oock  goet  is  omme  daerop  rijs  te  planten.  Denzelven  en  wenscht  nyet, 
dan  dat  met  ons  ende  allen  den  z}-nen  aldaer  mochte  resideeren.  Het  schijnt 
dat  hiertoe  nyet  wel  en  connen  comen,  als  men  op  d'eene  sj'de  aensiet,  dat 
de  compaignie,  dese  saecke  by  de  hant  nemende.  Bantam  haest  zouden  moeten 
verlaten.  Maer  hiertegens  heeft  U.E.  te  considereren,  dat,  soo  een  plaetse 
hadden  geocupeert,  aldaer  den  Chinesen  handel  ende  geen  peper  soude  ont- 
breecken,  want  sy  en  can  by  de  Javanen  n\et  gegeten  worden.  Wat  handel 
souden  de  Chinesen  ofte  d' Engelsen  tot  Bantam  connen  doen,  als  U.E.' met 
dese  stadt  in  oorloghe  waren?  D' Engelsen  weten  ons  seer  wel  te  seggen,  zoo 
wy  van  hier  vertrocken  ende  met  den  pangoran  in  questie  geraecten,  dat  den 
handel  met  haer  oock  gedaen  soud  zijn,  ende  wederomme  reciproquelijck,  soo 
s)-  sulcx  aenvangen,  dat  wy  mede  n\-et  souden  connen  doen.  U.E.  gelieve  de 
sake  rypelijcken  inne  te  sien,  daerop  te  resolveren  ende  na  haren  welgevalle 
ordre  te  geven.  Ick  achte,  ende  m}-  dunct,  dat  de  saecke  soolangegetrej-neert 
ende  gedebateert  sal  worden, totdat  ons  alhier  met  versoetinghe  ende  beter  trac- 
tement  sullen  laten  genoegen,  off  door  inlantsche  discentie  een  ander  ongevall 
becomen  (welck  Godt  nyet  en  geve),  want  'ten  can  aldus  nyet  langer  bestaen : 
den  rechten  coninck  sal  coninck  off  njet  moeten  sijn.  Ickengelooven)"et,  soo 
het  tot  voorsz.  sake  quame,  dat  de  Portugesen  ofte  Spaignaerden  alhier  souden 
worden  vertrout  ende  tot  assistentie  ontboden,  want  haren  name  teodieuxis. 
In  onsen  voorgaenden  hebben  geseyt,  dat,  terwjlen  met  den  E.  gouverneur- 
generael  tot  Jaccattra  waren,  dat  den  pangoran  den  onsen  liet  weten  ende  be- 
laste, dat  zy  datelijcken  den  gouverneur-generael  tot  Jaccattra  souden  advy- 
seren,  alsdat  hier  eenige  Portugesen  van  Mallacca  in  ambassate  quamen  ende 


10  Nüv.  lol4.  73 

al  cjeresolveert  was  haerlieden  gehoor  te  geven.  \V\'  en  hebben  daervan  nj'et 
anders  connen  vernemen,  ende  achten  dit  eenen  Moorsen  treek  geweest  te 
sijn,  omme  te  sien,  als  hy  hem  veynsde  mette  Portugesen  t'allieren,  hoe  wy 
ons  souden  houden,  ofte  soo  s}-  viantelijck  aenquamen,  wat  assistentie  sou- 
den doen. 

10.  Jaccattra aengaende.  Voor  desen  hebben  gesex^t  wat  hu}sen  aldaer gebout 
Jacatra.  ^ijn.  Den  coninck  heeft  van  den  arack,  rijs,  boonen  ende  andere  vivres  diver- 
se reysen  eenen  tol  gee\scht,  doch  hem  met  eenige  vereeringe  ende  schoone 
woorden  laten  uytstellen,  maer  en  sal  daervan  niet  dessisteren,  alsoo  't  desen 
coninc  nyet  dan  om  geit  te  doen  en  is.  Het  valt  seer  moyelijck  eenige  goede- 
ren alhier  te  laden  ende  lossen  door  de  droochte  van  't  incomen  der  riviere, 
hoewel  van  binnen  veel  schoonder,  dieper  ende  breeder,  dan  die  van  Bantam 
is.  Dit  jaer  zijn  alle  de  schepen  aen  d'  eylanden  van  Jaccattra  verdubbelt  ofte 
versien  onder  pretext,  dat  voor  soo  een  sterffte  vreesden,  als  d'  Engelsen  aen 
Pulo  Panjang  gebeurde.  Daar  is  tusschen  den  coninck  van  Bantam  ende  Jac- 
cattra onsenthalven  een  seer  grooten  jalousie,  ende  alsoo,  na  hier  seggen,  die 
van  Jaccattra  feudatairie  van  desen  is,  soo  is  den  coninck  van  Jaccattra  uyt 
den  naem  van  desen  jongen  coninck  alhier  ontboden,  omme  soo  z)-liedenver- 
lu\-den  met  persoonele  rescontre  de  vrientschap  te  renouveren,  ende  wech 
te  nemen  't  misnoegen,  dat  door  quaetwillege  geesten  tusschen  hun  wort 
gestroeyt.  Ditto  coninck  liet  eerst  verlu\-den,  dat  hij  wilde  gaen,  maer  heeft 
hem  daernae  geexcuseert.  lek  achte,  soo  hy  wiste  dat  den  jongen  coninck 
hem  zelfs  van  herten  ontbode,  dat  ditto  magistejl  wel  soude  gaen,  omme 
hem  aen  de  regieringe  te  helpen ;  maer  alsoo  vreest,  dat  het  is  een  gemaeckt 
werck  van  den  pangoran  gouverneur,  om  hem  in  handen  te  crygen,  soo  en 
sal  ditto  magiste\'t  van  Jaccattra  sich  n)-et  lichtelijck  herwaerts  begeven. 

11.  Voor  desen  sal  U.E.  verstaen  hebben,  alsdat  door  den  E.  heer  generael  Bot 

,,  ^^        bv  provisie  tot  Japara  een  nieuw  comptoir  gestabileert  s\',  ende  is  voorder  van 
Mataram.      '    '^  .  ,  ' 

zijn  E.  den  commandeur  van  Surck  zaliger  na  den  Mattaran  in  ambassate 

gesonden,  vermits  verstaen  hadden,  dat  ditto  magisteyt  zeer  na  ons  was  wen- 

schende,  omme  te  sien  wat  hy  begeerde,  ende  off  aldaer  mettertijt  tot  U.E. 

versekeringhe  )ets  groots  conde  werden  verricht.  Alsoo  desen  Mattaram  in 

'tlant  zeer  machtich  is, na  deheerschappyevan  geheel  Java  tracht,  wort  h)' van 

de  meeste  coningen  seer  ontsien,  want  dagelijcx  op  sijn  vj-anden  is  advance- 

rende,  ende  en  heeft  dese  ambassade  de  coningen  van  Bantam  ende  Jaccattra 

nyet  wel  behaecht;  doch  is  in  den  Mattaran  zeer  aengenaem  geweest,  ende  sijn 

aldaer  magnifyckelijck  onthaelt.  U.E.  sullen  verstaen,  als  dat  voorsz.  Mattaran 

voor  desen  ordre  gegeven  heeft  aen  de  coningen  van  Japara ,  soo  daer  Hollanders 


74  10  Nov.  lol  4. 

quamen  ende  volck  aeti  lant  begeerden  te  leggen,  dat  s)-  die  plaetse  zouden 
geven  sonder  hun  van  in,  offte  uytgaende  goederen  yets  te  doen  betalen. 
Hierop  is  aldaer  volck  gelaten.  Ende  alsoo  van  Surck  aen  den  keyser  selfs  ver- 
sochte  oft  aldaer  een  steenen  hu\"s  mochten  maecken,  soo  en  is  sulcx  n\-et 
alleene  vergunt,  maer  geantwoort,  maect  een  casteel,  oft  zoo  ghy  een  huys  be- 
geert, [maect]  hetzelvigesoosterck,  dat  ghy  u  tegens  u  vyanden  voor  een  aan- 
loop daerinne  cont  diftenderen  tottertijt,  dat  ick  (zeyde  den  Mataran)u  mach 
assisteren.  Ick  en  ben  geen  coopman  als  die  van  Bantam  ende  Sorbaya,  begeere 
geen  tol  van  incomende  noch  }-utgaendegcederen,wanthebbegenoech,  ende 
my  ontbreeckt  n)-ets.  Wete  wel,  dat  ghylieden  nyet  en  compt,  om  't  lant  van 
Java  in  te  nemen ;  Grissi  en  Jortan  hebbe  gewonnen,  ick  gae  nu  Sorba}-a  innemen 
ende  sal  alsdan  aen  den  generael  (soo  h)'  'tbegeert)  Jortan  schencken;  tegen 
die  van  Bantam  hebbe  geen  oorloge,  maer  doen  sy  u  overlast,  40  goraps  offte 
gale}'en  wil  ick  u  tot  assistentie  geven,  doet  daerover  wraecke.  Wat  voorder 
particulariteyten  gepasseert  zijn  commen  de  heeren  permedegaendejournael 
sien.  Van  Surick  is  enfin  met  den  ke}"ser  veraccordeert,  dat  lot  Japara  een  steenen 
huys  sullen  maecken  ende  aldaer  mogen  handelen,  sonder  van  in  ofte  u)'t- 
gaende  goederen  )'ets  te  betalen,  mits  dat  den  Mattaran  daerentegen  weder- 
omme  sullen  assisteren,  ende syne  armada  te  water  rescontrerende,  geen  hinder 
off  affbreuck  doen.  Perordrevan  den  Mattaran  wordende  materialen,  als  hout, 
steen  ende  calck  door  den  gouverneur  van  Kendal  geprepareert,  ende  sal  door 
den  E.  heer  generael  met  eerste  gelegentheytderwaerts  een  ervaren  persoone 
worden  gesonden  met  ordre,  hoe  ende  wat  sullen  bouwen.  De  legers  van  den 
Mattaran  ende  den  coninck  van  Sorbaya  sijn  in  Septembris  lestleden  aen  den 
anderen  geweest.  Men  seyt  datter  van  den  Mattaran  40.000  ende  van  Sorbaj-a 
10.000  man  gebleven  z\-,  hetwelcke,  seggen  alhier,  voorden  coninck  van  Sor- 
baya een  groote  nederlaghe  is,  ende  voor  den  Mattaran  n}"et  mach  maecken, 
alsoo  te  populeux  van  volck  is,  in  voegen  dat  njxt  en  twijffelen,  offte  sal 
meester  worden  ende  noch  voorder  attenteren. 

Voorsz.  Mattaran  hout  zijn  residentie  omtrent  5  a  6  dagen  reysens  van  Japara 
in  'tlant,  alwaer  diverse  groote  populeuse  steden  zijn,  ende  'tlant  uytnemende 
abondant  van  rijs  ende  andere  vivres  is ;  alle  de  rijs,  die  over  de  geheele  cust 
van  Java  naer  Malacca,  Jhoor,  Amboina  ende  Banda  wert  vervoert,  wort  meest- 
al van  hier  geladen.  Den  alderbesten  rijs  can  hier  voor  omtrent  10  realen  van 
achten  werden  gecocht,  ende  alsoo  nyet  en  twijffelen,  ofte  sullen  tot  Japara 
sooveel  rijs,  boonen  ende  andre  vivres  connen  becomen,  als  onder  alle  de 
schepen  van  noode  hebben  ende  in  de  Molucques  can  worden  vertiert,  soo 
is  by  den  E.  heer  generael  ende  raet  gearresteert,  dat  voortaen  in  Maccassar 
noch  Grissi  geen  vivres  meer  sullen  worden  gecocht,  alsoo  aldaer  wel  een  cent 
dierder  sijn  ende  dese  plaetsen  zeer  ongelegen  zijn  ;  in  voegen  dat  in  Grissi 


10  Nov.  lol  4.  75 

ende  Maccassar  noch  min  van  voor  desen  te  doen  sal  wesen,  derhalven  sal 
volgens  U.E.  ordre  de  lichtinghe  der  comptoiren  deser  plaetsen  in  deliberatie 
worden  geleyt.  DePortugesen  brengen  aldaer  jaerlijcx  een  zeer  groote  menich- 
te  van  cleeden,  dewelcke  vercoopen,  gelijck  den  onsen  mede  worden  gedaen, 
tegens  omtrent  een  cent  avanco,  nemende  wederomme  in  retour  nagelen, 
noten  en  foelye,  die  de  Javaense  joncken  u_\'t  Amboina  ende  Banda  zijn 
brengende.  De  foeh'e  hebben  dit  jaer  tot  Grissigecochta  100  realen  debhaer, 
noten  a  20  realen  ende  daerinne  een  impleo  gedaen  van  40.000  realen,  het- 
welcke  met  vijff  joncken  na  Mallacca  is  gevoert.  Gaven  wy  ons  zelven  in  de 
Molucques  sooveel  n_\"et  te  doen,  men  zoude  haer  met  eenige  jachten  lichte- 
lijcken  connen  betrappen.  Den  coninck  van  Sorbaya  en  wenscht  oock  anders 
nyet,  omme  van  den  buyt  mede  te  mogen  de)-len,  n\-ettegenstaende  sijn 
eygen  joncken  aen  de  Fortugesen  laet  bevrachten.  Van  hierbecomendeBan- 
danesen  het  secours,  daerop  trotseren  ende  hun  onderhouden.  Den  coninck 
van  Sorbaj-a,  off  de  regierende  van  synentwegen  (alsoo  absent  was),  zijn  in 
Augusto  voorleden  andermael  geinsinueert  door  den  commandeur  Steven 
Doensz.  ende  gouverneur  Jaspar  Janssen,  alsdat  hare  joncken  van  Banda  sou- 
den houden,  alsoo  onse  vyanden  door  hen  versterct  werden,  off  souden  ge- 
nootsaect  zijn  dezelve  V)'antelijck  aen  te  tasten,  al  souden  wy  hieromme 
Grissi  verlaten,  waerop  van  een  van  de  principalen  geantwoort  werde,  dat  hy 
de  schippers  van  de  joncken  soude  waerschouwen,  ende  wy  onse  geliefften 
mochten  doen.  Cattoene  garen  is  'teenige  retour,  dat  ons  voortaen  van  Grissi 
sal  geworden,  ende  eenige  weynige  Chinese  waren  van  cleen  importantie. 
Van  Maccassar  sullen  voortaen  geen  retour  altoos  becomen. 

12.  Van  Succadana  hebben  dit  jaer  becomen  een  part\-e  diamanten,  costende 

incoops  ƒ  11.158  —  19  —  10,  ende  n)-et  meer,  ter  cause  van  d' Engelsen,  want 
alzoo  z}-lieden  met  een  prauwe  de  riviere  van  Landa  (alwaer  de  dyamanten 
worden  gedoocken)  opwaerts  waren  gevaren  en  tusschen  de  clippen^oo  hooge 
gecomen,  dat  selfs  n\'et  en  dorsten  bestaen  verder  te  gaen,  maer  het  touw, 
daermede  hun  op  lieten  trecken,  afsneden,  zijn  door  de  wilden  twee  van  hun 
volck  met  vergiftige  pylen  geschoten,  zoodat  daernae  door  vreese  van  d'  En- 
gelsen in  8  maenden  tijt  nyet  aff  zijn  gecomen.  De  coninginne  van  Succadana 
heeft  hun  wederomme  af  ontboden  ende  versekeringhe  toegesonden,  zoodat 
achte  den  onsen  wederomme  goede  partye  dyamanten  sullen  becomen.  Door 
medegaende  brieven  van  den  oppercoopman  Everardt  Dej-n  can  U.  E.  sien, 
wekken  spijt  ende  trots  hem  door  den  Engelsen  andermael  is  aengedaen, 
omme  denselven  in  disgratie  van  de  coninginne  te  brengen.  Naer  medegaende 
rekeninghe  sullen  de  heeren  sien,  alsdat  de  oncosten  die  in  Succadana  wer- 
den gedaen,  ontrent  sooveele  bedragen  als  op  de  coopmanschappen  avan- 


Saeka- 
dana. 


76  10  Nov.  1614. 

ceren,  die  door  ons  derwaerts  worden  gesonden.  W}'  en  zouden  oock  niet 
goet  achten,  dat  U.  E.  dese  plaetse  d'  Engelsen  Hete,  maer  veel  eerder  Mac- 
cassar.  Wat  revenge  op  die  van  Bengermassing  gedaen  ende  tegen  die  van 
Sambas  geattenteert  is,  sullen  de  heeren  wel  verstaen  hebben,  gelijck  mede 
dat  den  onsen  alsnu  in  Succadana  in  vrede  laten. 

13.  Uut  de  Molucques,  conforme  de  belofte  van  den  E.  gouverneur-generael 
Boeton.     gQ^-fi^^  ^ijn  wederomme  35  soldaten  in  Boutton  gesonden  endedesen  coninck 

is  noch  meereyssende,  gelijck  mede  een  goede  part}-e  roers  ende  stormhoeden, 
als  oock  een  meester  smit  ende  timmerman,  die  verstant  mochten  hebben  om- 
me  de  fabrycken  van  galej-en  teconnen  ordonneren.  Hyse}t,datalsdan  van  sijn 
eygen  volck  eenige  wil  doen  maecken,  d'eene  voor  hem  ende  d'andere  voor 
ons,  dewelcke  presenteert  met  zijn  volck  te  doen  mannen  ende  in  de  MoUuc- 
ques  brengen  ;  wat  daervan  zoude  vallen  connen  nyet  weten,  maer  dit  sullen 
de  heeren  van  Botton  verstaen:  op  deses  conincx  ambassate  voorslach  is 
den  tocht  op  Solorgedaen  en  dat  casteel  verovert.  Dat  h)-ons  twee  bolwercken 
in  zijn  lant  heeft  doen  maecken  ende  versterckinghe  van  garnisoen  versoect, 
is  ter  oorsaecke  den  coninck  van  Maccassar  ende  eenighe  van  zijn  e)-gen  adel 
vreest,  want  de  croone  by  hem  eerst,  ick  en  weet  n)-et  met  wat  recht  off  on- 
recht, geusurpeert  ende  becomen  is,  soeckende  alsoo  met  ontsach  van  den 
onsen  den  oorloge  als  rebellie  te  weeren  ende  aen  zijn  nacomelingen  een 
vasten  vredigen  staet  nae  te  laten.  Dit  lant  is  tamelijcken  populeuxvan  volck, 
maerzijn  zeerarm,  doch  tot  onderhout  van  lijfftochten  wel  versien;  gebru)cken 
tot  gerieff  van  haren  merctganck  cleene  viercante  cattoene  lapkens,  schaers 
drye  vingeren  breet.  Hier  is  een  uutnemende  schoone  baya  ende  reede,  voor 
alle  winden  besloten,  daer  menichte  van  groote  schepen  connen  leggen,  ende 
seer  goede  gelegenhe}-t,  om  schepen  te  versien,  gale}-en  ende  fregatten  te 
maecken.  Waren  w)-  maer  van  timmerluyden  ende  smits  versien,  als  in  Indien 
mogen  wenschen,  want  daer  is  een  seer  schoon  hout.  Den  coninck  heeft  soo 
schoone  coorcorren,  die  by  hun  zelfs  sijn  gemaeckt,  als  oyt  in  India  hebbe 
gesien.  Negocie,  omme  )-ets  te  vercoopen  off  coopen,  en  is  hier  geen  altoos 
te  doen. 

14.  De  victorie  van  Solor  sullen  de  heeren  par  den  Stvarten  Lcanv  ende  Der 

Solor  en     Veervi€i  verstaen  hebben.  Schot  zaliger  haddedezelvige zeer hoochvoorgedra- 
Timor.  ,     ,  ,  ,     .  ,      ,   ,  i  ••r<-  . 

gen,  maer  hebben  nu  vr)-  wat  verandermge  verstaen,  doch  hope  ende  twijitele 

oock  n)-et  off  zullen  evenwel  tot  een  heerlijcken  stantgeraecken.  't  Is  gebeurt, 

dat  capite)-n  Schot  zaliger  Solorveroverthebbende,eenighePortugesen,mesti- 

cen  ende  2  dominicaner  monicken  op  den  eet  van  trouwicheyt,  die  hem  deden, 

toegestaen  heeft,  dat  op  een  sekere  plaetse  Laxentouegue  genaempt,  nyet 


10  NüV.  1614.  77 

verde  van  't  casteel  Solor  gelegen,  souden  blyven  resideren.  Dese,  die  na  haer 
gewoonte  van  eenen  eet  geen  mentie  en  maecken,  ick  late  staen  in  alsulcken 
cas  als  dit  is,  hebben  sooveele  gedaen,  dat  op  wederkeeren  van  Mallacca  van 
eenen,  die  te  vooreii  capitein  te  water  was  ende  tydinge  brochte,  dat  van 
Mallacca  een  armade  tot  assistentie  zoude  comen,  alle  de  Christenen  nevens 
haer  tegens  't  casteel  gelevanteert  zijn,  ende  den  onsen  d'  oorloghe  aendoen. 
Van  sekere  Portugesen  is  den  gouverneur  ende  verscheyden  officieren  ver- 
geven geweest,  doch  werden  geholpen.  Die  van  't  dorp  Farma  genaempt, 
den  onsen  sekeren  spijt  en  trots  contrario  haren  eet  aengedaen  hebbende,  soo 
heeft  den  gouverneur  Adriaen  van  de  Velde  met  Melis  Andriessen,  schipper 
van  de  Halve  Maen,  den  luj-tenant  van  't  fort  ende  27  mosquettieren  een  tocht 
daerop  gedaen,  hetzelvige  ingenomen,  ende  eenige  hoofden  gestrafft.  Maer 
alsoo  omme  de  plunderinghe  van  't  dorp  wat  lange  tardeerde,  soo  sijn  van 
ontrent  2000  boeren  (u)  t  het  geberchte  vergadert)  omringt  geworden.  Den 
gouverneur,  hem  alsoo  verde  van  de  strande  omsingelt  vindende,  heeft  daer- 
doore  geslagen,  maer,  alsoo  den  wech  lanck  was,  cru}-t  en  loot  failleerde,  is 
ditto  gouverneur,  gelijck  mede  voorsz.  schipper  met  7  soldaten,  van  alle  de 
p)-len,  die  onder  wegen  ontfangen  hadden,  doot  gebleven,  ende  zijn  alle  de 
andere  zeer  gequetst  geworden.  Den  gouverneur  quam  noch  levendich  tot  aen 
de  strande  b)-  de  boot,  maer  den  onsen  worden  gedrongen  hem  aldaer  te  ver- 
laten. De  vyanden  zijn  hierdoor  zeer  gecourageert,  ende  is  het  fort  tegenwoor- 
delijcken  in  eenen  soberen  staet,  doch  2  jachten  zijn  doordenE.  gouverneur- 
generael  Bot  met  een  goet  secours  aireede  derwaerts  gegaen,  soodat  wy  hopen 
de  sake  geen  last  zal  h-den.  Dit  is  wat  Solor  aengaet,  daervan  te  vooren  vry 
breet  geschreven  is.  Op  Timor  en  zijn  n}et  dan  he3'denen  ende  verscheyden 
coninckrijcken,  die  't  onswaerts  wel  gesint  zijn,  doch  zijn  onwetende  rustico 
menschen,  die  van  Godt  geen  kennisse  hebben,  ende  na  wy  van  de  predicanten 
verstaen,  zoo  is  goede  apparentie  dat  een  van  de  coningen  met  zijn  onder- 
saten door  haer  ter  Christelijcke  religie  sullen  worden  gebracht,  hetwelcke 
(soo  't  Godt  geve)  een  heerlijcke  sake  zoude  zijn. 

Alsoo  de  predicant  van  den  Broeck,  die  daer  n)'et  en  dient,  metten  eersten 
alhier  sijn  verwachtende,  souden  aldaer  wel  eenighe  andere  leeraren  hooch- 
noodich  zijn. 

Toucherende  den  handel  in  Timor :  connen  jaerlijcx  zooveel  sandelhout  be- 
comen,  als  in  China  ende  op  de  Custe  can  worden  vertiert,  hetwelcke  ontrent 
3000  picol  is,  ende  dat  tot  zeer  geringen  prijs,  namentlijcken  tegen  ontrent 
5  a  6  realen  't  picol,  gelijck  mede  een  goede  partje  was  tegens  ontrent  5 
realen  't  picol.  Van  capitael  hebben  dese  plaetse  wel  versien  gehadt,  maer  en 
hebben  door  gebreck  van  jachten  geheel  weynich  connen  doen,  ende  op  Ti- 
mor nocli  een  partje  houts  (welk  gecocht  hadden)  moeten  laten.  Wy  hadden 


78  10  Nov.  1614. 

ommentom  aen  de  vrienden  goede  ordre  gegeven,  dat  Solor  door  een  van  de 
schepen ,  herwaerts  comende,  zouden  laten  aendoen.Van  den  gou  verneur  Reael 
is  den  Lcetnv  viet  Pylen  dervvaerts  gedistineert  geweest,  maer  alsoo,  nae  haer 
zeggen,  Solor  nyet  conden  besej'len,  is  aidaer  mede  een  goede  partye  geble- 
ven, in  voegen  dat  van  sandelhout  geheel  gedisprovideert  zijn,  ende  geen  aen 
de  Chinesen  zullen  connen  verhandelen,  doch  hopen  hierinne  te  versien.  Voor 
desen  hebben  geseyt  hoe  zeer  de  Chinesen  na  den  handel  van  Timor  waren 
trachtende,  ende  omme  die  voor  U.  E.  alleene  te  behouden,  is  voor  de  eerste 
reyse  door  den  E.  heer  generael  Bott  ende  ons  ordre  gegeven,  dat  geen 
joncken  altoos  op  Timor  souden  laten  handelen,  maer  alsulcken  prerogative 
mainteneren,  als  van  de  Portugesen  hebben  gewonnen,  hetwelcke  alsoo  door 
den  onsen  naergecomen  is.  Want  alsoo  de  joncke  van  eenen  Simsuan  onsen 
principaelsten  coopman  alhier  residerende,  onder  pretext  van  vrientschap 
ende  een  pas  op  Solor  aen  Timor  was  geloopen,  hebben  denzelven  doen  ver- 
trecken,  ende  is  alhier  wederomme  gekeert  gelijckvertrocken  was,daeromme 
degeinterresseerden  hun  nj'et  wej^nich  ontstelden.  Een  andere  Chinese  joncke 
is  uyt  China  mede  recht  op  Timor  geseylt;dese  hebben  mede  doen  vertrecken, 
doch  hadde  aireede  een  goede  partye  hout  becomen.  Sy  lichten  de  schip- 
per daeruyt  ende  setteden  wederomme  den  stu}-rman  van  de  Halve  Maen 
daerinne,  om  ditto  joncke  aen  't  fort  Henricus  te  brengen,  maer  alsoo  door 
contrarie  stroom  ende  wint  beneden  d'  eylanden  dreven,  heeft  hy  de  joncke 
alhier  voor  Bantam  gebracht;  gearriveert  zijnde,  hebben  wy  daerinne  volck 
per  forme  geset,  omme  te  sien,  hoe  hem  de  zaeckesoude  gedragen,  endesulcx 
den  pangoran  doen  aenseggen.  Hy  antwoorde  daerop,  dat  de  joncke  nu  op 
zijn  reede  was  ende  wy  daermede  n}-et  en  hadden  te  doen;  off  de  Portugesen 
(zeyde  hy)  voor  desen  quaet  hebben  gedaen,  wilt  gh}-  't  daeromme  mede 
doen?  doch  en  heeft  ons  selffs  daervan  noeyt  gesproocken.  De  joncke  heb- 
ben wy  gerelascheert  op  conditie,  soo  wederkeere,  dat  schip  en  goet  naer- 
maels  verbeurt  sal  worden  gemaeckt.  B}-  den  E.  gouverneur-generael  ende 
raet  is  gearresteert,  ende  dienvolgende  na  Solor  geordonneert,  dat,  soo  weder- 
omme eenighe  joncken  op  Timor  rescontreren,  alle  prijs  zouden  maecken, 
ende  hebben  hiervan  oock  openbare  uytstroying  off  waerschouwing  gedaen, 
in  voegen  dat  wy  hopen  U.  E.  dien  handel  alleen  sullen  behouden,  tens)- 
denselven  daermede  doorgaen,  alsoo  nyet  en  trachten  dan  U.  E.  't  spits  te 
laten  affbyten,  den  arbejt  ende  oncosten  doen,  ende  mette  vruchten  ende 
proffyten  van  dien  doore  te  gaen. 

15.  In  Banda  en  is  van  den  onsen  in  anderhalff  jaer  nyet  gehandelt,  maer  heb- 

Banda.     i^^j^  j^^^j.  ^jjg  ^^  Bandanesen  openbare  oorloghe  aengedaen  ende  30  a  40 

man  afgeslagen,  zoodat  tegenwoordig  geen  nooten  noch  foeh-e  altoos  sijn 


10  Nov.  1614.  79 

hebbende.  Den  onsen  hebben  bycans  't  geheele  fort  in  calck  en  steen  gemaect, 
maer  n\et  anders  connen  doen.  Aen  die  van  Grissi  ende  Maccassar,  als  vooren 
is  gese\t,  hebben  de  Bandanesen  haer  foel)-e  ende  noten  verhandelt,  deweicke 
door  de  Portugesen  ut  supra  van  de  Javanen  weder  gecocht  sijn.  Al  connen  de 
Bandanesen  het  fort  n>et  doen,  wat  nut  doet  't  selve  U.  E.  in  desen  stant?  lek 
verstae,  dat  de  Bandanesen  denzelven  weder  op  een  nieuw  met  missive  hebben 
ontboden,  ende  sylieden  soo  derwaerts  als  na  Amboina  gesint  zijn  te  gaen. 
Banda  moet  t'  ondergebracht  worden  ende  moeten  aldaer  in  't  velt  domineren, 
off  't  en  sal  met  Banda  noch  Amboina  n)'et  zijn.  Al  hebben  w}'  macht  genoech 
in  Indien  en  al  is  sulcx  licht  om  doen,  soo  en  sien  nochtans  geen  middelen  om 
sulcx  t'effectueren  ende  d'  Engelsen  te  prevenieren.  Ware  dit  gedaen,  die 
van  Lua  noch  Combello  en  souden  (soo  ick  mej'ne)  geen  hoornen  opsteken, 
noch  alsulcken  moetwille  plegen  als  tegenwoordelijcken  zijn  doende.  Hieraen 
connen  de  heeren  eensdeels  considereren,  hoe  costelijck  haer  valt  ende  wat 
daer  wort  versuympt,  alle  de  schepen  ende  macht  in  de  Molucques  te  houden. 
Wy  en  sullen  nyet  naerlaten  tot  den  welstant  te  vervoorderen,  al  't  gene  in 
onsen  vermoge  sy. 

Toucherende  Amboina.  Den  handel  der  cleeden  wort  aldaer  geheel  bedor- 
ven door  de  menichte  der  Portugese  goederen,  deweicke  door  de  Clingen  ende 
Javanen  van  Maccassar  ende  Java  aldaer  worden  gebrocht.  Daer  is  dit  jaer  een 
groot  gewas  nagelen  gepluckt.  Capite\'n  Hitto  zelve,  die  van  Lua,  Combello, 
Lusidi,  ende  in  somma  alle  de  plaetsen,  hebben  haer  nagelen  wel  dr)-e  maen- 
den  na  d'  Engelsen  opgehouden,  aleer  aen  d'  onsen  op  haren  schuit  leveringe 
deden.  VVy  en  twijffelen  oock  njet  soo  gecomen  waren,  off  souden  een  schip 
vol  nagelen  gecregen  hebben,  maer  alsoo  achterbleven  heeft  Sr.  Cotteels 
meest  alle  de  nagelen  becomen,  ende  hebben  w)-  van  daer  alhier  den  geheelen 
last  van  't  schip  Oraigne,  namelijck  705263®  nagelen,  ontfangen.  Dit  zijn  de 
vruchten  van  den  arbey  t,  die  wy  onder  anderen  verleden  jaer  in  Amboina  tegen 
d'  Engelsen  hebben  gedaen,  ende  dat  in  alsulcker  voegen,  dat  hun  nochtans 
met  redenen  over  ons  nyet  en  connen  beclagen,  al  hoewel  per  nijt  van  eenige 
van  d'  onsen  gese)-t  wort,  dat  U.  E.  over  onse  handelinge  in  Amboina  tegen 
d'  Engelsen  gedaen  (sonder  \ets  gevoordert  te  hebben)  van  de  conincklijcke 
magisteyt  van  Engelant  groote  molestatie  sullen  l)"den.  De  heeren  gelieven 
(na  goede  consideratie)  selfs  te  oordeelen,  dat  d'  Engelsen  verleden  jaer  nae 
Amboina  nyet  gegaen  en  zijn  om  op  haren  versoeck  te  persisteren,  en  is  per 
faulte  van  schepen  noch  contanten  n)"et  geweest,  want  waren  zeer  wel  versien. 
Sy  hebben  naer  Amboina  oft  Banda  een  schaloupe  met  een  stuck  geschut, 
omme  aldaer  te  vereeren,  gedepecheert  gehadt,  doch  soo  laet,  dat  door  harde 
contrarie  wint  weder  mosten  keeren.  Het  schijnt,  dat  geen  couragie  hadden 


80  10  Nov.  1614. 

omme  derwaerts  een  schip  offt  jacht  te  seynden,  niettegenstaende  d'  Amboi- 
nesen  sulcx  belooft  hadden,  want  hebben  den  tijt  alhier  met  lanterfantinghe 
doorgebracht;  doch  na  wy  hooren,  soo  sal  dit  jaer  den  capiteyn  Jardin  (diein 
Amboina  geweest  is  ende  alhier  resideert)  met  verscheyden  schepen  derwaerts 
gaen.  lek  hadde  uyt  de  Molucques  vertreckende  aen  den  E.  heer  generael 
Reael  een  schriftelijcke  memorie  gelaten  (geüjck  de  heeren  per  copie  gesien 
sullen  hebben),  opdat  van  daer  met  des  conincx  van  Ternaten  assistentie  den 
handel  van  Amboina  voor  ons  souden  versekeren,  maer  daerop  en  is  nyetge- 
volcht,  in  voege  dat  die  van  Lua  ende  Combello  jaerlijcx  dies  te  moetwilligher 
worden.  Die  van  Lua  en  hebben  cortelincx  den  ondercoopman  Rotgans,  om- 
dat per  schuit,  gelijck  gewoon  zijn  geweest,  eenen  slave  in  de  ysers  hadde  ge- 
set,  met  stocken  bycans  doot  geslagen.  Combella  maect  het  nyet  beter.  Soo 
s)'  aen  Banda  geen  exempel  cr}ghen,  zoo  moet  alhier  macht  ende  autoriteyt 
worden  gebru)xt,  off  het  sal  noch  erger  sijn.  Cr}'gen  wy  geen  schepen,  soo  en 
wete  nyet  hoe  U.  E.  recht  sullen  mainteneren  ende  d' Engelsen  u}-tdenacker 
weeren.  In  Amboina  sijn  mede  geheel  onversien  van  geit.  Alles  is  aldaer  be- 
steet.  De  schepen  de  Hope  ende  Middelburch  hadden  W}-  elck  een  kist  geit 
per  Amboina  mede  gegeven,  doch  d'  eene  is  in  Banda  ende  d'  ander  in  de 
Molucques  geraect.  Van  de  Custe  hebben  verleden  jaer  alsuicken  menichte 
cleeden  ontfangen,  behoorlijcken  verde)lt  versonden,  dat  de  Molucques  ende 
Amboina  voor  eenige  jaren  wel  versien  zijn.  Toucherende  't  casteel  Amboina, 
't  selvige  is  in  goeden  doene,  ende  alsoo  swack  van  garnisoen  is,  sijn  door  den 
E.  gouverneur-generael  per  schip  Uliddclburch  20  soldaten  tot  versterckinge 
derwaerts  gedestineert,  maer  ditto  schip  heeft  Amboina  n3et  connen  beseylen. 
Den  gouverneur  Jaspar  Janssen  is  door  den  commandeur  Blockmartsen  ver- 
lost, gelijck  van  Banda  den  commandeur  Doenssen  door  den  commandeur 
van  de  Sande. 

17.  Toucherende  de  Molucques.  't  Sedert  met  den  E.  gouverneur  generael  Bot 

Moluk-  van  daer  vertrocken  sijn  en  is  ten  weders)-den  nj-et  cappitaels  geattenteert. 
Den  vvantisindeManilhaseenzeerschoonearmadevangemonteerdeschepen 
b)"  den  anderen  hebbende,  doch  alsoo  van  varent  volck  n}et  wel  versien  en 
zijn,  ende,  na  'tschijnt,  onsen  armade  ontsach,  want  van  de  Portugesen  geen 
assistentie  gecregen  heeft,  soo  en  ishj'nyetuytgecomen;  don  GiermedeSilva 
heeft  den  z)-nen  per  sekere  galeyen  ende  fregatten  met  eenich  volck  ende 
viveres  gesecondeert.  Doch  alsoo  met  de  nieuwe  galeye,  #en  fregat  ende  9 
correcooren  het  jacht  den  Arent  op  zijn  arrivement  in  de  Molucques  voor 
Tidoor,  alleene  in  stilte  dravende,  tot  dr\emael  zeer  heftich  ende  courageu- 
selijck  hebben  geabordeert,  soo  is  aldaer,  na  men  ze\t,  hun  meeste  nieuwe 
secours  doot  gebleven,  alsoo  heerlijcken  van  ditto  jacht  gegroet  worden, 


10  Nov.  1614.  81 

want  was  besett  met  de  compagnie  soldaten  van  Jeronimus  van  Bevernick. 

Interim  'tsuydelijcke  mouson  passeerde,  sijn  onse  forten  zeer  lieerlijcken 
versterct ;  daernaer  't  noorder  mouson  doorwa\-ende,  is  de  vloote  in  zee  gaen 
cru\ssen,ende  heeft  het  eene  met 't  ander  aldus  in  de  scheedegeliouden.Waerop 
dit  cru)"ssen  gefondeert  /.y,  oft  wat  voordeel  daermede  connen  doen,  en  kan  ick 
nyet  verstaen.  Het  is  na  mijn  opinie  mede  overstier,  dat  men  lange soo  groote 
macht  in  de  Molucques  boude,  want  door  de  lanckdurige  oorloghe  (gelijck 
van  den  E.  generael-gouverneur  Reael  wort  gese\-t)  zijn  de  forten  op  weder- 
zyden  alsoo  versterct,  dat  se  n\"et  lichtelijck  te  vermeesteren  zijn,  gelijck  men 
siet,  dat  de  Spaignaerden,  die  soo  wel  nyet  versien  en  zijn  als  d'onse,  haer 
forten  tegens  U.E.  vloote  zijn  diffenderende.  Derhalven  desake  ten  weders\-den 
wel  considererende,  soo  dunct  my  onder  correctie,  dat  met  een  goet  deel  van 
onse  macht  op  een  ander  veel  meer  connen  winnen  dan  van  de  Spaignaerden, 
als  alschoon  met  hare  vlote  u_\-tcomen  in  de  Molucques,  souden  mogen  ver- 
liesen.  Als  eenen  mu)"r  soo  sterck  is,  dat  men  die  met  eenen  loop  n)et  en  can 
nedervellen,  soo  sullen  meer  verrichten  denzelven  met  den  vingher  te  onder- 
graven, dan  met  het  hooft  daertegen  te  loopen. 

Toucherende  de  Ternatanen  ende  Tidoresen.  Considererende  den  staet 
daerinne  de  Tarnatanen  geweest  zijn,  ende  hare  constantie,  off  bittere  trotse 
opstinaethey  t,  can  lichtelijck  geconcludeert  worden,  wat  rebellie  der  Tidoresen 
(die  n\-et  min  dan  Ternatanen  zijn)  tegen  de  Spaignaerden  hebben  te  verhopen. 
Gedenckt  nochtans  mijn  heeren,  dat  de  Ternatanen  Mooren  zijn  ende  tracht, 
willen  de  heeren  wel  doen,  U.E.  fortresse  en  plaetsen  zelffs  met  Christenen 
te  populeren.  Die  van  Mackian  zijn  tegen  capiteyn  Vianen  in  de  wapenen  ge- 
weest, ende  is  den  gouverneur  Reael  genootsaect  geworden,  alsoo  zeer  Tidorees 
gesintzijn,  hetgamisoen  teverstercken.  Dehelftzouden  namijn  opinie  winnen, 
soo  wy  ons  van  swarten  alsoo  versaegen,  'ts)-  dan  slaven  ofte  vrye  lieden,  dat 
se  alle  den  nootelijcken  arbe)'t  machtich  waren,  ende  ons  volck  daerinne  nyet 
en  behoeffden  te  gebrujxken.  Over  eenige  maenden  verstaen  hebbende,  alsdat 
Don  Jan  de  Silva  't  voorleden  mouson  nyet  en  zoude  comen,  is  by  den  E.  heer 
gouverneur-generael  gearresteert,  dat  men  dit  jaer  6  schepen  na  'tvaderlant 
zoude  depescheren.  Dese  ordre  heeft  Sijn  E.  gegeven  ende  zijn  dienvolgende 
van  den  gouverneur  Reael  derwaertsgedepescheert  de  schepen  ^««.r/^,  de /"rö- 
vincien,  Gelderlant,  öraz^«^,  (die,  b)' gevalle  synen  grooten  mast  in  'tcruyssen 
gebroocken  zijnde,  beneden  'tlant  dreeff,  ende  in  Amboina  was  geloopen) 
ende  den  Rooden  Leeuw  met  Pylen,  gelijck  mede  '  t  schip  Rotf er  dam  naPatane, 
om  vandaer  herwaerts  te  comen ;  ende  alsoo  nootelijcken  eenich  secours  na  de 
Custe  diende  gesonden  ende  van  andere  schepen  nj-et  versien  en  waren,  hebben 
w\-  den  Rooden  Leeiau  met  Pylen  met  een  cargasoen  bedragende  ƒ  80.89 1  —  11 
derwaerts  gedepescheert,  van me\ninghe zijnde, omme 'tschipZ't'//i'wederom 


82  10  Nov.  1614. 

in  zijn  plaetse  na  'tpatria  te  senden,  'ten  ware  den  noot  anders  verej-ste.  Alsoo 
het  schip  Oraigne  tot  Jaccattra  aen  den  spiegel  worde  ontbloot,  is  alsoo  gestelt 
bevonden,  dat  met  geme^ne  resolutie  van  schippers,  stierlu\den  en  timmer- 
luyden  'tselvige  innavigabel  geoordeelt  is,  ja  n\"et  bequam  om  vandaer  te 
verse\len,  alsoo  de  ranchoenhoutten  geheel  waren  vergaen,  in  voegen  dat 
aldaer  gesleten  wort,  ende  de  heeren  voorgemelde  vij  ff  schepen  sullen  hebben 
te  verwachten.  Wy  hadden  aen  den  gou  verneur  Reael  geschreven,  dat  herwaerts 
noch  eenige  andere  schepen  zouden  senden,  omme  deselvighe  in  dese  quar- 
tieren  te  gebru\cken,  off  wederom  met  viveres  na  de  Molucques  stieren.  Maer 
daer  en  is  n)et  een  gecomen,  soodat  van  alle  canten  gedisprovideert  bhven.  In 
de  Molucques  sijn  tegenwoordelijck,  soo  wy  hopen,  de  naervolgende  schepen, 
de  Sonne,  Mane,  Rooden  Leeuw,  Fauw,  Valck,  den  Arent,  de  Hope,  Ceylon, 
Patana,  Middelburch,  Nieuw Zeelandia  ende  Hoorn,  want  van  Nietnv  Zcelafidia 
ende  Hoorn  en  hebben  geen  andere  t)dinghe  dan  dat  se  benoorden  Celebes 
gesien  zijn,  ende  door  contrarie  mouson  by  su)den  nyei  voort  conden  comen. 
Daerinne  is  een  heerlijck  cargasoen  van  cleeden,  viveres  ende  andersints  ge- 
scheept, soodat  w_\-  hopen  aldaer  wel  sullen  zijngearriveert.  Van  soldaten  ende 
garnisoen  zijn  de  Molucques  tegenwoordelijcken  wel  versien,  maer  vreesen, 
dat  haer  cruyt  ende  loot,  doch  voornemelijcken  loot,  zal  gebreecken.  Ende 
al  zijnder  u\-tte  Molucques  seven  schoone  schepen  vertrocken,  zoo  bl}'ven 
evenwel  versien  met  twaelff  wel  gemonteerde  schepen;  wenschte  wel,  dat  de 
meeste  paert  alhier  hadden. lek  soude  hopen,  dat  de  Compagnie  daervan  beteren 
dienst  dan  in  de  Molucques  soude  geschieden,  want,  gelijck  alsnoch  n\et  ge- 
daen  hebben,  soo  en  achte  n\et,  dat  aldaer}ets  sullen  doen.  Want  zoo  langhe 
Don  Jan  de  Silva  hem  geen  meester  en  kent,  en  sal  hy  nyet  uytcomen. 

Aengaende  de  negocie  van  de  Molucques.  Den  onsen  zijn  aldaer  heerlijcken 
van  cleeden  versien.  Sy  en  hebben  alsnoch  geen  contanten  gebrek,  hetwelcke 
hen  wel  te  passé  sal  comen,  want  daer  sal  nae  apparentie  toecomendejaer 
een  groot  gewas  van  nagelen,  te  weten  1000  a  1500  bharen,  worden  gepluct. 
Na  het  vertreck  van  den  directeur  de  Hase  is  den  directeur  den  Dorst  over- 
leden, soodat  die  quartieren  van  geëxperimenteerde  coopluN'den  n\'et  wel 
versien  sijn.  Daer  is  een  Chinese  joncke  met  diverse  goederen  gearriveert.  Hoe 
schadelijcken  denselve  de  Compaignie  aldaer  is,  connen  de  heeren  sien  uyt  de 
medegaende  brieven  van  den  directeur  den  Dorst  zaliger.  Eer  deselvige  aldaer 
arriveerde,  worde  van  ons  volck,  van  't  gene  derwaerts  van  hier  hadden  ge- 
sonden,  zooveele  goederen  met  seer  groote  avanco  vercocht,  dat  's  maents 
2  a  3000  realen  waren  ontfangende,  ende  na  het  arrivement  van  ditto  joncke 
soo  bleven  stille  sitten.  Den  gouverneur  Reael  advyseert,  dat  van  daer  wel 
35.000  realen  in  contantsullen  voeren  ende 'tselvige,  alsoo  sulx  de  Compagnie 
seer  schadelijcken  is,  soude  weeren.  Maerick  en  can  nyet  verstaen,  waeromme 


10  Nov.  1614.  Si 

sulcx  zoude  doen  ende  nyet  gedaen  en  heeft;  mij  dunct  onder  correctie  datter 
weynich  differentie  is,  off  de  Spait^naerden  de  Molucques  incorporeren,  dan 
off  andere  vreemdelingen  onder  beschut  van  onse  wapenen  den  handel  zijn 
doende,  want  soo  den  v\ant  (dat  Godt  n\et  en  geve)  de  Molucques  crege, 
soo  soude  U.E.  daeruyt  zijn,  en  wort  de  vreemdelingen  den  handel  toegelaten, 
soo  en  sullen  de  heeren  n\et  dan  d'oncosten  van  d'oorloge  hebben.  Derhalven 
moeten  alle  joncken  ende  handelaers  u\t  de  Molucques  worden  geweert,  even- 
sooseer  off  het  v\anden  waren,  ja,  al  soude  het  b\cans  onder  de  Ternatanen 
eenen  oproer  veroorsaecken,  ende  sullen  daertoe  'tbeste  doen. 

'tSedert  het  vertreck  van  den  E.  gouverneur-generael  Both  zijn,  na  men 
zeyt,  verscheiden  veranderingen  gemaect,  gelijck  de  heeren  door  ditto  heer 
generael breeder sullen  verstaen.  Daerwasgearresteert,  datmen  deTarnatanen 
voor  j  realen  van  achten  7  pont  rijs  soude  vercoopen,  ende  den  gouverneur 
Reael  heeft  sulcx  tot  op  1 1  geaugmenteert,  hetweicke  voor  U.E.  een  notabelen 
interest  is.  De  capiteynen  zijn  voor  de  cooplu\den  oockgroote  preferentie  ge- 
geven, in  plaetse  dat  de  cooplu\den  plegen  voore  te  gaen.  Hierop  dient  wel 
goede  ordre  gestelt,  want  al  heeft  een  )'der  zijn  besunderen  ampt,  soo  moeten 
nochtans  in  veelen  gemeen  zijn.  In  haren  geme\nschap  connen  n)et  evenveel 
meesters  sijn,  hoewel  een  }'der  nochtans  meester  in  zijn  vocatie  is,  maer  een 
van  be}den  moet  in  haren  gemeenschap  de  presidentie  hebben.  Hieromme 
moet  een  van  beyden  van  de  gemeene  sake  den  last  hebben,  omme  dissentie 
te  eviteren  endeden  gemeenen  welstandt  te  vervoorderen.  De  politicque  regie- 
ringheendebestieringhe  der  Molucques  aengaende,  refereren  ons  voorder  op 
't  schrijven  van  den  E.  gouverneur-generael  Bott. 

18.  Dat  voor  desen  in  Patane  ende  Siam  njet  veele  gedaen  en  is,  is  oorsaecke 

Pataui  en  Jat  dese  plaetsen  van  contanten  ende  coopmanschappen  nyet  behoorlijcken 
versien  zijn  geworden.  In  Siam  can  een  goede  part\e  cleeden  ende  andere 
coopmanschappen  met  goeden  avance  vertiert  worden.  Van  daer  connen  oock 
verscheiden  retouren  voor  't  patria  ende  de  Custe  becomen.  Van  Siam  can  op 
Japon  ende  weder  van  Japon  op  Siam  eenen  goeden  handel  gedreven  worden. 
Van  't  gene  S"'.  Brouwer  in  Japon  n\et  wel  en  diende,  heeft  hy  nae  Siam  een 
goetcargasoengesonden,daervan  per 't  schip /?6'//t'/'(/rty«t\dinge  sullen  hooren; 
Patane  van  capitalen  versien  wesende,  soo  connen  aldaer,  ende  noch  beter  in 
Sangora  daer  mede  een  comptoir  gestabileert  is,  een  goet  cargasoen  Chinese 
waren  becomen  tot  beteren  prjse  dan  alhier  tot  Bantam.  Connen  w\-  van  U.E. 
contanten  becomen,  soo  hopen  w\-,  dat  de  Compagnie  van  ditto  quartieren 
seer  goeden  dienst  sal  geschieden.  Derhalven  soude  verwondert  sijn,  dat  U.E. 
d' Engelsen  dese  plaetse  cedeerde. 


84  lONov.  1614. 

19.  Belangende  Japon.  De  jongste  advysen,  van  daer  becomen,  sijn  van  dato 

Japan.  ^^^  3Qen  Novembris  1613,  gelijck  de  medegaende  van  commandeur  Brouwer, 
daerinne  U.E.  de  particularite\ten  wel  sal  verstaen.  Ditto  schrijft  ons,  dat  van 
't  Nederlantse  cargasoen  noch  gheen  3000  realen  aen  zilver  en  hadde  gemaect, 
ende  'tselvige  nj-et  voort  en  wilde,  ende  alsoo  denzelvigen  begeerde  verlost 
te  worden,  is  S^  Jacques  Specx  vvederomme  op  nieuws  aengenomen  ende  tot 
syne  verlossinghe  met  'tschip  Out  Zcelandt  èe.rwa.eris  gegaen.  Op  den  hoop, 
die  ditto  Specx  ons  van  den  Japonsen  handel  was  gevende,  hebben  wy  in 
'tvoorsz.  schip  gescheept  een  cargasoen,  bedragende  ƒ  72.102  —  8 —  10  ende 
na  Patane  ordre  gegeven,  dat  mede  een  goeden  cargasoen  na  Japon  zouden 
zenden,  n\-ettegenstaende  't  retour  naer  'tpatria  daarmede  grootelijcx  zoude 
vermindert  werden.  Dit  hebben  vfy  gedaen,  om  een  goet  retour  van  silver  uyt 
Japon  te  becomen,  vermits  alhier,  gelijckende  over  geheel  Indien,  geheel  ont- 
bloot van  contanten  zijn.  Na  U.E.  schryven  met  den  E.  gouverneur-generael 
Reynst  weynich  hadden  te  verwachten,  ende  nochtans  tot  Bantam  alleene  een 
seer  groot  stuck  gelts  moeten  hebben;  doen  ter  tijt  vertrouden  w}-  vastelijck 
op  de  compste  van  den  E.  gouverneur-generael  Re}"nst.  Maer  het  is  nu  noch 
wel  dr}'e  graden  erger.  Al  was  het  van  noode,  dat  onder  de  participanten 
eenighe  uytdeylinghe  moesten  geschieden,  soo  en  can  ick  nyet  bedencken, 
wat  U.E.  heeft  aengegaen,  dat  met  de  schepen  Middelburch,  Nieuw  Ze elandia, 
Deljt,  den  Eolus,  den  Neptunes  ende  de  vlote  van  den  E.  gouverneur-generael 
Reynst  zoo  weynich  contant  zijn  zendende.  Willen  de  heeren  rijcke  retoure 
hebben  ende  den  inlantschen  negotie  wel  doen,  soo  moeten  eenen  ander  ca- 
pitael  in  Indien  senden.  In  Martius  toecomende  wort  hier  van  China  een  heer- 
lijck  cargasoen  verwacht,  maer  ick  vreese,  datb\-  gebreck  vangeltopden  du)m 
sullen  fluyten  ende  d'  onsen  verdriet  moeten  aensien.  In  't  leste  van  November 
offt  December  toecomende  sijn  wy  Out  Zeelandia  alhier  van  Japon  verwach- 
tende. Godt  geve,  dat  h)-  een  goet  retour  van  silver  mach  brengen,  gelijck  wy 
hopen,  want  hebben  Specx  belast  alle  mogelijcke  neerstiche)'t  daertoe  te  doen, 
al  soude  hy  de  goederen  met  dies  te  cleender  avance  vercoopcn. 

Na  Patane  hebben  mede  geordonneert,  dat  in  compagnie  van  Out  Zeelandia 
't  chaloupe  Jaccattra  genaempt  na  Japon  zouden  senden,  opdat  S''.  Specx 
per  ditto  jacht  op  't  leste  van  't  mouson  na  Patane  soude  mogen  zenden  het 
silver,  dat  naer  't  vertreck  van  Out  Zeelandia  sal  connen  becomen.  Hiermede 
vreese  ick,  dat  hun  de  vrienden  in  Patane 't  aenstaendejaer  sullen  moeten 
behelpen.  Ende,  soo  't  per  avontuj-re  weynich  sy,  sal  de  generale  Compaignie 
daerinne  n}et  luttel  geinteresseert  worden,  alsoo  de  negotie  op  goeden  voet 
is  ende  daermede  weder  te  nj'et  zoude  geraecken. 

U.  E.  particulierlijck  alle  onse  frequenteerende  plaetsen  aengeroert  hebben- 


10  Nov.  lol 4.  85 

20.        de,  soo  sullen  alles  in  een  sommatie  begrypen,  ende  't  generale  mede  een 
^r^^'t-     ^^■c>'"'ch  toucheren,  met  \ve\'nich  woorden  repeterende  ende  conforme  't  gene 
verleden  jaer  geseyt  hebben. 

Soo  wel  ten  rechten  geconsidereert  wort,  van  hoe  geringhen  begin  de  gene- 
rale Compagnie  in  desen  heerlijcken  staet  aireede  gecomen  is,  wat  haer  noch 
wort  aengeboden  ende  te  verhopen  hebben,  soo  sullen  de  E.  heeren  (houde 
ick  voorseker)  te  meerder  geanimeert  worden,  omme  op  de  goede  hope  d'  equi- 
pagie  ende  't  capitael  te  augmenteren,  want  hoe  den  bouwman  te  meerder 
sayt  (bycans  als  wech  in  d'  aerde  werpt),  hoe  hy  te  grooter  oogst  verhoopt. 
Indien  is,  Godt  loff,  in  eenen  goeden  stant,  doch  can  noch  (onder  correctie 
gese\-t)  met  dezelffde  macht  die  sijn  hebbende  door  differente  capitaele  expe- 
diënten zeer  gebetert  en  geaugmenteert  worden,  mits  in  d'  eene  ofte  d'  andere 
maniere  voorcomende  d'  ondercru\pinghe  die  d'  Engelsen  zijn  doende,  ende 
nevens  andere  Europische  natiën  noch  zouden  moghen  doen,  opdat  de  vruchten 
van  geen  andere  worden  gepluckt.  Dese  ondercru}-pinge  hebben  alleene  te 
ontsien,  maer  geen  macht  van  den  v}-ant.  Hetgene  zoude  mogen,  connen  ende 
dienen  te  doen,  in  plaetse  dat  de  macht  bycans  in  de  Molucques  te  vergeeffs 
zijn cousumerende, zijn versche)den importante saecken, namentlxxken:  Van 
Banda  connen  ons  meester  maken,  dezelvige  eylanden  met  macht  aentasten; 
sulcx  moeten  nootelijcken  doen  ende  de  plaetse  populeren,  ofte  het  landt 
verlaten,  want  't  en  sal  anders  met  Banda  nyet  zijn.  De  noten  ende  foelye  sul- 
len de  E.  heeren  hiermede  alleene  in  handen  becomen,  ende  ick  achte  oock 
dat  die  van  Amboina,  als  te  weten  Lua,  Combello,  Lusidi  ende  adherenten, 
alsdan  beter  uyt  enckele  vreese  gebre)-delt  sullen  worden,  dan  off  zelfs  op  Lua 
een  casteel  hadden,  alsoo  eensdeels  na  de  Molucques  zijn  siende,  ende  ten 
anderen  mede  trotseren,  dat  de  Bandanesen  dus  langhe  openbaere  oorloghe 
tegen  ons  sijn  voerende,  zonder  te  considereren,  dat  het  ons  aen  geen  macht 
en  gebreect,  omme  daervan  een  e\nde  te  maecken  ende  haer  ten  u}-ttersten 
te  ru)-neren.  Een  gelijcken  exempel  hebben  w\-  aen  Succadana,  want  alsoo 
die  van  Bengermassing  ende  Sambas  diverse  persoonen  vermoort  hadden, 
ende  in  langen  tijt  daerop  gheen  revenge  en  volchde,  waren  U.  E.  dienaren, 
in  Succadana  residerende,  groote  agravie  h'dende,  in  groot  peryckel  van  haer 
leven  ende  saccagement  der  Compagnie  goederen,  maer  dat  Bengermassing 
met  wapenen  ingenomen  is  ende  diergelijcke  revenge  op  Sambas  hadden  ge- 
attenteert,  hebben  hen  die  van  Succadana  wel  modest  gehouden  ende  ons 
volck  in  vrede  gelaten ;  ende  't  en  heeft,  na  ick  verstae,  desen  pangoran  van 
Bantam  mede  n\'et  wejnich  versiegen.  Ick  achte,  dat  het  over  geheel  Java 
commotie  soude  maecken.  Maer  wat  hinder  can  U.  E.  van  Java  geschieden, 
dew\le  sonderlings  te  lande  n}"et  en  hebben  te  schaffen,  te  water  domineren, 
ende  sjlieden  tegens  ons  nj-et  connen  doen.  De  traffycque,  die  de  Javanen  op 


86  10  Nov.  1014. 

Banda  hebben  te  verliesen,  is  voor  der  Javaenser  comingen  staet  van  \ve}nich 
off  geen  importantie,  want  haren  welvaert  en  bestaet  in  geen  navigatie,  maer 
der  coningen  groothe^t,  pracht  ende  macht  is  gelegen  in  de  menichte  van 
't  volck  oft  den  grooten  sle}-p  van  naecte  Javanen,  die  z\  zijn  hebbende  ende 
in  haer  e\ghen  jurisdictie  gevoet  connen  worden,  in  voegen  dat  dese  onder- 
brenginge  in  alder  maniere  goet  achte,  alsoo  lang  genoech  patientie  hebben 
gehadt.  Hiertoe  en  zouden  n\"et  meer  van  noode  hebben,  dan  een  deel  van  de 
macht  die  in  de  Molucques  is.  Desen  tocht  soude  dit  jaer  wel  vere\-schen  ge- 
daen  te  worden,  omme  d'  Engelsen  te  prevenieren,  alsoo  sy  't,  als  vooren  is 
gese\t,  derwaerts  gemunt  hebben. 

Daer  zijn  voor  desen  verscheiden  discoursen  gemoveert  geweest,  dat  men 
met  de  geheele  macht  na  de  Manilhas  soude  gaen.  Met  den  E.  gouverneur- 
generael  Bott  aldaer  zijnde,  waren  hierop  de  vo}-sen  contrabalancerende, 
ende  worde  gearresteert,  dat  men  vooreerst  de  forten  zoude  verstercken  ende 
in  diffentie  brengen  ende  op  't  laeste  van  't  mouson  na  de  Manilhas  gaen,  doch 
dat  de  saecke  b\-  E.  generael  gouverneur  Reael  ende  den  raet  in  naerder  deli- 
beratie soude  werden  gele>t.  De  saecke  is  te  syner  tijt  van  den  heer  gouver- 
neur Reael  zeer  ampel  ende  ordentelijcken  geproponneert  en  is  daerop  gear- 
resteert, dat  den  vyant  in  de  Molucques  souden  verwachten,  gelijck  de  E. 
heeren  per  medegaende  resolutien  connen  sien.  De  stadt  van  Manilha  verstaen 
w}-  en  is  met  gewelt  n\et  wel  te  forcecren.  In  Cabita daer  haren  arssenael 
houden,  de  schepen  ende  gale}-engetimmert  ende  gearmeert  worden,  hebben 
een  seer  stert^  casteel  gebout  ende  is  de  baya  alsoo,  dat  met  geen  vlote  off 
schepen  daer  by  connen  se)len,  alsoo  twee  contrarie  winden  zouden  moeten 
hebben.  Op  de  schepen  van  America,  over  de  Zu}tzee  comende,  en  is,  nage- 
se\'t  wort,  mede  nyet  wel  te  passen,  alsoo  de  landen  op  differente  plaetsen  ende 
hoochten  zijn  aendoende.  Maer  't  gene  b\'  Wittert  zaliger  voorgenomen  was, 
ende  noch  veel  meer  (nae  w)-  verstaen)  connen  aldaer  verrichten,  als  zoo 
machtich  zijn,  dat  den  v)ant  mogen  inhouden.  Soo  gh}-  Manilha  begeert 
(seggen  de  Chinesen  ende  versche\'den  anderen),  gh)-  en  behoeft  daervoor 
n\"et  eenen  slach  te  slaen,  maer  gaet  alleene  met  uwe  vloote  voor  ende  ontrent 
de  ba\a  leggen  ende  belet,  datter  geen  joncken  van  China  noch  Japon  binnen 
en  comen,  gelijck  ghylieden  lichtelijck  cont  doen.  Sy  en  zullen  geen  acht 
maenden  lanck  connen  harderen,  ende  gedwongen  werden  hun  over  te  geven, 
want  Manilha  van  sich  selffs  geen  viveres  altoos  en  heeft,  ende  hem  met  de 
vreemde  moet  generen. 

Off  dit  (segge  ik)  alzoo  soude  gelucken  en  wete  n}et,  maer  wel,  alsser  nyet 
altoos  omme  en  ginck  (daer  ter  contrarie  in  de  Molucques  blijvende  n}'et  en 
can  worden  gedaen  dan  de  forten  versterckt)  dat  de  vyanden  hierdoor  groote- 
lijcx  souden  werden  benout  ende  verswact.  Den  Portugees  soude  van  haer 


10  Nov.  1614.  87 

gescheyden  zijn.  Het  secoiirs,  dat  \v\-  in  de  IMolucqiies  met  cnn-ssen  willen 
ende  nyet  comen  weeren,  can  hiermede  zeer  gecrenght  worden.  Soo  aldaer 
geen  soo  groeten  bu\-t  als  Wittert  en  bequamen,  sullen  de  vyanden  ten  alder- 
minsten  haer  negocie  benemen  ende  de  Chinesen,  die  hare  maniifactu)-re 
biiytenslants  moeten  slyten,  te  meerder  gedwongen  worden  t'  onswaerts  na 
Sangora,  Patane,  Jhoor  oft  Bantam  te  gaen.  Noch  isser  een  zaecke  van  geen 
minder  consideratie  ende  gewichte  dan  be\Tle  voorsz.  aengeroerde  omme 
onse  Indische  negocie  te  mainteneren  ende  accrissenteren.  Sijn  wij  tegen  de 
Spaense  croone  diffensive  ende  offensive  oorloge  voerende,  ende,  dewylesulcx 
moeten  doen,  soo  achte  gansch  ongerijmpt,  dat  ons  geheelijcken  aen  een 
plaetse  amuseren  ende  de  vyanden  den  cours  in  't  velt  ende  ter  straete  cederen. 
Maer  zoude  beter  achten,  dat  de  Molucques  diffensivelijcken  tegens  die  van 
Manilha  worden  versien,  ende  dat  men  alsdan  met  't  resterende  macht  Mal- 
lacca  bevonden,  de  straet  van  Sincapura  besetteden,  ende  de  Portugesenden 
orientaelschen  handel  alsoo  benamen,  ende  van  de  Spaignaerden  separeerden. 
Al  ware  het,  dat  op  Mallacca  n)et  en  souden  connen  doen,  gelijck  men  my  tegen 
mach  worpen,  ende  dat  met  fortsen  op  der  vyanden  forten  in  de  Molucques 
meerder  hope  is,  soo  is  daerteghen  considerabel  't  gene  van  eenige  gesusti- 
neert  wort,  als  te  weten,  dat  ons  den  oorloghe  endede  verdeylinge  der  Moluc- 
ques onder  de  Spaignaerden  ende  ons  voor  ons  beter  sy,  dan  de  geheele 
besittinge  ende  eenen  vrede,  omme  in  geen  oorloge  tegen  de  lantsaeten  te 
geraecken  ende  de  negotie  alleene  te  behouden  welcke  ons  anders  (seggen 
s_\)  door  d'  Engelsen,  Clingen,  Chinesen  ende  Javanensoude  werden  benomen. 
Maer  voornemelijcken,  segge  ick  daertegen,  dew)leden  geheelen  inlantschen 
handel  bestaet  in  't  vervoeren  ende  vertieren  der  cleeden  van  de  custe  van 
Choromandel  ende  Suratte  off  Gouseratten  over  de  geheele  oost-indische 
quartieren  ende  wederomme  der  specerjen,  sandelhout  ende  Chinese  waren 
van  hier  na  voorsz.  custe  ende  Gouseratta,  als  oock,  dat  de  specerye  met  de 
cleeden  tot  een  geringen  pr\-se  connen  becomen,  ende  dat  de  Portugesen  door 
de  groote  menichte  van  cleeden,  die  jaerlijcx  door  de  strate  Mallacca  zijn 
brengende,  ons  desen  handel  zijn  bedervende,  ende  de  cladde  overal  in  de 
cleeden  brengen ;  wat  connen  wy  meer  uitrichten  zonder  neutrale  landen 
minst  te  offenceren  dan  de  occuperinge  van  desen  geheelen  handel  te  gelijck ! 
Ick  achte,  dat  se  U.  E.  zoude  geworden,  indien  eenen  sekeren  tijt  lanck,  gelijck 
in  de  Molucques  wort  gedaen,  in  de  straet  van  Sincapura  ontrent  Mallacca 
eenen  goeden  macht  waren  houdende.  Het  is  b)"cans  ongeloofelijck,  wekken 
groote  menichte  van  cleeden  jaerlijcx  in  d'  Indischequartierenvertiert  connen 
worden,  ende  vertiert  worden.  De  Custe  behoorlijcken  te  s3-ner  tijt  van  cappi- 
tael  versiende,  soo  achte  datte  avance  van  die  negotie  (ick  late  den  Chinesen 
handel  staen)  wel  een  goet  deel  van  de  lasten  der  voorsz.  vlote  soude  connen 


88  10  Nov.  lol 4. 

dragen.  Door  de  brieven  van  S^  Steven  Cotteels,  oppercoopman  in  Amboina, 
sullen  de  heeren  verstaen,  hoe  den  handel  der  cleeden  aldaer  geheel  te  n)et 
loopt  door  de  menichte  der  Portugese  goederen,  die  aldaer  brenghen  de  Ja- 
vanen endeCIingen  onder  pretext  off  haereygenwaer.Beterendemetmeerder 
recht  can  hierinne  door  voorsz.  vlote  mede  versien  worden  dan  off  men  de 
joncken  van  Ambona  weerde,  want  het  verschilt  grootelijcx  datt  men  den 
geheelen  boom  affhouwe  ofte  eenige  tacken  daervan.  My  dunct  dat  in  dese 
saecke  geen  ander  swaricheyt  altoos  en  zy  dan  de  voorgemelde  ondercru}pinge 
der  Engelsen  alleene.  Want  het  is  aensienelijck,  als  de  cleeden  overal  weder 
in  reputatie  brengen,  dat  U.  E.  d' oncosten  endeden  arbeyt  sullen  laten  doen, 
ende  trachten  de  vruchten  van  dien  te  plucken,  dewyie  hun  noch  den  wech, 
noch  den  inganck  in  U.  E.  hoff,  noch  het  plucken  der  vruchten  van  U.  E. 
plantinghe  selffs  en  dorven  verbieden.  Dewyie  de  Portugesen  alle  haer  clee- 
den van  Melapor  off  S'.  Thome  ende  omliggende  vlecken  sijn  becomende, 
soo  en  soude  per  avontu\re  mede  n\et  quaet  sijn  (vermits,  na  men  zej-t, 
dese  plaetse  n}-et  seer  sterck  en  is),  dat  onderstonden  dezelvige  te  veroveren. 
Doch  alsoo  de  custe  van  Choromandel  seer  vlack  is,  ende  aldaer  geen  groote 
schepen  connen  gebruycken,  soo  soude  het  mogelijck  mo}elijcker vallen  dan 
men  mejnt. 

Tot  besturinge,  administreringe  ende  voldoeninge  van  de  generale  Indische 
negocie  is  hoochnoodich,  dat  voornemelijcken  het  comptoir  van  Bantam, 
'twelckU.E.  op  alderhoochste  ben  recommanderende,  ende  de  custe  van  Coro- 
mandel  wel  ende  beter  met  ervarene,  civile,  discrete  lu)den  worde  versien 
ende  beset,  dan  tot  noch  toe  zijn  geweest.  De  heeren  (onder  correctie  geseyt) 
en  behoorden  geen  gagie  altoos  aen  te  sien,  want  de  winst,  die  met  de  nauwe 
bedinginghe  doen,  elk  hondertvoudich  verlies  is,  gelijck  alhier  sien  ende  lich- 
telijck  zoude  connen  betoonen.  Tot  voldoeninge  van  de  inlantsche  negotie 
dient  het  capitael  alhier  vry  wat  versterckt  te  worden.  lek  achte,  dat  tegen- 
woordel}-cken  wel  700.000  realen  in  contant  van  noode  soude  hebben,  omme 
alle  de  plaetsen  behoorlijcken  te  versien  ende  de  negocie  te  voldoen.  Als  Indien 
aldus  versien  zullen  hebben,  soo  dienen  de  heeren  zooveel  contanten  na  Indien 
te  senden  als  bedragen  mogen  'tretourvanspeceryen,  rouwe  zyde  ende  andere 
Chinese  waren,  cattoene  lijnwaten  ende  indigo,  d'welckjaerlijcx  na 'tpatria 
gelieven  gesonden  te  hebben,  opdat  het  capitael  van  Indien  nyet  vermindert 
worde.  Na  onsen  overslach  soo  souden  jaerlijcx  tot  incoop  van  Chinese  waren, 
specer)-en,  indigo,  ende  cleeden  voor  'tvaderlant  dienstich  (boven  voorge- 
melde somme  van  700.000  realen,  die  tegenwoordelijck  tot  fournieringhe  van 
de  inlantsche  negocie  ontbreeckt)  omtrent  1.200.000  realen  van  doen  hebben; 
doch  na  't  capitael,  dat  de  heeren  jaarlijcx  zenden,  sal  hun,  vertrouwe  ick,  goet 
retour  geworden.  By  desen  gaet  een  memorie  van  diverse  waren,  die  hooch- 


10  Nov.  lol4.  89 

noodich  van  doene  hebben.  De  heeren  gelieven  deselve  te  laten  examineren, 
ende  ons,  soo  'tnjet  gedaen  en  is,  daervan  te  versien. 

Aengaende  de  generale  bestieringe,  soo  ten  oorloge,  negotie  als  politicque 
regieringe,  daer  dient  in  alle  manieren  gemaect  een  sterckte  als  mede  eenen 
nieuwe  colonie  van  alle  ambachten,  ende  gehouden  geplant  tot  preservatie 
van  'thooftcapitael  eenen  generalen  rende-vous  ende  residentie  van  den  E. 
heer  gouverneur-generael,  opdat  van  daer  alles  ten  rechten  mach  werden  ge- 
dirigeert,  lek  en  soude  om  diverse  redenen  nj-et  goet  achten,  dat  hem  zijn  E. 
onthiele  in  de  Molucques,  Amboina  off  Banda.  M3'  dunct,  onder  correctie 
geseyt,  dat  daertoe  geen  gelegener  plaetse  s)%  als  de  comodieuste  (gelijck 
vooren  geseyt  hebbe)  omtrent  dese  straet  Sunda  gelegen,  want  hier  alle  de 
schepen  moeten  comen  ende  wederomme  affvaren.  Van  hier  can  oock  in  alles 
gedisponneert  werden,  hetwelcke  op  geen  ander  plaetse  alsoo  can  geschieden. 
Maer  U.E.  dient  den  E.  gouverneur-generael  van  alsulcke  stoffe  te  versien, 
dat  onder  de  raden  by  hem  kennisse  van  alle  faculteyten  sy,  ende  daerenboven 
noch  alsulcke  capable  persoonen,  die  capabel  mogen  wesen  omme  Syne  E. 
ende  raets  arresten,  ordonnantie  ende  wille  te  executteren,  opdat  den  E.  gou- 
verneur-generael nyet  genootsaeckt  worde,  selfs  in  persoone  te  gaen  off  de 
raden  van  Indien  hier  en  daer  te  verdeylen,  want  soo  lange  sulcx  geschieden 
moet  en  sal  't  nyet  ordentelijcken  toegaen.  Het  schijnt  wel,  dat  het  voor  de 
hant  proffijt  s}-,  als  een  man  veele  officien  bedient,  maer  in  dese  importante 
saken,  die  hier  voorvallen,  achte  ick,  dat  grootelijcx  overstier  is.  Nae  de  groot- 
heyt  van  den  staet,  moeten  daer  officieren  ende  de  ampten  verdeylt  sijn. 
Omme  voor  die  prolixite^t  te  schouwen,  soo  en  sullen  n)'et  voorder  van  de 
generalite  handelen,  maer  wederomme  keeren  ter  particuliere  occureringhe. 

21.  Voor  de  6  }'sere  gotelingen  verleden  jaer  (in  somma  van  12  stucken)  van 

Varia.  d'  Engelsen  gecocht,  ende  den  pangoran  off  coninck  van  Bantam  door  gewel- 
digen drang  weder  vercocht,  hebben  w\-  van  ditto  pangoran  ontfangen  con- 
tante betalinge  van  die,  namelijcken  1800  realen,  dat  is  a  10  realen  het  picol, 
alsoo  18.000  picol  waren  wegende.  Voorsz.  pangoran  heeft  ons  eerst  doen  vra- 
gen, off  van  ditto  stucken  van  d'  Engelsen  tot  alsuicken  pryse  hadden  gecocht, 
want  seyde  h\-,  ick  en  wil  nyet  meer  dan  ghy  betalen,  ende  soo  ick  kan  ver- 
staen  dat  gh)lu}-den  de  stucken  minder  coopt  ende  betaelt,  ick  sal  U  't  geit 
dobbel  doen  restitueren.  Hierop  hebben  geantwoort,  alsdat  door  U.  E.  aen 
den  Engelse  compagnie  in  Engelant  17  stucken  diergelijcke  wederomme  sou- 
den werden  gerestitueert;  soo  't  hem  beliefde,  hy  mocht  ons  mede  diergelycke 
stucken  leveren  off  die  ten  pr}-se  voorsz.  betalen.  Derhalve,  soo  't  n}-et  geschiet 
en  is,  sal  n}et  quaet  zijn,  U.  E.  voorsz.  stucken  wederom  in  Londen  doet  leve- 
ren ende  met  geen  geit  betalen,  opdat  d'  Engelsen  alhier  aen  den  pangoran 


90  10  Nqv.  1(1 14. 

n}'et  mogen  segghen,  dat  wy  hem  meer  dan  den  gecochten  pnse  hebben  doen 
betalen,  ende  in  geen  moe\ten  geraecken. 

In  't  jacht  7  Hardt  hebben  wy  gescheept  5500  sacken  geharpte  peperende 
108  potten  geconf\-ten  gember.  U.  E.  sal  volgens  cognoissement  alles  wel  ge- 
conditioneert  ontfangen,  ende  ons  als  per  factu\-r  daervcorens  crediteren  ter 
somme  van/23.982  —  6  —  12.  Den  schipper  van  't  Hart  seyt,  dat  njet  meer 
dan  van  104  potten  gember  is  wetende,  ende  my  wort  van  den  onsen  verclaert, 
dat  108  hebben  gelevert  ende  aen  boort  gebracht.  U.  E.  gelieve  op  de  bevin- 
dinge  te  letten.  Onder  ditto  gember  zijn  10  potten  N.  O.,  die  alhier  tot  Bantam 
tot  een  proeve  hebbe  doen  conf)-ten,  daervan  noch  ontrent  25  potten  sullen 
zenden;  de  bevallinge  gelieve  de  heeren  te  advyseren.  D' andere  is  Chinese 
gember,  maer  zeer  slecht.  Hier  en  is  geen  anderen  geweest  ende  en  sullen  geen 
meer  alsulcke  senden  tot  naerderen  adv\se. 

22.  Mijn  heeren,  dus  verde  geschreven  hebbende,  ter\v\le  geresolveert  was  dat 

■^"°"  het  jacht  7  Hardt  (geladen  siinde)  tot  primo  November  souden  ophouden  na 
Keynst.  de  compste  van  den  E.  gouverneur-generael  Kevnst,  soo  sijn  alhier  onder- 
tusschen  gearriveert  dese  navolgende  schepen,  te  weten.opden  30''"Octobris 
't  jacht  den  Groenen  Leeirw,  comende  van  Jhoor  met  den  persoon  van  Adriaen 
van  der  Dussen,  die  aen  ditto  coninck  in  ambassate  was  gesonden.  Op  den 
31'"  ditto  't  schip  Der  Gocs,  comende  van  de  custc  Coromandel  met  missive 
van  dato  den  16  Augusti.  Item  't  jacht  de  Sterre,  comende  van  Atchijn  ende 
't  jacht  den  Eoliis,  comende  uyt  het  vaderlant,  welck  lange  voor  verlooren 
hadden  gehouden. 

Op  den  4*^"  Novembris  de  schepen  Amsterdam,  Manritins  en  Hollandia 
metten  E.  heer  gouverneur-generael  Gerardt  Reynst  ende  den  admirael  Ver- 
hagen, van  alle  welcker  compste  seer  verblijt  sijn  geweest.  De  Heere  sy  daer- 
van hoochlijcken  gelooft. 

Van  Jhoor  hebben  verstaen,  hoe  dat  den  coninck  den  E.  heer  generael  is 
ontbiedende  zijn  geheelen  lant  ende  alle  eilanden,  omme  daerop  te  moghen 
bouwen  alsulcken  casteel,  als  Sijn  E.  zelfis  gelieft,  'tsyop  'teylandtCarimon, 
off  in  't  incomen  van  de  riviere,  ofte  elders.  Ditto  coninck  versoect  mede,  als- 
dat  den  E.  heer  generael  Mallacca  attacquere,  seggende,  dat  van  den  coninck 
van  Atchijn  ende  hem  op  ditto  stadt  alle  effort  sal  worden  gedaen.  Van  de  con- 
tante penningen,  coopmanschappen  ende  andersints,  tot  Jhoor  in  den  oorloge 
gebleven,  wort  gesext,  dat  alles  door  d'  Atchijnders  is  gespilleert,  ende  daer- 
van n\-et  hebben  te  verwachten.  Omme  ditto  coninck  in  vrientschap  ende 
hope  te  mainteneren,  soo  zijn  aldaer  op  sijn  versoeck  eenige  assistenten  ge- 
laten, alsoo  den  coopman  Jan  Gommerssen  op  sijn  arrivement  overleden  is. 

Van  Atchijn  hebben  ontfangen  76  packen  cleeden  ende  verstaen,  alsdat 


10  Xov.  1()14.  91 

ditto  coninck  sich  prepareert  omme  Mallacca  te  belegeren,  daertoe  tot  assis- 
tentie 4  a  5  schepen  is  versoeckende. 

Van  de  ciiste  van  Choromandcl  hebben  ontfangen  386  packen  ende  cassen 
indigo  ende  404  packen  cleeden,  bedragende  ƒ  40. 061  — 3,  voor  dees  Indische 
quartieren,  hetwelcke  een  seer  cleenen  retour  is,  maer  dewyleU.E.  n\et  dan 
een  cleyn  capitael  is  fournierende,  soo  en  connen  oock  geen  grooten  retour 
verwachten.  De  saecken,  Gode  s)'  loff,  souden  aldaer  in  eenen  seer  goeden 
standt  sijn,  waren  de  plaetsen  met  ervarene  coopluxden  ende  een  goet  capitael 
versien.  Maer,  dew)le  n\et  en  sijn,  soo  sal  Pieter  Willemssen  of  d'Engelsen 
van  't  schip  de  Globe  omtrent  5  a  600  balen  indigo  becomen,  welcke  den  onsen 
anders  geheelijcken  in  handen  souden  gecregen  hebben.  Soo  den  Directeur 
van  Berchem  geen  credit  hadde  gehadt  ende  geen  geit  opgenomen,  w\'  en 
souden  n\et  een  pack  indigo  becomen  hebben.  Het  is  ut  supra  een  seer  cleenen 
retour,  welck  van  de  Custe  hebben  gecregen,  maer  dew^le  tegenwoordelijcl-c 
geen  geit  altoos  en  hebben  om  derwaerts  te  mogen  senden,  zoo  sullen  toe- 
comende  jaer  noch  min  te  verwachten  hebben,  vermits  de  coopmanschappen, 
die  derwaerts  sende,  soo  haest  van  der  hant  n}et  en  willen,  ende  indien  oock 
wat  lange  aldus  gedisprovideert  bl\ven,  soo  sal  de  geheele  negocie  in  bordel 
ende  te  nyet  gaen. 

Den  Eolus  heeft  nu  18  maenden  op  zijn  U)tre}s  geweest  ende  45  mannen 
verlooren,  gelijck  de  heeren  per  medegaende  rolle  connen  sien.  S}-  hebben 
aen  El  rio  de  la  Goa  ververscht,  veel  tegenspoets  gehadt  ende  in  zee  seer  lange 
in  stilte  gedreven.  Off  onervarenthe\-t_\-ets  geholpen  heeft,  can  U.  E.  selffs  con- 
sidereren.  Over  de  compste  van  den  E.  heer  gouverneur-generael  Gerardt 
Reynst  met  voorgemelde  drye  schepen,  welcke  met  groote  devotie  zeer  lange 
hebben  verwacht,  sijn  seer  verblijt  geweest.  Het  is  een  lust  de  schepen  ende 
't  volck  aen  te  sien,  maer  ick  bedroeve  m\-,  dat  3  soo  heerlijcken  schepen 
met  eenen  gouverneur-generael,  die  soo  wel  ter  negocie  als  oock  geequipeert 
is,  n\et  meer  dan  6  kisten  geit  mede  sijn  brengende. 

Men  soude  b\cans  seggen,  dat  de  heeren  selfs  aldus  doende  haren  welstant 
ende  progres  willens  off  onwetens  sijn  verminderende,  want  daer  en  comen 
b_\cans  geen  schepen,  of  daer  gebreeckt  altoos  }ets,  't  s\' ervarene  Uuden,  tim- 
merluiden ende  andere  hantwerckers,  soldaten,  bootgesellen,  amonitie  van 
oorloge,  viveres,  scheepsprovisie  ofte  geit.  Hoe  ditto  E.  heer  generael  binnen 
Madagascar  door  is  gese)lt  ende  wat  gerescontreert  hebben,  sullen  de  heeren 
per  sijn  E.  missive  verstaen. 

De  schepen  de  Gelinieerde  Provinciën  ende  Gelderlant  sijn  tegenwoorde- 
lijck  volladen  met  nagelen,  peper,  een  goede  part)"e  porcele}nen  endeander- 
sints.  Banda  ende  Delft,  hopen  wy,  sullen  binnen  een  maent  met  diergelijcke 
waren  mede  geladen  wesen,  gelijck  oock  het  schip  i?ö//'f;'fl'«;«,  welck  dagelijcx 


92  10  Nov.  1614. 

met  een  cargasoen  van  Patane  sijn  verwachtende.  Met  dese  vijff schepen  sullen 
de  heeren  een  heerlijcke  retour  te  verwachten  hebben.  Godt  geve,  dat  se  in 
salvo  in  't  vaderslant  mogen  arriveren. 

De  medegaende  balance  van  't  generael  boeck  sullen  de  heeren  wel  een  we)-- 
nich  discorderende  [bevinden]  met  hetgene  vooren  hebben  gese\t  den  staet 
bedraecht,  ende  dat  ter  cause  ditto  staet  getrocken  is  u)-t  een  ander  balance, 
die  ontrent  een  maent  voor  medegaende  getrocken  hadden.  Oock  sullen  de 
heeren  bewindhebberen  sien,  dat  in  de  casse  van  Hendrick  Colijn  zaliger  (al- 
hier oppercoopman  geweest  ende  in  April  verleden  overleden),  te  cort  compt 
ƒ2028  —  3  —  8.  lek  achte,  dat  jevers  in  geabuseert  is,  off  dito  Colijn  eenige 
ongelden  vergeten  heeft  te  boeck  te  stellen,  want  in  zijn  siecte  b}-  provisie 
veele  op  claddekens  hadde  geschreven ;  wy  sullen  daervan  met  eerste  gelegent- 
heyt  naerder  ondersoeckinge  doen.  lek  houde  voor  seker,  dat  ditto  casse  by 
voorsz.  Colijn  nj-et  vermindert  is.  't  En  is  van  hem  oock  n\-et  verteert  noch 
gegasteert,  want  is  een  eerlijck,  su\nich  ende  soberen  jongen  geweest.  Dit 
diene  U.  E.  per  advijs.  —  Van  de  Custe  ende  Atchijn  hebben  w\-  nu  de  boe- 
eken  ende  rekeningen  ontfangen.  Deselve  sullen  metten  eersten  in  de  gene- 
rale boecken  gedragen  worden,  in  voegen  dat  U.  E.  met  de  naestvolgende 
schepen  den  geheelen  staet  perfect  sal  geworden. 

Tot  een  monster  senden  U.  E.  per  voorsz.  Hardt  1  \\  ffi  angui  draconi,  cos- 
tende  ƒ1  —  3  —  8.  In  Succadana  connen  daervan  jaerlijcxbecomen  ontrent 
20  picol  China.  De  bevallinghe  gelieven  de  heeren  te  advyseeren. 

Hiermede,  ersame,  wyse,  voorsienige,  zeer  discrete  heeren,  sullen  naharte- 
lijcke  groetenisse  desen  ej-ndigen.  Godt  geve  U.  E.  alles  goets. 

Actum  in  't  comptoir  tot  Bantam,  den  10""  Novembris  1614. 

U.  E.  dienstwillige 

Jan  Pietersz.  Coen. 


4.  —  10  NOV.   1614.  —  B  60. 

(PER  'THABT'). 


1.  Op  den  4'"  Januan'  lestleden  zijn  alhier  gearriveert  de  schepen  Hoorn,  den 

Annge-      Witten  Valck  ende  den  Arent.  Wy  hebben  daermede  ontfangen  twee  van 

schepen.    U.E.  missiven,  van  dato  den  17  ende  18""  December  1612,  den  eenen  gediri- 

geert  aen  zaliger  Mateo  Cotteels  ende  den  anderen  aen  ons,  waerop  desen  tot 

antwoorde  sal  dienen. 

Door  den  onsen  van  dato  primo  January  lestleden  gesonden  met  de  schepen 
den  Swarten  Leeuw  ende  Der  Veer,  hopen  w)-,  sal  U.E.  verstaen  hebben  onsen 
arrivement  in  Indien,  den  stant  te  dier  tijt  van  de  Indische  saecken,  ende  wat 
ons  in  Amboina,  de  Molucques  ende  weder  herwaert  keeren  bejegent  is.  Tegen- 
woordelijck  sijn  mede  largo  aen  de  generale  Compagnie  schryvende  den  pre- 
senten staet  ende  wat  'tsedert  voorsz.  tijt  gepasseert  is,  op  hope  datdeheeren 
ten  minsten  in  eenige  van  d'aengevoerde  saecken  dienst  soude  geschieden, 
hetvvelcke  geerne  sullen  hooren.  lek  soude  geerne  aen  U.E.,  gelijck  mede  aen 
alle  andere  cameren,  eenen  van  ditto  inhoude  senden.  Maer  'ten  heeft  door 
gebreck  van  schryvers  ende  pampier,  gelijck  mede  overvloet  van  dagelijckse 
occupatie,  nyet  connen  geschieden,  doch  sullen  't  met  de  naeste  schepen  doen. 

'tSedert  de  geadvyseerde  schepen  sijn  alhier  uyt  hetvaderslant  gearriveert 

dese  navolgende,  namentlycken,  op  den 'tschip  Miiidelburchm&iie.n 

commandeur  Gaspar  van  Surck. 

Op  den  5="  Mayo  'tschip  Delft. 

Op  den  1'"  July  'tjacht  'iHardt,  welck  in  February  lestleden  herwaert  met 
advysen  gedepescheert  is. 

Op  den  16'^"  ditto  'tschip  den  Neptunes. 

Op  den  1'"  November  'tschip  den  Eolus. 

Op  den  4'"  ditto  de  schepen  Amsterdam,  Mauritius  &nd&  Hollandia  metten 
E.  heer  gouverneur-generael  Geerardt  Reynst.  Voorsz.  jachten  den  Neptunes 
ende  den  Eolus  sijn  1 6  ende  1 8  maenden  op  haren  uy  treyse  geweest.  De  schepen 
van  den  E.  heer  gouverneur-generael  Reynst  omtrent  16  maenden.  De  schepen 
Hoorn,  den  Valck  ende  Arent,  gelijck  voor  desen  geadviseert  hebbe,  omtrent 
11  maenden,  hebbende  alhier  veel  volcx  verloren,  ende  'tjacht 't //«ra'/ is 
binnen  de  6  maenden  aengecomen,  hetwelcke  een  seer  groote  differentie  is. 


1)  Deze  brief  is  niet  aan  de  generale  Compagnie  gericht,  doch  aan  de  kamer  Amsterdam 
in  het  bijzonder. 


94  10  Nov.  1614. 

ende  eensdeels  gecauscert  wort,  dat  b\-  de  heeren  de  schepen  soo  laet  op  't  voor- 
jaer  ende  met  onervaren  volck  werden  uvtgesonden.  Het //«r^// heeft  hem, 
van  de  Caep  se)-lende,  geheel  sujdelijck  gehouden,  ende  d' andere  sijn  noor- 
delijcker  omtrent  de  linie  in  stilte  ende  door  contrarie  mouson  geloopen.  üen 
besten  tijt,  omme  de  schepen  u\-t  het  vaderslant  te  senden,  omme  spoedich 
in  Indien  te  geraecken,  is  in  November  ende  December. 

2.  Toucherende  den  Indischen  stant.  De  saken  sijn  overal  (Gode  s\-  loff}  in 

^'""^.T""^"  eenen  seer  goeden  staet.  Hadden  wy  maer  geit!  Den  oorloge  aengaende,  daer 
is  sedert  onsen  lesten  in  de  Molucques  noch  elders  ten  weders}-den  n\et  be- 
sunders  gepasseertj  dan  dat  het  jacht  den  Arent  door  een  gale\-e,  een  fregat 
ende  9  coorecorren  seer  heftich  geassal teert  is.  Maer  alsoo  ditto  jacht  van  hier 
was  gesonden  met  de  compagnie  van  den  capite_\n  Jerominus  van  Beverinck, 
die  U.E.  par  'tschip  Hoont  herwaerts  gesonden  heeft,  soo  sijn  van  hun  alsoo 
gerescontreert,  dat  het  den  vyant  wel  sal  gedencken,  want  meest  haer  nieuw 
secours  hen  afgeslagen  is.  'tEn  scheelde  oock  n\et  veel,  off  de  gale}e  soude 
in  den  loop  gebleven  hebben. 

De  Spaignaerden  hebben  in  de  Manilhas  gereet  een  zeer  stercke  armade 
omme  den  onsen  in  de  Molucques  t'  assalteren.  S\"  waren  daerby  een  Portugese 
armade  verwachtende,  maer  alsoo  n_\et  gecomen  en  is  en  zelffs  genoech  te 
doen  hebben,  soo  en  heeft  Don  Juan  de  Silva,  alsoo  tot  haerder  resistentie 
12  goede  schepen  in  de  Molucques  waren  houdende,  nxet  durven  u\tcomen. 
Ondertusschen  den  v\ant  van  dese  schepen  verwacht  is,  soo  sijn  de  forten  in 
de  Molucques  heerlijcken  gefortificeert.  Den  vjant  heeft  den  zynen  mede  alsoo 
verbetert,  dat  aldaer  ten  wedersjden  d' een  den  anderen  nyet  lichtelijck sal 
vermeesteren.  Maer  daer  sijn  voor  ons  3  verscheyden  ander  saecken  van  seer 
groote  importantie  ende  consequentie,  die,  na  ick  hope,  wel  sullen  connen 
verrichten,  streckende  alle  tot  incorporeringe  van  de  heele  Indische  negocie, 
nederlaghe  ende  totale  ru\ne  van  onsen  v\-ant,  als  namentl\cken  de  besettinge 
van  de  strate  Sincapura  ende  Mallacca,  besettinge  van  de  ba\-a  ofte  stadt  Ma- 
nilha  ende  de  versekeringe  van  Amboina  ende  Banda.  Een  van  dese  dr)-e 
saecken  connen,  na  w_\-  hopen,  met  den  tegenwoordigen  macht  verricht  werden. 
Den  tijt  sal  leeren,  wat  Godt  sal  gelieven  te  geven.  Hetgene  ons  bekent  is, 
hebben  w\-  (na  schuldigen  plicht)  den  nieuwen  heer  gouverneur-generael 
Re)'nst  volcomentlijcken  voorgedragen,  gelijck  seer  breet  aen  de  generale 
Compaignie  sijn  schryvende,  daeraen  w\-  ons  refereren. 

3-  Aengaende  de  generale  negocie.  Den  generaelen  staet  hebben  w)-  meest  b}- 

Handel.    ^^^  anderen  gebracht,  gelijck  de  heeren  per  medegaende  copie  van  onsen 

journael  connen  sien,  ende  gaet  b\-  desen  een  exstract  van  't  gene  deselve 


10  Nov.  1614.  95 

beloopt,  namen tlijck  ƒ  4. 353. 521  — 3  —  2.  Nochtans  sullen  de  heeren  verstaan, 
dat  tegenwoordelijck  over  geheel  Indien  van  contanten  ontbloot  sijn.  Nu  de 
negotie  in  z\-nen  principaelsten  fleur  begint  te  geraecken,  is  te  beduchten, 
dat  door  gebreck  van  geit  wederomme  te  nyet  sal  gaen.  lek  en  weet  n)et,  wat 
de  heeren  aengegaen  heeft  mette  schepen  van  den  commandeur  van  Surck 
ende  den  E.  heer  gouvernear-generael  Re)-nst  soo  weynich  capitael  in  Indien 
te  senden.  Wat  zydewaren  connen  hier  met  een  cleen  geit  coopen !  De  heeren 
zijn  om  eenen  rijcken  retour  schryvende;  rijcke  retouren  soude  U.  E.  wel 
connen  gewerden,  als  het  capitael  in  retour  naer  't  patria  sonden  ende  Indien 
wilden  verlaten.  Maer  hoe  can  sulcx  geschieden,  dewyle  de  heeren  Ma)-ores 
geen  capitael  en  senden,  de  forten  moeten  onderhouden  ende  soo  rijcken  in- 
lantschen  handel  dr}ven  tot  sustentement  van  de  groote  oncosten,  die  de 
Compaignie  zijn  dragende. 

Tot  voldoeninghe  van  den  inlantschen  handel  dien t  het  capitael  wel  700.000 
realen  versterct  te  worden.  Willen  de  heeren  rijcke  retouren  hebben,  soo  sal 
't  haer  gelieven  daerenboven  jaerlijcx  herwaerts  te  senden  1.200.000  realen 
in  contant,  dan  sal  't  haer  geworden.  Na  de  capitalen  die  U.  E.  jaerlijcx  sent, 
het  s\-  dan  veel  oft  weinich,  sullen  de  heeren  retouren  becomen ;  rouwe  sj'de, 
goede  gewrochte  s_\-de,  lakenen  ende  andere  Chinese  waren  connen  om  geit 
uyt  China  genoech  becomen.  Tegenwoordelijck  zijn  w)-  besich  omme  de 
schepen  per  costi  aff  te  laden,  ende  sullen  de  heeren  toecomende  somer  te 
verwachten  hebben  navolgende  schepen,  te  weten:  de  Geünieerde  Provinciën, 
Gelderlandt,  Banda,  Delft  ende  Rotterdam.  lek  hope,  dat  de  4  eerste  in  't  begin 
van  December  sullen  connen  vertrecken.  Rotterdam  sijn  noch  van  Patane 
verwachtende.  Ware  het  schip  Oraigne  bequaem  geweest,  het  soude  mede  wel 
geladen  overgegaen  hebben,  daer  nu  ter  contrarie  tot  Jaccattra  gesleten  wordt. 

Metditto  schepen  zullen  de  heeren  te  verwachten  hebben  ontrent  900.0008? 
goede,  schoone  geroffelnagelen,  ontrent  50.000  sacken  peper,  380  bhalen 
indigo,  aen  porceleyn  ontrent  25.000  realen  incoops,  een  partye  s}'dewaren 
ende  andersints,  maer  geen  foehe,  noch  noten.  lek  hope,  in  't  Godt  gelieft, 
dat  haer  cargassoen  U.  E.  sal  opbrengen  50  a  60  tonnen  schats,  off  5  a  6  mil- 
lioenen  guldens.  Godt  geve  dat  U.  E.  alles  mach  geworden. 

De  schepen  Hoorn  ende  Nieuw  Zeelandia  zijn  verleden  jaer  (door  ick  en 
weet  nyet  wat  vertreck)  soo  laet  ontrent  het  su\"del}cke  e\nt  van  Chelebes 
gecomen,  dat  hun  aldaer  contrarie  mouson  bejegende  ende  genootsaeckt  wer- 
den benoorden  Chelebes  te  loopen,  in  voegen  dat  in  Juh-  verleden,  doen  de 
laetste  schepen  u\-tte  Molucques  vertrocken,  aldaer  noch  niet  en  waren  ge- 
arriveert.  Doch  van  Maccassar  hebben  t\dinge,  alsdat  in  Jul}'  verleden  be- 
noorden Celebes  gesien  zijn,  soodat  wy  hopen  in  de  Molucques  wel  sullen  zijn 
gearriveert.  De  schepen  zijn  met  rijs  ende  andere  provisie  geladen,  ende  heb- 


96  lONov.  1614. 

ben  wy  daerinne  van  Jaccattra  gescheept  een  seer  groote  ende  schoone  partye 
cattoene  cleeden,  daermede  de  Molucques  heerlijck  versien  sullen  wesen.  In 
't  tegenwoordighe  jacht  't  Hardt  hebben  wy  gescheept  5500  sacken  geharpte 
peperende  108 potten  geconfyten  gember.  U.  E.  sullen  volgens  medegaende 
cognoissement  't  alles  wel  geconditioneert  ontfangen  ende  ons  daervooren 
gelieven  te  crediteren  conforme  medegaende  facturyre  ter  sommen  van 
ƒ  23.982  —  6  —  12.  Den  schipper  van  't  Hardt  se}-t,  dat  nyet  meer  dan  van 
104  potten  is  wetende,  ende  m)-  wort  van  den  onsen  verclaert,  dat  108  hebben 
gelevert  ende  aen  boort  gebracht.  U.  E.  gelieve  op  de  bevindinge  te  letten. 
Onder  ditto  gember  zijn  10  potten  N.  O.  die  alhier  tot  Bantam  tot  een  proeve 
hebbe  doen  conf}ten,  daervan  noch  ontrent  25  potten  zullen  zenden.  De  be- 
vallinghe  gelieven  de  heeren  te  advyseren.  D'andere  is  Chinese  gember,  maer 
is  seer  slecht.  Hier  en  is  geenen  anderen  geweest,  ende  sullen  geen  meer  al- 
sulcken  zenden  tot  naerder  advyse.  Wy  sijn  met  ditto  Hardt  tot  een  monster 
zendende,  wegende  1  ffi  11  once  angui  draconi  costendeƒ  1  —  3  —  8.  Debe- 
vallinghe  gelieven  de  heeren  t'  advyseren. 

Hiermede  eersame,  wyse,  voorsienige,  seer  'discrete  heeren,  sullen  desen 
eyndigen.  Godt  geve  de  heeren  na  hertelijcke  groetenisse  alles  goets.  Actum 
in  't  comptoir  Bantam  den  10^"  November  1614. 

U.  E.  dienstwillige 
Jan  Pietersz.  Coen. 


27  DEC.   1614.  - 

(PEB  BASDA.) 


B    184. 


Dese  twee  medegaende  (daervan  den  inhout  confirmeren)  sijn  copyen  van 
onsen  laesten  aen  U.  E.  geschreven  ende  gesonden  per  't  jacht  d'  adviso, 
't  Ha nü  genaempt,  van  hier  gedepescheert  op  dato  den  10''"Novembris,  nadat 
eyntlijcken  d'  E.  heer  gouverneur  generael  Gerrit  Re\"nst  gearriveert  was  met 
de  schepen  Avishrdain,  Mauritius  ende  Hollandia.  In  ditto  jacht  hebben  wj- 
gescheept  5500  sacken  peper  ende  eenige  potten  geconf\ten  gember,  daer- 
vooren  U.  E.,  soo  't  n}"et  gedaen  en  is,  de  generale  rekeninge  van  Indien 
sal  gelieven  te  crediteren  conforme  de  gesonden  factu\ra  ter  sommen  van 
ƒ23.983  —  10  —  4.  Den  ontfanckende  de  bevindinghe  sullen  geernehooren. 


1. 
Klacht 

over 
onvol- 
doende 

voor- 
ziening. 


Ick  achte,  dat  de  heeren  seer  wel  sullen  doen,  soo  s>'  van  daer  omme  de 
3  a  4  maenden  gelijcke  jacht  herwaerts  aen  depescheren,  mits  geloove gevende, 
off  ten  minsten  alsdan  ter  herten  nemende,  d'  advysen,  die  van  dese  quar- 
tieren  sullen  becomen,  ende  ons  daermede  se)'ndende  secours  van  contant, 
soüveel  provisie  voor  de  schepen  in  't  lant  sijnde,  ende  viveres  voorde  forten, 
als  ditto  jachten  connen  voeren.  Dit  doende,  soo  sullen  de  heeren  wel  doen, 
maer  anders  n\-et.  Want  hadde  U.  E.  alleene  met  ditto  jacht  capitael  tot  s\ne 
ladinge  gesonden,  het  schip  Rotterdam  soude  met  dese  vlote  mede  gedepe- 
scheert connen  hebben,  welck  nu  n}et  en  geschiet,  ter  cause  van  't  gene  door 
voorgemelde  jacht  verachtert  sijn. 

Na  U.  E.  voorgaende  schreven,  soo  scheen  het,  dat  met  de  compste  van 
d'  E.  heer  generael  Re\nst  Indien  van  alles  volcomelijcken  versien  soude  wor- 
den. Men  heeft  daerna  oock  soo  zeere  gehaeckt,  als  een  visch  na  't  water,  ver- 
mits extraordinarie  vlooten  ende  schepen,  off  groote  persoonages  na  de  werelt 
gemeynelijck  extraordinari  geprovideert  ende  versien  worden.  Maer  U. E.  doet 
recht  contrarie  ende  in  voegen  dat  alle,  gelijck  w\-,  hun  in  hare  me}ninge  be- 
drogen zullen  vinden.  Mijn  heeren,  alhoewel  na  natinrlijcke  swackhe\t  U 
dienaren  verdrietich  valt,  dat  door  U.  E.  mancquement  de  saken  n}-et  wel  en 
gaen,  ende  de  Compagnie  alsulcken  dienst  niet  mogen  doen,  als  wel  wenschen, 
soo  is  't  nochtans  voor  hun  een  cleene  saecke,  dat  door  U.  E.  met  missiven 
ende  woorden  gepaj't  worden,  maer  de  schade,  die  de  generale  Compaignie 
geschiet,  is  uyttermate  ende  ongelooflijcke  groot.  Per  experientie  behoorden 
de  heeren  wel  bekent  te  wesen,  dat  in  Indien  den  handel  gedreven  ende  ge- 

7 


98  27  Dec.  1614. 

mainteneert  moet  worden  onder  beschuttinge  ende  faveur  van  U  eygene  wa- 
penen, ende  dat  de  wapenen  gevoert  moeten  werden  van  de  proff\-ten,  die  met 
den  handel  zijn  genietende,  in  voegen  dat  den  handel  sonder  d'  oorloge,  noch 
d'  oorloge  sonder  den  handel  nyet  gemainteneert  connen  werden.  Nu  dit  aldus 
sijnde,  waertoe  tendeert  dan,  dat  d'  eerste  gouverneur-generael,  d'  E.  heer 
Pieter  Bot,  ongewapent  ende  nu  de  2^"  generael,  d'  E.  heer  Geerart  Re\nst, 
sonder  geit  wort  uytgesondenPMen  zoude  bjcansseggen  (onder  U.  E.  correc- 
tie gese)-t)  dat,  naer  alsulcken  doene,  na  de  generale  Nederlantscheru)-ne  ge- 
tracht wort.  Gelijck  dese  redenen  geen  goede  connen  hinderen,  alsoo  sal  't 
U.  E.  gelieven  hun  dit  n)et  te  belgen;  want  W)-  alhier  n)et  en  weten,  vvaer- 
mede  de  heeren  excuseren  sullen,  vermit?  de  faulte  al  te  groot  ende  menich- 
vuldich  zijn.  Hier  geschieden  oock  wejnighe  abu\sen,  off  men  sal  bevinden, 
als  de  saecken  diep  ingesien  worden,  U.  E.  daervan  oorsaecke  sijn.  Het  schijnt 
eenen  droom  te  wesen,  dat  men  met  soo  geweldige  heerlijcke  schepen,  als  zijn 
de  schepen  Amsterdam,  Mauritius  ende  Hollandia,  n}-et  meer  capitael  dan 
48.000  realen  na  Indien  en  sent,  noch  geen  andere  provisie  voor  de  forten 
ende  schepen  dan  sy  hebben  gebracht,  daer  men  totaffladinghe  van  een  jacht, 
eenige  goede  retouren  schepende,  wel  48.000  realen  van  doene  heeft.  In  plaetse 
dat  d'  E.  heer  generael  Re}nst  dese  schepen,  die  nu  per  costi  gaen,  een  wej- 
nich  soude  secunderen,  soo  is  b\cans  van  noode  geweest,  dat  se  sijn  E.  selfs 
van  versche}de  nootelijckheden  versagen. 

Mijn  heeren,  indien  U.  E.  hun  voor  lieten  staen,  dat  in  Indien  een  groot 
capitael  waren  hebbende,  soo  segge  daerop,  dat  daertegen  geconsidereert 
mosten  hebben,  watter  jaerlijcx  behoeft  tot  soo  een  rijcken  retour  als  ontbie- 
dende sijn,  tot  betalinge  der  soldaten  ende  fourniment  van  soo  een  overtreffe- 
lijcke  inlantschen  handel,  als  hier  voornemen  te  doen,  maernoch  n}etgedaen 
hebben.  Behalvens  fourniment  van  wat  noodich  is  tot  soo  groote  rijcke  retou- 
ren, als  de  heeren  jaerlijcx  begeeren,  behoorde  het  capitael  in  Indien  omtrent 
700.000  realen  stercker  te  wesen,  dan  't  nu  off  ojt  geweest  is. 

Het  capitael  aldus  versterct  sijnde,  soo  connen  (achten  w}-)  met  de  vruchten 
van  't  selvige  onderhouden  alle  de  forten,  comptoiren,  schepen  ende  plaetsen, 
ende  oock  betaelt  worden  alle  de  soldaten  ende  garnisoenen,  die  de  heeren 
in  Indien  sijn  hebbende.  Hierenboven  sullen  ons  jaerlijcx  gelieven  te  versien 
tot  jaerlijckse  retouren  voor  't  patria  van  1.200.000  realen,  offsooveelealsin- 
coops  mogen  bedragen  de  specer)-en,  indigo,  ende  cleeden  van  de  Custe,  s)-de 
ende  andere  Chinese  waren,  die  jaerlijcx  van  Indien  naer  't  patria  begeeren 
gesonden  te  hebben,  opdat  het  capitael  nyet  vermindert,  ende  de  lasten  van 
den  oorloghe  de  Compagnie  n)et  te  swaer  en  vallen. 

Heeft  het  de  heeren  selffs  aen  capitael  gebroocken,  soo  sal  U.  E.  gelieven 
van  ons  aen  te  nemen,  dat  herwaerts  aen  na  haren  middel  worde  gesonden 


27  Dec.  1614.  99 

alsulcken  capitael  tot  den  handel,  ende  tot  den  oorloghealsuickenequipagie, 
dat  d'eene  met  den  anderen  gemainteneert  ende  gecontrabalanceert  mach 
worden,  want,  anders  doende,  sal  't  U  zelven  bederven.  Redenen  en  bewijs 
hiervan  sal  ick  voor  dees  tijt  naerlaten,  om  n\-et  prolix  te  sijn. 

Hadden  wy  voorleden  jaer  capitael  na  de  Cust  mogen  zenden,  soo  soud  U. 
E.  nu  in  plaetse  van  380  packen  indigo,  1000  packen  becomen  hebben  ende 
toecomende  jaer  noch  mede,  vermits  den  indigo  zeer  aengeplant  is.  Dit  jaer 
hebben  d' Engelsen  de  meeste  paert  becomen  ende  is  te  beduchten,  dat  alles 
toecomende  jaer  sullen  cr\-gen,  off  soo  't  haer  mede  aen  capitael  gebreect,  dat 
d' Inwoonderen  't  planten  van  den  indigo  wederomme  sullen  verlaten,  alsoo 
onse  reputatie  ende  't  credit  aldaer  aireede  verlooren,  off  ten  minsten  zeer 
vercleent  is. 

Ingevalle  voor  de  compste  der  Chinese  joncken,  die  hier  tot  Bantam  in  't 
laeste  van  Februarj-  ende  Martius  toecomende  sullen  arriveren,  geen  groot 
capitael  in  contant  u\-t  het  patria  becomen,  soo  sal  't  hier  oock  met  den  Chi- 
nesen  handel  gedaen  wesen,  gelijck  in  Patana  eens  gebeurt  is  ende  toecomen- 
de jaer  wederomme  geschieden  sal,  want  aldaer  seer  qualijck  versien  zijn. 
Doch  het  is  hier  noch  erger,  want  sullen  voor  den  tol  van  den  peper,  die  aen 
den  coninck  schuldich  zijn,  omtrent  30.000  realen  te  cort  comen.  Dit  jaer  sal 
hier,  soo  ick  wel  geinformeert  ben,  een  seer  heerlijck  cargasoen  uyt  China 
comen,  ende  na  apparentie  soude  van  jaer  tot  jaer  noch  veel  meer  augmen- 
teren.  Maer  compt  het  nu  aen  contante  te  gebreecken,  soo  en  wete  n\et  off 
wederomme  in  seven  jaren  de  negocie  in  alsulcken  staet  off  sleur  sal  worden 
gebracht,  als  nu  d'  apparentie  was. 

Ick  zoude  verleden  jaer  breeder  om  cappitael  geschreven  hebben,  maer  ben 
door  U.  E.  missiven  geabuseert  geweest,  alsoo  de  heeren  adv\seeren,  dat  op 
den  herfst,  na  het  vertreck  van  d'  E.  heer  generael  Re}'nst,  een  andere  vlote 
wel  versien  soude  volgen,  ende  in  't  voorjaer  daernae  noch  eenen  anderen, 
ende  daer  en  is  n\et  dan  't  jacht  't  /iri7;-/naergecomen,  ende  dat  noch  sonder 
eenich  geit  off  yets  anders  te  brengen.  Toch  staet  te  beduchten,  dat  door  't 
gebreck  van  geit  d'  Engelsen  handel  ende  voet  in  de  landen  Amboina  sullen 
becomen,  welck  anders  wel  voorgecomen  soud  werden.  Daer  sijn  twee  jachten 
na  Amboina  gesonden,  omme  sooveele  te  contramineren  als  na  de  middel, 
die  zijn  hebbende,  met  recht  can  geschieden.  D'  E.  heer  generael  is  met  de 
vlote  mede  na  Amboina  ende  Banda  vertrocken,  omme  d'  Engelsen  te  preve- 
nieren.  Maer  dew\-le  daer  geen  geit  en  is,  ende  vermoede,  dat  den  tijt  ende 
stant  nyet  toe  en  sal  laten  ander  expediënt  te  gebrujcken,  soo  en  wete  n}'et, 
wat  aldaer  sullen  connen  verichten.  D'Engelsen  sijn  van  me)ninge  met  elk 
jacht  ende  schaloupe  derwaerts  te  gaen,  alsoock  met  eenige  van  de  nieuwe 
schepen  die  verwachtende  sijn.  U.  E.  mach  vastelijcken  gelooven,  soo  sy  voet 


100 


27  Dec.  1614. 


in  Amboina  becomen,  dat  de  generale  Xederlantsche  Compaignie  de  helft  van 
haren  Indischen  staet  off  handel  verlooren  sullen  hebben.  Dat  is  te  verstaen, 
wel  sooveele  ende  nyet  min,  dan  off  de  Molucques  geheelijck  van  deSpaense 
croone  ware  geocupeert.  Wy  hebben  d'E.  heergeneraelReynstvandesaecke 
geinformeert,  voor  sooveele  in  ons  was,  ende  de  besorginge  van  dien  behoor- 
lijcken  gerecommandeert. 

De  contanten  sullen  nu  in  de  Molucques  mede  voort  sijn,  ende  w\-  en  connen 
hun  nyet  meer  dan  Amboina,  Banda,  noch  de  Custe  versien.  Om  'tcortte 
maken,  soo  sullen  de  heeren  mits  desen  gelieven  te  verstaen,  dat  geheel  Indien 
van  geit  onversien  is,  ja,  veel  plaetscn  alsoo,  dat  n)et  machtich  en  sijn  de 
dagelijckse  oncosten  te  fournieren.  De  heeren  sullen  verstaen,  dat  geen  plaetsen 
in  Indien  ('ten  ware  Japon)  sonder  contant  geit  behoorlijck  versien  sijn,  al 
waren  sy  oock  versien  van  een  thienvoudich  cargasoen  incoopmanschappen; 
dat  meer  is,  daer  sijn  veel  plaetsen,  die,  hoe  s)-  te  meer  van  coopmanschappen 
versien  sijn,  hoe  het  slimmer  is,  geen  geit  daer  benevens  hebbende,  want  in 
geheel  Indien  en  can  nyet  meer  dan  dagelijcxse  slijt  vertiert  worden,  welck 
oorsake  is  van  't  extraordinarie  r)sen  ende  daelen  der  coopmanschappen, 
vermits  nieuwers  geen  groote  noch  rijckehasardeusecooplieden  gevonden  en 
worden,  als  men  in  Europa  siet,  die  tegelijck  macht  ende  recht  hebben  omme 
een  treffelijcke  partye  op  te  coopen  ende  ter  slyte  te  reserveren, 't  en  ware 
dat  men  sulcx  aen  de  Chinesen  op  credit  wilde  geven.  Derhalven  willen  de 
heeren  wel  doen,  soo  sal  'tU.E.  gelieven  ons  van  contant  ende  andersints  te 
versien,  conforme  medegaende  memorie,  daervan  eenen  per 't //«;/ hebben 
gesonden. 


2. 

Coro- 
mandel. 


Verleden  jaer  hadden  geordonneert  aen  den  directeur  van  Berchem,  dathy 
te  lande  volck  na  Suratte  souden  ze^nden,  omme  de  restanten  van  David  van 
Deynsen;  ditto  van  Berchem  antwoort  ons  daerop,  dat  sulcx  wel  conde  ge- 
schieden, maer  'tselve  heeft  moeten  naerlaten,  doordien  geen  geit  tot  d' on- 
costen op  de  reyse  conde  fournieren. 

By  desen  gaet  eenen  brieff  uyt  Goa,  geschreven  door  de  cooplu)den,  die 
van  den  coninck  van  Atchijn  in  't  veroveren  van  Jhoor  onder  't  getal  van  22 
persoonen  gevangen  sijn,  als  voor  desen  geadvyseert  hebben.  Den  directeur 
van  Berchem  heeft  hun  van  de  Custe  met  300  realen  gesecondeert,  alsoo  nae 
haer  schrjven  in  groote  miserie  onderhouden  worden. 


3.  Op  den  2""  November  isvanPatanaalhiergearriveerthetschip.^ö//^;v/rt;«;«^, 

Patani.     medebrengende  een  part)e  .s}-de  ende  bengujn,  daervan  den  incoop  ontrent 

ƒ42.000  bedraecht,  maer  geen  peper  altoos,  vermits  aldaer  nyet  te  becomen 

en  was.  Van  de  rouwe  .s\de  hebben  w\-  15  cassen  na  de  Custe  gesonden.  Per 


27  Dec.  1614.  101 

'tschip  Out  Zedandia  is  van  Patana  na  Japon  gescheept  volgens  onse  ordreeen 
partye  syde  met  ecnige  andere  goederen  tot  ontrent  de  waerd)-e  van  ƒ40.000. 
Dit  is  alles  weicke  de  Chinesen  voorgaende  jaer  in  Patana  hebben  gebracht, 
nxettegenstaende  metten  onsen  grooteren  part\egecontracteert  hadden.  Maer 
is  vermits  het  jaer  te  vooren  vernomen  hadden,  datter  by  de  casse  nyet  ten 
besten  en  was,  ende  veel  jaren  na  den  andere  geit  van  de  coninginne  mosten 
leenen,  soodat  den  onsen  ontrent  20.000  realen  hebben  overgehouden.  S\-  ver- 
wachten van  Japon  per  't  jacht  Jaccattra  volgens  onsen  last  een  part}-ken  sil- 
ver,  ende  zullen  hun  toecomendejaerdaermede  moeten  behelpen,  njettegen- 
staende  van  China  wel  een  groot  cargasoen  mochte  comen,  in  voegen  dat  den 
handel  door  gebreck  van  geit  te  n)et  gaet.  In  Siam  ende  Patana  sijn  van  Japon 
een  goede  part}-e  laeckenen  gearriveert.  Daer  is  oock  gecocht  aldaer  een sekere 
groote  joncke  door  last  van  den  E.  Hendrick  Brouwer,  omme  in  den  handel 
van  Siam  op  Japon  te  gebruycken.  U)t  goeden  )\'er  heeft  ditto  Brouwer  d'or- 
dre  gegeven,  maer  na  verstae,  soo  en  is  nyet  geraden  den  handel  in  alsulcker 
voegen  te  doen,  maer  wel  in  maniere,  gelijck  de  E.  heeren  per  medegaende 
copie  van  resolutie  connen  sien.  Alsoo  na  Patana  geordonneert  hadden,  dat 
ernstelijcken  op  den  handel  van  Siam  endejapon  souden  letten  ende  conclusie 
nemen,  wat  ten  besten  dienste  der  generale  Compagniedaerinnegedaen  diende, 
soo  sullen  ook  't  beste  doen  (het  arrest  met  r\pen  rade  geapproveert  sijnde), 
omme  't  selvige  te  doen  effectueren,  soo  haest  de  behoorlijcke  middelen  b)-- 
een  sullen  hebben.  In  Patana  ende  op  de  geheele  custe  daerontrent  wort  den 
coninck  van  Atchijn  seer  gevreest,  alsoo  gesej-t  wort,  dat  aldaer  invasie  wil 
doen.  Den  onsen  hebben  geresolveert  in  Sangora  een  steenen  hu)s  te  timme- 
ren, sijnde  van  mej'ninghe  om  met  de  Chinesen  aldaer  den  meesten  handel  te 
doen,  vermits  den  grooten  overlast  die  de  Chinesen  in  Patana  wort  aengedaen, 
ende  den  handel  in  Sangora  sonder  eenige  impositie  gelicentieert  wort. 

4.  Van  Mallacca  sijn  hier  verscheyden  joncken  gearriveert,  medebrengende 

een  goede  part)e  cleeden  ende  tydinge,  alsdat  den  coninck  van  Atchijn  ende 
die  van  Joor  een  tocht  op  Mallacca  wilden  doen. 

5-  Van  den  gouverneur  van  Kendal,  die  door  den  Mattaran  off  keyser  van  Java 


Japara. 


gelast  is,  de  materialen  voor  ons  tot  het  bouwen  van  een  hu}s  in  Japara  te  prepa- 
reren, hebben  w\-  schr}ven  ontfanghen,  als  dat  500.000  stucken  steen  gereet 
hadde  ende  dieshalven  een  man  souden  zenden,  omme  de  timmeragie  te  begin- 
nen. De  gouverneur  is  daerbeneffens  vier  stucken  geschut  te  coope  e)'schende. 
Van  d'  E.  heer  gouverneur  generael  Re}"nst  ende  raet  is  den  E.  Steven  Doenssen 
gecommitteert  ende  gelast  omme  derwaerts  te  gaen  ende  't  werck  in  Japara 
te  beginnen,  daerop  den  pangoran  alhier  niet  vveynich  jelours  en  is. 


102  27  Dec.  1614. 

6.  Van  hier  zijn  na  Grissi  gesonden  't  jacht  den  Eolus  ende  chaloiipe  C/ci-n 
Grissee.     Midddburch,  omme  aldaer  waer  te  nemen  de  Portugesen,  die  van  Mallacca 

op  Grissi  zijn  handelende,  ende  tenselven  fyne  nae  Maccassar  de  jachten  den 
Neptunes  ende  den  Groenen  Leeuw  met  ordre,  dat  hun  vandaernaer  Amboina 
ende  Banda  b)-  d'  E.  heer  generael  vervoegen. 

7.  Den  Indischen  stant  d'  E.  heer  gouverneur  generael  Re)-nst  gecomuniceert 
Voor-      zijnde,  soo  is  e\-ntlijcken  gearresteert  b}-  sijn  E.  endeden  raet,  naversche\-den 

van  consideratien  ende  debatten,  alsdat  sijn  E.  in  aller  yle  van  hier  naer  Banda 
Eeynst.  goude  se\len,  ende  dat  aldaer  de  schepen  (hierontrent  wesende)  hun  b\-  den 
anderen  souden  vervoegen,  omme  het  eylant  Puloway  met  gewapender  hant 
te  incorporeren,  want  met  incorporatie  van  dit  e}lant  van  d'e\-landen  Banda 
vermeynen  versekert  te  sijn,  Dit  is  het  eerste  voornemen,  maer  presumere, 
dat  d'  E.  heer  generael  den  tijt  te  cort  sal  vallen  ende  de  resolutie  dieshalven 
sal  worden  verandert.  Na  de  veranderinge  off  effectuatie  van  d'intentie  sal 
hem  Zijn  E.  met  alle  de  macht  in  de  Molucques  vervoegen,  mits  eerst  in  Am- 
boina tot  versekeringe  van  den  staet  ende  handel  verricht  sijnde,  hetgeneden 
tijt  sal  connen  hden.  De  voordere  meyninge  is,  dat  ditto  heere  in  de  Molu- 
cques sal  redresseren  hetgene  den  dienst  der  generale  Compaignie  soude 
mogen  vere>-schen,  ende  dan  wederomme  van  daer  met  alle  de  macht  her- 
waerts  keeren,  mits  de  forten  ende  de  landen  tot  soo  eenen  diffensiven  oorloghe 
geprovideert  latende,  als  vere}"scht  mach  worden  omme  de  Manilhasse  macht 
te  resisteren,  sonder  eenige  generale  attenten  op  des  vyants  forten  te  doen, 
omme  ons  nyet  te  meerder  te  verswacken,  alsoo  geen  forten,  schepen  noch 
jachten,  in  Indien  wesende,  behoorlijcken  van  volck  gemant  sijn.  D'  E.  heer 
general  met  de  macht  alhier  gekeert  wesende,  soo  is  d'  intentie  omme  nae 
Jhoor  te  gaen,  omme  aldaer  een  fort  te  maecken  ende  den  vyant  allen  moge- 
lijcken  aff  breuck  doen.  Doch  en  wete  nyet,  oft  hierontrent  tot  eenen  gene- 
ralen rendevous  oock  A'ets  sal  worden  voorgenomen,  alsoo  het  meer  dan  tijt 
ende  nu  den  rechten  sa)soen  is,  want  worden  daertoeseffs  bjxans  gedrongen. 
Het  soude  oock  wel  connen  gebeuren,  dat  de  me\ninge  ende  de  resolutie  in 
de  Molucques  verandert,  ende  de  macht  na  de  Manilhas  gewent  worde,  omme 
den  v\-ant  aldaer  te  besetten  ende  door  desen  wech  ter  intentie  te  geraken. 
De  Heere  geve  tot  den  aenslach  s}-ne  huipe,  genade  ende  segen,  soo  sal  wel 
gelucken,  watter  oock  aengevangen  wort. 


8.  Desen  gaet  per  d'  E.  heer  generael  Pieter  Bott  met  de  schepen  Banda,  Delft, 

jtour-     Je  Geünieerde  Provinciën  ende  Gelderlandt,  dewelcke  afgeladen  hebben  met 

peper,  nagelen  ende  eenige  andere  waren,  gelijckd'E.  heerenpermedegaende 

conoissementen  ende  factuyren  sullen  sien.  U.E.  sal  alles  dienvolgende  wel 


27  Dec.  1614.  103 

geconditioneert  ontfangen,  etide  ons  daervooren  gelieven  te  crediteren  in  con- 
formite  van  ditto  factin-ren  te  weten  : 

per  'tcargasoen  gescheept  in  'tschiji  Banda  ter 

somma  van /  148.617  —    4—11 

per 'tschip /?*•/ƒ/• »   127.180—11  —  10 

^&r\sc\\\p  Ac  Gfiiniccrde Proi'incicn  .     ...»    110.369 — 18—    6 

per 'tschip  6^^^/^r/rt«^ »   101.522—    3—2 

Somma     .     .     .     ƒ  487.689  —  17  —  13 

Alle  de  nagelen  zijn  drooch,  sonder  genat  te  wesen,  in  dese  schepen  ge- 
scheept. Den  peper,  soo  wa'  mej-nen,  is  onvervalscht  ende  schoonder  dan  voor 
desen  den  Bantamsen  peper  gescheept  is.  Soo  het  de  heeren  gelieft,  pertinente 
notitie  op  d'uytleveringhe  te  laten  nemen,  ick  en  twijffele  n\-et,  offsullen  be- 
vinden, dat  U. E.  tien  ten  hondertin  'tgewichte  meer  sal  opbrengen  dan  gedaen 
heeft  den  peper  in 't  "'t  Wapen  vati  Ams/erdain  ende  Vlissingeyi  voor  desen 
gescheept.  Ick  wensche,  dat  op  den  ontfanck  gelet  mach  worden,  omme  de 
bevindinghe  te  hooren  ende  ons  daernaer  te  mogen  reguleren,  gelijck  mede, 
hoe  den  suycker  de  heeren  bevallen  sal,  die  W}'  in  de  Geünieerde  Provintiett 
gescheept  hebben,  alsoock  alle  andere  waren.  Tegenwoordelijcken  en  hebben 
geen  foelye  noch  noten  altoos,  vermits  in  Banda  in  18  maenden  off  meer  njet 
gehandelt  is,  gelijck  voor  desen  geadviseert  hebben.  Tott  Jaccattra  heeft  on- 
trent 2  jaren  een  part\e  foelye  gelegen,  maer  hebben  dezelve  na  de  Custe  ge- 
sonden,  gelijck  mede  omtrent  100  balen  noten,  alsoo  door  'tlange  leggen  de 
calanter  ende  de  myte  daerinne  gecomen  was.  Alle  den  peper  int  't  jacht  't  Hart, 
de  schepen  Banda,  de  Proviiitien,  Gclderlant  ende  Der  Goes  na  de  Custe  ge- 
scheept, hebben  w\-  op  schuit  ontfangen,  maer  om  Z?^//j?  in  frette  met  d' andere 
te  depescheren  zijn  genootsaeckt  geworden,  den  meesten  last  met  onse  laetste 
penninghen  per  contant  te  coopen,  hoewel  geheel  Indien  van  geit  ontbloot 
off  onversien  is.  Desen  daet  is  str)dende  tegen  de  procuratie,  die  w)-  om  geit 
oft  capitael  zijn  doende,  ende  tegen  't  gene  na  Patana  hadden  geordonneert, 
namelijck,  dat  een  goede  part\"e  z}de  na  Japon  souden  senden,  gelijck  oock 
geschiet  is,  na  de  middel  die  waren  hebbende,  omme  't  capitael  in  Indien  te 
behouden  ende  retour  van  silver  te  becomen.  U.E.  gelieve  hierop  te  letten 
ende  ordre  te  geven,  waernaer  ons  in  gelijcken  gevalle  sullen  reguleren,  alsoo 
een  saecke  van  gewichte  is ;  want  dewj-le  de  heeren  soo  ernstelijcken  om  rijcke 
retouren  sijn  schryvende,  sonder  capitael  te  senden,  soo  en  wete  nyet,  wat  de 
heeren  aengenaemst  sj-  te  weten,  dat  wy  U.E.  ordre  naercomen  ende  't  capitael 
verminderen,  oft  't  capitael  behouden  ende  de  heeren  ordre  naerlaten. 

Nu  resteert  ons  noch  aff  te  laden  het  schip  Rotterdam,  weick  als  noch  n\-et 
anders  in  heeft  dan  eenighe  syde,  bengu}-n  ende  porcele}-n.  VVj' hebben  noch 


104 


27  Dec.  lt.14. 


9. 
Terug- 
keer vaQ 
Pieter 
Both. 


10. 

Joost 

Pietersz. 


een  goede  partye  peper  intstaende,  maer  alsoo  de  Chinesen  voorleden  jaer 
een  seer  groot  stuck  gelts  op  onse  cleeden  verlooren  hebben,  soo  en  mogen 
hierop  nyet  seer  bouwen.  Aen  den  pangoran  hebben  w\-  op  rekeninge  van 
den  tol  8000  realen  betaelt.  Soo  hier  in  corte  geen  nieuwe  schepen  met  con- 
tant arriveren,  soo  en  wete  n)et,  hoe,  oft  waermede  Rotterdam  depescheren 
sullen,  alsoo  nyet  meer  dan  ontrent  10.000  realen  in  cassezijn  hebbende,  ende 
per  avontuyre  den  pangoran  noch  \ets  sullen  moeten  doen,  omme  hem  gaende 
te  houden  tot  de  compste  van  de  schepen. 

Met  dese  schepen  is  naer  't  patria  keerende  d'  E.  heer  generael  Pieter  Bott, 
dewelcke  een  jaer  na  s)-nen  tijt  volgens  arrest  van  den  raet  alhier  gebleven  is, 
omme  d'  E.  heer  generael  Reynst  te  verbe}^den,  opdat  interim  soo  een  royalen 
grooten  ende  nootsackelijcken  officie  nyet  soude  vaceren,  daeraenvvj- achten 
de  Compagnie  een  sunderlingen  grooten  dienst  geschiet  is,  gelijck  de  heeren 
wel  sullen  vernemen.  Soo  teere  U.  E.  de  Nederlantse  ende  haer  e\-gen  welstant 
beminnen,  met  alsulcke  affectie  (zegge  ick)  gelieve  haer  Zijn  E.  rapporten  te 
hooren,  deselve  behertigen  ende  ons  dienvolgende  behoorlijck  te  versien,  al- 
soo ons  daerop  verlaten  ende  genoechsaem  onmogelijcken  is,  perfect  ende 
pertinentelijck  met  de  penne  te  dechiffreren,  watter  in  Indien  al  van  noode 
is.  Godt  geve  Zijn  E.  met  dese  schepen  felice  arrivement  ende  den  nieuwen 
heer  generael  Re\nst  geluck  en  voorspoet  in  zijn  regieringhe. 

In  de  schepen  Banda  ende  de  Geünieerde  Provinciën  hebben  w}-  gescheept 
ses  cassen  met  rouwe  z)de  N°.  1,  2,  3,  4,  5,  6,  te  weten,  drj-e  in  Banda  ende 
dr}e  in  de  Geünieerde  Provinciën,  toecomende  den  E.  Joost  Pieterssen  van 
Vlissingen,  inhoudende  1360  catti  fyne,  witte,  rouwe  syde,  costende  met  on- 
costen  ƒ5841  —  1  —  1 4.  Ditto  Joost  Pieterssen  is  nevens  dese  per  costi  gaende. 
H\-  is  alhier  in  January  passato  met  een  Engels  schip  van  Japon  gearriveert, 
medebrengende  een  capitaelken  silver,  welcke  versochte  op  redelijcke  con- 
ditie met  U.  E.  schepen  naer  't  patria  te  mogen  brengen,  ende  dat  in  alsulcke 
waren  als  selffs  souden  begeeren.  Dit  heeft  hy,  als  een  Nederlander  zijnde, 
aen  de  Compaignie  versocht,  niettegenstaende  van  d' Engelsen  groote  weer 
worde  gedaen,  opdat  by  haer  soude  blyven  ende  met  d'Engelse  schepen  na 
Engelant  gaen.  B}-  d'  E.  heer  generael  Bott  ende  den  raet  worde  goet  gevonden 
ende  is  ditto  Joost  vergunt,  dat  hy  met  zijn  capitael  met  U.  E.  schepen  over 
zoude  varen,  mits  voor  z\ne  goederen  betalende  alsulcken  vracht,  als  U.  E. 
nae  haer  goede  discretie  sullen  vinden  te  behooren,  off  dat  syne  goederen 
aen  haer  behouden  ende  aen  ditto  Joost  sijn  uytgele)-de  geit  ende  een  per- 
cento  avanco  betalen.  U.  E.  sullen  gelieven  van  dese  twee  een  te  kiesen,  ende 
denzelven  wel  te  tracteren,  gelijck  hy  meriteert,  want  is  de  Compagnie  in  den 
pntfanck  van  den  peper  zeer  gedienstich  geweest.  H)-  heeft  sedert  voorsz.  tijt 


27  Dec.  1614. 


105 


des  Compaignies  taeffel  genoten,  ende  is  noch  medebrengende  een  kiste  met 
porcele^n. 

Desen  persoon  heeft  ontrent  22  jaren  in  Nova  Spaigna  ende  Peru  ver- 
keert. De  gelegenthe\t  van  de  Zuytzee  ende  de  geheele  westcuste  van  Mexi- 
cana  is  hem  seer  wel  bekent,  in  voegen  dat  U.  E.  doordcnselven  volcomelijck 
can  worden  geinformeert,  ja  (Godt  ten  voorsten)  met  denselven  can  doen, 
hetghene  door  de  strate  Magelanica  te  verrichten  is. 

11-  Den  pangoran  gouverneur  van  Bantam,  vernomen  hebbende,  dat  een  jaer 

^""^  lanck  persisteerden,  geen  soo  een  hu\s  te  willen  bouwen  als  h\-  begeerde. 
Bantam,  süo  is  e)"ntlycken  by  hem  ende  den  zynen  gcdetermineert,  dat  se  ons  na  onsen 
vertooch  souden  laten  bouwen.  Maer,  alsoo  w}-  bemercken  haer  inbeelden, 
dat  van  ons  nyet  versekert  zijn,  ende  wat  groots  voor  hebben,  soo  lange  w}' 
n\-et  en  timmeren,  ende  daerenboven  considereren,  dat  nootsakelijcken  met 
den  eersten  eenen  generalen  rendevous  gemaeckt  dient,  ende  voor  ons  ter 
werelt  geen  beter  gelegenthe}-t  en  weten  dan  een  van  dese  omliggende  con- 
trc}-en,  soo  is  b\-  d'  E.  heer  generael  Rex'nst,  den  generael  Bottende  raetgoet 
gevonden,  dat  het  bouwen  van  een  groot  hu\-s  souden  laten  varen  ende  eerst 
procureren  afslach  van  d'onredelijcken  swaren  tol,  die  voor  d'uytvoeringhe 
van  den  peper  betalen  moeten.  D'  E.  heer  generael  Re\-nst  heeft  van  U.  E. 
wegen  desen  affslach  van  den  pangoran  versocht.  Ditto  pangoran  en  wilde 
daer  n3et  na  hooren,  maer  liet  hem  voorstaen  met  de  vergunninghe  van  't  hu}-s 
noch  meer  te  willen  bedingen.  Hiertegen  hebben  oock  laten  lu}den,  dat  n}-et 
gesint  en  sijn  te  bouwen,  voor  affslach  van  tol  becomen  hebben,  ende,  na  ver- 
staen,  soo  en  zijn  nyet  geheel  sonder  hope,  vermits  den  pangoran  vry  wat  per- 
plex is,  ende  alhier  soo  eenen  tol  met  geen  recht  can  sustineren,  zijnde  alle 
de  werelt  hierover  verwondert.  Conden  wy  hier  met  d'  Engelsen  accorderen, 
off  een  jaer  den  coop  van  de  peper  ophouden,  als  het  een  groot  gewas  is,  ick 
en  twijffele  n\et,  off  zoude  vermindert  worden,  off  met  den  prijs  wel  zooveel 
winnen,  als  den  tol  bediaecht.  U.  E.  behoorde  hierinne  te  versien,  want  het  is 
waerlijck  voor  onse  natie  al  te  schandelijck  ende  de  Compaignie  te  schadelijck. 


12.  Van  alle  de  contanten,  coopmanschappen  ende  de  provisien,  die  de  heeren 

in  l^'d'"  '^0°''  "^'^  forten  ende  schepen  sullen  ze\nderi,  gelieve  U.  E.  pertinente  factu}'re 
noodig.  te  senden,  hoeveel  aldaer  costen,  opdat  de  generale  Compaignie  gecrediteert 
ende  perfecte  rekeninge  mach  gehouden  worden  van  alle  't  gene  na  Indien 
wort  gesonden.  Conforme  de  memorien  U.  E.  gesonden  soo  verleden  jaer  per 
de  schepen  den  Swartcn  Leeuw  ende  Der  Veer  als  nu  jongst  per  't  jacht  't 
Hart,  gelieve  U.  E.  Indien  van  alles  volcomelijcken  te  versien  als  namentlijcken 
groote  menichte  van  soldaten  soo  tot  extraordinare  exploicten  als  verster- 


106  27DEC.  1014. 

ckinghe  van  de  garnisoenen,  ende  daerover  geen  hooghe  officieren.  Item  een 
groote  menichte  van  bootgesellen,  omme  de  schepen,  in  Indien  zijnde,  behoor- 
lijcken  gemant  te  mogen  behouden,  alsoo  geheel  onversien  sijn  ende  contin- 
nuelycken  veel  volcx  sijn  verliesende.  Item  menichte  van  timmerlu}-den,  smits, 
ciiypers,  metselaers  ende  allerlve  wercklieden ;  voorder  allerl\-e  provisie  voor 
schepen  ende  forten  in  Indien  zijnde,  te  weten,  alsuicke  als  speciahcken  in 
onse  memorie  geanoteert  hebben,  off  bedocht  can  worden  dat  hier  dienstich 
zy,  ende  dat  alsulcken  quantite}-t,  als  de  schepen  herwaerts  comende  connen 
voeren.  Dit  en  dienen  de  heeren  in  geenderhe  maniere  naer  te  laten,  alsoo 
den  gemej-nen  welstant  hieraen  zoo  zeere  gelegen  is  als  aen  de  besorginghe 
van  de  capitaelen.  U.  E.  zullen  verdacht  wesen  dat  herwaerts  behalven  eenige 
gale\-en,  fregatten  off  schaloupen  dr\-ederl\-e  maniere  van  schepen  gesonden 
dienen,  omme  elcken  genere  ordentelijcken  na  sijne  bequaemheden  te  ge- 
bruycken,  want  een  sartre  van  schepen  off  fabr}xken  tot  alle  oft  diverse  wer- 
cken  nyet  bequaem  en  zijn.  Alle  de  sartren  van  schepen,  te  weten,  de  groote 
schepen,  oorloochschepen  ende  jachten,  weten  w\-  wel,  dat  nyet  behooren 
noch  nyet  bequaem  en  zijn  omme  onordentlijcken  onder  den  anderen  tot  elk 
werck  gebru}"ckt  te  werden,  gelijck  tot  grooten  nadeel  van  de  generale  Com- 
paignie  nochtans  gedaen  wort.  Maer  U. E.  mancquement  is  daervan  oorsaecke, 
want  de  heeren  hebben  Indien  noyt  alsoo  versien  gehadt,  oft  daer  heeft  altijt 
wat  gebroocken,  in  voegen  dat  den  staet  na  haren  e)sch  van  corpus  ende 
litmaeten  no}t  volcomen  s\-  geweest,  maer  wel  een  wanschapen  creatujTe, 
dat  eenige  leeden  te  veele  ende-weder  andere  te  cort  hadde.  Ergo  soo  een 
schepsel  moet  hem  ten  besten  na  sijn  vermogen  behelpen,  ende  U.  E.  dient 
(gelijck  den  Almogenden  alle  sj-ne  schepselen  na  haren  aert  doet)  het  lichaem 
van  haren  staet  alsoo  proportionalijcken  formeren  ende  versien  als  denzelven 
staet  is  e}-schende.  De  groote  costelijcke  schepen  moeten  om  cleene  beuse- 
lingen  herwaerts  ende  derwaerts  als  oncostelijcke  jachten  gehasardeert  ende 
oock  geconsumeert  worden.  De  heerlijcke  oorloochschepen  worden  in  de 
Molucques  met  steen  halen  ende  andersints  onnuttelijcken  versleten.  Alle  de 
schepen  in  't  generael,  't  volck  ende  den  tijt  worden  geconsumeert,  soo  hier 
ende-daer  in  Indien  comende  om  eenighe  viveres  te  laden,  als  met  den  arbeyt 
die  't  volck  van  deselvige  schepen  aen  de  forten  is  doende,  ende  ondertusschen 
passeert  de  occasie  omme  op  den  v\-ant  \-ets  te  verichten.  De  dr\-erl\-e  ma- 
niere van  schepen,  die  de  heeren  dienen  te  senden  ende  continuelijcken  te 
onderhouden  zijn  dese: 

Verscheyde  wel  gemonteerde  oorloochschepen  (gelijck  aireede  een  geson- 
den hebben),  omme  soo  hier,  soo  daer  ten  oorloghe  alleene  te  gebru}cken,  te 
weten,  eenighe  sware  ende  eenighe  lichte,  mits  haer  versiende  van  sooveel 
volck,  scheepsgereetschappen  ende  viveres,  als  daerinne  geladen  can  worden. 


27  Dec.  1614.  107 

Soo  veele  ende  alsulcke  groote  sware  lastvoerende  schepen,  omme  de  re- 
touren  van  Bantam  naer  'tpatria  te  keeren,  alsdaertoejaerlijcx  gelieven  over- 
gesonden  te  hebben,  mits  dese  schepen  behalven  e\"gen  provisie  sooveele 
volcx,  soldaten,  bootsgesellen,  viveres  ende  scheepsprovisie  voor  de  forten 
ende  schepen,  in  Indien  zijnde,  medegevende  als  voeren  connen. 

Ten  derden  is  seer  hooch  noodich,  datU.E.  herwaerts  sent  versche\-de  last- 
voerende gaingen,  ende  dat  dr\'er]e)eofte  tot  dr^ebesundereeynden,  te  weten, 
eenige  slechte  schepen  vol  soldaten  ende  bootsgesellen,  scheepsprovisie  ende 
viveres  tot  versterckinge  ende  provisie  voor  de  forten  ende  schepen  in  Indien 
zijnde,  omme  gesleten  te  worden  als  ter  gedistineerdeplaetsegearriveert  zullen 
zijn.  Ten  tweeden  verscheyde  gaingen  off  schepen,  die  veel  lasten  mogen 
voeren  ende  met  weynich  volck  geregiert  connen  worden,  omme  de  Moluc- 
ques  ende  Banda  met  rijs,  sagou,  arack  ende  andere  nootlijckheden  daermede 
te  versien  ende  wederomme  u)t  de  Molucques,  Amboina,  Banda  ende  Solor 
na  Jaccattra  off  Bantam  te  brengen  de  specer}-en  ende  sandelhout,  dewelcke 
jaerlijcx  vergadert  worden,  ende  alsoo  op  dese  vaerwateren  te  houden.  Ten 
derden,  zoo  dienen  eenige  we!  gemonteerde  jachten  in  Indien  te  hebben,  ge- 
lijck  als  is  het  schip  Der  Goes,  welcke  bequaem  sijn,  omme  een  goede  last  te 
voeren  ende  sich  selffs  te  diffenderen  ende  den  v)-ant  te  comen  offenderen, 
omme  van  Bantam  na  de  custe  van  Choromandel  te  gebru\xken,  ende  oock 
van  Bantam  op  Patana,  Siam  ende  Japon  ende  wederomme  van  Japon  op  Ban- 
tam; doch  alhier  dient  daertoe  een  groot  schip  gebrujckt  te  worden.  Alle 
dese  schepen,  zegge  andermael,  dienen  de  heeren  vol  soldaten,  bootsgesellen, 
scheepsprovisien  ende  viveres  te  senden  tot  provisie  voor  de  forten  ende  schepen 
van  Indien,  ende,  soo  de  heeren  een  jaer  tijt  willen  winnen,  soo  moeten  alle 
de  schepen  op  den  herfst  omtrent  Nevembris  off  December  yut  het  patria 
gesonden  worden,  off  sullen  anders  elk  jaer  tijt  verliesen;  dit  doende,  soo  sal 
U.E.,  segge  ick,  een  heerlijck  werck  doen  ende  alles  met  Godes  hulpe  ordent- 
lijcken  ende  wel  gaen,  maer  anders  nyet. 

Vooral  recommandere  U.E.  herwaerts  tezenden  cloecke,  verstandige  lieden, 
die  machtich  ende  capabel  zijn  omme  haerzelven  ende  U.E.  saecken  te  re- 
gieren, opdat  van  de  noot  een  deucht  mach  worden  gemaect.  Van  cloecke 
coopluj-den  ende  goede  schrjvers  dienen  oock  beter  versien  te  worden  dan 
nu  sijn,  want  hier  en  is  n^et  dat  alsnoch  ordentijcken  off  wel  gaet,  gelijck 
geerne  soude  sien.  W}-  en  hebben  hier  oock  geen  boecken  ende  pampier.  Als 
geseyt  hebbe,  dient  een  groote  part\'e  tot  cargasoen  gesonden  te  werden. 

Dit  comptoir  van  Bantam  behoorde  expresselijcken  van  eenighe  coopluyden 
versien  te  wesen,  omme  op  een  ieder  sijn  administratie,  handelinge  ende  dis- 
pense  te  mogen  letten,  de  rekeningen  ende  boecken  van  alle  de  comptoiren 
te  visiteren  ende  oversien,  opdat  alles  ordentlijcken  met  goet  verstant  in  'tge- 


108  27  Dec.  1614. 

nerael  boeck  mocht  worden  getrocken,  ende  alles  sooblindelijcken  nx'etover- 
geloopen  wort,  als  nu  geschieden  moet.  Een  coopman  heeft  hier  met  groote 
hulpe  genoech  te  doen,  omme  waer  te  nemen  den  handel  van  dit  comptoir 
alleene,  ende  wat  het  generale  aengaet,  U.E.  sullen  gelieven  te  gelooven  dat 
directie  oft  bestieringhe  van  't  gene  dagelijcx  voorvalt  den  tegenwoordigen 
ende  toecomenden  tijt  oock  van  doene  heeft.  Derhalven  moet  U.E.  dese  plaetse 
dubbel  van  volck  versien,  of  't  gepasseerde  en  can  n\et  behoorh-cken  gecon- 
sideert  worden,  soo  men  tegelijck  sal  waernemen,  't  gene  dagelijcx  voorcompt. 
U.E.  schrijft,  dat  w}'  alle  de  boecken  ende  rekeningen  dryemael  souden  doen 
copieren  ende  over  b}-zundere  schepen  verde\lt  oversenden.  Met  de  brieven, 
factuyren  ende  pampieren,  die  nu  per  costi  gaen,  is  ons  jongste  pampier  ver- 
schreven.  De  schrj'vers,  die  tegenwoordelijck  zijn  hebbende,  hebben  aen  't 
dagelijcx  voorvallende  werck  genoech  te  doen  omme  nevens  de  schepen  gereet 
te  wesen.  Ickbidde  U.E.,  wie  sal  dan  alle  de  boecken  ende  rekeningen  copieren, 
off  waerop  sal  'tgedaen  worden?  W\-  hebben  hier  veel  boecken  ende  rekeninge, 
die  U.E.  behoorden  gesonden  te  worden,  maer  alsoo  dezelvighe  alhier  noodich 
zijn,  moeten  se  achter  blijven. 

Hiermede,  eersame,  wj-se,  voorsienige,  zeer  discrete  heeren,  sullen  desen 
ej'ndigen.  Godt  geve  U.E.  na  hertelijcken  groetenisse  alles  goets.    . 

Actum  in  'tcomptoir  Bantam  adi  27''"  December  1614. 

U.E.  dienstwillige 

Jan  Pietersz.  Coen. 


3  MAART  1615.  —  B  180. 

(PER  GLOBE). 


Coroman- 
del. 


Per  de  schepen  't  Hart,  Banda,  de  Geünieerde  Pravintien,  Gelderlant  &x\éQ 
Delft,  op  dato  den  10'"  November  ende  27'"  December,  hebben  geschreven 
wat  occurerende  was;  hopen  dat  U.E.  alles  wel  geworden  sal  zijn,  'twelcke 
geerne  sullen  hooren,  ende  alsoo  tegen woordich  dese  occasie  voorecomen  is 
omme  ons  per  missive  aen  U  E.  te  mogen  verthoonen,  soo  en  hebben  n)-et 
willen  naerlaten,  PieterWillemsen,  denNederlantsen  oppercommis  van  d' En- 
gelse Compaignie,  varende  op  't  schip  de  Globe,  met  desen  te  belasten,  n)et 
twijffelende,  off  sal  well  behandicht  worden. 

Tsedert  het  vertreck  van  voorgaende  schepen  hebben  door  den  brenger 
van  desen  dr\e  versche\-den  missiven  van  de  Custe  ontfangen,  geschreven 
door  den  visitateur  de  Hase  ende  directeur  van  Bërchem,  op  dato  den  10'" 
ende  14'"  December  passato,  waerdoor  verstaen  hebben,  alsdat  den  12'"  No- 
vember ditto  de  Hase  met  den/,  (rKZi/Wf/Z^Avi  voor  Mussilipatan  wel  gearriveert 
was.  Ditto  schip  is  wel  te  passé  gecomen,  alsoo  geheel  gedisprovideert  van  geit 
waren,  gelijck  door  voorsz.  S^  Willemsen  connen  vernemen.  Voorder  ver- 
staen alsdat  den  grooten  coninck  van  Velour  overleden  was,  ende  daerdoor 
in  'tlant  van  Paleaceatte  nieuwe  regenten  gemaect  sullen  worden,  weick  wel 
eenige  nieuwicheden  souden  mogen  veroorsaecken,  doch  geen  (soo  w}-  hopen) 
tot  onsen  nadeele  dan  d'oncosten  van  schenckagie.  Volgens  onse  voorgaende 
ordre  soo  is  door  den  directeur  van  Berchem  na  Suratte  gesonden  geweest 
ende  hebben  vandaer  verstaen,  dat  de  restanten  van  David  van  De}nsen  onder 
eenige  grooten  verstroyt,  ende  van  hun  qualijck  te  becomen  sullen  zijn.  Mede 
dat  ernstelijck  zijn  versoeckende,  dat  derwaerts  eenige  schepen  hun  tot  assis- 
tentie tegen  de  Portugesen  van  Dama  ende  Dien  souden  zeynden,  ende  aldaer 
nieuwe  factorj-e  stabileren. 


2. 

Arabië. 


Na  het  vertreck  van  den  generael  Bot  is  Sijn  E.  in  de  straet  Sunda  geres- 
contreert  het  jacht  Nassouw,  comende  van  Arabia.  De  tydinge  van  daer  sal 
U.E.  door  ditto  generael  geworden  zijn.  Wy  hebben  voorsz.  jacht  d' E.  heer 
generael  Rejnst  innewaerts  na  gesonden  met  last  wat  onderwegen  verrichten 
sullen. 


110 


3  Maart  1615. 


3.  Van  dato  den  20'"  January  hebben  van  Jhoorschrjven  bcomen  metadvyso, 

Djohor.  alsdat  de  t)-ding  continueert,  dat  den  coninck  van  Atchijn  met  die  van  Jhoor 
op  Mallacca  een  tocht  willen  doen.  lek  achte  dat  daeraff  n\-et  vallen  .sal,  ende 
soo  yets  onderstaen,  dat  nyet  verichten  zullen. 


4. 

Japan. 


Per  't  schip  Out  Zeelandia  ende  den  persoon  van  S^  Hendrick  Brouwer 
hebben  wy  u)-t  Japon  op  den  l'"stantis  van  S^JacquesSpecx  missive  becomen 
van  dato  den  29"="  December,  ende  een  goet  cargasoen  van  diverse  nootlijck- 
heden  voor  de  Molucques  dienstich,  daermede  ditto  schip  na  d'  E.  heer  generael 
ende  de  vlote  vertrocken  is.  Door  S^  Brouwer  verstaen,  alsdat  in  Japon  tus- 
schen  den  tegenwoordigen  ke\-ser  (voor  desen  geweest  luytenant  van  den 
overleden)  ende  den  sone  van  ditto  overleden  kej-ser  oorloge  omme  de  heer- 
schapp\-  ontstaen  is,  mede,  alsdat  door  een  rigoureus  mandaet  van  voorsz. 
keyser  alle  de  roomsche  religieusen  uyt  het  geheele  lant  van  Japon  gebannen, 
alle  haer  superbe  kercken  verdistrueert  ende  de  priesters  ende  monicken  ai- 
reede vertrocken  zijn.  Het  cargasoen  van  Bantam  als  Patana  door  onse  ordre 
na  Japon  gesonden  is  aldaer  wel  gearriveert,  soodat  de  generale  Compagnie 
een  seer  heerlijck  cargasoen  in  Japon  is  hebbende,  doch  vermits  voorsz.  oor- 
loghe  ende  ban  van  de  roomsche  geestelijckhe}t  als  forseerde  beedinghe  die 
de  Japonse  Christenen  belast  is  aen  den  ke}-ser  te  doen,  soo  en  heeft  de  negocie 
geen  loop,  maer  is  haer  cours  belett  geworden;  doch  men  mejnt  dat  sulc.x 
nj-et  langhe  sal  duyren.  D'Engelsen  hebben  mede  factorj'e  in  Japon  geplant 
ende  van  Siam  derwaerts  een  jacht  gesonden. 


5. 

Engel- 

sclie 

schepen. 


Op  den  24'"  February  sijn  hier  gearriveert  dr3'e  Engelse  schepen  met  den 
capiteyn  David  Middelton,  sijnde  van  Engeland  geseylt  in  Juny  passato  in  com- 
paignie  van  seven  schepen,  daervan  d'  andere  vier  na  Suratte  geloopen  sijn. 
Hebben  van  haer  verstaen,  dat  ontrent  50  off  60  m}  len  bewesten  't  lant  van 
Java  een  schip  van  Enckhuysen  by  hun  geweest  is,  ende  soo  voor  als  naer  bj- 
U.  E.  acht  schepen  herwaerts  aen  gedepescheert  sijn.  Soo  Godt  geeft  dat  se 
hier  in  tijts  mogen  arriveren  ende  medebrengen  hetgene  ontboden  hebben, 
sal  de  generale  Compagnie  seer  goeden  dienst  geschieden.  Vijff  joncken  sijn 
hier  van  China  gearriveert,  medebrengende  ontrent  300  picol  fjne,  witte, 
rouwe  z}de,  een  goede  part\"e  f)ne  porcele\nen,  S)de  lakenen,  bengu}-n, 
suycker  ende  alle  andere  Chinese  waren.  Hierentegen  zijn  w}-  ende  d'Engelsen 
voor  desen  soo  beroyt  geweest,  dat  nyet  altoos  costen  doen.  Maer  dewyle  nu 
voorsz.  dr\-e  Engelse  schepen  aireede  gearriveert  sijn,  geven  wy  de  heeren  te 
bedencken,  wie  de  beste  cans  heeft.  Nu  den  handel  in  beteren  stand  ge- 
bracht hebben  dan  o}t  geweest  is,  is  te  beduchten,  dat  met  grooten  verdriet 
sullen  moeten  aensien,  dat  d'Engelsen  doorgaen  met  de  vruchten  van  onsen 


3  Maart  1615.  UI 

arbeyt  op  U.  E.  costen  gedaen,  ende  dat  alles  wederomme  te  nyet  gaet.  Het- 
gene  op  voorraet  hadden  gecocht,  sullen  wel  becomen,  ende  voorder  van  de 
rest  voor  dees  tijt  nyet  breeder  spreken,  alsoo  voor  desen  genoech  gese\-t 
hebben,  watter  te  seggen  is. 

Behalven  het  schip  de  Globe,  daermede  desen  gaet,  sijn  d'  Engelsen  tegen- 
A'oordelijck  alhier  vier  schepen  hebbende,  ende  geresolveert  daervan  noch 
een  na  Engelant  te  senden,  item  een  na  de  westcust  van  Sumattra,  een  na 
Japon  ende  het  vierde  na  de  Molucques  off  Amboina,  werwaerts  den  6'"  deser 
noch  een  ander  jacht  gesonden  hebben,  volgens  d'  expressen  last  hen  van 
hare  meesters  gegeven,  soo  omme  volck  aldaer  te  laten  als  een  cargasoen 
nagelen  te  becomen.  Het  schijnt,  dat  hun  n\et  genoegen  en  laten  met  de  ont- 
segginghe,  welcke  d'Orancajs  off gemeynen  raet  van  Amboina  over  2  jaren 
aen  d'  Engelsen  in  publ\ck  en  e\gen  facia  ende  onser  presentie  als  bekennen 
moeten  hebben  gedaen,  maer  haer  saecken  b}'  de  coninckl)'cke  magisteyt 
van  Engelant  willen  verdedigen,  alsdat  door  die  van  Amboina  ontboden  zijn, 
ende  dat  op  missive,  die  haer  particulierlijck  in  'tsecrete  van  eenige  Orancays 
off  wangeesten  om  eenige  schenckagie  en  eygen  proffijt  gesonden  is.  Voor- 
waer  de  generale  Compagnie  wort  hierinne  seer  groote  schade  ende  den  staet 
van  de  geünieerde  Nederlanden  groote  injurie  gedaen.  Het  is  hoochnoodich, 
dat  U.  E.  de  magiste)'t  van  Engelandt  hiervan  ten  rechten  doet  informeren, 
opdat  ditto  magisteyt  d' Engelse  schepen  van  daer  houde,  gelijck  ick  ver- 
trouwe, doen  sal.  Ware  hy  maer  volcomen  geinformeert,  want  dew)le  d' En- 
gelse cooplieden  soo  onbeschaempt  sijn,  dat  om  haer  proffijt  ende  U.  E.  ru)-ne 
te  vervoorderen  haren  nachtganck  ende  onredelijcke  procedures  niet  naer 
sullen  laten,  soo  is  te  beduchten,  daerover  tusschen  haer  ende  d'  onse  groote 
questie  soudeconnen  ontstaen,  alsoo  geenen  beteren  daer  en  doen,  dan  off 
mayden  daer  w}-  gesa}t  hebben  ende  U.  E.  goederen  van  des  Compaignies 
crediteuren  waren  halende,  gelijck  lichtelijck  bewesen  can  worden  ende  hier 
selffs  voor  alle  de  werelt  moeten  bekennen,  ende  daerenboven  noch  roemende 
zijn  al  off  sulcxd' Engelsen  wegen  d'autoriteyt  van  haeren  coninck  over  de 
Nederlantsche  natie  vry  staet  te  doen. 

6-  Het  groote,  oude  huys  tot  Bantam  ongebruyckelijck  off  ondienstich  zijnde 

omme  goede  waren  te  mogen  berghen,  hebben  wy  sedert  het  vertreck  van  den 
generael  Bott  geheel  ontleedet  gehadt,  ende  weder  op  nieuws  alsoo  doen 
hermaecken  ende  versien,  dat  ick  hope  daermede  zeer  wel  gerieft  ende  gedient 
sullen  zijn.  D'  Engelsen  zijn  van  meyninge,  omme  op  nieuws  te  timmeren, 
maer  hebben  noch  n}et  begost.  Wat  donker  ende  blicxem  van  desen  pango- 
ran  gouverneur  hebben  moeten  hooren,  omme  dat  over  eenige  dagen  waren 
versoekende,  dat  hem  gelieffde  een  we}nich  te  passienteren  met  hetgene 


Bantam. 


112  3  Maart  1615. 

voor  tol  van  den  gescheepten  peper  alsdoen  waren  resterende,  sal  U.  E.  van 
voorsz.  Pieter  Willemssen  connen  hooren.  Vorders  hebben  geresolveert  ge- 
hadt,  het  vertreck  van  't  schip  Rotterdam  tot  op  dato  den  10'="  Februar}-  in 
siirseantie  te  houden,  ende  den  tijt  verloopen  wesende,  zijn  w)-  soo  omme 
ditto  schip  innewaerts  te  zenden,  als  om  andere  saecken,  die  U.  E.  met  eerse 
gelegenthest  vernemen  sullen,  tot  Jaccattra  geweest.  VV}-  hebben  aldaer  om 
redenen  goet  gevonden  ditto  schip  na  Amboina  te  ze^nden,  dat  den  E.  Hen- 
drick  Brouwer  met  het  schip  Out  Zeelandia  mede  derwaerts  zoude  gaen,  daer- 
in  hem  oock  goetvvillich  heeft  laten  vinden,  nonobstant  verclaerde  niet  gesint 
en  is  sich  op  nieuws  te  verbinden,  maer  met  eerste  gelegenthe\-t  naer  't  patria 
te  gaen ;  ende  alsoo  het  volck  van  't  schip  Rotterdam  voorsz.  dese  onse  resolu- 
tie worde  aengeseyt,  hebben  hun  daertegen  geoposeert,  wel  stoutelijck  zeg- 
gende ende  dr\"e  dagen  daerb\-  persisterende,  dat  n\-et  innewaerts  en  wilden 
se\-len,  vermits  hun  schriftelijck  van  de  generael  Bott  belooft  was,  dat  Rotter- 
dam het  eerste  schip  zoude  wesen,  welck  naest  het  schip  Banda  naer  't  patria 
soude  gaen.  Doch  na  vertooninge  van  allen  't  gunt  te  considereren  hadden 
dat  daerop  soude  volghen,  gelijck  mede  dat  n\et  gefondeert  en  ware,  doordien 
njet  mogelijck  was  dat  voor  het  toecomende  jaer  conden  vertrecken,  ende 
ondertussen  gehouden  waren  allen  mogelijcken  dienst  te  doen,  hebben  haer 
tot  gehoorsaemheyt  gebracht  ende  is  ditto  schip  den  24'"  vertrocken.  Van 
voorsz.  rebellie  wort  geacht  den  schipper  Elias  Volckerssen,  die  zeer  cranck 
te  bedde  le)t,  oorsaecke  is,  doch  w}-  hebben  alsnoch  geen  volcomen  beschejt 
welcke  d'  auteurs  zijn,  ende  alsoo  des  tijt  te  cort  was  om  voordre  ondersoeck 
te  doen  ende  de  misdadigers  te  straffen,  hebben  gearresteert,  dat  alles  in  sur- 
seance aen  d'  E.  heer  generael  souden  remiteren ;  mede  dat  den  schipper  tot 
Jaccattra  soude  bl}vensondereenen  anderen  op  't  schip  te  maken,  alsoo  ditto 
schip  van  dr}-e  stierlu}'den  ende  den  oppercoopman  Willem  Noblet  versien  is. 
't  Is  apparent,  dat  de  Chinesen  dit  jaer  hier  n}-et  veel  oude  peper  zullen 
laten, 't  en  ware  dat  hun  't  geit  ontbraecke.  Doch  den  nieuwen  peper  staet 
tegenwoordelijck  zeer  schoon  ende  is  zienelijck  het  gewas  toecomende  jaer 
wel  grooter  soude  mogen  wesen  dan  dit  jaer  geweest  is.  W}"  zijn  met  groote 
devotie  eenige  nieuwe  schepen  verwachtende,  gelijck  mede  een  jacht  d'  advyse 
om  U.  E.  andermael  te  mogen  renoveren  hetgene  van  tijt  tot  tijtgeadv\-seert, 
maer,  tot  groot  nadeel  van  de  generaele  Compagnie,  weinich  geacht  off  nyet 
voldaen  is.  lek  bidde  U.  E.  dat  per  expresse  gecommitteerde  ernstelijcken 
met  aendacht  gelet  mach  worden  op  hetgene  voor  desen  geadvyseert  is  ende 
noch  geschreven  mach  worden.  Ik  segge  alleene,  dat  op  d'  advj^sen  gelet  mach 
worden,  want  een  doode  letter  is,  ende  nyet  en  twijffele,  soo  de  heeren  den 
e)-sch  ter  ooren  compt,  off  sullen  deselvige  voldoen ;  ende  sulcx  doende,  gelijck 
wel  doen  connen,  hopen  w_\-  de  generaele  Compaignie  een  heerlijcken  dienst 


3  Maart  1615.  113 

te  doen,  ende  by  gebreke,  soo  sullen  de  heeren  met  ditto  gebreke  oock  gepajt 
worden. 

Hiermede,  ernstfeste,  wyse,  voorsienige,  zeer  discrete  Iieeren,  zullen  desen 
evndigcn.  Godt  geve  U.  E.  na  hertelijcke  groetenisse  alles  goets. 

Actum  op  't  comptoir  tot  Bantam  den  3'"  Marti!  1615. 

U.  E.  dienstwillige 

Jan  Pietersz.  Coen. 


-  22  OCT.   1615.  —  C  27. 

(PER  OKOEXEN  LEEUW). 


Schaarste 
aan  con- 


1.  Ick  hope,  dat  U.E.  door  de  schepen,  de  Swarie  Leeuw,  Der  Veer,  'tHart, 

Aange-  Banda,  Delft,  de  Gelinieerde  Prcnnntien  ende  Gelderlant  wel  geconditioneert 
schip.  geworden  sal  sijn  de  retouren  daerinne  gescheept,  als  oock  dat  dooronse  mis- 
siven, maer  voornemelijck  by  mondeling  rapport  van  den  heer  generael  Bott 
ende  de  vrienden  met  ditto  schepen  gegaen,  volcomentlijcken  verstaen  sullen 
hebben  den  staat  van  Indien,  hetwelcke  met  dadelijcke  redressegeerne  sullen 
vernemen.  Na  het  vertreck  van  ditto  schepen  sijn  hiervan  Engelant  aenge- 
comen  acht  Engelse  schepen,  die  in  'tgetal  van  9,  anno  1614  u\tgeloopen 
zijn,  wesende  het  negende  van  Suratte  met  een  rijck  retour  (zoo  gesejt  wort) 
na  Engelant  gekeert.  Ende  van  U.E.  schepen  hebben  njet  vernomen  dan 
alleen  'tschip  Enckhuysen,  welck  den  13""  Marti  hier  gearriveert  is  met  U.E. 
simpele  missive  van  dato  den  14'"  April  1614  sonder  reael,  amonitie,  viveres 
2-  off  eenich  cargasoen  medebrengende.  Godt  weet  (gelijck  de  heeren  oock  wel 
vernemen  zullen),  hoe  doen  ter  tijt  te  moede  waren.  Derhalven,  hope  ick, 
tanten.  sullen  ons  n}-et  qualijck  affnemen,  dat  met  missiven  aen  U.E.  gedirigeert  soo 
heftich  (tot  bevoorderinghe  van  'tgemejne  ende  Compaignies  welstant)  ge- 
schreven hebbe,  want  het  nyet  aen  en  gaet  dengenen,  die  nyet  schuldich  is, 
ende  de  heeren  op  haerstuck  beter  dienen  te  letten,  alsoo  haren  staet  in  alsulcke 
rescontre  als  ons,  Godt  beter  't,  bejegent  sijn,  namentlijck  gebreck  van  alle 
canten  te  gelijck,  groote  last  lijdt. 

Dew)-le  U.E.  soo  ernstelijck  zijt  recommanderende,  dat  trachten  souden  alle 
natiën  in  den  handel  te  prevenieren,  ende  rijcke  retoeren  overzenden,  hebben 
daerop  het  beste  gedaen  ende  is  op  soo  goeden  voet  geweest,  dat  de  heeren 
daervan  volcomen  effect  zouden  hebben  genoten,  hadden  w\-  capitaelbecomen 
ende  indien  d'  E.  heer  generael  met  sjne  schepen  off  eenich  van  alle  d'  andere 
daernaer  op  haer  behoorlijcke  tijt  uj-t  het  patria  geseylt  ende  hier  met  beter 
capitael  te  syner  tijt  gearriveert  waren. 

Verleden  jaer  sijn  hieromtrent  130.000  sacken  peper  gevallen.  W)- hadden 
doen  ter  tijt  geen  geit,  maer  hebben  nochtans  met  cleeden  alles  alsoo  beset 
gehadt,  dat  d' Engelsen  haer  cleeden  behielden  ende  haer  schepen  nyet  en 
zouden  hebben  connen  laden,  soo  w}-  in  October  passato  eenich  contant  be- 
comen  hadden.  Maer  alsoo  'tons  miste,  hebben  de  lu)den  gepersuadeert,  dat 
met  d' Engelsen  op  dach  zouden  handelen,  om  van  haer  contant  d' eerste  leve- 


22  0CT.  1615.  115 

ringhe  op  onsen  schuit  te  becomen,  gelijck  oock  geschiet  is,  ende  de  heeren 
ongetwijffeltwelsullen  hebben  verstaen,  hoe  sonder  geit  ontrent  50.000  sacken 
peper  scheepten,  eer  d' Engelsen,  die  geit  genoech  hadden,  een  schip  con- 
den  laden. 

Met  de  Chinesen  hebben  verleden  jaer  mede  zooveel  gedaen,  dat  dit  jaer 
ontrent  300  picol  fxne  witte  rouwe  zyde  ende  andere  Chinese  waren,  meer 
dan  voor  desen,  gebrocht  hebben.  Omme  d'  Engelsen  te  prevenieren,  hielden 
wy  inne  van  vier  kisten  geit,  door  d'  E.  heer  generael  Reynst  hier  gelost  om- 
me  den  tol  van  den  peper  te  betalen,  ontrent  5000  realen,  alsoo  den  pangoran 
welcke  ontrent  ISOOO  realen  schuldich  bleven  ten  vollen  n\et  conden  voldoen, 
dewyle  ten  lesten  genootsaect  worden  (om  de  schepen  gelijckelijck  spoedich 
affte  voorderen)  een  partye  peper  met  contant  te  coopen. 

Met  dese  5000  realen  hebben  voorcoop  van  alle  de  rouwe  syde  ende  beste 
zyde  laeckenen  gedaen  ende  alles  oock  beset  gehadt,  den  pangoran  u}-tstel- 
lende  tot  de  compste  van  d'  erste  schepen,  op  hope  dat  dagelijx  van  U.  E. 
ende  Japon  contanten  ende  van  Solor  een  goede  part\e  sandelhout  souden 
becomen. 

Maer  alles  is,  Godt  beter  't,  mede  gemist  ende  recht  contrarie  geloopen, 
want  't  en  zijn  n\-et  dan  voorgemelde  Engelse  schepen  geweest,  die  hier  sedert 
dien  tijt  dagelijcx  aengenomen  zijn,  even  gelijck  off  geen  meer  Nederlanders 
voorhanden  waren,  ende  d'  onsen  den  wech  vergeten  hadden.  Van  Solor 
hebben  ten  lesten  ontrent  700  picol  sandelhout  becomen,  maar  van  Japan 
nyet  eenen  reael.  Het  scheen  b}cans  off  ons  den  pangoran  te  h've  wilde,  doen 
ons  ter  compste  van  Enckliuyscn  onderstonden  met  goede  redenen  te  excu- 
seren, alsoo  sulcx  voor  eiken  spot  aennam,  even  gelijck  off  eer  in  zee  water 
dan  ons  geit  gebreken  zoude;  nyet  connende  begrj'pen,  datter  schepen  uyt 
Hollant  sonder  geit  comen.  Desen  pangoran  is  over  sijn  onredelijcke  uytval- 
linge  van  een  \"der  hierover  zeer  gelastert  geworden.  Den  zj-nen  hebben  hem 
daernaer  geexcuseert  ende  hy  en  heeft  ons  nyet  meer  gemoe)t,  maer  aenge- 
seyt,  dat  sulcx  op  een  ander  tijt  wel  voorcomen  sal.  't  Ontset  van  alle  canten 
gemist  zijnde,  hebben  genoech  te  doen  gehadt  om  ons  ten  besten  te  redden 
ende  de  saecken  tot  desen  dage  gaende  te  houden,  want  in  Bantam  geen  se- 
cours  te  becomen  is. 

Met  voorsz.  voorcoop,  gelijck  de  heeren  in  onse  boecken  sullen  sien,  heb- 
ben b)'  den  anderen  gecregen,  soo  op  d'  u\tstaende  schulden  als  b\een  ge- 
raepte  middelen,  ontrent  160  picol  f)'ne,  witte,  rouwe  zj'de  ende  40  picol,  zoo 
rouwe  poil  als  getwernde  z\-de  met  een  goede  partye  zyde  lakenen,  tot  ontrent 
somme  van  60  a  70.000  realen.  Dit  en  achte  soo  zeer  n\-et,  als  wel,  dat 
sooveele  gedaen  hebben,  dat  de  rouwe  z\de  ende  goede  z}-de  lakenen  op  i-ede- 
lijcken  pn,-se  gehouden  hebben,  want  ontwijffelijck  is,  off  d' Engelsen  zouden 


116  •  22  OCT.  1615. 

anders  de  rouwe  zj'de  om  120  a  130  realen  't  picol  gecocht  hebben.  Soodat 
ick  hope  (nyettegenstaende  de  voorneempste  Chinese  cooplujden  genoot- 
saectzijn  geworden  de  joncken  te  laten  vertrecken  ende  een  jaeroverteblyven) 
toecomende  jaer  wederomme  een  schoone  partye  rouwe  zyde  ende  schoone 
z}-de  lakenen  van  geheel  affgesooden  z}-de  brengen  sullen,  gelijck  veele  op 
onse  persuasie  en  goetwillighen  vertooch  belooft  hebben  te  doen. 
,.  lek  versekere  U.  E.,  hadden  wy  twee,  ja  drye  maenden  na  het  arrivement 
van  de  joncken  ende  Engelse  schepen  geit  becomen,  dat  d' Engelsen  wejnich 
off  geen  rouwe  z_\-de  gecregen  zouden  hebben,  te  meer  hun  oock  geen  contant 
overschoot.  Hoe  het  toecomende  jaer  sal  gaen,  sullen  mettertijt  vernemen, 
maer  mogen  wel  versekert  wesen,  dat  indien  met  den  eersten  geen  goet  capi- 
tael  becomen,  dat  nyet  alleen  den  Chinesen  handel  (die  in  heerlijcker  staet 
gebrocht  hebben  dan  oyt  voor  desen  geweest  is),  maer  oock  de  geheele  In- 
dische negotie  voor  de  Compagnie  te  n3et  gaen  sal,  welck  Godt  niet  en  geve. 
Den  peper  is  dit  jaer  door  de  groote  droochte  soo  qualijck  gelukt,  dat  het  ge- 
heele gewasch,  na  ick  verstae,  geen  30.000  sacken  opbrengen  sal.  Tegenwoor- 
delijck  hebben  ontrent  26.000  sacken  peper  ende  14.000  realen  ujtstaende, 
maer  duchte  traech  in  comen  sullen,  vermits  de  Chinesen  door  slechthej't 
onser  cleeden  ende  slaphej't  van  negotie  seer  veele  verlooren  ende  beroy t  ge- 
worden zijn.  De  geme\'ne  Chinese  waren,  als  porcele)'nen  ende  gemeene  zj-de- 
lakenen,  zijn  ontrent  100  ten  hondert  beter  coop  geweest  dan  voor  desen 
plegen  te  gelden,  gelijck  de  heeren  per  medegaende  prijscurrent  sullen  zien. 
Veel  Chinesen  hebben  haer  ongeval  met  d'  oogen  beschreyt. 

3.  Wy  hebben  met  aandacht  gesien  d'ernste  recommandatie  die  U.E.  doet 

Bautam.  ^^^  j^^^j.  ^j^^  coninck  ende  grooten  van  Bantam  goede  correspondentie  ende 
vrientschap  zouden  onderhouden,  om  hare  gunste  te  capteren  ende  onder- 
tusschen  versekeringe  te  soecken,  welck  contrarierende  maximen  zijn,  te  meer 
d'onredelijckheyt  van  den  pangoran  soo  groot  is,  dat  met  goethest  nyet  vol- 
doen connen,  soo  onsen  plicht  voldoen,  U.E.  goederen  salveren,  ende  des 
Compagnies  welstant  bevoorderen  sullen.  Schoon  samblant  connen  wel  be- 
toonen,  maer  Jaccattra  n\et  frequenteren,  en  jalousie  tusschen  dese  twee 
coningen  weeren,  noch  oock  na  geen  ander  u}tvlucht  off  rendevous  trachten, 
sonder  haet  off  wangunst  van  desen  pangoran  op  ons  te  laden,  dewyle  zijn 
welstant  daeraen  dependeert.  Omme  met  de  minste  commotie  ende  een  stillen 
trom  ditto  pangoran  tot  redenen  te  brenghen,  off  allenskenssijn  quaettracte- 
ment  t' ontvlieden  ende  peper  te  soecken,  hebben  w\- met  de  joncke  vaneenen 
Simsuan  (alsoo  onse  jachten  van  de  Molucques  mede  n)"et  voort  en  quamen) 
een  goede  partye  cleeden  ende  den  coopman  Abraham  Sterck  met  dr)e  andere 
Duytsen  na  Jamby  gesonden,  vermits  verstae  aldaer  soo  grooten  menichte  van 


22  0CT.  1615.  117 

peper,  als  in  Bantam  te  becomen  is.  Den  pangoran  hadde  Simsuan  licentie 
gegeven,  maer  soo  haest  verstont  dat  daermede  Hollanders  waren  gegaen, 
wel  wetende,  waertoe  sulcx  tendeerde,  heeft  h)"  ditto  Simsuan  datelijcken  in 
een  hondenkott,  daer  d'aldermisdadicliste  geset  worden,  aen  hals  en  beenen 
doen  siinten  ende  sijn  hu\s  (daer  wy  een  goede  partje  goederen  inne  hebben) 
met  wyven  ende  kinderen  aengeslagen.  Njettegenstaende  wel  weet,  hoe  groo- 
ten  somme  ons  schuldich  is,  ende  hoe  zeere  daermede  geinteresseert  waren, 
heeft  h\-  hem  twee  maenden  gevangen  gehouden  ende  ten  lesten  na  veel 
moyten,  door  ons  gedaen,  gerelascheert.  Soude  denzelven  ongetwijffelt  al 
langhe  gedoot  hebben,  'ten  ware,  dat  U.  E.  macht  ontsaeghe.Nonopstant  dit 
achte  voor  een  saecke,  daeraen  op  'thoochste  getouscheert  waren,  soo  hebben 
sulcx  nochtans  met  stilheyt  gesimuleert,  om  meerder  verbittering  en  ongeval 
voor  te  comen,  omdat  b)-  d'  E.  heer  generael  ende  raet  met  rypen  raede  't 
beste  expediënt  vercooren  ende  te  werek  gestelt  mach  worden,  hetgene  den 
Heere  wel  verleenen  ende  den  tijt  tot  U.E.  besten  medebrenghen  sai.  lek  en 
sal  geen  nieuwe  dachten  doen,  want  daermede  nyet  wete  te  voorderen,  ende 
de  heeren  lange  kennelijck  is  hoe  qualijck  van  desen  pangoran  gouverneur  ge- 
tracteert  worden  tot  recompensie  dat  door  assistentie  by  1'  Hermith  gedaen  in 
'tgouvernement  gecomen  is,  ende  van  U.E.  geit  een  schat  vergadert  heeft. 'tis 
al  vergeten,  dat  doen  den  admirael  VVillekens  Andreo  Portado  van  hier  ver- 
dreven ende  van  zijn  desseyng  gefrusteert  worde.  Dit  compt  van  den  grooten 
tol,  weick  alleen  aen  een  trots,  gierich  mensch  gegeven  wort,  even  gelijck  de 
heeren  hare  v)-anden  in  Banda  leeren  oorlogen.  De  Spaignaerden  ende  Tidore- 
sen  in  de  Molucques  genoech  gedrongen  hebben  hare  plaetsen  tefortificeren. 
Alsoo  mede  sijn  hier  n)'et  alleen  haren  vyant  voedende,  maer  zijn  hoochmoet 
opblasende  en  haer  zelven  vercleenende.  Daeromme  is  nj-et  genoech,  dat  den 
peper goetcoop ja  gecocht  worde.  Soo  goetgevonden  cond  worden  (als  onsen 
stant  sulcx  lydet)  met  autoritext  reparatie  te  eysschen,  ick  en  twijfifele  nxet,  off 
den  jongen  coninck  ende  meest  geheel  Bantam  soude  U.E.  te  huipe  comen,  ja 
late  my  voorstaen  dat  hierna  haecken;  den  rechten  coninck,  om  coninck  te 
mogen  worden,  ende  den  adel  als  geme\nte,  ommedertjTannje  ontslagen  te 
worden.  Den  pangoran  gouverneur  vreest  daervoor  soo  zeere,  dat  al  onsen 
doen  ten  quaetsten  interpreteert  en  nacht  noch  dach  nyet  rusten  can,  meenen- 
de  dat  alle  de  schepen  hier  versamelt  worden  (gelijck  d' Engelsen  hen  aengese)-t 
ende  u\tgestro>t  hebben),  om  hem  gewelt  aen  te  doen  ende  ons  te  revengeren. 
Tusschen  Bantam  ende  Jaccattra  is  alsulcken  differentie,  dat  apparent  is 
daeru)t den  oorlooch  wel  soude  mogen  spruyten.  In  Bantam  is  tusschen  den 
pangoran  gouverneur,  den  jongen  coninck  ende  andere  hoofden  mede  soo 
cleenen  lieffde,  groote  jalousie  ende  diffidentie,  dat  eer  lange  wat  vreempts 
daeruyt  sal  grojen,  ende  alsoo  hierenboven  versekert  ben,  dat  des pangorans 


118  22  OCT.  1615. 

affectie  t'onswaerts  nj-et  gebetert  is  (eensdeels  om  'tsenden  najamb},  ten 
anderen  omdat  van  nootswegen  Jaccattra  dickwils  zijn  frequenterende,  ten 
derden  omdat  den  tol  van  den  peper  voorleden  jaer  gescheept  ten  vollen 
n}et  betaelt  en  hebbe,  ende  ten  vierden,  omdat  ons  zelven  soo  geholpen  hebben 
in  saecken,  daer  haest  vere}-schte,  nadat  h\-  ons  recht  gewe)gert  hadde,  dat 
voorsz.  pangoran  selffs  genootsaeckt  is  geworden  ons  recht  te  doen,  ende  hy 
noch  n)emant  anders  met  recht  seggen  connen,  datter  }ets  van  ons  misdaen 
z\),  soo  hebben  eenighe  dagen  geleden  de  costelijckste  goederen  als  alle  de 
rouwe  z\-de  ende  z\de  lakenen  gescheept,  omme  ongeval  te  verhoeden.  Alsoo 
den  pangoran  wel  vertrouwe,  soo  h)-  'tsecretelijck  te  weech  can  brenghen, 
dat  mans  genoech  is,  ons  een  quaden  tour  te  spelen,  doch  achte,  dat  ons  noch 
U.E.  goederen  openbaerlijck  nj'et  misdoen  sal,  gelijck  hy  in  voorgemelde 
saecke  van  Simsuan  is  doende.  Want  van  Jambi  wort  in  'topenbaer  n)-eteens 
mentie  gemaect,  of  dat  daerop  geen  actie  zouden  nemen.  Nochtans  ben  ver- 
sekert,  dat  Simsuan  daeromme  alleen  zoo  qualijck  getracteert  wort.  Maer 
voorsz.  pangoran  is  andere  geringe  saecken  tot  deckmantel  gebru\ckende,  in 
voegen  dat  ons  selven  (zoo  't  ons  bevalt)  bedriegen,  off  de  saecken  recht  aen- 
nemen  moghen.  Daerop  te  letten  staet,  noch  en  sijn  wy  noyt  soo  qualijck 
getracteert  geworden,  off  altoos  in  meerder  erstime  en  achtbaerheyt  dan  d'En- 
gelsen  geweest.  Daeromme  ben  verwondert  hoe  U.E.  contrarie  verstaen  heeft. 
D'Engelsen  sijn  den  pangoran  tol  betalende  van  iser,  loot  ende  andersints, 
hetwelcke  w\-  tot  noch  toe  affgelejt  hebben.  Alsoo  hier  een  groote  partye 
sandelhout  gelost  ende  vercocht  hebbe,  gelijck  mede  eenighe  nagelen,  heeft 
h\-  ons  daervan  diverse  re\"sen  mede  tol  gee\scht.  lek  hebbe  denselven  reso- 
lutelijcken  gewe)"gert  ende  het  schijnt  daervan  oock  affstant  is  doende. 

4.  Belangende  Jaccattra.  Aldaer  is  arack  genoech  te  becomen,  maer  het  ge- 

Jacatra.  breect  ons  aen  vaten  en  potten.  De  vaten,  die  uj-t  de  schepen  becomen,  sijn 
oock  soo  oolijck,  dat  qualijck  den  halven  arack  geoorbert  wert.  Daeromme 
ware  goet,  dat  U.  E.  ons  een  goede  partye  duygen  ende  isere  hoepen  sont  met 
ciu'pers  daerby,  off  ten  minsten  eenighe  cu\pers,  smits  ende  yser,  om  nieuwe 
vaten  te  mogen  maecken.  Zoo  en  zouden  de  schepen  na  geen  arack  te  wachten 
hebben,  maer  altoos  eenen  goede  part)'e  op  voorraet  connen  vergaderen. 
Anders  is  hier  n}"et  veele  te  doen,  want  van  den  peper,  door  den  coninck  ge- 
plant, n\"et  veel  te  voorschijn  compt.  Doch  soude  wel  connen  gebeuren,  dat 
hier  toecomende  jaer  wel  twee  Chinese  joncken  met  goede  partye  rouwe  z)-de, 
z)'de  lakenen  ende  andere  Chinese  waren  arriveerden,  vermits  dit  jaer  tot  Ban- 
tam zeer  qualijck  getracteert  zijn.  Het  scheen,  dat  den  pangoran,  gelijck  ge- 
adv\seert  hebbe,  affstant  deden  van  nieuwen  tol,  welck  h)-  op  't  lossen  der 
goederen  invoeren  wilde,  doch  heeft  de  Chinesen  op  haer  vertreck  voor  de 


22  OCT.  16i:).  119 

rouwe  zyde  vijff  percento  affgedrongen  en  oock  laten  verluyden,  dat  van  mee- 
ninge  is  naer  desen  van  allerle\"  goederen  tol  te  nemen,  geene  u\tgesondert. 
Hierover  hebbe  met  eenige  Chinesen  gecontracteert,  dat  toecomendejaertot 
Jaccatra  zouden  zeylen,  ende  beloften  gedaen  haar  goederen  aldaer  tot  rede- 
lycken  pryse  tegen  geit,  peper  ende  sandelhout  aen  te  nemen.  Godtgeve,  dat 
sulcx  goede  effect  sortere. 

Op  den  tol  welck  den  coninck  van  Jaccattra  van  arack,  rijs,  boonen  ende 
visch  peetenderende  was,  is  d'E.  heer  generael  Re)nst  met  hem  verdragen, 
dat  jaerlijcx  acht  hondert  realen  betalen  zullen.  Godt  geve,  dat  hiermede  ruste 
mogen  hebben. 

5.  B)-  d'E.  heer  generael  ende  raet  was  voorgenomen  tot  Japara  een  steenen 

Japara.  huys  te  bouwen,  maer  alsoo  den  steen  nyet  gereet  en  is,  ende  ons  't  geit  ge- 
breect,  moet  sulcx  vertrocken  worden.  Doch  achte  evenwel  n}et  geraeden, 
datter  groote  costelijcke  timmeragie  gedaen  worde,  't  Is  genoech,  als  men  hem 
tot  nootdruft  can  behelpen.  lek  achte,  dat  op  geen  plaetse  van  geheel  Orienten 
soo  goeden  menichte  van  rijs  tot  soo  goeden  pr)-se  als  hier  te  becomen  is,  te 
weten  de  coyang  off  3200®  van  5  a  10  realen,  welcke  ontrent  voor  desen  op 
andere  plaetsen  20  ende  40  realen  de  co3-ang  gecost  heeft.  Dew}le  hier  den 
rijs  soo  abondant  ende  goetcoop  is,  sijn  alle  andere  viveres,  mede  na  avenant 
de  cleeden,  oock  goetcoop.  Ja  gebeurt  dickwils,  dat  hier  veel  goederen  min 
gelden  dan  ter  plaetsen  zelffs  daer  vandaen  comen,  ende  dat  vermits  aen  den 
rijs  wederomme  te  meer  gewonnen  wort.  Den  Mattaran,  die  over  dese  landen 
domineert  ende  na  de  monarchie  van  Java  tracht,  is  tegens  den  coninck  van 
Surbaya  ende  andere  omliggende  coningen  d'oorloge  continuerende,  daer- 
door  de  lujden  in  Japara  ende  omliggende  plaetsen  bycans  als  op  een  schop 
sitten.  Want  de  Mattaram  aen  de  zeecant  geen  sterckte  heeft;  h)-  is  zeer  mach- 
tich  te  lande,  heeft  oock  heerlijcke  middelen  off  materialen,  om  schoone  ga- 
le)-en  te  doen  maecken,  maer  zeeluyden  gebreecken  hem.  Het  ware  een  ge- 
wenste saecke,  zoo  den  oorloge,  die  desen  Mattaran  in  't  oosten  voert,  na  't 
west,  te  weten  na  Bantam,  gediverteert  cost  worden  ;  soo  zoude  U.  E.,  achte 
ick,  een  heerlijcke,  vaste  plaetse  ende  in  beteren  stant  connen  geraecken. 
■Den  pangoran  van  Bantam,  zoo  mijn  geselt  wort,  en  vreest  geen  Portu- 
gesen,  Spaignaerden,  Hollanders  noch  Engelsen,  maer  alleen  den  Matta- 
ram. Voor  dese,  ze\t  h\-,  can  nyemant  vluchten,  maer  voor  d'andren  hebben 
't  geheele  geberchte  tot  onsen  voldoen :  sa-  en  connen  ons  met  de  schepen 
n\"et  volgen. 

Volgens  onsen  adv\se  hebben  alle  de  schepen,  u_\tdeMolucques  comende. 
Japara  aengedaen,  om  daer  te  ververschen  en  hun  van  rijs  te  versien.  Doch 
zoo  van  hier  derwaerts  geen  secours  hadden  gesonden,  ick  achte,  dat  ons  rijs 


120 


22  OCT.  1615. 


voor  de  schepen  gebroocken  soud  hebben.  Het  heeft  ons  moyten  genoech 
gecost  eer  een  we}-nich  geit  costen  becomen. 


6. 
Grissee. 


By  d'  E.  heer  generaal  ende  raet  is  gearresteert,  dat  men  de  comptoiren  van 
Grissi,  Maccassar  ende  Boutton  zoude  lichten,  ende  dat,  omme  de  Javaense 
joncken  en  Maccassaren  van  Amboina  endeBanda  te  weeren, alsoodeBanda- 
nesen  door  haer  tegen  ons  gestijft  worden  ende  den  handel  in  Amboina  ver- 
derven, vertierende  aldaer  de  cleeden  van  de  Portugesen  ende  Engelsen, 
brengende  wederomme  nagelen,  noten  ende  foel\e  in  retour,  soodat  onse 
cleeden  d'  onsen  aen  de  hant  bl}ven.  De  foelye,  die  altoos  in  Banda  voor  100 
realen  de  bhaer  gecocht  wort,  heeft  dit  jaer  in  Grissi  en  Bantam  geen  70  realen 
mogen  gelden. 

't  Comptoir  Grissi  is  dienvolgende  gelicht,  ende  zijn  den  onsen  met  een 
stillen  trom  van  daer  vertrocken,  hebbende  daer  aen  uytstaende  schulden  ge- 
laten ƒ6150 —  2 —  12,  ende  den  coninck  per  missive  den  sabandaer  gegeven 
andermael  geinsinueert,  dat  geen  joncken  na  Mallacca,  Molucco,  Amboina, 
Banda  noch  Solor  zoud  laten  varen,  gelijck  continuerende  zijn,  want  alsoo 
onse  v)-anden  daermede  verstercken,  sullen  dezelve  aldaer  commende  voor 
goede  prinse  aenslaen ;  hem  voorder  biddende  d'  uj'tstaende  schulden  in  te 
voorderen  ende  tot  Bantam  te  bestellen.  Met  eerste  gelegentheyt  zullen  daer- 
omme  derwaerts  zenden  ende  oock  vernemen  de  bevallinge  van  dit  vertreck. 
Eenige  maenden  te  vooren  sijn  2  mannen  van  de  logie  aen  't  geberchte  buyten 
Grissi,  daer  der  mahometisten  paus  is  woonende,  als  honden  dootgeslagen, 
zonder  datter  j-ets  op  gevolcht  zj'.  Den  coninck  hielt  hem  hieromme  geheel 
gestoort,  maer  wie  sal  den  paus  in  den  ban  doen  ?  Voorsz.  paus  heeft  de  Ban- 
danesen  in  protectie  genomen.  Hierentegen  zijn  d'  onsen  van  voorsz.  coninck 
van  Surbaya  ende  Grissi  meer  gefavoriseert  geweest  dan  van  eenige  in  ge- 
heel Indien. 


7. 
Boeton. 


't  Comtoir  Boutton  is  mede  alsoo  gelicht,  ende  dat  om  d'oncosten  te  win- 
nen, want  ons  van  dese  luyden  noch  goet  noch  quaet  geschiet,  ende  hier  nj-et 
te  handelen  is.  Na  de  lichtinge  zijn  daer  eenige  schepen  geweest.  Den  coninck 
hielt  hem  hierover  zeer  verwondert  te  sijn,  seggende,  hy  een  ondersaet  van 
de  croone  van  Ternate  en  d'  Hollanders  was,  ende  n\"et  z}ne  maer  haerluyden 
schande  oock  wesen  zoude,  soo  h)-  van  de  vjanden  overwonnen  worde. 


8.  't  Comptoir  Maccassar  hadde  hemzelven  gelicht  eer  de  gecommitteerde 

Makassar.  van  d'  E.  heer  generael  aldaer  arriveerden,  en  dat  in  deser  voegen :  als  het  schip 

Etickhuysen  na  de  Molucques  gedistineert  hadden,  arriveerde  't  selve  daechs 

voor  Maccassar,  soo  de  Spaignaerden  (welcke  aldaer  3  dagen  te  vooren  met 


22  OCT.  1615.  121 

twee  gale\-en,  fregatten  ende  scheepkens  tot  8  toe,  u)t  de  Molucques  om  rijs 
gecomen  waren)  gedisse\'gneert  hadden  de  volgende  nacht  onse  ende  d'  En- 
gelse logie  aff  te  loopen,  ter'  oorsake  d'  Engelsen  een  Spaens  scheepken  op 
des  conincx  reede  genomen  hadden,  off  begeerden  van  den  coninck  reparatie, 
daerop  den  coninck  met  den  z)-nen  landewaertsinne  vertrock,  hetzy  om  de 
Spaignaerden  plaets  te  geven,  off  (gelijckh\se)de)  omdat  hem  nj-etmachtich 
kende  Spaignaerden,  Hollanders  off  Engelsen  te  dwingen.  D'  onsen  en  d'  En- 
gelsen in  dese  perplexite}t  zijnde,  verscheen  daer  het  schip  Enckfmysen.  't  En 
was  oock  soo  haest  n^et  gesien,  off  de  Spaignaerts  sijn  (als  soldaten)  datelijcken 
daer  na  toe  t'  zee  gevaren  ende  hebben  't  schip  a  1'  improvisto  geabordeert, 
eer  van  landt  geadverteert  worden  datter  onraet  was,  meenende  daermede 
door  te  gaen,  gelijck  met  Gouda  deden.  Sy  hebben  dit  schip  met  grooteavan- 
tagie  dr>-emael  geabordeert,  want  gelijck  d'  onachtsame  gemeenelijck  doen, 
daer  en  was  n\-et  een  stuck  claer,  geen  cru\t  boven,  geen  cardoes  en  gevult 
ende  de  meeste  stucken  lagen  noch  om  leech  toen  den  vj-ant  abordeerde, 
doch,  al  vechtende,  eenige  stucken  claer  gerakende,  hebben  s\-  den  vwint 
affgeslagen  met  verlies  van  den  capiteyn^  principaele  ofïicieren  ende  ontrent 
60  witten.  In  't  schip  zijn  11  man  dootgebleven.  Ware  het  schip  op  sijn  hoede 
geweest,  des  vyants  meeste  macht  van  de  Molucques  soude  daer  met  hun  ga- 
Ie\en  gebleven  hebben.  Het  schip  na  desen  te  reede  gecomen  wesende,  resol- 
veerden d'  onsen  met  d'  Engelsen,  dat  hun  datelijck  aen  boort  souden  ver- 
voegen ende  be)'de  de  logies  verlaten,  vresende  dat  van  de  overgebleven 
Spaignaerden  overvallen  zouden  worden.  De  oppercooopman  Sterck  heeft 
alle  des  Compagnies  goederen  mede  gescheept,  maer  d'  Engelsen  lieten  alles 
achter  sonder  anders  dan  hare  particuliere  kisten  te  schepen.  Ende  alsoo  daer- 
na  uyt  nieuwsgiericheyt  13  van  des  conincx  principaelste  edelluyden  aen  boort 
quamen,  resolveerden  d'  onsen  met  d'  Engelsen  haer  te  houden,  om  d'  uyt- 
staendc  schulden  te  becomen.  Dese  lu}"den,  in  de  cayut  beset  wesende,  mey- 
nende,  dat  haer  lijff  quyt  waren,  doen  haer  crissen  off  geweer  geej'st  worde, 
sijn  met  een  berst  in  de  gaelder\e  gevallen  ende  over  boort  gesprongen,  door- 
stekende 2  mannen,  die  met  haer  geweer  de  deure  ende  galder\-e  bewaerden. 
Hierop  zijn  d'  onsen  in  de  schu\t  gevallen  ende  hebben  met  d'  Engelsen,  die 
op  dit  pas  van  lant  aen  boort  quamen  royen,  9  mannen  doot  geslagen  ende 
eenen  van  de  principaelste,  Da}Mi  Macatje  genaempt,  wesende  een  's  conincx 
soone,  gevangen  genomen  ende  met  eenen  ondersabandaer  gevangen  gehou- 
den ende  hier  gebracht.  Na  dit  ongeval  dr}-e  dagen  gelegen  hebbende,  omme 
de  resterende  uytstaende  schulden  te  becomen,  sijn  met  het  schip,  in  plaetse 
van  haer  re3-se  te  vervoorderen,  wederomme  tot  Bantam  gekeert,  ommedat 
hun  (zeggen  sy)  water  gebrack,  ende  den  top  van  't  roer  stucken  geschoten 
was,  medebrengende  al  ons  volck  ende  goederen  van  Maccassar  gelijck  mede 


122  22  OCT.  IfSló. 

d'  Engelsen,  die  aldaer  waren  residerende,  behalven  een  man,  welck  nj'et  en 
wilde  van  lant  gaen,  maer  alleen  b\'  sijn  meesters  goederen  blijven.  Aen 
meublen  en  u\tstaende  schulden  sijn  daer  van  onsgebleven  ƒ  10.301  — 13  —  8, 
waertegen  voorz.  twee  gevangen  zijn  hebbende,  daermede  met  eerste  gelegent- 
hej-t  voorsz.  restanten  voorderen  sullen.  Na  voorsz.  ru\-minge  van  de  logies 
sijn  de  gecommitteerde  van  d'E.  heer  generael  in  Maccassar  gearriveert  omme 
de  logie  te  lichten,  ende  alsoo  geen  volck  vonden,  lieten  daer  gelijcke  insinua- 
tie als  vooren  verhaelt  wort  aen  den  coninck  van  Surbaya  gedaen  is.  Hierop 
heeft  den  coninck  van  Maccassar  per  een  Engels  jacht,  welk  van  Amboina 
comende,  alle  haer  voorsz.  goederen  met  voorsz.  man  onvermindert  ende 
onbeschadicht  vonden,  schriftelijck  aen  d'  E.  heer  generael  geantwoort  in 
substantie:  Godt  heeft  d'  aerde  ende  de  zee  gemaekt,  d'aerde  onder  de  men- 
schen  verde_\lt  ende  de  zee  geme\n  gegeven.  No\t  is  gchoort,  dat  yemant  de 
zeevaert  verboden  z)-.  Wilt  ghy  het  doen,  soo  beneempt  gh}-  de  lu)den  het 
broot  uyt  de  mont.  lek  ben  een  arm  coninck. 

9.  Het  is  in  Solor  zeer  verandert.  U)-t  rapport  [van]  capiteyn  Schot  zaliger 
Solor.      hebben  geadvyseert,  dat  aldaer  8  a  9000  zielen  Christenen  waren,  die  haren 

dienst  t'  onswaerts  pretendeerden,  daer  om  leeraren  riepen.  Sy  sijn  alle  door  een 
Portugese  paep,  die  aldaer  gebleven  was, onse  grootste  vjanden geworden, in 
voegen  dat  d'onsen  als  op  een  clif  in  zee,  off  belegerde  lieden  sitten.  Wat  by 
den  predicant  Pieter  Wynantsen  in  Timor  gedaen  sal  worden,  sal  den  tijt 
leeren.  Die  lu\den  zijn  noch  geheel  simpel,  ende  alsoo  de  roomsche  ende 
christenen  v}anden  van  'tfort  Henricus  op  Larentoucke  residerende  door  de 
Maccassaren  van  rijs  ende  andere  nootlijckheden  (alsoo  op  Solor  n}et  en  is) 
versien  ende  gesecondeert  worden,  gelijck  mede  aen  'tfort  zelve  d'onsen  de 
merct  benemen,  hebben  w\'  geordonneert,  dat  voor  goede  prinse  zouden  aen- 
slaen  alle  dengenen,  die  bevinden  sullen  onse  vyanden  secours  te  doen,  ende 
met  haer  converserende  sijn,  gelijck  mede,  dat  nxemant  aen  'tcasteel  noch 
omtrent  meerder  vr\hey  t  zouden  toestaen  dan  zonder  des  Compagnies  schade 
geschieden  can,  te  weten,  dat  voor  d' eerste  reys  de  joncken  zouden  doen  ver- 
trecken  ende  de  tweede  re)s  mede  prijs  maken. 

10.  Tot  nu  toe  en  hebben  van  Tymor  zooveel  sandelhout  n}et  becomen  als 
imor.     bedragen  des  Compagnies  dispense  van  'tfort  Henricus  ende  de  jachten,  die 

op  den  handel  van  T)-mor  gebru}ckt  worden,  soodat  met  desen  handel  ver- 
liesende  sijn,  doch  en  twijffelen  nyet,  off  sullen  wel  voordeel  doen,  alsoo  by 
gebreck  van  cleene  royschaloupen  ende  cleene  jachten  geen  meer  hout  be- 
comen hebben,  want  op  Timor  is  jaerlijcx  een  groote  partje  sandelhout  te 
becomen  ende  aen  de  Chinesen  ende  op  de  Custe  can  jaerlijcx  mede  veel  meer 


22  0CT.  Ibló.  IL'3 

vertiert  worden,  dan  noch  becomen  hebben.  Het  zoude  goet  sijn,  dat  U.E. 
volck  hadde,  omme  van  Solor  op  Timor  particuUeren  handel  te  laten  doen, 
mits  dat  gehouden  bleven,  het  sandelhout  aen  'tcasteel  tot  redelijcken  pnse 
aen  de  Compagnie  te  leveren.  Want  alsoo  opTimor\vel25besunderehandel- 
plaetsen  zijn,  daervan  d'eene  helft  opeen  tijt  gelijckelijck  aengedaen  moet 
worden  ende  d'onsen  n\et  meer  dan  dr\e  jachten  hebben  gehadt,  is  nyet 
mogelijck  geweest,  dat  alle  vreemden  van  T\mor  souden  connen  weeren  ende 
alle  handelplaetsen  besetten.  Een  halff  dosijn  ro)schaloupen zouden  meerder 
dienst  doen  dan  eenige  wel  gemonteerde  jachten.  Hieromme  hebben  oock 
eenige  van  Japon  ontboden.  Verleden  jaer  zijn  d'onsen  op  Amanaban  in 
T\mor  van  den  coninck  zeer  qualijck  getracteert  geworden.  H\-  heeft,  op  be- 
lofte van  den  I/asi-zvmt  \o\  te  laden,  ontfangen  'tgene  bedongen  hadde,  ende 
daernaer  n_\et  meer  dan  omtrent  de  halve  last  gelevert.  Hierover  volgens  pro- 
positie b\-  den  oppercoopman  Raemburch  gedaen  ende  arrest  van  den  raet, 
hebben  geordonneert,  dat  ditto  coninck  souden  aprehenderen  ende  hem  den 
achterstal  met  interest  doen  betalen,  gelijck  wel  doenelijck  is.  Ende  alsoo 
d'  Engelsen  met  een  jacht  van  Amboina  keerende,  Timor  en  Solor  aengedaen 
hebben,  desseignerende  met  den  eersten  wederomme  derwaerts  te  gaen  om 
U.E.  vruchten  aldaer  mede  te  plucken,  gelijck  in  Amboina  ende  Banda  sijn 
trachtende,  hebben  w\-  secretelijck  met  gesloote  missive  't  schip  de  Sterre  van 
hier  naer  Solor  en  T)mor  gesonden  onder  pretext  dat  na  Amboina  zouden 
ze)len,  omme  haerlieden  te  prevenieren,  voorsz.  coninck  van  Amanaban  op 
syne  gedane  fraude  te  attraperen  ende  ditto  schip  vol  te  doen  laden  eer  d' En- 
gelsen verschynen,  opdat  alsdan  met  avantagie  den  anderen  in  'thaer  zouden 
mogen  hangen,  ende  hier  tegen  de  compste  der  Chinese  joncken  een  goede 
part\e  sandelhout  becomen  mogen,  alsoo  apparant  isj  ons  andermael  geit 
gebreecken  sal. 

11.  Banda  is  de  Compagnie  eenen  lastigen  bant;  doch  al  is  het  nu  met  groote 

macht  n_\et  gedaen,  soo  can  se  nochtans  met  Godes  hulpe  ende  minder  macht 
door  de  Compagnie  zelffs  om  der  Bandanesen  hals  gebonden  worden.  Neerstige, 
cloeckmoedige  behendiche\t  ende  geen  macht  van  schepen  is  hiertoe  van 
noode.  Omme  van  Banda  te  weeren  ende  voorgoeden  pr\se  aen  te  mogen  slaen, 
wie  derwaerts  gaendebecomen  connen,  sijnalsvoorendecomptoirenvanGrissi 
ende  Maccassar  gelicht.  Tot  executie  van  'tdesse)'n  heeft  d'E.  heer  generael 
in  Banda  twee  fregatten  doen  opsetten,  doch  maer  eene  by  gebreck  van  volck 
met  volck  gemant.  Daerb}'  is  noch  een  Japonseberck  met  Japonders  gevoecht, 
daermede  een  Grissix  joncke  aengehaelt  ende  de  goederen  prijs  gemaect 
hebben.  Voorder  effect  sullen  mettertijt  vernemen. 

D'  E.  heer  generael,  elff  schepen  in  Band.a  by  den  anderen  vergadert  heb- 


Banda. 


124  22  OCT.  1615. 

bende,  heeft  volgens  arrest  alhier  verleden  jaer  by  Sijn  E.  genomen,  met  550 
mannen  een  tocht  op  Puloway  laten  doen.  Op  d'  aencomste  is  d'  eerste  sterckte 
met  assault  sonder  eenich  volck  te  spillen  overrompelt  ende  vermeestert,  al- 
waer  veel  van  de  principaelste  Bandanesen  gebleven  sijn.  Maer  alsoo  de  Ban- 
danesen  door  oncunde  van  d'  onse  in  haer  tweede  retraict,  welck  met  een 
dwersen  mu\r  van  't  eerste  gescheyden  was,  nyet  vervolcht  worden,  meenen- 
dat  alles  gewonnen  was,  sijn  de  Bandanesen  daerna  in  't  tweede  wederomme 
versamelt,  schietende  een  tijt  lanck  uyt  haer  tweede  sterckte  door  schietgaten 
van  de  middelmu}re  midden  onder  ons  volck  ende  alsoo,  na  men  ze\t,  wel 
150  mannen  gequetst  ende  28  doot  gebleven  zijn,  eer  d'  onsen  beschiittinge 
oosten  becomen.  Alsoo  de  Bandanesen  den  brant  mede  in  de  kercke  wierpen, 
daerdoor  een  groote  menichte  van  foeh'e  verbrande,  worde  daerop  by  de  ge- 
committeerde van  den  heer  generael  geresolveert  dit  n)et  voorder  zouden 
attenteren  ende  aftrecken,  gelijck  ook  geschiet  is,  alsoo  Amboina  ende  de 
Molucques  voor  't  verloopen  van  't  costehcke  mouson  mede  besoecken  mos- 
ten. D'  Engelsen,  die  een  logie  op  Puloway  waren  hebbende,  sagen  het  goede 
werck  aen.  De  Javanen  hielpen  de  Bandanesen.  Nochtans  sijn  haer  joncken, 
die  op  strant  stonden,  nyet  beschadicht.  Alsulcken  succes,  als  dit  is,  hebbe 
U.  E.  verleden  jaer  u_\t  aenschouwinghe  van  saken  voorgespelt.  In  't  landen 
is  mede  faulten  begaen,  want  de  Bandanesen  zooveel  tijts  gegeven  is,  dat  alle 
d' andere  plaetsen  Pulowa)-  met  volck  versterct  hadden,  alsoo  genoechsaem 
versekert  waren,  dat  het  op  Pulowa\-  gemunt  was.  Het  ware  te  wenschen,  dat 
d'  E.  heer  generael  met  de  schepen  noyt  in  Banda  ware  gegaen,  want  de  Ban- 
danesen met  desen  tocht  seer  geanimeert  zijn.  't  En  can  oock  n\et  minder 
wesen,  offV.  E.  respect  en  achtbaerhex  t  wort  daerdoor  b}-  de  Javanen,  Atn- 
boinesen  ende  Ternatanen  zeer  vercleent. 

12.  D' Engelsen  zijn  wederomme  met  twee  jachten  in  Amboina  geweest.  S}- 

Amboina.  hebben  die  van  Lua  ende  Combello  tegen  d'  onsen  gelevanteert.  Doch  alsoo 
haer  trots  ende  vermetelhe\-t  t'  onsen  gelucke  op  't  hoochste  gecomen  is,  ende 
de  heer  generael  recht  van  pas  met  de  schepen  van  Banda  aldaer  arriveerden, 
is  het  voor  dien  tijt  t'  onsen  besten  geluckt.  Alsoo  die  van  Combello  de  wape- 
nen tegen  d'  onsen  aengenomen  hadden,  sijn  d'  Engelsen  op  haer  versoeck 
hun  te  huipe  binnen  haer  stercte  (welck  op  een  berch  een  steenwerp  van  onse 
loghie  is  leggende)  gegaen.  S)-  staecken  datelijck  een  Engelse  vlagge  op,  ende 
schoten  diverse  schoten  op  de  logie.  Hierover  heeft  den  heer  gouverneur 
Blockmartsen,  die  tusschen  't  schip  de  Mane  ende  den  Groenen  Leeuw  beyde 
d'Engelsejachtenhadde  leggen,  een  groffstuck  op  d' Engelse  jachten  gelost, 
ende  hun  alsoo  gedwongen  haer  volck  u\-t  de  sterckte  van  de  Combellesen  te 
lichten  ende  met  de  jachten  te  vertrecken  sonder  dat  eenige  nagelen  hebben 


22  0CT.  lólö.  125 

coinien  becomen.  In  Liia  was  haer  oock  een  hu\s  gegeven  ende  wa)de  mede 
d' Engelse  vlagge.  Maer  dewyle  haer  intent  in  Combello  nyet  succedeerde, 
heeft  Kimela  Sabandin  d' Engelsen  met  haer  vlagge  in  Lua  mede  gevangen 
genomen  ende  op  des  heer  generaels  versoeck  gerelascheert  ende  vertrecken 
laten.  Cappite\n  Hitto,  gelijck  U.E.  breeder  van  den  gouverneur  Blockmartsen 
geadv)-seert  wort,  is  alle  dese  vvercken  aenschouwende.  Ujtterlycken  veynst 
hy  een  zeer  grooten  vrient  ende  lieffhebber  van  des  Compagnies  welstant  te 
zijn,  ende  onder  zulcken  pretext  is  het  vier  aldermeest  stoockende,  doende 
sijn  best,  omme  alle  U.  E.  ondersaten  ende  gealieerden  tegen  't  casteel  te  doen 
rebelleren,  gelijck  per  D.  Casparus  Wiltens  geadv\seert  wort.  Ditto  capite)n 
Hitto  heeft  lange  eenige  van 't  casteels  ondersaten  onder  S}ne  subjectie  ge- 
trocken  en  van  't  casteel  vervreempt,  daeraen  sijn  hert  te  bespeuren  is. 

D'  Engelsen  en  Combellesen  uyt  de  stercte  van  Combello  vertrocken  sijn- 
de,  sijn  d' onsen  daerop  getrocken,  hebben  'tzelvige  versterctendegarntsoen 
daerinne  gelekt,  't  Es  een  plaetsken,  vvelck  u}'t  der  natu\'ren  bycans  inprena- 
bel  is.  Die  van  Combello,  welcke  de  logie  verbrant  hebben  ende  alle  gevlucht 
waren,  hebben  belooft  weder  te  keeren  ende  een  nieuw  hu\-s  te  maecken ; 
welck  den  tijt  leeren  sal. 

Daer  is  oock  voor  eeuwich  een  nieuw  contract  gemaect  ende  geaccordeert, 
dat  voortaen  60  realen  voor  bhaer  nagelen  van  550 'S  betalen  sullen.  Mede 
dat  men  de  cleeden,  die  op  schuit  gegeven  worden,  twintich  ten  hondert  beter 
coop  sal  geven  dan  voor  desen  gereeckent  sijn.  Gelijck  oock,  dat  haer  schuit 
van  cleen  gewas,  welck  Octobris  toecomende  gepluckt  sal  worden,  met  het 
groot  gewas  't  jaer  naevolgende  sullen  betalen,  't  En  ware  dat  Amboina  op  ons 
schryven  met  2  kisten  geit  uyt  de  Molucquesgesecondeert  ware,  men  soude  daer 
nyet  luttel  verlegen  geweest  sijn ;  ende  alsoo  de  nagelen,  die  de  vreemdelingen 
meynden  te  vervoeren,  prijs  gemaeckt  sijn  in  plaetse,  dat  men  se  plach  te  be- 
talen, is  apparent  soo  gecontinueert  ende  volgens  intentie  de  vreemdelingen 
van  den  handel  aldaer  geweert  worden,  dat  in  des  Compagnies  cleeden  beteren 
treek  geraecken  sal.  Den  handel  moet  hem  daer  nootlijcken  belet  worden, 
ofte  wy  moeten  weeren,  dat  door  de  Portugesen  noch  Engelsen  geen  cleeden 
van  de  Custe  noch  Suratte  gebrocht  worden.  Want  als  d'Amboinesen  van 
d' onsen  op  schuit  genomen  hebben,  't  gene  connen  becomen,  sullen  sj-daer- 
naer  njet  naerlaten,  haer  nagelen  noch  eens  aen  vreemden  te  vercoopen,  om 
dubbelde  betalinge  te  cryghen.  Onder  correctie  geseyt,  dunct  my  oock,  dat 
U.E.  Amboina  met  cloecke  godtvruchtige  leeraren  behoorde  te  versien,  omme 
alsoetiens  met  leere  en  leven  de  vrienden  te  mainteneren  ende  andere  herten 
behendelijck  te  winnen.  Met  godloosheyt  is  n)-et  te  voorderen.  De  natuyre  is 
n)-ets  met  gewelt  alleen  voortbrengende,  maer  voornemelijck  met  onsichtbare 
sachtiche\t.  Hoe  is  Mahomet  onder  de  orientaelse  lieden  soo  groot  geworden  ? 


Moluk- 
ken. 


t26  22  OCT.  1615. 

Waerdoor  zijn  de  Portugesen  dus  verde  ende  vvederomme  te  nyet  gecomen  ? 
Is  't  nyet  eenen  paep  ende  fauten  van  d'  onse,  die  alle  't  volck  van  Solor  weder- 
omme  van  d' onsen  veralieneert  heeft? 

13.  Den  gouverneur  Reael  is  in  Septembris  1614  met  10  schepen  na  Manilha 

gevaren.  Siauw  en  Otton  hebben  wy  verovert  ende  vernielt  eenigescheepkens, 
die  daer  bejegenden.  S\-  sijn  tot  in  de  Calderes  geweest.  Maer  den  tijt  is  mede 
soo  cort  gevallen,  dat  per  contrarie  wint,  geweldige  storm  ende  stroomen  ge- 
nootsaeckt  sijn  geworden  weder  te  keeren,  hebbende  27  anckers  verlooren 
ende  seer  groot  perxckel  van  stranden  geleden,  gelijck  de  heeren  per  missive 
van  ditto  heer  gouverneur  breeder  zullen  vernemen.  Soo  haest  voorsz.  schepen 
in  Otton  arriveerden,  sijn  de  Spaignaerden  met  een  fregat  van  daer  na  Manilha 
vertrocken.  Die  van  Manilha  hebben  datelijcken  Maccau  van  de  compste  deser 
schepen  verwitticht.  Soo  haest  de  Chinesen  dese  t}dinge  vernamen,  hebben 
sy  alle,  die  het  na  Manilha  gemunt  hadden,  haer  rejse  geschort,  na  ons  van 
joncken,  die  hier  in  Februar\-  passado  arriveerden,  geraporteert  worde.  Tus- 
schen  den  v\ant  ende  d' onsen  en  is  dit  jaer  in  de  Molucques  nyet  anders 
gepasseert.  Men  hoort  n\et  meer  van  des  v\ants  geweldadige  armade.  D'E. 
heer  generael,  in  de  Molucques  comende,  heeft  datelijck  meest  alle  de  schepen 
herwaertsaengedepescheert.omme,  volgens  resolutie  voorleden  jaer  genomen, 
de  saecken  over  een  andren  boech  te  wenden.  Sijn  E.  heeft  in  de  Molucques 
gelaten  4  schepen,  den  Rooden  Leeuw,  Out  Zeelandia,  den  Valek  ende  Ar  ent. 

Dewyle  tot  desen  tijt  eenige  jaren  achter  den  anderen  alle  de  macht  in  de 
Molucques  gehouden  hebben,  is  het  fort  Mariecko,  leggende  op  't  ej-lant 
Tidoor,  geheel  in  viercant  volmaeckt,  doch  en  wete  n\-et  wat  voordeel  de  Com- 
pagnie daervan  trecken  sal,  noch  waertoe  't  zelvige  nutt  is,  soo  daeruyt  op 
den  vyant  door  't  lant  Tidoor  geen  coursen  gedaen  worden.  lek  verstae,  dat 
hetzelvige  tot  dien  fj'ne  gebout  is,  maer  het  schijnt,  dat  men  daerinne,  gelijck 
d'  onsen  op  Solor  in  't  fort  Henricus,  genoechsaem  van  den  vyant  belegert  is. 

Op  Maleyo  is  sooveele  gedaen,  dat  de  Compagnie  aldaer  4  zeer  geweldige 
puncten  off  forten  meest  volmaect  is  hebbende.  Daer  is  oock  een  derde  van  't 
packhuys  volmaect,  soodat  alsnu  het  cargasoen  sonder  perjxkel  gebercht 
can  worden;  resteert  u,  dat  voorsz.  4  punten  met  gardynen  aen  den  anderen 
getrocken  worden.  Sulcx  volbracht  wesende,  sal  Maleyo  een  treffelijcken  be- 
sloten stadt  wesen.  Maer  het  ware  na  mijn  opinie  beter  (gelijck  U.  E.  voor 
desen  geadvyseert  ende  over  tw-ee  jaren  in  de  Moluques  gesustineert  hebbe), 
dat  men  op  Maleyo  niet  dan  een  bysonder  gesloten  fortien  gemaect  hadden 
met  een  goet  steenen  huys  daerbinnen :  zoo  zoude  't  selvige  met  cleen  garni- 
soen  beset  connen  worden,  d'  oncosten  zoo  groot  nj'et  sijn  ende  van  fortifica- 
tie een  e\nde  becomen,  dat  nu  noch  verde  te  soecken  is. 


22  OcT.  1615.  127 

Tegen  dese  wercken  sal  ü.  E.  per  medegaende  pampiereii  sien,  hoe  dat  in 
de  Molucques  in  den  tijt  van  19  maenden  ontrent /400. 000  gegasteert  sijn. 
Daerentegen  de  Compaignie  ƒ  160.000  avance  geniet.  Op  de  goederen,  die 
derwaerts  gesonden  hebben,  compt /240.000  in  19  rnaenden  te  quade.  De 
schepen  zijn  mede  alsoo  vergaen,  dat  het  jammer  om  zien  is.  Dit  is  hetgene 
gedaen  is  by  d'  heerhjcke  macht,  die  U.  E.  in  Indien  heeft. 

Taconi  ende  de  forten  op  Macquian  ende  Mothier  sijn  noch  vervallende 
ende  moeten  mede  gerepareert  worden.  Soo  de  fortificatie  soo  costelijck  vallen 
sal,  als  Mariecko  ende  Maleyo  gedaen  heeft,  ick  en  wete  nyet,  hoe  de  lasten 
by  de  generale  Compagnie  gedragen  connen  worden.  Hierenboven  sijn  nyet 
alleene  garnisoen  houdende  op  diverse  plaetsen,  die  ons  onniitt  maerschade- 
lijck  sijn.  Want  de\v\-le  de  Tarnatanen  onder  faveur  van  onse  garnisoenen  hier 
en  daer  gaen  handelen  en  roeven,  wort  er  te  min  geconsumeert  van  decarga- 
soenen  welcke  in  de  Molucques  sijn  sendende.  N)-ettegenstaende  Amboina 
ende  de  treffelijckste  plaetsen  met  dese  onnutte  garnisoenen  daerenboven 
versterckt  connen  worden,  soo  en  heeft  men  nochtans  tot  de  lichtinge  nyet 
connen  resolveren.  In  onse  boecken  connen  de  heeren  sien,  hoe  heerlijcke 
cargasoenen  na  de  Moluques  gesonden  hebben,  sonder  anders  dan  voorleden 
jaer  80  ende  nu  100  bhaer  nagelen  in  retour  becomen  te  hebben.  Doch  men 
zeyt,  datter  toecomende  jaer  een  groot  gewas  gepluct  sal  worden,  hetwelcke 
mettertijt  vernemen  sullen.  Onder  de  cleeden  verstaen  wy,  dat  n\et  alleene 
veel  slechte,  maer  oock  groote  quantiteyt  van  ondienstige  sorteringe  loopen- 
de  sijn,  welck  een  jammer  om  hooren  is.  Wy  hebben  se  alsoo  van  de  Custe 
ontfanghen  ende  hopen,  dat  aldaer  by  den  heer  de  Hase  gerepareert  sullen 
worden  alle  diergelijcke  faute,  die  voor  desen  onder  directie  van  den  directeur 
van  Berchen  begaen  sijn.  De  Molucques  is  nu  alsoo  met  cleeden  vervult,  dat 
se  in  menighe  jaren,  na  w\-  verstaen,  n}-et  vertiert  connen  worden.  Ja  in  d'  al- 
derbeste  sorteringhe  en  is  oock  geen  afftreck,  doordien  andermael  diverse 
joncken  met  cleeden  ende  andersints  op  Macquian  gearriveert  sijn,  ende  ons 
aldaer  de  merct  met  cleeden  bederven,  gelijck  de  vreemdelingen  tot  noch  toe 
in  Amboina  ende  Banda  gedaen  hebben.  Wat  sal  het  wesen  met  soo  groote 
menichte  slechte  cleeden  ende  d'  ondienstighe  sorteringe?  Daer  is  mede  an- 
dermael een  jonck  van  China  gecomen,  dewelcke  wederomme  ontrent  30.000 
realen  uyt  de  Molucques  gevoert  heeft.  Verleden  jaer  hebbe  ick  den  heer 
gouverneur  Reael  seer  ernstelijcken  gerecommandeert  gehadt  dese  vreem- 
delingen van  daer  te  weeren,  dewj-le  met  incorporatie  van  den  handel  de 
Compagnie  soo  schadelijck  sijn,  alsoffde  Molucques  van  de  Spaignaerden  ge- 
incorporeert  ende  verheert  worde.  Doch  het  is  zoo  verde  gecomen,  dat  men, 
omme  onder  de  Tarnatanen  geen  alteratie  te  veroorsaecken,  voorsz.  joncken 
den  handel  en  commertie  in  de  Molucques  nj'et  en  heeft  derven  beletten  noch 


128  22  OCT.  1615. 

ontseggen.  Maer  is  gepractiseert,  dewyle  de  vreemdelingen  om  de  contanten 
comen  ende  geen  nagelen  becomen  connen,  dat  men  salsien  de  soldaten  met 
cleeden  te  betalen,  ende  voortaen  geen  meer  contant  uytgeven.  De  gevoeche- 
lijckste  middel  is  de  beste,  als  daermede  alle  quae  inbreucke  geweert  connen 
worden. 

Maer  in  Indien  connen  wy  na  mijn  opinie  nyet  bestaen  sonder  authoriteyt 
ende  macht,  onder  soete  gevoechelijcke  middelen  ende  redenen  te  mengen. 
Den  trots  en  hoochmoet  der  Tartatanen  is  alrecde  zoo  verde  gecomen,  dat 
nyet  en  begeren  (soo  mijn  de  predicanten  seggen),  dat  op  Maleyo  een  predicant 
gehouden  worde  omme  den  dienst  Godes  ende  d'ordinarie  gebeden  te  doen, 
hetwelcke  den  pangoran  van  Bantam  zelfs,  ick  late  staen  eenige  andere  heeren, 
ons  nyet  eens  en  zouden  derven  voorJegghen,  ja  nyet  derven  dencken;  der- 
halven behoorde  men  onder  correctie  om  welstants  wille,  als  het  den  tijt  ver- 
e}'seht,  d' alteratie  der  Tarnatanen  getroost  te  sijn  ende  alle  misbru)xken 
promptelijck  weeren,  opdat  het  nyet  erger  en  worde,  ende  ons  de  Tarnatanen 
op  't  hooft  nyet  treden.  U.E.  sy  versekert,  dat  van  de  Tarnatanen,  die  van 
Hitto,  Lua  ende  Combello,  nyet  goets  noch  geen  trouwe  te  verwach  ten  hebben. 
Daerom  dienen  op  haer  stuck  te  letten.  Ick  verstae,  dat  die  van  Puloway  aen 
de  Tarnatanen  geschreven  hebben,  dat  sy  voor  hun  aen  ons  vrede  zouden 
versoecken,  ende  is  hierop  by  d'E.  heer  generael  ende  coninck  van  Ternate 
goetgevonden,  dat  in  dese  maent  October  een  correrorre  met  eenige  Tarna- 
tanen van  des  conincx  wegen  ende  den  luytenant  Vianen  ende  van  der  Dussen 
derwaerts  souden  gaen,  mits  dat  eerst  redresseren  en  slechten  zouden  de 
revolte,  alternatie  ende  scheuringe  door  d'Engelsen  onder  die  van  Lua  ende 
Combello  veroorsaect.  Maer  U.E.  sy  versekert,  dat  ons  door  dese  zendinge 
nyet  meer  goets  geworden  sal  dan  de  Mooren  nootshalven  gedrongen  worden 
te  doen.  Wij  moeten  't  met  de  wapen  en  dwang  hebben,  oft  sullen  op  den 
du)-m  flu},-ten.  Ick  houde  voor  seker,  datter  nyet  eenen  Tarnataen  en  is,  oft 
hy  wenst  zoo  zeer  om  d'Engelsen,  als  die  van  Lua,  Combello  ende  de  Banda- 
nesen  doen,  want  haer  begeerte  nyet  te  versaden  is,  ende  ons  na  de  moorse 
wet  geen  trouwe  schuldich  zijn.  Ende  late  myvoorstaen.sulcx  per  experientie 
aen  haer  bevonden  te  hebben. 

14.  Van  Japon  als  vooren,  hadden  wy  verleden  jaer  gemeynt  een  goet  retoer  te 

Japan,  becomen,  maer  en  hebben  nyet  dan  een  part>-e  coper,  viveres,  amonitie  ende 
andere  nootlijckheden  gecregen,  nj'ettegenstaende  aldaer  een  schoon  carga- 
soen  sijn  hebbende.  D'oorsaeck  es  geweest,  dat  alsoo  tusschen  den  tegen- 
woordigen  keyser  ende  een  sone  van  den  overleden  een  sub\'ten  oorloge 
geresen  was,  de  coopluj-den,  die  u}-t  het  lant  comen,  haer  geit  nA'et  besteden 
dorsten,  vreesende  nyet  veyl  weder  zouden  connen  keeren.  Omme  te  volvoeren 


22  0CT.  1615.  120 

de  resolutie  verleden  jaer  genomen  op  den  handel  van  Japon,  Siam  ende 
Patana,  daertoe  aireede  een  cargasoen  in  Siam  opgecocht  was,  hebben  wy 
het  schip  Enckliiiysen  (van  Maccassar  tot  supra  gekeert  sijnde)  derwaerts 
gesonden  ende  daerbx'  orcire  gegeven,  dat  van  Patana  na  Japon  mede  schepen 
zouden  alle  Chinese  cargasoen,  welck  voor  Japon  dienstich  sijn  hebbende, 
soodat  n\et  en  twijffele  oft  sullen  in  December  naestcomende  een  goet retoer 
silver  becomen,  welck  Godt  geve,  want  sullen  een  groote  somme  van  noode 
hebben.  Op  'tschryven  van  Siam  heeft  den  heer  Brouwer  een  groot  cargasoen 
Nederlantse  waren  derwaerts  gesonden;  maer  nu,  na  ick  verstae,  sijn  se  daer- 
mede  oock  verlegen.  D'  oliphants  tanden  souden  hier  wel  gepast  hebben,  want 
alsoo  hier  voorleden  jaer  geit  gebrack,  hebben  d' Engelsen  al  haer  tanden  ende 
loot  aen  de  Chinesen  vermangelt,  de  tanden  a  65  ende 't  loot  a  5  realen  'tpicol. 
Soo  daer  geit  geweest  waer,  s)-  en  souden  geen  vente  becomen  hebben,  want 
geen  groote  menichte  gesleten  can  worden.  Derhalven  sal  goet  wesen,  dat 
U.  E.  vooreerst  geen  tanden  meer  en  zent,  ofte  )-ets  zendende,  dat  het  geen 
groote  partye  zy.  In  plaetse  dat  Patana  altijt  gedisprovideert  is  geweest,  als 
men  op  andere  plaetsen  geen  wech  met  geit  en  wiste,  hebben  verleden  jaer 
aldaer  24.000  realen  overgehouden,  nu  alle  de  cómptoiren  van  Indien  van 
contant  ontbloot  zijn. 

De  Chinesen  hadden  met  den  oppercoopman  Hendrick  Jansen  gecontrac- 
teert,  dat  dit  jaer  een  goede  partye  rouwe  zyde  souden  brengen.  Doch  alsoo 
verleden  jaer  met  een  geweldige  storm  wel  70  joncken  op  de  custe  van  China 
in  't  wederkeeren  gebleven  sijn  ende  daeronder  die  van  Patana,  verstaen  wy, 
dat  aldaer  dit  jaer  geen  joncken  comen  zouden,  't  welcke  met  naeste  schrj'ven 
vernemen  sullen. 

15-  In  Atchijn  is  den  coopman  Ryser  van  den  coninck  voor  d'  olifanten  ge- 

^^'^  •  worpen  ende  de  lendenen  gebrooken  geweest,  omdat  hy,  zoo  den  visitateur 
Hans  de  Hase  met  den  Rooden  Leeuw  met  Pylen  aldaer  gearriveert  was,  soo 
met  denzelven  aen  lant  voer,  eer  des  conincx  eunuchi  na  oude  gewoonte 
met  zijn  majesteyts  teecken  aen  boort  gecomen  was.  Het  cargasoen,  welck 
door  ditto  de  Hase,  na  de  Cust  gaende,  aldaer  gelaten  was,  is  meestal  gebleven 
ende  met  de  iogie  door  een  extraordinarie  affwaterende  vloet  in  zee  gedre- 
ven. Het  water  heeft  zelven  etmalen  lanck  een  pieck  lanck  boven 't  geheele 
platte  lant  gestaen,  soo  datter  veel  huysen  met  volck  in  zee  gedreven  zijn, 
ende  d'onsen  genoech  te  doen  hebben  gehadt  om  't  lijff  te  salveren.  Daer  is, 
Godt  beter 't,  van  de  Compagnie  aen  coopmanschap  gebleven /6337.  Den 
coninck  van  Jhoor  heeft  den  coninck  van  Atchijn  aengese)-t,  hoe  d'  E.  heer 
generael  een  eylant  heeft  doen  versoecken,  omme  een  casteel  daerop  te 
maecken  tot  afbreuck  van  die  van  Mallacca.  Ryser  se\t  gehoort  te  hebben. 


130 


22  OCT.  1615. 


dat  ditto  coninck  sulcx  wel  vergunnen  sal.  Watter  van  is,  sal  den  tijt  leeren. 
Den  coninck  belcht  hem  zeer,  dat  van  ons  geen  schepen  tot  assistentie  be- 
comen  can,  om  Mallacca  te  attacqueren.  Hy  zeyt  Sijn  Exc.  daarmede  geen 
broederschap  in  de  wapenen  (gelijck  aen  den  ander  schr)-vende  sijn)  en  be- 
thoont.  Negocie  en  is  op  dese  plaetse  n}-et  te  doen,  dewj-le  de  vreemdelingen 
van  's  conincx  tyrannye  te  qualijck  getracteert  worden. 


16. 
Saratte 

en 
Mocha. 


Van  de  Custe  verstaen  hebbende,  hoe  die  van  Suratte  de  restanten  van 
David  van  Dej'nsen  ende  plaetse  om  te  handelen  aenbiedende  sijn,  gelijck 
mede  daerenboven  geconsideert  hebbende,  dat  met  speceryen  ende  Chinese 
waren  een  trefiehxken  handel  gedreven  can  worden  van  hier  op  Mocca  (een 
plaetse  gelegen  in  de  moot  van  't  Roode  Meer),  ende  dat  wederomme  het 
contant  van  Mocca  in  Suratte  aen  indigo  ende  cleeden  besteet,  ende  op  een 
voiagie  in  retour  herwaerts  gebracht  can  worden,  hebben  wy  't  jacht  Nassouw 
met  een  cargasoen  incoops  costende  ƒ  123.724  —  1  — 8  derwaertsgesonden, 
omme  te  ondersoecken  wat  aldaer  in  negotie  gedaen,  ende  oft  voorsz.  re- 
stanten becomen  connen.  't  Succes  sullen  toecomende  jaer  vernemen. 

Een  van  de  principaelste  Gouseratten,  hier  residerende,  die  oock  in  Mocca 
wel  bekent  es,  hebben  wy  omme  door  hem  goet  acces  ende  adres  te  becomen 
met  ontrent  70  picol  alsulcke  goederen  als  voor  dees  tijt  nj-et  schepende 
sijn,  mede  laten  varen,  soodat  nyet  en  twijffele  (in  't  Godt  gelieft,  dat  behouden 
mogen  keeren)  oft  de  generale  Compagnie  sal  naer  desen  met  de  ci^mmertie 
van  hier  op  Arabia,  van  daer  op  Suratte  ende  van  Suratte  wederomme  her- 
waerts een  treffelijcken  dienst  geschieden.  Het  cargassoen  hadden  wel  grooter 
connen  maecken,  maer  dew)-Ie  de  schepen  soo  laet  van  d'  Oost  herwaerts 
gekeert  zijn,  dat  geen  meerder  schip,  dew)-le  aen  't  verdubbelen  sijn,  claer 
geraecken  cost,  hebben  't  voor  dees  tijt  hierb)'  gelaten.  Wat  voordere  ordre 
medegegeven  hebben,  canU.E.  dooronsemedegaendecopyeboeckvernemen. 


17. 
Verhou- 
ding tot 
deEngel- 
schen. 


Mijn  heeren,  eer  voorder  varen,  bidde  ick  U.  E.  dat  tusschen  ons  ende 
d' Engelsen  eenige  ordre  gestelt  mach  worden,  alsoo  anders  te  beduchten  is, 
tans  of  morghen  eenich  ongeluck  geschieden  sall,  want  d'audace  van  d' En- 
gelsen te  groot  is.  Schandelijck  vilipenderen  ende  calumnieren  sj-  d'  hoog- 
mogende  heeren  Staten,  Sijn  Excellentie,  U.  E.  ende  de  geünieerde  Nederlan- 
den; dewyle  het  hun  al  te  goede  gedijt,  en  isser  n)et,  dat  hun  te  doen  ende 
seggen  ontsien. 

In  de  Molucques  hebben  sy  onse  v}-anden  geadssisteert  ende  getracht  de 
Tarnatanen  te  coromperen,  doende  haer  beste  om  U.  E.  te  ontrooven  de 
we\nige  vruchten,  die  te  verhopen  hebben  van  geweldige  sware  oncosten  der 
oorloge  ende  fortificatie  tot  bescherminge  van  de  Tarnatanen  gedaen. 


22  OCT.  1615.  131 

In  Amboina  hebben  die  van  Lua  tegen  U.  E.  opgeruyt  ende  in  civile  twist 
gebracht,  die  van  Combello  tot  in  de  wapenen  tegen  d'onsen  geholpen,  ja 
hebben  haerzelven  met  de  wapenen  in  de  stercte  van  de  Combellesen  bege- 
ven, d'Engelse  vlagge  opgesteecken  ende  d'  eerste  schoten  met  scherp  op 
onse  logie  gedaen.  Soo  ten  besten  gelucke  d'  E.  heer  generael  met  de  vlote 
op  slach  nyet  gecomen  waren  ende  te  vooren  aldaer  geen  jachten  bestelt 
hadden,  sy  zouden  U.  E.  ontwijffelijck  uyt  den  stoel  gestooten  hebben.  lek 
hadde  wel  gewenst,  dat  men  gehouden  ende  U.  E.  gevanghen  overgesonden 
hadde  alle  d'  Engelsen,  die  men  in  voorsz.  sterckte  gevonden  heeft.  Twee 
sware,  rechte,  ysere  stucken,  die  in  't  fort  van  Puloway  neffens  meer  andere 
Engelse  wapenen  verovert  zijn,  worden  U.  E  van  den  heer  generael  gesonden. 
Voor  desen  hebben  al  haer  actie  vercocht  gehadt,  maers)-  en  laten  daeromme 
nyet  haer  beste  te  doen,  omme  op  Pulowa}-  stercke  hu}-singhe  te  bekomen 
ende  de  Bandanesen  tegen  U.  E.  andermael  assisteren. 

Nu  door  U.  E.  macht  de  Portugesen  U3-t  Solor  verdreven  ende  de  heeren 
aldaer  garnisoen  houdende  zijn,  hebben  sy  met  een  van  haer  jachten  van  Am- 
boina ende  Banda  keerende  Solor  en  Timor  medeaengesocht  ende  drye  man- 
nen (welcke  om  eenige  fruyten  te  vercoopen  aen  boort  voeren,  meenende  dat 
het  een  Hollants  schip  was)  tegen  haer  danck  van  daer  gevoert  ende  hier  ge- 
bracht ,  om  hun  voor  toicken  op  Timor  te  gebru\-cken,  zijnde  van  meeninghe 
van  daer  te  lichten  de  jaerlijckse  vruchten,  die  w)-  door  de  veroveringhe  van 
Solor  na  dr\-e  maenden  belegerings  verhopende  sijn. 

Tot  recompense  dat  haer  volck  in  Maccassar  voor  de  Spaignaerden  gesal- 
veert  ende  met  het  schip  Eiickhuysen  neffens  d'  onsen  hier  gebracht  sijn,  heb- 
ben sy  datelijcken  alhier  t'  oiiser  sp)-te,  met  gesloten  deure,  geladen  geschut 
ende  voor  daech,  aen  eenen  Engelsman  na  subornatie  getrout  de  weduwe 
van  eenen  Impon,  Chinees,  welcke  in  i'\mboina  gedoopt  ende  onder  U.  E.  ju- 
risdictie es  staende,  n3-ettegenstaende  w\-  dese  vrouwe  den  Engelsman  (daer 
sy  wel  6  maenden  b}'  geseten  hadde)  noch  neyt  geweygert,  maer  alleene  vrien- 
delijck  aen  d'Engelse  capiteyn  versocht  hadden,  dat  met  de  trouwe  een  we)'- 
nich  souden  vertoeven,  omme  na  Christelijck  gebru3'ck  ordentlijcken  met 
den  anderen  te  handelen.  U.  E.  schrijft,  dat  nyemant  sonder  consent  van 
zyne  overiche3"t  zoude  trouwen,  gelijck  mede  dat  de  getroude  d'  ordinarie 
justitie  onderworpen  zouden  bl\-ven.  Hiertoe  hebbein  desen  gedaen,  wat  m}' 
•te  doene  stont,  maer  U.  E.  recht  noch  ordre  nyet  connen  mainteneren,  oft 
zoude  de  wapenen  tegen  d' Engelsen  hebben  moeten  gebruj'cken.  Ja,  wat 
meer  is,  n)-ettegenstaende  ons  stille  hielden,  sijn  van  haer  zelfs  uytgedaecht 
ofte  getercht  geworden.  De  ceremoniale  bevestinge  onder  hun  gedaen  we- 
sende,  hebben  zy  hun  2  dagen  achter  den  anderen  met  wapenen  langs  de 
straete  getoont:  Ax  Kacx,  dat  past  op  U.  Voorsz.  Inpon  heeft  een  kint  naer- 


132  22  OCT.  1615. 

gelaten  ende  't  selve  een  derde  van  zijn  goederen  gemaeckt,  wesende  2119| 
realen.  Dit  geit  is  door  den  oppercoopman  Abraham  Sterck  in  Maccassar  bj- 
d'  Engelse  bysit  van  voorsz.  vrou,  mrs.  Hester  Jacksen  genaempt,  op  inte- 
rest van  20  ten  hondert  jaerlijcx  gedeposeert,  mits  dat  gehouden  zoude  wesen 
't  selve  t'  allen  tj'den  volgens  acte  daervan  sijnde  aen  ons  weder  te  leveren. 
Doch  alsoo  d'Engelsen  daerinne  in  plaetse  van  getu\-gen  als  mede-mombooren 
neffens  ons  per  abuys  gestelt  sijn,  heeft  d'  Engelse  capiteyn  aen  ditto  Hester 
Jacksen  ende  de  vrouwe  oock  verboden,  dat  voorsz.  penningen  nyet  weder 
aen  ons  uyt  en  keeren,  ende  de  momboirschap  over  voorsz.  kint  van  ons  alsoo 
aen  hem  getrocken.  Hj-  heeft  gepresenteert  ende  versocht,  dat  volgens  d'  acte 
de  momboorschap  by  ons  en  haer  gemeyn  zouden  houden,  maer  ick  en  hebbe 
dese  gemeenschap  nyet  begeert  ende  nae  Patane  ordre  gegeven,  daerentegen 
in  zouden  houden  ende  nyet  betalen  eenen  wisselbrieff  van  1100  realen,  die 
voorsz.  weduwe  op  't  voorsz.  comptoir  Patana  is  hebbende. 

In  Jaccattra  hebben  d'  Engelsen  nu  mede  residentie  genomen.  Den  coninck 
heeft  haer  een  plaetse  aen  d'  ander  zyde  van  de  riviere  recht  tegen  d'  onsen 
over  van  eender  groote  vergunt.  Na  Jamby  sijn  se  ons  met  een  jacht  mede  ge- 
volcht,  gelijck  oock  in  Patana,  Siam  ende  Japon.  In  somma,  daer  en  is  geen 
plaetse  in  Indien,  off  sy  zijn  ons  aldaer  vervolgende  ende  contraminerende. 

Omme  desen  pangoran  van  Bantam  tegen  ons  op  te  hitsen  en  laten  sy  nj'et 
te  doen  noch  seggen  wat  in  haer  vermoghen  sy.  Soo  haest  met  d'  eerste  sche- 
pen van  de  Molucqnes  tydinge  quam,  dat  den  heer  generael  met  alle  de  sche- 
pen hervvaerts  wilde  commen,  hebben  s)-  over  Bantam  uytgestroeyt  ende  den 
pangoran  aengese}-t,  alsdat  den  heer  generael  met  alle  de  macht  herwaerts 
zoude  comen,  omme  Bantam  aen  te  tasten.  De  Molucques,  Amboina  ende 
Banda  (zeyden  zy)  hebben  de  Hollanders  met  forten  besett,  weerende  nj'et 
alleene  ons  van  daer,  maer  oock  de  Javanen,  Maleyen  ende  andere  natie ;  ende 
nu  sullen  se  comen,  om  hier  van  gehxken  te  doen.  Voechden  daer  oock  bj', 
dat  haer  cleeden,  die  van  Guseratten  hadden  gebracht,  nyet  aen  lant  dorsten 
lossen,  uut  vreese  van  d'  oorloge  welck  Bantam  aendoen  zouden.  Dit  en  zijn 
geen  praetiens,  want  m\-  sulcx  van  eenige  principalen  aengeseyt  is,  die  't  zel- 
vige  van  d'  Engelsen  selffs  hadden  gehoort  ende  daerover  by  my  quam  ver- 
nemen, wat  daervan  was.  Den  pangoram  zelffs,  zyne  gebroeders  ende  andere 
principalen,  de  schepen  vernemende,  hebben  ons  zelffs  daerover  met  becom- 
meringe  gevraecht,  wat  hier  alle  de  schepen  quamen  doen,  dew)-le  na  Hollandt 
nyet  en  gingen.  Onder  de  Chinesen  gaet  de  spraeck  geheel  gemeen,  dat  de 
schepen  expres  comen  om  Bantam  aen  te  tasten.  Alle  den  Javaensen  adel 
heeft  hun  oock  tot  doelschieten  ende  exercitie  van  wapenen  begeven,  welck 
voor  desen  noyt  gepleecht  is.  Van  mosquetten  en  roers,  cru}'t  en  loot  hebben 
hun  d'  Engelsen  wel  versien.  Watter  van  worden  wil,  sal  den  tijt  leeren.  Dit 


22  OCT.  16 lö.  133 

zoude  een  fra%"e  saeck  zijn,  om  ons  om  den  hals  te  helpen  ende  U.  E.  van  haer 
goederen  te  frustreren,  soo  dese  Moeren  door  ontsach  van  U.  E.  macht  en 
achtbaerheyt  nyet  discreter  dan  d'  Engelsen  waren. 

Nu  het  in  Mussilipatan  verkorven  hebben,  hebben  sy  voor  in  Paleacatte 
een  comptoir  te  stabileren,  alson  doorbeschuttinge  van  U.E.  fortresse  geen 
noot  sullen  hebben  om  van  de  Portugesen  van  Sinte  Tomé  overvallen  te 
worden,  gelijck  U.E.  logie  van  haer  eens  met  volck  en  goederen  berooft  en 
vernielt  is. 

HoeinSuccadanaeen  van  U.E.  dienaren  u}t  nijtbjxans  vermoort  hebben, 
hebben  voor  desen  geadv)-seert.  Desen  gouverneur  hebben  sycorteling  mede 
aengesej't,  hoe  w)lu\-den  de  landen  van  Amboina,  Molucques  ende  Banda 
ingenomen  ^hadden  ende  met  forten  waren  dwingende.  Derhalven  dat  wel 
voor  hem  soude  sien,  dat  aldaer  't  selvige  mede  n\et  en  deden.  S\-  sijn  aen 
de  zyde  van  d' onsen  comenwoonen,  omme  te  beter  haer  personagie  te  mogen 
spelen,  ende  alsoo  ons  volck  met  consent  van  den  gouverneur  een  ander  poorte 
maeckte,  omme  den  inganck  voor  d' Engelsen  vrj-  te  hebben,  hebben  d' En- 
gelsen, als  aldaer  de  sterckste  wesende,  ditto  poorte  met  gewelt  toegepaelt. 
De  coninginne  ende  gouverneur  is  sulcx  geclaecht,  maer  en  hebben  daerop 
nj-et  anders  gedaen.  Sy  vallen  den  oppercoopman  Evert  Deyn  soo  lastich, 
dat  h)-  versoect,  dat  men  daerinne  soude  versien  oft  aldaer  een  ander  leggen. 

In  somma  daer  en  is  nyet  een  plaetse  in  Indien,  daerd' Engelsen  nyet  en 
trachten  U.  E.  te  ondercruypen  ende  bederven.  Sijn  de  heeren  voor  d'  Engel- 
sen tegen  de  Spaense  croone  oorloghe  voerende  ende  conquesten  doende,  en 
hebbe  ick  nyet  te  seggen.  Maer  soo  zelfs  eenige  vruchten  meenen  te  genieten, 
dienen  in  desen  met  d'Engel.sen  te  verdraghen  oft  met  macht  en  authoriteyt 
U.E.  recht  tegen  hun  te  mainteneren,  in  voegen  dat  wel  noodich  zoude 
wesen,  dat  de  heeren  een  geweldige  vloote  tegen  de  Spaense  croone  ende  een 
ander  tegen  d'ondercru\-pinghe  ende  contramine  van  d' Engelsen  hielden. 
Soo  tot  geen  van  dese  twee  geresolveert  can  worden,  rade  ick  de  heeren  an- 
dermael  voor  andre  geen  dispense  te  doen,  want  waertoe  zijn  U.  E.  casteden, 
voorderlijcke  contracten  ende  heerschappye  nutt  als  met  authoriteyt  haer 
recht  en  prerogative  nj-et  mainteneren  willen?  De  heeren  mogen  wel  voor 
seker  houden,  dat  in  geheel  Indien  geen  schadelijcker  partye  dan  d' Engel- 
sen hebben.  Hadden  \vy  eenich  capitael  connen  becomen.w)' souden  (zoo  ick 
meyne)  de  Compagnie  eenen  treffelijcken  dienst  ende  d' Engelsen  in  recom- 
pense  van  voorsz.  daden  soo  grooten  hinder  gedaen  hebben,  dat  haer  verle- 
den en  oock  dit  jaer  retour  ende  de  last  gebroocken  soud  hebben. 

18.  Comende  tot  beantwoordinghe  van  zekere  poincten  by  U.  E.  aengeroert 

in  missive  van  dato  den  4  April  1614,  soo  sullen  de  heeren  gelieven  te  ver- 


134  22  OCT.  1615. 

staen,  dat  gansch  qualijck  geinformeert  eiide  n\et  wel  bedacht  sijii  geweest 
op  lichtveerdige  rapporten  van  persoonen,  die  soecken  daermede  haeren 
proffijt  te  doen,  geresolveert  te  hebben,  dat  voortaen  soo  grooten  provisie  voor 
de  forten  nyet  senden  zouden  als  voor  desen  gedaen  hebben,  maer  dat  men 
de  forten  en  schepen  van  de  Custe,  Patana  ende  andere  inlantse  plaetsen  pro- 
videren  zoude.  Tot  desen  dage  en  hebben  van  de  Custe  jaerlijcx  nyet  meer 
connen  becomen  dan  12  touwen  vygen  ende  4  a  5  potten  boter,  van  Patane 
njet  altoos,  ende  van  Japan  hebben  nu  2  jaren  achter  den  anderen  goede  pro- 
visie becomen;  maer  't  en  mach  nyet  maken,  daer  moet  te  veele  sijn.  Het 
vleesch,  speek  en  visch,  welck  aldaer  oft  oock  op  alle  dese  Indische  quartieren 
gesouten  wort,  en  can  nyet  du)Ten.  De  visch  was  meest  bedurven,  eer  van 
Japan  in  de  Molucques  geraeckte.  Wat  dienst  de  Compagnie  geschiet  als  de 
weynighe  contanten,  die  sendende  zijn,  geimployeert  worden  aen  viveres  die 
men  in  Nederlant  beter  coop  becomen  can,  connen  de  heeren  zelfs  conside- 
reren ;  al  ware  het  proffitabel  ende  oock  dat  eenich  vlees,  speek  en  visch  durabel 
gesouten  cost  worden  gelijck  het  met  een  weynichken  wel  doenelijck  is,  soo  is 
onmogelijck,  dat  men  hier  in  Indien  soo  grooten  quantite\-t  soude  connen 
becomen  als  van  noode  hebben.  Alle  de  viveres  van  de  schepen  zijn  over  de 
forten  verde)'It  ende  aireede  geconsumeert.  Zonder  rijs,  vlees,  speek,  oli,  wijn 
ende  asijn,  ja  sonder  eenige  lijfftochten  te  hebben,  zijn  hier  eenige  schepen 
u)-t  de  Molucques,  Banda  ende  Solor  gekeert.  Waermede  sal  men  se  weder- 
omme  provideren,  soo  van  U.  E.  geen  nieuw  secours  becomen  ?  Om  geit  en 
is  hier  nyet  dan  dagelijckse  cost  te  crygen.  Maer  hoe  zullen  het  maken,  nu 
ons  het  geit  mede  gebreect?  Het  issevenmaenden,  dat  tot  Bantam  meermoy- 
ten  sijn  hebbende  om  geit  tot  montcosten  op  te  soecken,  dan  metbestieringe 
van  alle  voorvallende  saecken.  Derhalven  gelieve  U.  E.  voortaen  n}-et  min 
maer  meer  provisie  voor  de  forten  ende  schepen  te  zenden  dan  voor  desen 
gedaen  hebben,  soo  gesint  sijn  haren  staet  te  mainteneren,  want  anders  te  be- 
duchten is  daeru\'t  groote  disordre  ende  rebelhe  ontstaen  zal.  U.  E.  adviseert, 
dat  men  van  Succadana  eenige  gale)-en  zoude  doen  comen.  Op  andre  plaet- 
sen zijn  mede  wel  groote  prauwen  te  becomen,  maer  met  wat  geit  sal  men  se 
coopen?  Gecocht  zijnde,  wie  sal  segouverneren,  metwatvolcksal  men  se  man- 
nen? Als  men  al  schoon  eenige  oude  schepen  verlaet,  soo  en  zijn  noch  nj-et 
machtich  de  bequame  ende  beste  schepen  behoorlijck  te  mannen,  om  op  den 
vyant  yets  groots  te  mogen  verrichten.  Op  de  onbehoorlijcke  schenckagie,  die 
n\-et  alleene  voor  desen,  maer  op  een  nieuw  op  de  Custe  gedaen  zijn,  achten 
w)',  dat  aireede  door  den  heer  de  Hase  alsulcke  ordre  gestelt  is,  dat  voortaen 
zulcx  nyet  meer  gebeuren  sal.  't  Gene  per  testament  aen  anderen  gemaeckt 
wort  en  sal  nj-et  meer  in  rekeninge  affgeschreven,  maer  per  memorie  gestelt 
worden.  De  soldaten  u)t  haer  garnisoen  op  de  schepen  off  elders  op  Compag- 


22  OCT.  1615.  135 

nies  costeii  tredende,  worden  wederomme  op  haer  oude  gagie  gestelt,  die  by 
U.  E.  bedongen  hebben.  U.  E.  recommandeert,  dat  men  de  comptoiren  met 
getrouwe  ende  ervarene  commysen  souden  versien,  opdat  op  alles  wel  gelet 
worde,  ende  zijn  geen  stoff  daertoe  zendende,  in  voegen  dat  zelver  beletten 
hetgene  ordonnerende  zijn.  Seggen  oock,  dat  men  jaerlijcx  den  staet  van  alle 
comptoiren  ende  alle  logieboecken  dubbelt  oversenden  zoude,  sonder  pam- 
pier,  pen,  noch  stoff  tot  inct  te  zenden.  lek  hebbe  over  2  jaeren  hieromme  ge- 
schreven ende  n\ct  becomen.  Daer  is  in  geheel  Indien  nyeteen  comptoirmet 
pampier,  pen  noch  inckt  versien.  Den  directeur  van  deMolucquesadvyseert, 
dat  b\-  gebreck  van  pampier  S)ne  boecken  nyeten  heeft  connen  zenden.  Den 
oppercoopman  van  Amboina  heeft  over  3  jaren  daeromme  geschreven,  maer 
n>et  becomen.  Op  't  comptoir  alhier  hebben  n\et  een  vel  Nederlants  pampier. 
't  En  ware,  dat  dit  Chinees  pampier  becomen  hadden,  w}- en  souden  geen  mis- 
siven connen  zenden.  Hadden  w}-overvloet  van  pampier,  men  zoude  een  goede 
part\e  met  goede  avanco  connen  vercoopen.  Derhalven  gelieve  U.  E.  ons 
hiervan  te  versien,  gelijck  mede  van  eenige  cloecke  schr}-vers.  Acquit  van  het 
doen  der  rekeninge  en  sal  by  ons  n)-et  gegeven  worden.  De  heeren  zullen  oock 
verstaen,  dat  alle  rekeninghen  door  ons  in  generale  masse  nyet  getrocken 
worden,  omdat  dezelve  voor  goet  kennen,  gelijck  na  recht  gebruyck  bij  de 
coopluyden  off  in  juditie  verstaen  wort,  als  de  part)-en  voortgedraghen  zijn. 
Maer  het  geschiet,  om  tijt  te  winnen  ende  't  begrip  van  den  staet  ordentelijck 
b\-  den  anderen  te  houden,  opdat  in  geen  achterstal  zouden  geraecken. 

m.  Belangende  't  comptoir  in  Siam.  Voor  desen  is  de  Compagnie  aldaer  geen 

Siam.      dienst  gedaen,  doordien  hetzelvige  no)-t  van  capitael  versien  is  geweest.  Ende 

alsoo  nu  capitael  sijn  hebbende,  ende  oock  ordre  gegeven  hebben  tot  incoop 

van  Siamse  waren,  omme  nevens  Chinese  waren  daermede  op  Japon  negotie 

te  doen,  sullen  mettertijt  vernemen  wat  daermede  te  doen  wesen  sal. 

20.  De  stadt  Batasouwer  off  Jhoor  is  wederomme  by  de  Atchyne  opgemaeckt 

Djohor.  ende  zeer  vergroot,  't  Sedert  October  passato  hebben  aldaer  een  assistent  ge- 
houden ende  hem  met  eenige  cleeden  versien.  Doch  dew)-le  de  Joriten  met 
die  van  Mallacca  vrede  houdende  sijn,  hebben  aldaer  alle  de  negocie  gedaen. 
\Vy  hebben  den  10*^"  passato  derwaerts  gesonden  het  jacht  den  ^isi/z/j  ende 
den  persoon  van  Abraham  van  den  Broeck  met  een  part)ken  cleeden,  omme 
des  conincx  genegenthejt  te  onderstaen,  als  oock  hoe  den  vyant  in  Mallacca 
gestelt  is,  wat  schepen  aldaer  zijn  hebbende  ende  wat  schepen  in  December 
toecomende  van  Maccau  verwachtende  sijn.  Met  alsulcke  bescheyden,  als  hier- 
op sullen  connen  becomen,  hebben  w\-  geordonneert,  dat  den  Acolus  date- 
lijck  wederomme  herwaerts  zoude  keeren,  opdat  d'  E.  heer  generael  hem 


136 


22  OCT.  1615. 


daernaer  reguleren  mach,  mits  dat  onderweech  Jamby  zouden  aendoen  ende 
van  daer  herwaerts  brenghen  sooveel  peper  als  den  oppercoopman  Sterck  b)- 
den  anderen  sal  hebben  ende  den  Eolus  gevoechlijck  sonder  verlet  innemen 
can.  Van  den  Broeck  sal  in  Jhoor  d'  ordre  van  d'  E.  heer  generael  vertoeven. 


21. 
Soeka- 
dana. 


Van  Succadana  hebben  dit  jaer  niet  dan  ontrent  100  caraetdj-amantenbe- 
comen.  Daer  sijn  in  lange  geen  prauwen  van  Landa  gecomen,  doch  worden 
dagelijcx  met  een  goede  partye  diamanten  verwacht,  't  Comptoir  es  van  sant- 
gout  tot  den  incoop  tamelycken  versien.  De  negotie  sijn  d' Engelsen  aldaer 
geheel  bedervende,  doch  verstaen  evenwel,  dat  men  d'  Engelsen  dese  plaetse 
nyet  en  behoorde  te  cederen.  De  stadt  Veloer  is  op  de  Custe  wat  verde  in  't 
lant  gelegen.  Wj-  sullen  ordre  geven,  dat  men  verneme,  off  daer  metavantagie 
diamanten  te  becomen  zijn. 

De  comisen,  die  over  lant  op  de  Custe  off  hier  zouden  mogen  comen,  en 
sullen  volgens  U.  E.  ordre  nyet  geacomodeert,  noch  op  U.  E.  schepen  geen 
passagie  verleent  worden. 


van 
schepen. 


22.  Soo  de  heeren  wel  willen  doen,  sal  U.  E.  gelieven  voortaen  geen  schepen 

Tijd  voor  meer  SOO  laet  in  't  voorjaer  als  Aprill,  Mayo  ende  Juny,  gelijck  voor  desen  ge- 
zenden  daen  hebben,  herwaerts  te  zenden  ('t  en  ware  eenige  jachten  d'advyso),  op- 
dat andermael  geen  18  maenden  onderweech  en  blyven.  Den  tijt,  hetvvelck 
de  schepen  ende  de  viveres  op  d'  uytreyse  nyet  geconsumeert  en  worde  ende 
't  geit  oock  nyet  te  laet  en  come.  Het  ware  onder  correctie  beter,  als  de  schepen 
op  de  herfst  off  vroech  in  't  voorjaer  voor  't  verloop  van  halffMartius  nyet 
uutgeraecken  connen,  dat  ü.  E.  dezelve  aldaer  in  't  lant  hielde  ende  in  October 
ende  November  volgende  uytsont,  dan  in  Ma)o  ofte  Juny.  Wj-  seylden  in 
Maj'o  uyt  ende  het  is  ons  gelijck  het  schip  Enckhuyscn  ende  diverse  Engelsen, 
die  in  Juny  u\-t  Engelant  geloopen  zijn,  wel  geluckt,  maer  en  mogen  daerop 
n)et  bouwen.  Voornemelijck  gelieve  U.  E.  prec}-se  ordre  te  geven,  wat  cours 
de  schepen  seylen  sullen,  als  de  Cabo  de  Bona  Esperance  gedoubleert  sullen 
hebben,  om  alhier  spoedich  te  geraecken.  Als  de  schepen  na  w}-  verstaen  on- 
trent Juny  ende  July  de  Cabo  passeren,  hebben  z)-  een  goet  mouson,  omBan- 
tan  binnen  Madagascar  door  spoedich  te  beseylen,  gelijck  mede  van  de  Cabo 
off  een  duysent  mylen  tusschen  de  30  ende  35  graden  breete  om  d'  Oost 
loopende,  gelijck  per  experientie  met  diverse  schepen  bevonden  is.  Ontrent 
September  ende  October  de  Capo  passerende  can  Antipera,  St.  Lucia  ende 
't  ej'lant  Mauritius  bequamelijck  aengedaen  ende  Bantam  van  daer  voor  't 
verloop  van  't  westelycke  mouson  mede  spoedich  beseylt  worden.  Maer  soo 
ontrent  November  ende  December  de  Capo  passerende,  comen  zj-  te  vroech 
off  te  laet  om  boven  Madagascar  te  loopen,  ende  seylende  mede  na  Antipera, 


22  OCT.  1()15.  137 

St.  Lucia  off  Mauritius  is  b>caiis  ommogelijck  dat  Bantam  spoedich  beseylen 
connen,  gelijck  aen  den  A^efituncs  ende  den  Eolics  gesien  hebben,  off  souden 
wederomme  geheel  om  de  zuyt  off  geheel  om  de  noort  moeten  loopen,  het- 
welcke  sonder  groot  verlett  van  de  voiagie  mede  n)-et  geschieden  can.  Der- 
halven  dient  U.  E.  expresse  ordre  te  geven,  soo  de  Cabo  ontrent  November 
ende  December  gelijck  mede  January  ende  February  gedoubleert  wort,  dat  als- 
dan van  daer  ontrent  duysent  m\]en  tusschen  30  ende  35  graden  zuj'derbreete 
om  d'oost  loopen,  eer  de  straet  Sunda  gegeert  wort.  lek  achte,  dat  Bantam 
t'  allen  t_\den  met  desen  cours  op  't  spoedichste  beseylt  can  worden.  Doch  dese 
zeylagie  gebru\ckende,  dient  gelet  te  worden,  dat  tusschen  primo  April  ende 
primo  October,  als  hier  de  suyt  oosten  winden  waven,  b)"  noorden  de  straet 
Sunda  op  de  custe  van  Sumattra  n)-et  vervallen,  dat  hun  alsdan  van  de  wal 
nyet  begeven,  maer  dicht  onder  de  wal  met  anckeren  schicken  op  te  comen. 
Noch  oock,  dat  tusschen  primo  October  ende  primo  April  als  de  westelycke 
winden  hier  ontrent  wa^en  den  westhoeck  van  Java  (die  n\et  zu\del\cker 
noch  n_\et  noordehcker  dan  ói  graden  zuyderbreete  is  leggende)  nyet  passeren. 
Want  anders  evenwel  zeer  qualijck  binnen  de  straet  Sunda  sullen  geraecken, 
off  moeten  mede  dicht  onder  den  wal  bh'ven.  Den  Eoliis,  die  in  voorsz.  tijt 
b)"  noorden  de  straet  Sunda  op  Sumattra  verviel,  bracht  ontrent  de  straet  vier 
maenden  door,  eer  tot  Bantam  geracete,  't  Schip  Enckhuysen  verviel  ten  tyde 
't  westelijck  mouson  in  voorgemelden  tijt  was  wa\-ende,  b)-  oosten  den  west- 
hoeck van  Java  op  het  zuydelijckste  landt,  welck  op  7^  graden  zuj-derbreete 
is  leggende,  ende  brachten  hierontrent  over  de  2  maenden  door  (omdat  den 
wal  nyet  en  hielden),  eer  tot  Bantam  geraeckten  U.  E.  verhaelt,  dat  de  schepen 
in  't  keeren  naer  't  patria  Antipera  wel  aendoen  mogen.  Beesten  ende  ver- 
versinghe  is  aldaer  in  abondantie  te  becomen,  maer  na  w\-  verstaen,  soo  is 
daer  voor  groote  schepen  geen  goede,  maer  een  periculeuse  reede,  ende  dies- 
halven n\et  geraetsaem  dat  dese  plaetse  aendoen. 

23.  Toucherende  de  inlantse  negotie.  lek  houde  voor  seker,  dat  de  generale 

Inland-  Compagnie  in  geheel  Indien  sooveel  contant  nyet  is  hebbende,  dat  se  tot  be- 
handel, talinge  de  soldaten  6  maenden  in  de  Molucques  verstrecken  moghen.  In  Am- 
boina,  Banda,  Solor,  Bantam,  Patana  ende  op  de  Custe  is  nyet  eenen  reael, 
maer  sijn  tot  Bantam  en  op  de  Custe  een  groot  stapel  gelts  ten  achteren  ende 
weten  nj-et,  hoe  geit  tot  montcosten  fornieren  zullen.  lek  late  staen  hoe  aen 
rijcke  retouren  zouden  geraken.  Groote  partye  van  quade,  slechte  cleeden 
ende  ondienstige  sorteringe  sijn  in  de  Molucques  ende  Amboina  b\-den  anderen 
hebbende,  maer  wat  connen  daermede  voorderen  ende  waermede  sal  men  op 
de  Custe  goede  sorteringe  becomen  omme  d' andere  mede  aen  den  man  te 
helpen,  dew)'le  de  speceryen,  sandelhout  ende  Chinese  waren  op  de  Custe 


138  22  OCT.  1615. 

mede  njet  gelden  willen  ?  De  merct  van  de  cleeden  is  over  geheel  Indien  be- 
durven  ende  dat  door  de  cladderye  b)' ons,  de  Portugesen  ende  d' Engelsen 
tegen  den  anderen  met  de grootemenich te  gedaen.Waermede sullen  specer)-en, 
Chinese  waren  ende  indigo  coopen ,  als  oock  (gelijck  de  heeren  recommanderen) 
d'Engelsen  prevenieren?  Op  'tcomptoir  Bantam  als  vooren  is  geseyt  hebben 
haer  geprevenieert  gehadt,  maer  was  geschapen,  soo  geen  u)tvlucht  gevonden 
hadden,  dat  voor  100  a  150.000  realen  daerinne  gebleven  souden  hebben. 
Derhalven  bidde  U.E.,  soo  wel  gedient  willen  sijn  en  jaerlijcx  een  rycken  retoer 
begeren,  dat  ons  jaerlijcx  nevens  hare  missiven,  ordre  en  instructie  met  een 
treffelijck  capitael  gelijck  in  voorgaende  missiven  geadvyseert  hebbe  gelieven 
te  versien,  off  haer  pampieren  aldaer  houden  ende  ons  naer  't  patria  laten 
keeren,  opdat  des  Compagnies  broot  te  vergeeffs  n)-et  en  eten,  ende  door 
U.E.  mancquement  ende  menichvuldige  andere  gebreken  van  de  schade  geen 
reproche  becomen. 

Is  U.E.  meeninge  geweest,  dat  men  de  retouren  alleen  met  wapenen  van 
den  vyant  zoude  halen,  soo  sijn  de  heeren  aldaer  off  wy  hier  grootelijcx  geabu- 
seert,  want  in  plaetse  dat  men  alsdan  met  de  schepen  den  vj'ant  behoorde  te 
besoecken  ende  haer  schepen  waer  te  nemen,  is  alle  de  macht  tot  fortificeren 
gebru)'ct,  omme  de  Molucques,  Amboina  ende  Banda  voor  de  heeren  te  ver- 
sekeren  ende  eenen  vasten  staet  te  stabileren,  alsoo  geacht  worde  de  Compagnie 
daermede  beteren  dienst  geschiede.  Doch  het  is  nu,  Gode  z)-  gelooft,  soo  verde 
gebracht,  dat  de  forten  in  de  Molucques  ende  Amboina  diffensivelijcken  hopen 
te  mainteneren,  in  Banda  offensiven  oorloghe  te  voeren  ende  gelijckelijck  den 
v\-ant  met  een  goede  vlote  te  besoecken.  D' intentie  sullen  breeder  verhalen 
en  oock  aenroeren  wat  voordeden  te  verhopen  hebben,  als  oock  wat  swaric- 
heden  ende  inconvenienten  onderworpen  sijn. 

24.  Verleden  jaer  den  stant  van  Indien  byd'E.  heer  generaelende  raden  gecon- 

Staat  van  sidereertzijndegelijck  mede  wat  totvoordereaugmentatie  van  den  staet  gedaen 
diende,  worde  verstaen,  dat  men  de  macht  n\-et  langer  in  de  Molucques  con- 
sumeren soude,  dew\-le  de  forten  alsoo  versterct  waren,  dat  se  diffensivelijck 
tegen  den  vyant  genoechsaem  gemainteneert  conden  worden.  Als  oock  dat  in 
de  Molucques  sooveele  n\-et  conden  winnen  als  verteerende  zijn,  soo  alle  de 
macht  aldaer  langher  consumeerden.  Hierover  worde  b}'d'E.  heer  generael 
ende  raet  voorsz.  gearresteert,  dat  men  alle  de  macht  U)-t  de  Molucques  her- 
waerts  zoude  gebruycken,  hetsy  dat  hierontrent  ofte  omme  de  straet  van 
Mallacca  te  ocuperen,  des  v\-ants  schepen  waer  te  nemen  ende  op  'te}"lant 
Poulo  Timon  een  fort  te  maecken,  alsoo  het  scheen  den  coninck  van  Jhoor 
ende  Atchijn  'tselvige  geerne  saghen. 

D'E.  heer  generael  is  daerover  met  sijn  schepen  na  Amboina,  Banda  ende 


22  OCT.  1615.  139 

de  Molucqucs  gegaeii,  dewyle  als  doen  geen  ander  mouson  hadden.  Op  Puloway 
in  passant  een  tocht  gedaen  ende  alle  de  forten  geprovideert  hebbende,  is  sijn 
E.  wederommegekeert  met  allede  schepen,  die  men  jugeerdeuyt de Molucques 
gemist  costen  worden,  ende  dat  van  alles  onversien,  meenende  tot  Bantam 
een  nieuwe  vlote  met  volck,  capitael  ende  alle  nootlijckheden  wel  versien  te 
vinden ;  't welcke  gemist  is,  in  voegen  dat  door  gebreck  van  volck  en  geit  voor- 
gemelden  desseyn  naergelaten  moet  worden. 

Alsoo  d'  Engelsen  verleden  jaer  op  Pulowaj-  residentie  genomen  hebben 
ende  aparent  is,  dat  voorder  attent  op  Amboina  ende  Banda  zullen  doen, 
oock  te  beduchten  is,  dat  op  Pulowa}-  een  fort  zouden  mogen  becomen  ende 
de  Compagnie  daerover  van  Banda  (daeromme  soo  sware  oncosten  geleden 
hebben)  soude  mogen  worden  gefrusteert,  is  zeer  sterck  gedreven,  dat  men 
in  allen  gevalle  Bandavoor  al  behoorde  te  prefereren,  met  alle  de  macht  aldaer 
gaen  Puloway  vermeesteren,  d'  Engelsen  prevenieren  ende  ons  van  Banda 
te  versekeren,  alsoo  de  saeken  van  Jhoor  onseker  zijn,  achtende  de  Compagnie 
met  een  nieuw  fort  nieuwen  last  zouden  hebben,  ende  daerenboven  d'En- 
gelsche  als  inlantse  negotianten  onsen  arbeyt  infructueus  souden  mogen 
maken,  dew}-le  de  navigatie  soowel  voor  hun  als  ons  zelven  met  verdr\-vinge 
der  Spaignaerden  ende  Portugesen  geopent  ende  gesu\vert  wort,  hetwelcke 
zeer  considerabele  saecken  zijn.  Daerover  bij  d'E.  heer  generael  ende  raet 
mede  verstaen  wort,  dat  Amboina  ende  Banda  vooral  moeten  mainteneeren, 
vermeesteren  ende  d'Engelsen  van  daer  weeren,  alsoo  voor  seker  houden  dat 
d' Engelsen  op  Amboina  ende  Banda  voorder  attent  sullen  doen,  gelijck  men 
bespeuren  can  aen  de  nieuwe  jachten  door  hun  tot  Bantam  gemaect.  Maer 
dewj'le  oock  zeker  is,  dat  de  Compagnie  soo  heerlijcken  macht  in  Indien  n\'et 
gesonden  heeft,  opdat  ons  alleene  op  een  plaetse  zouden  amuseren,  daer 
sooveel  nyet  gewonnen  can  worden  als  verteerende  zijn,  gelijck  mede  dat  de 
groote  schepen  in  Amboina  noch  Banda  geen  anderen  dienst  comen  doen, 
dan  dat  men  van  yder  schip  ontrent  30  man  te  lande  can  gebru)cken  ende 
de  schepen  ondertusschen  onnuttehxken  vergaen,  maer  aldaer  nyet  dan  eenige 
jachten  met  een  goede  part\-e  volck  van  noode  zijn,  omme  onse  saecken  tegen 
d'Engelsen  te  mainteneren,  Pulowa}'  vermeesteren  ende  geheel  Amboina 
ende  Banda  te  dwinghen,  daer  men  ter  contrarie  met  de  groote  schepen  ende 
het  weynich  volck,  dat  noch  hebbende  zijn,  tegen  den  vyant  te  water  meerder 
gewelt  can  doen,  is  hierover  bij  d'Ed.  heer  generael  ende  raet  gearresteert 
dat  men  met  den  eersten  na  Mallacca  sal  ze\'nden,  omme  waer  te  nemen  al- 
sulcke  schepen  als  in  December  off  Januar}-  toecomende  van  Maccau  aldaer 
zouden  mogen  arriveren,  dese  navolgende  acht  schepen  soo  dezelve  met  volck 
gemantconnen  werden,  te  weten  Amsterdam,  Mauritius,  Hollandia,  Middel- 
burch.  Nieuw  Zeelandia,  Sonne,  Mane  ende  den  Aeoliis,  mits  dat  soo  haest 


140  22  OCT.  1615. 

eenichsints  mogelijck  is  van  de  resterende  schepen  zooveele  als  in  aller  )le 
mannen  connen  na  Amboina  ende  Banda  zullen  senden  omme  d' Engelsen 
te  prevenieren  ende  de  Bandanesen  te  benauwen.  Hiertoe  hebben  te  lichter 
geresolveert  op  hope  dat  dagelijcx  eenige  nieuwe  schepen  arriveren  sullen, 
daermede  Banda  volcomentlijcken  hopen  te  dwingen,  als  oock  dat  van  den 
vyant  eenen  goeden  bu}-t  sullen  becomen  omme  de  heeren  te  mogen  zenden 
tot  retour  ende  soulagement  van  de  extraordinarie  groote  oncosten  ende 
dispense  in  de  Molucques  gedaen,  te  meer,  soo  daer  nyet  te  verrechten  is,  de 
schepen  datelijcken  weder  herwaerts  connen  keeren  omme  na  Amboina, 
Banda  ende  de  Manilhas  te  gaen. 

Ende  alsoo  de  coningen  van  Atchijn  ende  Jhoor  zeer  hart  aenstaen  sullen 
omme  Mallacca  te  vermeesteren,  gelijck  mede  dat  wel  rypelijck  sal  dienen 
gelet  off  dese  vlote  datelijck  weder  herwaerts  keeren  sal  om  na  Banda  te  gaen, 
dan  oft  in  't  geheel  off  eenige  van  dezelve  na  Cochijn  ende  Goa  sullen  zeylen 
omme  te  sier  wat  daer  verricht  can  worden,  is  goetgevonden  dat  d'E.  heer 
generael  ende persoonelijcken  derwaerts  sullen  gaen,  omme  in  voorval- 
lende saken  ten  besten  dienste  van  de  generale  Compagnie  te  disponeren 
ende  met  eenen  goeden  voorganck  een  }-der  te  meer  te  animeren,  mits  dat 
tot  uytvoeringe  van  de  saecken  in  Amboina  ende  Banda  met  d' andere  sche- 
pen derwaerts  sullen  gaen. 

Mijn  heeren,  ick  hebbe  U.  E.  voor  desen  geadvyseert,  zoo  de  heeren  gesint 
sijn  (gelijck  het  schijnt)  de  negocie  van  geheel  Indien  te  incorporeren,  dat 
hier  een  colonie  moeten  planten,  aldaer  met  d' Engelsen  dienen  te  verdra- 
gen, offby  de  magt  van  Engelant  vervoorderen,  dat  herwaerts  n3'eten  comen, 
off  ordre  geven  dat  met  macht  ende  autoriteyt  haer  ondercru)-pinge,  schade 
ende  vilipendentie,  die  de  Compagnie  aendoen,  voorcomen  mogen,  ende  dat 
dan  eenige  jaren  achter  den  anderen  eenige  heerlijcke  vloten  zouden  zenden 
van  volck,  alle  nootlijckheden  ende  met  contante  penninghen  wel  versien. 
U.  E.  gelieve  hierop  wel  rypelijcken  te  letten,  want  anders  verlooren  costen 
ende  arbeyt  zullen  doen,  ende  beter  wesen  sal  een  andere  xpedient  te  gebru}-- 
cken,  als  oock  dat  d'Engelsen  het  spits  laten  affb\ten  ;  wat  minder  schepen 
ende  meerder  capitael  zenden,  omme  het  geit,  dat  nu  aen  schepen  ende  for- 
ten besteden,  te  imployeren  tot  incoop  van  Chinese  waren  ende  rijcke  retou- 
ren,  welcke  U.  E.  alsdan  nyet  gebreken  zullen.  Wij  trachten  ende  practiseren, 
omme  de  Spaignaerden  ende  Portugesen  ujt  de  Molucques  en  geheel  Indien 
te  verdryven,  sonder  te  letten  op  't  gene  voorder  vereyscht  wort,  soo  daer- 
van  eenige  vruchten  willen  genieten.  Ick  achte,  datdevyandenwelverdryven 
connen,  maer  als  overal  verdreven  zullen  wesen,  zullen  d' Engelse  off  andere 
Europissche  ende  alle  Indiaensche  natie  overal  soo  vryen  acces  en  negocie 
als  vvy  becomen,  want  geen  trouwe  van  Mooren  te  verwachten  hebben,  in 


22  0CT.  1615.  141 

voegen  dat  alsdan  d' Engelsen  ende' inlantsche  negotianten  van  den  handel 
sullen  moeten  weeren.  Hadden  \vy  maer  met  eene  van  desen  te  doen,  daer 
ware  cleene  svvaricheyt;  maer  tegen  beyde  gelijck,  sullen  genoech,  ja  te  veele 
te  doen  hebben.  Soo  lange  \v\-  in  Indien  n},et  verscheenen,  hebben  de  Portu- 
gesen  gedomineert,  maer  door  onse  ondercruypinge  is  haren  staet  geheel 
vervallende.  Derhalven  moeten  wel  toesien,  dat  ons  van  d' Engelsen  'tzelvige 
mede  n\et  en  gebeure,  want  het  haer  veel  lichter  om  doen  tegen  ons  wesen 
sal  dan  het  ons  tegen  de  Portugesen  geweest  is.  Als  geen  macht  noch  autoritejt 
tegen  d' Engelsen  gebruycken  moghen,  connen  hier  n\et  doen  dan  menichte 
van  geit  ende  cladden,e  tegen  hun  gebruycken,  hetwelcke  mede  groote  swa- 
riche\t  inne  heeft.  Tegen  de  Javanen,  Maleyen,  Clingen,  Chinesen  ende  alle 
inlantsche  natie  sal  ons  dan  geen  andre  middele  dan  de  wapenen  resteren, 
want  nyet  alleen  door  d' Engelsen  met  cleeden  versien  sullen  worden,  maer 
sj'  sullen  se  zelver  halen  ende  haer  specerjen  sullen  van  d' Engelsen  ende 
Gouseratten  gecocht  ende  verteert  worden.  Sal  men  dan  alle  dese  natie  den 
handel  met  gewelt  ende  de  wapenen  beletten,  gelijck  aireede  genootsaect 
worden  ende  onderstaende  sijn,  want  de  Molucques,  Amboina,  Banda  ende 
Timor  soo  sterck  bevaren,  dat  ons  geheel  bederven,  soo  sullen  de  heeren  in 
een  graet  moeten  treden  als  de  Portugesen  voor  desen  geweest  zijn,  ende  meer 
te  doene  vinden  dan  gedaen  zouden  mogen  hebben  met  het  verdrj'ven  der 
Portugesen,  oft  dan  de  Portugesen  oyt  bejegent  is,  want  aen  ons  openbare 
v}-anden  hadden,  ende  d' Engelsen  onse  geve_\nsde  vrienden,  maerschade- 
lijcker  v\anden  zijn.  Derhalven  concludere  andermael,  dat  hierop  wel  rj-pe- 
lijcken  dient  gelet  ende  oock  in  desen  gevalle  goet  wesen  sal,  dat  men  nj'et 
alleene  ons  geit  maer  oock  de  Spanjaerden  ende  Portugesen  tegen  d' Engelsen 
ende  inlantsche  negotianten  gebruycke  ende  ons  selven  njet  doot  en  loopen. 
'tis  voorwaer  een  groote  schande,  dat  de  gereformeerde  staten  geen  middel 
expediënt  connen  vinden,  omme  met  den  anderen  te  verdragen  ter  eeren 
Gods,  hare  e\-gen  welstant  ende  verplettinge  haerer  vyanden. 

In  Maccassar  hebben  d'Engelsenutsupraonvermindertendeonbeschadicht 
gevonden  haer  goederen,  die  als  vooren  hebbe  geseyt  met  een  man  aldaer 
gelaten  hadden.  Den  coninck  heeft  met  een  van  haer  jachten  ende  oock  met 
een  jonckdi  verse  persoonen  herwaarts  gesonden, omme  te  soecken  des  conincx 
sone  ende  ondersanbandaer  door  't  schip  Encklmysen,  als  vooren  hebbe  ge- 
seyt, alhier  gevangen  gebracht.  Dese  twee  persoonen  (om  hun  in  alles  te  vol- 
doen) hebbe  ickden  coninck  van  Jaccattra  op  sijn  ende  haer  versoeckgelevert, 
met  belofte  dat  ons  deselve  't  allen  tj-den  begeerden  wederomme  leveren 
zoude,  omme  hun  weder  na  Maccassar  te  brengen ;  ende  alsoo  bespeurde, 
dat  d'  Engelsen  waren  trachtende  om  hun  van  daer  te  lichten,  ons  vuyl  te 
maecken  ende  een  plasdanck  te  begaen,  hebben  wy  dese  gevangens  weder 


142  22  OCT.  1615. 

geeyscht,  maer  als  noch  van  den  coninck  van  Jaccattra  n\-et  connen  becomen. 
Des  conincx  gesanten  zijn  by  d'Engelsen  gelogeert,  ende  is  hun  van  d'  Engelsen 
verboden,  dat  ons  n}-et  spreken  souden,  gelijck  oock  njetgedaen  hebben.  Sj' 
laten  daerenboven  verluyden,  dat  haren  coninck  nyet  langer  begeert  met  ons 
vrientschap  te  houden,  maer  openbare  oorloge  begeert  ende  zijn  revenge  wel 
becomen  sal.  Verstae  oock,  dat  h\-  selffs  geschreven  ende  verboden  soud 
hebben,  dat  sijn  volck  hun  aen  d'  Engelsen  ende  n)'et  aen  ons  souden  adres- 
seren. Off  sulcx  van  ditto  coninck  off  van  d'  Engelsen  compt,  geve  U.  E.  te 
bedencken.  Desen  gaet  per  't  jacht  den  Groenen  Leeuw,  hetwelcke  d'  E.  heer 
generael  als  jacht  d'  adv\-so  e.xpresselijck  per  costi  is  sendende,  eensdeels 
opdat  de  heeren  t'  eerder  den  staet  van  Indien  cont  soude  sijn,  omme  hun 
daernaer  te  moghen  reguleren  ;  maer  het  is  ten  anderen  voornemelijck  om 
geit,  volck  ende  alle  nootlijckheden  te  procureren,  want  hier  nyet  bestaen 
connen,  soo  U.  E.  ons  daervan  n)"et  en  versiet  ende  langer  in  gebreke  blijft, 
gelijck  vooren  verhaelt  is.  Derhalven  bidde  andermael,  dat  U.  E.  gelieve  nj-et 
alleene  ons  overhoop  herwaerts  te  zenden  een  groot  capitael  in  contant, 
menichte  van  volck,  vlees,  speek,  oly,  wijn,  asijn,  cruyt,  loot  ende  alle  noot- 
lijckheden tot  provisie  van  forten  ende  schepen  noodich,  maer  ons  jaerlijcx 
daervan  wel  te  versien.  Dit  doende,  soo  versekere  U.  E.,  dat  de  saecken  van 
Indien  door  de  genadige  zegen  Godes  alsdan  ten  besten  voor  de  generaele 
Compagnie  wel  zullen  gaen,  want  hier  des  Heeren  hulpe  claerlijcken  sien 
ende  oock  dat  van  alle  de  verachteringe  U.  E.  gebrecken  ende  de  faulten,  die 
hier  in  Indien  u)-t  natuyrlijck  gebreck  begaen  worden,  oorsake  sijn,  invoegen 
dat  n}et  te  twijffelen  hebben,  off  sullen  jaerlijcx  rijckeretoeren  becomen  ende 
in  eenen  goeden  stant  geraken,  als  dese  gebreken  wechgenomen  ende  d'  E. 
heer  generael  jaerlijcx  van  alles  behoorlijck  ende  ratificalemente  versien  worde 
met  cloecke,  ervarene  hoofden,  menichte  van  volck,  geit  ende  alle  noot- 
lijckheden. 

25.  Dit  jacht  hebben  geladen  met  nagelen,  noten,  eenige  peper,  radix  china, 

Eetour-  bengu\-n  ende  su}-cker.  De  heeren  zullen  onse  rekeninge  daervooren  gelieven 
te  crediteren,  volgend  medegaende  factuyre  ter  somme  van  ƒ21.057  —  3  —  8, 
adv)-serende  den  ontfanck  ende  bevindinge,  opdat  ons  daernaer  moghen  regu- 
leren. Soo  dese  suyckeren  de  heeren  wel  bevallen,  sullen  gelieven  te  advyseren 
off  voor  3^  a  3|  realen  't  picol  groote  quantiteyt  begeeren  gesonden  te  hebben, 
want  zoovele  sullen  moeten  betalen,  eer  aen  groote  quantite\-t  geraecken 
connen. 

De  radix  china  hebben  onder  in  de  drooge  peper  laten  bestu  wen,  opdat  van 
ongedierte  njet  gegeten  soude  worden.  Tot  een  proeve  zenden  mede  25  picol 
sappon,  welck  het  bresielhout  seer  gelijck  is  ende  over  het  geheel  Indien 


22  OCT.  1615. 


14c 


met  groote  menichte  tot  roode  verwe  geconsumeert  wort ;  a  ontrent  l  real  't 
picol  connen  groote  quantiteyt  becomen. 

Naer  desen  sullen  de  heeren  voor  dit  jaer  geen  andere  schepen  dan  't  schip 
Rotterdam  te  verwachten  hebben.  Soo  tusschen  dit  ende  December  geen  geit 
becomen  en  sullen  't  selvige  n_\et  vol  connen  laden.  Ja  met  geit  genoech  te 
doene  hebben,  omme  de  volle  last  te  becomen,  alsoo  dit  jaer  ut  suprawe}-nich 
peper  gepluct  sal  worden.  Aen  nagelen,  noten,  foelye,  benguyn  ende  syde 
zijn  ontrent  de  halve  last  van  't  schip  b)*  den  anderen  hebbende.  Van  Patana, 
Jambi  ende  Custe  sijn  dagelijcx  eenige  retouren  verwachtende.  Dew)-le  door 
gebreck  van  peper  geen  andere  schepen  geladen  connen  worden,  sal  de  last 
van  dit  schip  costelijck  wesen.  De  Heere  laete  het  U.  E.  geworden.  Het  sal 
wel  2  maenden  aenloopen  eer  vertrecken  can,  want  geraetsaem  is  gevonden 
datditto  schip  lossen,  kielhalen  ende  geheel  verdubbelen  sullen,  omme  seker 
te  gaen  ende  een  schoon  schip  te  hebben.  Meest  alle  de  schepen  zijn  tegen- 
woordelijck  claer  ende  wel  versien.  Eenige  sijn  van  de  kiel  aff  verdubbelt, 
andere  sooveel  noodich  was,  ende  tegenwoordich  zijn  besich  aen  de  jongste,  die 
in  corten  dagen  mede  veerdich  sullen  wesen.  lek  verstae,  dat  de  verdubbelinge, 
die  bij  U.  E.  met  geheele  deelen  gedaen  is,  beter  betaelt  dan  die  met  door- 
saechde  deelen.  D'eycken  huyt  van  't  schip  de  Zonnc  is  op  veel  plaetsen  van 
de  worm  doorgegeten  bevonden,  zoodat  geoordeelt  wort,  indien  noch  6  maen- 
den gevaren  hadde,  gesoncken  ofFqualijck  om  helpen  geweest  soud  hebben. 

D' Engelsen  sijn  hier  een  groot  schip  hebbende,  welck  met  peper  meenen 
te  laden.  Sy  verwachten  een  part\-e  van  Priaman  ende  hopen  de  meeste  paert 
op  uytstaende  schuit  te  becomen;  maer  na  ick  verstae  conde  wel  gebeuren,  dat 
het  hun  misten.  Achte  oock,  dat  geen  geit  en  hebben,  om  andere  te  coopen. 
Van  Patana  noch  Siam  dencke  nj-et  dat  notabel  retour  becomen  sullen. 
Tegenwoordich  sijn  nyet  anders  hebbende  dan  een  we)'nich  foelye,  ontrent  60 
picol  rouwe  zyde  ende  eenige  slechte  zyde  lakenen.  Als  het  ten  besten  loopt, 
soo  en  dencke  n)-ct  dat  meer  dan  dit  eene  schip,  Nieujaersgift  genaempt, 
sullen  connen  laden,  hetwelcke  de  heeren  per  advyse  diene.  Soude  U.  E.  ons 
telcken  reyse  voor  wete  doen,  wat  schepen,  geit  ende  cargasoen  d' Engelsen 
uytsendende  sijn,  het  zoude  seer  dienstelijck  wesen  als  ons  met  capitael 
versien,  om  haer  te  prevenieren. 


26. 
Aan- 
komst 

van  En- 
gelsche 

jachten. 


Den  4  Augusto  sijn  hier  gearriveert  twee  Engelse  jachten,  die  ick  verstae 
in  December  1614  uut  Engelandt  gese>lt  sijn;  brengen  ons  tydinghe,  dataen 
de  Cabo  de  Bona  Esperance  gerescontreert  hadden  tvvee  jachten,  genaemt 
den  Witten  ende  Swarten  Beer,  door  U.  E.  mede  in  December  passato  her- 
waerts  gedistineert.  Dese  jachten,  zeggen  s}-,  waren  20  daghen  voor  hun  van 
de  Cabo  herwaerts  aen  vertrocken.  W)-  en  hebben  van  hun,  noch  oock  van  de 


144 


22  OCT.  1615. 


schepen  't  ]Vapcn  z'an  Atnsterdam,  Walcheren,  Vlissingen,  den  Engel  van 
Delft  ende  jacht  Oraigne  alsnoch  geen  tydinghe.  De  Heere  wil  hun  in  salvo 
gele_\'den  ende  geve  dat  met  die  treffelijcke  vier  oorloochschepen  ende  pynasse 
door  de  straet  Magelanica  herwaerts  gesonden,  goede  successen  op  haer  dis- 
seyn  ende  \vy  alhier  meerder  geit  becomen  moghen  dan  in  voorgemelde  sche- 
pen gescheept  is.  Van  dese  Engelsen  hebben  oock  verstaen,  hoe  den  Treves 
door  de  Spaignaerden  gevioleert  was,  ten  weder  zyde  nj-et  alleen  seer  sterck 
gearmeert,  maer  door  geheel  Europa  seer  groote  preparaten  ten  oorloghege- 
maeckt  worde. 


27. 
Gesloten 

reke- 
ningen. 


Nevens  dese  zenden  U.  E.  verschej-den  boecken,  rekeninghen,  rollen  ende 
andere  pampieren  van  diverse  comptoiren  als  per  rolle  daervan  by  desen 
gaende,  gelijck  mede  copie  van  onsen  grooten  boeck  ende  journael  tot  dato 
den  20'"  September  met  balance  daerby  getrocken  op  den  30""  July  passato. 
Dese  onse  boecken  en  sijn  b\-  gebreek  van  schryversoffcorthe\tdes  tijtsnyet 
gecarteert,  gecollationeert  noch  oversien.  Derhalven  zullen  de  heeren  gelieven 
de  fauten  t'  excuseren  en  verbeteren.  Wj-  en  hebben  diesnyettegenstaende 
nj'et  willen  naerlaeten  dese  boecken  te  zenden,  opdat  de  heeren  zouden  zien 
't  gene  hier  passeert  ende  contra  boeck  tegen  ons  mogen  houden  van  't  gene 
voorder  van  tijt  tot  tijt  passeren  sal.  Sullen  telcken  re}-s  met  alle  schepen  mede 
copye  zenden,  opdat  de  partj'en  by  U.  E.  aldaer  vervolgens  in  dese  boecken 
mogen  worden  geregistreert.  De  heeren  zullen  gelieven  alles  puntuelijck  te 
laten  oversien,  advyserendede  bevindinghe  ende  wat  voorder  van  ons  gelieven 
zullen.  Die  van  de  Molucques  excuseren  hun  ut  supra  b)-  gebreek  van  pam- 
pier  hare  boecken  nj'et  gesonden  te  hebben.  Doch  nevens  dese  gaet  balance 
van  dezelve  ende  oock  extract  van  ongelden  in  de  Molucques  sedert  slot  van 
voorgaande  rekeninghe  gedaen,  welck  eens  sooveel  als  by  tyde  van  de  Hase 
sijn  bedragende.  De  heeren  dienen  op  alles  beter  ordre  te  stellen,  want  soo 
geen  avantagie  becomen,  d'  ongelden  dagelijcxalsooaugmenteren  ended'in- 
lantscce  handel  diminueren  ende  nyet  beter  gehanthaeft  ende  gedreven  sal 
worden  als  nu  eenige  jaren  achter  den  anderen  gedaen  is,  sullen  d'  ongelden 
d'  inlantsche  proff)-ten  grootelijcx  excederen  ende  de  heeren  geen  retour  te 
verwachten  hebben  (als  voor  desen  geadviseert  hebbe)  van  al  't  gene  in  Indien 
sijn  zendende  ende  noch  in  esse  is.  Met  dit  jacht  is  overgaende  den  oppercoop- 
man  Corneles  Adriaenssen,  welck  dr}-e  jaren  op  Mothier  gelegen  heeft  ende 
een  seer  geschickelijck  jongman  is.  De  heeren,  in  't  haer  gelieft,  sullen  van 
denzelven  mondeling  volcomen  besche}-t  connen  becomen  van  't  gene  in  de 
Molucques  passeert.  Van  de  Custe  hebben  noch  geen  andere  tydinghe  dan 
't  gene  de  heeren  per  medegaende  copyen  connen  sien  ons  per  't  Engelsch 
schip  de  Globe  geadvyseert  is,  doch  hopen  van  dage  te  daghe  de  schepen  van 


22  OCT.  1615. 


145 


daer  arriveren  sullen  met  eenige  Javaense  sorteringhe  cleeden,  alsoo  ons  hier 
nyet  alleene  geit,  maer  oock  Javaense  cleeden  gebreeckt.  Connen  de  heeren 
resolveren  alle  d  off  alle  4  maenden  herwaerts  een  jacht  d'advyso  te  senden, 
ick  mene,  dat  de  Compagnie  daeraan  grooten  dienst  geschieden  zoude. 

2;<.  Den  brenger  van  desen  is  den  heer  commandeur  Henricques  Brouwer,  den- 

Hendnk  welcken  z\-nen  tijt  geexpireert  sijnde,  n\-et  gesint  es  geweest  nieuwen  dienst 
aen  te  nemen.  Derhalven  alsoo  een  zeer }"verich,  cloeck,  verstandich  jongman 
is,  denwelcken  den  stant  van  Indien  zeer  wel  bekent  is,  gelijck  mede  watter 
behoort  gedaen  off  gelaten  te  worden,  heeft  d'E.  heer  generaelenderaet,  aen 
dewelcke  z\  de  saeke  stelde,  goet  gevonden  denzelven  met  dit  jacht  vooruj't 
te  senden  (n\"ettegenstaende  zeer  goet  ware  dat  met  het  schip  Rotterdam 
overginge),  opdat  U.  E.  dies  te  eerder  door  denzelven  den  geheelen  standt 
mondelinge  geraporteert  zoude  worden ,  en  oock  naerder  en  beter  mach  worden 
verclaert  hetgene  wat  licht  overloopen  hebben  ende  in  de  penne  gebleven  is. 
De  heeren  sullen  gelieven  ditto  Brouwer  goet  acces,  gehoor  ende  gelooff  te 
geven ;  alsoo  volcomentlijcken  vertrouwen  daerdoor  n\  et  geabuseert  sullen 
worden. 

Verleden  jaer  hebben  w)'  voor  Crissi  gesonden  gehadt  omme  vvaer  te  nemen 
de  Portugesen,  die  jaerlijcx  van  Malacca  aldaersijn  handelende,  de  jachten 
den  AeoliistnA^  Cleen  Middelburcli;s\  hebben  aldaer  verovert  ontrent/ 20.000 
gelijck  de  heeren  in  onse  boecken  connen  sien.  Voor  Maccassar  hadden  oock 
gesonden  den  Neptunus  en  de  Groenen  Leeuw,  maer  hebben  nyet  uytgericht. 

29.  Vooren  hebben  geseyt  acht  schepen  na  de  straet  Mallacca  gedestineert  te 

Schepen  gjj,^  Maer  alsoo  ons  te  swack  van  volck  bevinden,  is  goet  gevonden,  dat  het 
Malakka  volck  van  de  schepen  Amsterdam  ende  Mauritius  sullen  lichten  en  dese  2 
en  e  ers.  .5j;}^epgp)  j^gj-  eenige  leggers  hier  houden.  Voorder  sijn  hier  tegenwoordich 
dese  navolgende  schepen,  de.  Hope,  Ceylon,  Hoorn,  den  Hasewint,  óe  Neptunes 
ende  de  Halve  Maen,  daervan  metten  eersten  een  schip  na  de  Molucques 
gesonden  sal  worden,  omme  van  daer  te  doen  lichten  ende  na  Banda  brenghen 
de  garnisoenen,  die  op  onnoodige  plaetsen  zijn  leggende,  met  soovee!  soldaten 
als  van  andere  garnisoenen  can  worden  gemist.  Twee  anderen  schepen  off 
jachten  sullen  in  aller  }le  na  Amboina  ende  Banda  gesonden  worden  met 
meest  al  het  volck  van  de  resterende  schepen,  omme  de  fregatten,  in  Banda 
zijnde,  te  mannen  en  de  Bandanesen  allen  toevoer  van  viveres  ende  andersints 
te  weeren.  De  meeninge  was,  dat  d'E.  heer  generael  persoonlijcken  na  Mal- 
lacca soude  gaen,  maer  alsoo  d' Engelsen  tsedert  met  een  Engelse  chaloupe 
seven  Bandanesen  van  Pulowa)- alhier  gebracht  hebben  ende  datontwijffelijck 
omme  j-ets  anders  met  den  anderen  te  verrichten,  gelijck  mede,  dat  alsnu 
hieromtrent  n\et  anders  can  worden  geatlenteert  dan  waer  te  nemen  des 

10 


146  22  OCT.  1615. 

vyants  schepen  die  van  Maccau  sullen  comen,  is  gearresteert,  dat  d'E.  heer 
generael  eenige  nieuwe  schepen  alhier  sal  vertoeven  ende  daermede  na  Am- 
boina  ende  Banda  gaen  omme  d' Engelsen  te  prevenieren ,  Pulo\va\'  ver- 
meesteren, Amboina  ende  Banda  te  versekeren,  dew)-le  per  avontuyre  nyet 
in  tijts  van  Mallacca  zoude  connen  keuren.  D'  admirael  Verhagen  ende  d'ad- 
vocaet  Dedel  sijn  gelast  tot  uytvoeringe  van  de  tocht  met  voorgemelde  ses 
schepen  na  de  straet  Malacca  te  gaen.  Godt  geve  hun  ende  ons  sj'nen  ge- 
nadigen  zegen  ende  goede  successen. 

Hiermede,  erntfeste,  wyse,  voorsienige,  seer  discrete  heeren  sullen  desen 
eyndigen.  Godt  geven  U.  E.  na  hertelijcke  groetenisse  alles  goets. 

Actum  in  't  comptoir  Bantam  den  22'"  October,  anno  1615. 

U.  E.  dienstwillige 

Jan  Pietersz.  Coen. 


8. 


27  OCT.  1615. 


C  40. 


(PER  GROENEN  LEEUW). 


1.  Xaedat  vvy  dese  medegaende  (op  dato  den  22'"  October)  geeindicht  had- 

Schepen    ^\Q^■^^  sijn  van  hier  naer  Malacca  vertrocken  met  den  heer  admirael  Verhaegen 

naar 
Malakka.    de  schepen  Hollandia,  Middelhurclt^  Nieuw  Scclant,  Sonne  ende  Maene  met 

het  jacht  Clcen  Enchuysen.  De  Heere  verleene  hun  behouden  reyse  ende  vic- 
torie over  onse  vyanden.  Het  ware  goet  geweest  dat  wat  eerder  hadden  mo- 
gen vertrecken,  want  sullen  nu  groote  mo)-te  hebben  om  Jhor  te  beseylen, 
Maer  dew)le  hier  soo  laet  gearriveert  sijn  ende  d'  expeditie  door  seeckere 
inconvenienten  verhindert  is,  en  heeft  het  niet  eerder  connen  geschieden.  In 
plaetse  dat  de  heeren  alsulcke  cooplieden  ende  schippers  in  Indien  behoorden 
teseinden,  die  alle  tegenspoeden,  ongevallen  ende  gebreken  ten  besten  souden 
weten  te  redresseren,  seinden  sy  alsulcke  die  niet  alleene  versuimen  den  tijt 
ende  schoone  occasie  die  haer  voor  compt,  maer  oock  beletten  ende  verhin- 
deren dat  de  schoonste  occasie  door  andere  mede  niet  waergenomen  ende  de 
heerlijckste  desseinen  tot  geen  effect  en  connen  geraecken,  soodat  de  heer- 
lijcke  welgemonteerde  schepen,  die  by  de  Compagnie  uitgerust  worden,  hae- 
lieden  selffs  omme  maecken,  welck  voorvvaer  een  beclaechelijcke  saecke  is, 
daerinne  met  den  eersten  dienen  te  versien,  soo  wat  goets  van  Indien  be- 
geeren. 


Den  tijt  heeft  soo  groote  veranderinge  medegebracht  ende  het  is  Godesj' 
geloofft  (naer  het  schryven  van  onse  generale  missive)  soo  verre  gecomen,  dat 
by  d'  E.  heer  generael  ende  raeden  eendrachtelijck  gearresteert  is,  dat  d'  En- 
gelsen (even  gelijck  andere  Indiaense  natiën)  van  Amboina  ende  Banda  met 
macht  ende  gewelt  sullen  weiren  ende  geen  ander  acces  toelaeten  dan  onder 
onse  forten,  dewyle  bevinden  dat  d' Engelsen  alsnoch  niet  van  meeninge  sijn 
van  Amboina  ende  Banda  affstant  te  doen,  maer  ter  contrarien  dese  natiën 
van  't  contrackt  (met  ons  gemaeckt)  aff  te  wenden  ende  tegen  ons  v)-antelijck 
te  verstercken.  S)'  hebben  hier  (gelijck  gese}-t  hebbe)  seven  Bandanesen  ge- 
bracht ende  oock  diversche  Macassaren,  daermede  ons  by  de  Javaenen  ende 
alle  andere  natiën  sijn  vermaeckende,  even  gelijck  oft  trachtende  waeren  om 
ons  te  doen  vermoorden. 

Nu  de  schepen  naer  Malacca  sijn  gaende,  meinen  sy  een  claer  baen  ende 
.schoone  occasie  te  vinden  ;  hebben  hier  vij  ff  jachten  toegemaeckt,  daervan 


148  27  OCT.  1615. 

over  eenige  daegen  twee  (wy  en  weten  niet  warwaerts)  vertrocken  sijn.  D'  an- 
dere drye  sullen  ontwijffelijcken  naer  AmboinaendeBandagaen,  doch  hopen 
haer  te  prevenieren  en  met  voorsz.  als  volgende  resolutie  verseeckeringe  te 
becomen. 

Omme  onse  verstroj'de  macht  byeen  te  versaemeien  ende  inne  te  trecken, 
daernaer  (gelijck  U.  E.  can  sien  in  onsen  generalen  brieff)  soo  seere  getracht 
hebben,  is  gearresteert  dat  men  sal  lichten  ende  naer  Banda  brengen  de  gar- 
nisoenen  van  Siau  (soo  het  niet  gedaen  en  is),  Sabouo  ende  Gammecanorre, 
gelijck  mede  uut  alle  d'andere  garnisoenen  sooveel  volck  als  eenichsints  ge- 
mist can  worden,  hetwelcke  wy  achten  een  goede  partie  wesen  sal.  Met  dese 
ordre,  omme  de  soldaeten  in  Banda  te  brengen,  sal  daetelijck  een  schip  in 
aller  j'le  naer  de  Molucques  gesonden  worden.  Omme  niet  al  te  veul  overhoop 
te  haelen,  voor  d'Engelssen  ende  Indiaenen  in  Solor  geen  garnisoen  te  houden 
ende  haerlieden  een  appel,  om  mede  te  spelen,  te  verleenen,  als  om  de  macht 
in  Banda  te  meer  te  verstercken,  dew)-le  even  wel  (als  jachten  hebben)  nefifens 
hun  op  Timor  wel  connen  handelen,  is  mede  goet  gevonden  dat  het  garnisoen 
van  Solor  met  den  eersten  sullen  lichten. 

Voorder  sijn  van  meininge  2  a  3  van  de  lichtste  schepen  in  allerj-le  recht  toe 
naer  Amboina  ende  Banda  te  seinden,  omme  met  hulpe  van  de  fregatten 
d'  Engelssen  ende  andere  van  daer  te  weiren  ende  den  wech  tot  vermeesteringe 
van  PouIewa\'  ende  onderbrenginge  van  Banda  te  prepareren.  Met  dese  schepen 
sullen  naer  Banda  gesonden  worden  alle  het  volck  welck  eenichsints  van  de 
resterende  groote  schepen  ende  uut  de  logies  van  Bantam  ende  Jaccatra  ge- 
mist can  worden,  in  voegen  dat  d'E.  heergenerael  met  groote  debvotie  eenige 
nieuwe  schepen  sal  verwachten,  omme  d'andere  wederomme  te  mannen  ende 
de  saecken  in  Banda  uut  te  voeren  ende  in  goeden  stant  te  brengen.  D'extra- 
ordinarie  ende  onlydelijcke  groote  dispence  ende  ongeregeltheden  die  in  de 
Molucques  gedaen  worden  (hope  ick)  sullen  mede  mettertijt  besnoyt  ende 
geredresseert  worden.  Ick  bidde  U.E.  andermael  en  laet  U  niet  verdrieten  dat 
in  soo  langen  tijt  jaer  op  jaer  geen  groote  retouren  crjgen,  veul  min  dat  den 
welstant  van  Amboina  ende  Banda  soo  lange  vertraecht;  verliest  daeromme 
geen  courage,  noch  oock  omdat  soo  geweldige  groote  dispence  gedaen  worden. 
Het  feylt  aen  de  heeren  selven,  want  de  rijcke  retouren  ende  welstant  U.E. 
niet  gebreecken,  omdat  se  in  Indien  niet  te  becomen  en  sijn,  noch  de  noot  en 
heeft  is,  noch  en  sal  soo  groote  dispence  niet  verhes'sschen  als  wel  gedaen 
sijn.  Maer  eensdeels  is  van  'tgebreck  U.E.  manquement  oorsaecke,  ende  ten 
anderen  d'onbequaemhc)-t  ende  gebreck  van  veul  U.E.  dienaers. 

3.  Seint  d'E.  heer  generael  (soo  't  U.E.  beliefft)  bequaeme  ende  ervaeren  per- 

ten. '    soonen,  menidite  van  volck,  ende  alle  behoorlijcke  nootlijckheden,  met  soo 


27  OCT.  1615.  14^ 

grooten  capitacl  in  contant  cnde  alsulcken  esquipage  van  schepen,  dat  de 
negotie  met  de  waepenen  gemainteneert  ende  d' oorloge  niet  alleen  door  de 
negotie  gevoet,  maeroock  rijcke  retouren  ingecocht  mogen  worden,  soo  sullen 
de  heeren  met  Godes  hulpe  (verseeckere  ick  haer)  in  een  goeden  stant  ge- 
raecken,  rijcke  retouren  becomen  ende  d' Engelsen  uut  Indien  sien.  Tot  dat 
U.E.  dit  doet,  sal  'tsoo  wat  henen  sloeren,  sj-  ende  wy  confus  sijn,  gelijck  dus 
lange  confuselijcken  geschreven  hebben  met  een  dit  ende  dat,  hadt  ende  wat, 
soud  en  soo.  Maer  de  gebreecken  (als  voren)  voldoende,  soo  sullen  (in  plaetse 
van  sulcken  excusen)  effecten  becomen. 

Voorder  relaes  en  sullen  mits  desen  van  ons  concept  niet  doen,  maer  desen 
eindigen  met  eenen  wensch  om  de  middelen  tot  U.E.  wensch  noodich,  opdat 
de  heeren  gewenscht  effect  mogen  becomen  ende  geen  idele discoursen  hooren. 

Hiermede,  erntfeste,  wi,se,  voorsienige,  seer  discrete  heeren,  bidde  Godt 
U.E.  altsaemen  in  langdeurige  gesontheyt  te  willen  gespaeren. 

In  Bantam  adj  27"  October  1615. 

U.  E.  dienstwillege 

Jan  Pietersz.  Coen. 


9.  —  25  DEC.   1615.  —  Dl. 

(PER   WITTEN  BEER). 


1.  Tsedert  het  vertreck  van  't  jacht  den  Groenen  Leeiav  met  den  onsen  van 

Aange-  22  ende  27  October  (daervan  by  desen  copie  gaet)  sijn  hier  na  groot  en  ver- 
schepen, drietich  verlangen  op  den  2  deser  geluckich  (Godt  sy  gelooft)  wel  geariveert 
de  schepen  't  W apen  van  Amsterdatn,  Vlissingen,  Walcheren,  A<ix\  Engel  van 
Delft  ende  jacht  den  Witten  Beer,  als  oock  van  de  custe  van  Coromandel  het 
schip  Der  Goes.  S}-  hebben  alle  een  miserable  voiage  gehadt,  gelijck  de  heeren 
per  nevensgaende  missiven  van  de  comisen  sullen  vernemen.  Op  't  schip  Vlis- 
singe  zijn  door  gebreck  van  water  163  mannen  overleden  ende  daeronder  den 
commandeur  Woutersen.  Dit  schip  is  van  d'andre  schepen  op  de  custe  van 
Sumatra  geriscontreert  soo  noch  9  gesonde  mannen  op  waren  hebbende; 
souden  anders  niet  te  recht  gecomen  hebben.  Dese  schepen  by  noorden  de 
straet  Sonda  vervallen  wesende  ten  tyde  de  oostewinden  hier  sijn  wa}ende, 
hebben  op  de  custe  van  Sumatra  3,  4  ende  5  maenden  doorgebracht  eer  tot 
Bantam  conden  gevaren,  't  Jacht  den  Witten  Beer  met  den  Swarten  Beer  op 
dese  selve  tijt  binnen  Madagascar  door  langs  de  custe  van  Malabaergeloopen 
wesende,  is  alhier  geariveert  ontrent  4  maenden  na  seeckre  Engelse  jachten, 
welck  20  dagen  na  de  Beeren  van  de  Cabo  de  Bona  Esperance  om  de  su\t 
recht  na  Bantam  geseylt  sijn.  Derhalven  gelieve  U.  E.  te  doen  letten  op  't  geene 
desen  aengaende  in  copie  vcrhaelt  hebbe,  oft  op  sulcx  als  van  experte  navi- 
ganten  sullen  vernemen,  ten  besten  spoede  gedaen  dient. 

Met  voorgemelde  schepen  hebben  w\-  van  U.  E.  drie  missiven  ontfangen, 
gedatteert  den  21,  28  November  ende  3  December,  endeseergeerne  verstaen 
het  behouden  arivement  van  de  schepen  den  Swarten  Leeuw  ende  Der  Veer. 
De  volgende  vloote  hadden  al  mede  in  salvo  verhoopt,  maer  hebben  Godt 
beter  't  met  droefifhe\-t  verstaen  hoe  de  schepen  Banda  ende  de  Geünieerde 
Provinticn  aen  't  eylant  Mauritius  verongeluckt  sijn,  wat  peryckel  Delft  en 
Gelderlant  geleden  hebben,  ende  hoeZ?^(/7methetjachtjen  den  Orangieboom 
uut  Gelderlant  innegenomen  hebbende  sooveele  h)"  laden  cost,  naer  patria 
geseylt  sijn;  hopende  dat  de  Heere  hun  ende  U.  E.  beter  geluck  gegeven  sal 
hebben,  welcke  geerne  sullen  hooren.  Godt  heeft,  dunckt  my,  de  generale 
Compagnie  straff  op  straffe  willen  geven,  om  de  geheele  rowine  natuerlijcker- 
wyse  te  verhoeden,  hetwelcke  geschieden  sal  als  U.  E.  haren  devoir  aldaer, 
ende  w)-  hare  dienaren  den  onsen  alhier,  beter  dan  voor  desen  sullen  waer- 
nemen  en  voldoen.  Anders  en  is  niet  mogelijck  dat  haren  staet  gemeynteneert 


25  Dec.  I6l5. 


151 


soude  coniien  worden,  off  de  Hecre  most  sulcx  wonderbaerlijck  sonder  mid- 
delen doen.  Soo  ons  alle  gebreecken  verleden  jaer  (gelijck  voor  noch  meer 
gedaen  hebben)  overvielen,  hebbe  ick  gedaen  wat  in  ons  was  om  alle  ge- 
breecken met  neersticheyt  en  courage  te  verwinnen.  Het  geluckte  ons  oock, 
want  de  schepen b\kans sonder capitael geladen ende gedepescheert wierden. 
Maer  wat  helpt  al  onsen  doen,  als  Godt  sjnen  segen  niet  en  geeft.  Het  meeste 
cargasoen  is  aen  't  e\lant  Mauritius  gebleven,  even  gelijck  off  het  vier  van  den 
hemel  't  selvige  verslonden  hadde,  in  voegen  dat  w)-  onsen  arbeyt  ende  de 
Compagnie  de  profyten  daervan  verlooren  hebben.  Doch  hopen  dat  Godes 
almogende  gratie  naer  desen  wederom  dies  te  grooter  sal  sijn. 

Alsoo  van  't  eylant  Mauritius  verstaen  hebben,  hoe  het  jacht  den  Orangeboom 
met  sooveele  goederen  als  uut  het  schip  GclJerlant\\c&ïi  connen  laden  naer 
patria  gese\'lt  is,  ende  aldacr  ontrent  een  derde  van  ditto  scheepsladinge 
gebleven  is  met  een  weynich  geberchde  goederen  van  de  verlooren  schepen, 
hebben  w_\-  goet  gevonden  dit  jacht  den  IVittcn  Beer  datelijck  derwaerts  te 
senden  omme  de  overgebleven  goederen  te  laden  ende  't  volck  van  de  ver- 
looren schepen  te  lichten  ende  per  costi  naer  patria  te  voeren.  Godt  geve  dat 
aldaer  in  salvo  mogen  ariveeren.  Omme  voor  't  oude  volck  plaets  te  maken, 
hebben  wy  al  het  volck  van  den  Beer  gelicht  ende  over  de  schepen  verdeylt, 
daermede  wy  wat  versterckt  sijn.  De  contanten,  daermede  gesonden,  comen 
immer  soo  wel  te  passé,  gelijck  mede  hetgene  de  heeren  per  den  Swarten 
Beer  na  de  Custe  gesonden  hebben.  Derhalven  bidde  U.  E.  dan  alsoo  met  alle 
de  jachten  d''advjso  gelieven  te  continueeren,  opdat  eens  op  voordeel  gera- 
ken ende  de  heeren  rijcke  retouren  becomen  mogen. 


2.  D'  instructie  ende  ernste  recommandatie,  die  U.  E.  om  rijcke  retouren  is 

Behoefte  doende,  als  oock  dat  jaerlijc.x  70  a  80.000  sacken  peper  over  souden  senden, 
tanten.  gelijck  mede  het  verhael,  dat  de  heeren  geen  een  scheepsladinge  aen  peper 
overgccregen  hebben  ende  d'  Engelsen  wel  vier  schepen,  augmenteert  onsen 
verdriet.  U.  E.  en  soude  door  Godes  genade  geen  peper  noch  rijcke  retouren 
gebroocken  hebben,  soo  de  heeren  capitael  ende  contanten  gesonden  hadden. 
Ick  versceckre  de  heeren  mede,  soo  't  U.  E.  ons  niet  belet  en  hadde,  dat  d' 
Engelsen  sooveel  peper,  indigo  en  andere  retouren  niet  gecregen  souden 
hebben,  ende  dat  hun  de  last  soude  hebben  ontbroocken.  't  Is  voor  het  derde 
jaer  dat  hier  geweest  ben,  ende  mach  met  de  \vaerhe\'t  wel  seggen  dat  alles 
telcken  re_\-s  op  mijn  hant  hebbe  gehadt,  maer  ben  door  gebreck  van  geit 
gedrongen  geworden  d'  Engelsen  met  de  ladinge  door  te  laten  gaen,  gelijck 
de  heeren  connen  vernemen  aen  't  gene  verleden  jaer,  doen  het  een  groot 
gewas  was,  gedaen  hebben ;  late  staen  hoe  licht  om  doen  ons  sulx  over  2 
jaren  ende  dit  tegenwoordige  jaer  geweest  soud  hebben,  dewyle  als  doen 


152  25DEC.  1615. 

ende  nu  niet  veel  peper  gepkickt  en  is.  Is  het  niet  een  jammerlijcke  sake,  dat 
w)',  die  soo  treffehcken  Compagnie  sijn  dienende,  ende  belast  worden  omafi" 
te  laden  alle  de  heerlijcke  groote  schepen,  die  de  heeren  sijn  hebbende,  soo 
schaers  worden  gehouden  ende  in  alsulcke  miserie  hebben  moeten  sitten,  dat 
qualick  de  cost  costen  becomen  ?  Voorwaer  ick  en  can  niet  bedencken  wat 
reeckeninge  de  heeren  maecken,  noch  wat  manier  van  doen  het  is,  soo  ernst- 
lijck  rijcke  retouren  te  eischen  sonder  capitael  te  senden.  Is  U.  E.  oogemerck, 
dat  men  se  alleen  van  den  vyant  soude  halen?  Waertoe  dienen  dan  alle  de 
forten,  die  in  Indien  houdende  sijn?  Willen  de  heeren  eenen  staet  stabileeren 
ende  d'  aldertreffelijckste  negotie  van  de  geheele  werelt  voor  hun  alleene 
verseeckeren,  hoe  can  sulcx  met  een  cleen  capitael  gedaan  worden?  Alle  de 
penningen  by  de  heeren  in  drie  jaren  gesonden  en  sijn  niet  bastant  om  d' 
oncosten  alleene  te  fournieren.  Wel  is  waer  dat  voor  desen  menichte  van 
schepen  en  jaer  op  jaer  een  treffelijckcn  vloot  hebben  geyscht,  maer  geen 
schepen  sonder  geit,  ende  soo  aldus  lange  continueeren,  is  te  beduchten  dat 
(welck  Godt  gelieve  te  verhoeden)  hun  selffs  vertieren  sullen.  Met  den  Szvartcn 
Leeuw  ende.  Der  f^rr  hebbe  geadvj-seert,  hoe  aen  den  pangoran  schuldich 
bleven  den  tol  van  den  peper  in  ditto  schepen  geladen,  ende  noch  schijnt  het 
dat  hun  sulcx  nauwelick  aentrecken,  want  in  haer  generale  missive  van  geit 
niet  eens  mentie  maecken ;  doch  in  b\-sondre  missive  wort  ons  hoope  gegeven. 
Godt  geve  dat  sulcx  van  jaer  tot  jaer  effect  sorteere.  Verleden  jaer  hebben 
sonder  geit  ontrent  52.000  sacken  peper  by  den  andren  gecregen.  Twijffele 
niet  soo  binnen  5  maenden  een  bastant  capitael  becomen,  off  sullen  voor- 
seecker  den  vollen  e)-sch  van  80.000  sacken,  die  de  heeren  ontbieden,  aff- 
schepen  connen,  alsoo  aparent  is,  dat  het  een  seer  groot  gewas  wesen  sal. 
Maer  soo  geen  geit  becomen,  weete  niet  hoe  het  dan  gaen  sal. 

3.  Met  voorgemelde  schepen  ontrent    100.000  realen  contant  ontfangen 

Te  ver-     hebbende,  hebben  w\-  datelijck  onsen  schuit  aen  den  pangoran  ende  andre 
wachten  ....  ,         ,  ..  ,. 

retour-     betaelt  ende  sijn  daermede,  soo    t  schijnt,  wederomme  met  ditto  pangoran 

schip,      geheel  groote  vrienden  geworden.  W}'  hebben  met  den  Groenen  Lecirw  per 

S'  Brouwer  geadviseert  dat  de  heeren  dit  jaer  geen  andre  schepen  dan  rotten 

te  verwachten  hadden,  maer  ten  aensiene  het  verlies  de  gemelde  Compagnie, 

Godt  beter  't,  aen  't  eylant  Mauritius  voorsz.  overgecomen,  als  oock  d'ernste 

instantie  welck  de  heeren  om  peper  ende  retour  sijn  doende,  hebben  wy 

geresolveert  noch  een  schip  te  senden,  eensdeels  omme  de  costelijcke  waren 

te  verdeylen  ende  ten  andren  om  U.  E.  sooveel  onderstaat  te  doen  als  eenich- 

sints  mogelijcken  is,  opdat  d' Engelsen  andermael  alle  den  peper  niet  over 

souden  brengen  ende  U.  E.  stille  sitten,  niettegenstaende  den  peper  geheel 

diere  moeten  coopen  ende  ons  wederomme  geheel  moeten  ontbloten. 


25  Dec.  lol.').  153 

Dese  resolutie  hebben  datelijck  in  't  werck  gcstelt  endc  d' Engelsen  oiider- 
cocht,  ende  al  werde  ontfangen  ontrent  15.000  sacken  peper  a  20  realen  de 
10  sacken.  Min  en  isse  niet  te  becomen  geweest,  off  souden  moeten  hebben 
wachten  totdat  d'  Engelse  haer  becompste  hadden  en  dan  per  avontuere  ge- 
mist hebben.  Derhalven  gelieve  U.  E.  hetselvige  ten  beste  te  nemen,  want 
sulcx  om  beter  wille  gedaen  is.  Eer  onse  schepen  ariveerden,  hadden  d' En- 
gelsen ontrent  6000  sacken  gescheept,  maer  en  hebben  hun  schip  evenwel 
alsnoch  niet  connen  vol  laden,  nonobstant  mede  a  20  realen  de  10  sacken 
copende  sijn.  Het  schip  Rotterdam  is  verdubbelt,  wel  versien  en  b\kans  vol- 
laden  ;  welck  het  tweede  schip  wesen  sal  en  weeten  noch  niet.  Onse  meninge 
is  het  schip  Mauritius  aff  te  laden,  soo  eenichsints  den  last  by  den  andren 
connen  crx'gen.  Soo  niet,  sullen  een  cleender  moeten  nemen.  D' Engelsen 
sijn  noch  een  ander  schip  en  jacht  in  Ticos  op  de  westcuste  van  Sumatra  om 
peper  hebbende,  doch  en  weeten  niet  wat  van  daer  off  oock  van  Jambi  be- 
comen sullen.  S\-  hebben  oock,  na  w\-  verstaen,  met  den  coninck  van  Atchijn 
gecontracteert,  dat  niemant  dan  s\lieden  in  Priaman  ende  Ticus  peper  souden 
mogen  coopen.  Haer  meeninge  is,  naar  't  schijnt,  hun  Gouseratse  cleeden  al- 
daer  tegens  peper  te  verhandelen.  Den  coninck  van  Atchijn  is  seer  tegen  ons 
gedisgousteert,  omdat  geen  assistentie  heeft  connen  becomen,  doch  achte, 
soo  den  stant  comt  te  hden  dat  eenige schepen  in  de  straet  Mallacca  mogen 
houden,  dat  d' Engelsen  daermede  alsdan  van  hun  desse\-n  wel  souden  con- 
nen frustreren. 

4.  Ontrent  acht  dagen  voor  de  compste  van  den  Wiffcn  Beer  alhier,  is  op  't 

Jood  van  gelvige  schip  overleden  den  soone  van  d'E.  heer  generael  Reynst.  Sijn  E. 
Eeynst.  was  te  dien  tyde  tot  Jaccatra  aen  den  rooden  loop  indispoost  ende,  na  het 
schijnt,  heeft  hem  soo  seere  beswaert  d'overlydinge  van  sijn  soon,  de  quade 
tydinge  van  'teylant  Mauritius,  als  soberen  stant,  daerinne  doorU.  E.  manc- 
kement  sijn  sittende,  dat  d'E.  heer  generael  soo  de  schepen  den  2'^"  deser  tot 
Bantam  arriveerden,  den  7'^"  naestvolgende  tot  Jaccattra  in  den  Heere  gerust 
is.  D' Almogende  sy  sijn  siele  genadich.  De  doot  heeft  Zijn  E.  seer  haestich 
overvallen,  want  noch  daechs  te  voren  metten  anderen  waren  delibererende 
wat  ten  besten  ende  welstant  van  de  generale  Compagnie  met  het  secours 
deser  schepen  gedaen  diende,  doch  den  doot  is  de  conclusie  voorcomen. 
Desen  slach  heeft  de  Compagnie  bovenalled' andere  ongevallen  mede  moeten 
hebben.  Godt  geve,  dat  naer  desen  daerentegen  eenige  goede  gelucken  mogen 
becomen  ende  behoede  ons  voor  meerder  ongevall.  Op  d'alderquaetste  con- 
junture  is  ons  dese  doot  overgecomen  ende  sijn  de  schepen  al  t' samen  soo 
laet  geariveert,  dat  qualick  de  tijt  hebben  om  op  allen  r)-pelijcken  te  mogen 
letten  ende  ordre  stellen,  eer  den  tijt  ende  occasie  verloope.  Ende  alsoo  de 


154  •  25  Dec.  1615. 

raden  van  Indien  verdeylt  sijn  en  heeft  datelijck  volgens  de  ordre  ende  in- 
structie geen  successcur  off  nieuwen  generael  geeügeert  connen  worden, 
maer  sal  sulcx  geschieden  ten  wedercompste  van  de  E.  'heeren  admirael  Ver- 
hagen, Jasper  Janssen  ende  Dedel  van  de  straet  Mallacca,  hetwelck  ontrent 
1  j  maent  naer  desen  geschieden  sal.  Godt  geve,  dat  d' electie  te  Syner  eerc, 
welstant  van 't patria  ende  voordeel  van  de  generaele  Compagnie  mach  ge- 
schieden. 

5.  Ondertusschengeconsidereertsijnde, dat  den  tij  twaergenomen  moet  worden 
Expeditie  g^ide  d'  Engelsen  in  Banda  dienen  te  prevenieren,  te  meer  by  U.  E.  geaffirmeert 

Dirksz.  wort  dat  van  meeninge  sijn,  gelijck  voor  desen  verstaen  hebben,  ons  met  een 
"™'  goede  vloote  in  Amboina  ende  Banda  te  ondercruypen ,  hebben  wy  geresolveert 
provisionelycken  in  aller  \"le  voort  te  varen  met  de  resoluitie  voor  desen  by 
d'E.  heer  gennerael  ende  raden  genomen,  omme  hetdese)-n  op  Puloway  uut 
te  voeren  ende  d' Engelsen  te  prevenieren.  Tot  uuttvoeringe  van  dit  exploict 
hebben  gecommiteert  ende  geauthoriseert  den  hereJanDircxz.Lam.DeHeere 
geve,  dat  alles  ten  besten  succederen  mach.  't  Schip  Walcheren  is  lange  voor 
desen  innewaerts  vertrocken,  ende  sullen  de  schepen  't  Wapen  van  Amster- 
dam, Amsterdam,   Vlissingen  ende  den  Engel  van  Delft  binnen 

dagen  mede  derwaerts  vertrecken. 

De  commandeur  Lam  sal  in  passant  met  den  Engel  Solor  aendoen,  om 
'tgarnisoen  te  lichten  en  medenemen.  Wy  en  twljffelen  oock  nj-et,  off  van  de 
Molucques  sal  mede  een  goede  part\-e  volck  gesonden  wesen,  soodat  wy  de 
genade  Godes  in  goede  uutcompste  sijn  verhopende,  als  oock  dat  den  tijt 
sullen  hebben,  om  vandaer  met  de  victoriele  [vloot]  na  Manilha  te  gaen. 

6.  Van  de  Guste  hebben  per 't  schip  Z>r;'  Goes  ontfangen  684  packen  indigo 
Coro-      ende  .  .  .  packen  cleden,  Molucse  ende  Maleyse  sorteringe,  daervan  niet  dan  te 

veele  sijn  hebbende.  Waren  het  goede  Javaense  cleden  gelijck  voor  desen  ont- 
boden hebben,  s\-  souden  contant  verstrecken,  om  peper  te  becomen.  Maer  het 
gelieft  Godt,  dat  alle  ongevallen  ende  faulten  voor  't  geluck  ende  goede  ordre 
moeten  gaen,  eer  tot  welstant  en  geluck  geraken.  De  heeren  de  Hase  visitateur 
ende  den  directeur  van  Berchem  sijn  mede  van  daer  gecomén.  Het  schip  Der 
Goes  is  6  maenden  onder  wech  geweest,  ende  van  de  Guste  vertrocken  in  com- 
pagnie van  't  schip  den  Rooden  Leeuw  met  Pylen.  Sy  meenden  door  de  straete 
van  Mallacca  herwaearts  te  comen.  Alsoo  in  Julypassato  ontrent  Mallacca  ari- 
veerden,  soo  rescontreerden  aldaer  vier  welgemonteerde  galioenen,  daertegen 
een  tijt  lang  geslagen  hebben,  maer  alsoo  hen  te  swack  bevonden,  soo  sijn  se 
des  nachts  van  de  galioenen  gesejlt  ende  na  Atchijn  geloopen,  alwaeruut  het 
schip  den  Rooden  Leeuw  met  Pylen  al  het  cargasoen  ende  wat  dienstich  was 


25  Dec.  1615.  155 

gelicht,  ende  ditto  schip  verlaten  hebben,  vermits  soo  leek  ende  swack  was 
dat  geen  moet  en  hadden  de  reyse  bujten  Sumatra  om  te  doen.  Dese  rejse  is 
doch  soo  moex'elijck  gevallen,  dat  hun  40  mannen  affgestorven  sijn.  VV)-  heb- 
ben 't  schip  Der  Gocs  gelost,  daerinne  na  onsen  staet  wederom  een  carga- 
soentgen  gescheept,  ende  is  hetselve  als  voor  mede  vertreckende,  omme  daer- 
mede  wederomme  na  de  Custe  te  gaen;  maer  en  weete  niet  off  de  reyse  sal 
connen  gedaen  worden,  dewyle  't  mouson  lange  verloopen  is.  Ende  alsoo  de 
Custe  nootlijcken  van  een  bequaem  persoon  dient  versien  te  wesen,  dewyje 
deselvige  't  fondament  van  des  Compagnies  negotie  in  de  Indies  off  welstant 
is,  hebben  wy  goet  gevonden  den  heereHans  deHase  dervvarts  te  destineren, 
alsoo  een  bequaem,  ervaren  persoon  ende  expert  coopman  is,  denweicken 
seer  wel  bekent  is  wat  ommentom  den  welstant  van  de  gennerale  Compagnie 
gedaen  dient,  in  voegen  dat  volcomentlijcken  vertrouwen  de  Custe  metdesen 
persoone  beter  dan  oyt  voor  desen  geweest  is  versien  sal  sijn.  Connen  de 
heeren  nu  resolveren  om  derwarts  een  groot  capitael  te  senden,  houde  voor 
seecker,  dat  de  Indische  negotie  alsdan  in  goede  fleure  sal  geraecken  ende 
U.  E.  met  de  hulpe  Godes  geen  rijcke  retouren  gebreecken  sullen,  wantalsser 
geen  ervaerenhe\t,  kennisse  noch  iver  by  de  lieden  is,  connen  geen  advj-sen 
noch  instuctie  helpen.  Waren  op  de  Custe  ervaren  persoonen  geweest,  het 
soude  de  Compagnie  per  avontuyre  wel  200.000  realen  off  diverse  scheeps- 
ladingen geprofiteert  hebben. 

Den  tijt  van  voorsz.  de  Hase  sal  over  8  maenden  geexpireert  sijn,  ende 
hebben  goet  gevonden  dat  denselven  met  Der  Goes  na  de  vloote  voor  Mal- 
lacca  sal  seylen,  omme  aldaer  met  den  admirael  Verhagen  ende  raden  te 
handelen  hetgene  des  Compagnies  welstant  is  eyschende.  Hier  beneffens 
sullen  Sijn  E.  nieuwe  aenneminge  aldaer  recommanderen,  niettegenstaende 
groote  verbeteringe  pretendeert  ende  hem  met  soo  een  gagie  als  den  onsen 
is,  niet  genoegen  sal,  om  van  daer  voort  na  de  Custe  te  gaen.  De  principaelste 
redenen,  daeromme  't  schip  Der  Goes  in  desen  tijt  naer  de  Custe  sijn  sen- 
dende,  is  omme  toecomende  jaer  van  't  cargasoen  door  U.  E.  derwarts  ge- 
sonden  een  goede  partye  Javaense  cleden  te  becomen  tegen  het  nieuwe  peper- 
gewas, toecomende  jaer,  omme  daermede  't  beste  te  mogen  doen,  soo  ons  't 
geit  ('t  welck  Godt  niet  en  geve)  wederomme  gebraecke. 

7.  By  desen  gaet  copie  van  eenen  missive,  acht  dagen  naer  't  vertreck  van  den 

Djohor.  Groenen  Leeiav  van  Jhoor  ontfangen,  waerinne  U.  E.  sullen  sien  den  stant 
van  den  v)"ant  in  Mallacca,  als  den  coninck  van  Jhoor.  Op  den  ontfanck  van 
deselve  is  datelijck  tot  versterckinge  van  de  vloote  het  jacht  den  Neptunes 
met  een  goede  part)'e  cru)'t  ende  eenich  volck  nagesonden,  gelijck  mede  den 
heer  Jasper  Janssen  tot  vervorderinge  ende  behulp  van  voorvallende  saecken. 


156  25  Dec.  1615. 

Andre  tydinge  hebben  sedert  niet  vernomen.  De  lichtinge  van  de  comptoiren 
van  Grissi,  Macassar  ende  Boiiton  sullen  de  heeren  voor  desen  verstaen  heb- 
ben, gelijck  mede  hoe  geresolveert  ende  geordonneert  is  de  garnisoenen  van 
Chiau,  Sabongo  ende  Gammecanorre  te  lichten.  Wy  sijn  van  meninge  op  de 
Custe  twee  comptoiren  op  te  doen  breecken,  namentlijcken  Tegenampatnam 
ende  Petapoiil\',  de\v\le  verstaen  de  Compagnie  van  dese  twee  plaetsen  geen 
vordeel  geschiet,  't  En  zijn  de  menichte  van  comptoiren  niet,  die  U.  E.  mid- 
delen alsoo  verstro\en  ende  consumeren  dat  geen  rijcke  retouren  becomen, 
maer  de  cleenheyt  van  U.  E.  capitael,  de  menichte  van  forten  in  de  Moluc- 
ques,  betalinge  der  soldaten,  de  magistraele  gebouwen  ende  onlydelijcke 
dispence  die  continueerlijck  aldaer  gedaen  worden,  is  den  cancker  van  U.  E. 
finantie.  Wat  past  er  een  soldaet  op,  wiens  middelen  hy  consumeert!  Al  de 
500.000  realen  door  de  heeren  met  de  vloot  van  Blockmartsen  gesonden,  is 
wejnich  te  nutten  gebru)"ckt.  Dewyle  de  heeren  b\kans  geen  geit  gesonden 
en  hebben,  ware  veel  beter,  dat  het  geit,  welck  de  meest  groote  schepen  ge- 
cost  hebben,  herwaerts  in  contant  gesonden  hadden,  want  dew\le  vast  besich 
sijn  omme  de  Molucques,  Anbo)na  ende  Banda  tegen  de  Spangiaerden  en 
Engelse  te  maynteneren,  worden  de  gereetste  capitaelen  aen  ongelden  gecon- 
sumeert,  ende  sijn  d'  Engelsen  haer  capitael  in  retour  bestedende.  Daer  moet 
continuelijck  met  alle  de  schepen  finance  gesonden  worden,  soo  de  heeren 
haeren  staet  willen  ma}"nteneren  ende  groote  retouren  begeeren,  wantsonder 
geit  niet  coopen  connen.  Als  daer  beneffens  eenige  avantagien  op  den  vjant 
becomen,  soo  sullen  de  heeren  alsdan  dubbelt  retour  becomen. 

Alsoo  van  Japan  ende  Pattane  't  schip  Enckhnysen  sijn  verwachtende,  sul- 
len met  volgende  schepen  de  comptoiren  deser  plaetsen  aenroeren  ende  ver- 
handelen 't  geene  ons  daervan  bewust  is. 

Toucherende  eenen  rendevoes,  het  maken  van  een  hoóftmagasijn  off plan- 
Eendez-  (-gii  y^j^  gg,^  collonie,  het  is  een  van  de  voorneemste  saecken,  welck  aldereerst 
wel  by  der  hant  behoorde  genomen  te  worden,  alsoo  niet  dan  op  eenen  schop 
sitten  ende  gants  niet  geaccommodeert  noch  verseeckert  en  zijn  ;  oock  tegen 
nature  wercken,  want  waerop  bidde  ick  U.  E.  can  anders  een  staet  gestabileert 
worden? De  gelegenste  contrej-e  daertoe  is  de  straete  Sonda;  na  ick  versta  en 
soude  in  deselvige  geen  bequame  plaetse  gebreecken,  dan  soo  men  den  Chi- 
nesen  handel  op  deselvige  plaetse  wilde  trecken,  soo  dienen  binnen  de  straet 
niet  te  wesen,  alsoo  de  joncken  als  van  China  comen  (welck  is  ten  t\de  hier 
de  westelycke  mouson  op  't  sterckste  wayt)  qualick  in  de  straet  souden  connen 
geraecken.  Buj-ten  de  strate  achten  w\-,  als  goet  ondersoeck  gedaen  worde 
(hetwelck  alsnoch  door  gebreck  van  jachten  niet  en  heeft  connen  geschieden), 
dat  mede  geen  gelegenheyt  soude  gebreecken  ;  doch  houde  voorseecker,  dat 


vous. 


25  Dec.  1615. 


157 


hierontrent  geen  plaetse  geocupeeit  caii  worden  sonder  met  den  coninck 
van  Bantam  in  contentie  te  geraken.  Daeromme  schijnt  het  beswaerhjck  om 
beginnen  te  wesen.  Omme  van  ditto  coninck  ontslagen  te  worden  offdenselven 
tot  redenen  te  brengen,  hebben  wy,  als  voor  desen  is  gese3-t,  volck  met  een 
joncke  by  gebreck  van  cleyne  jachten  na  Jambi  gesonden.  't  En  is  oock  soo 
haest  niet  gedaen  geweest,  off  de  pangoran  heeft  datelijck  seer  wel  bespeurt 
waertoe  sulcx  was  tenderende,  en  daertegen  gedaen  al  't  gene  heeft  derven 
bestaen.  Wy  hebben  hierenboven  belast  de  geheele  binnencuste  van  Sumatra 
ende  omliggende  ejlanden  te  besoecken  als  na  de  strate  Palumbam,  welck 
de  vyanden  van  Bantam  sijn. 

Den  connick  van  Pallunban  is  seer  na  onsevrientschap  trachtende,  ende  die 
van  Bantam  wilden  wel,  dat  voor  hun  dese  hare  v)anden  onderbrachten.  lek 
ben  van  gevoelen  dat  ons  desse3-n  wel  gelucken  sal.  De  heeren  sullen  'tselvige 
te  syner  tijt  vernemen,  ende  metten  naesten  breeder  ende  beter  bescheet  te 
verwachten  hebben. 


9. 
Gagiën. 


lek  affirmeere  met  U.  E.  dat  de  gagie  van  veelen  niet  dan  al  te  groot  en  sw  aer 
sijn  na  de  dienst,  die  de  Compagnie  sijn  doende;  want  de  groote  gagie  de 
onbequame  niet  beteren  sal.  Daeromme  sijn  hier  hier  wel  verwondert,  hoe  de 
heeren  in  grooten  staet  sijn  settende  ende  soo  groote  gagie  geven  de  persoonen, 
die  van  hier  om  haer  onbequaemhe\t  ende  misdaets  wille  overgesonden  sijn. 
De  cleene  discretie,  die  soo  b\'  U.  E.  als  hier  in  desen  altemet  gebru}'ckt  wort, 
discourageert  de  bequame  ende  verachtert  des  Compagnies  welstant  seere. 
Dat  mijnne  cleene  verbeteringe  de  heeren  groot  valt,  verdriet  m)".  Wat  dienst 
hebben  0)-t  meer  gedaen,  off  wat  sullen  se  meer  doen  dan  wj',  degene,  die 
U.  E.  te  veel  mael  soo  veele  is  gevende?  D'E.  heer  gennerael  Rej-nst  zaliger 
gedachtenisse  beloofden  mj-  soo  goet  tractement  als  imant  heeft,  maer  Sijn  E. 
doot  heeft  sulcx  geprevenieert.  Doch  verseeckere  U.  E.  dat  daeromme  niet 
manqueren  sullen  te  doen  al  'tgene  ten  welstant  ende  dienste  van  de  Com- 
pagnie vermogen,  hopende  dat  goede  diensten  door  U.  E.  soo  liberalijck  erkent 
sullen  worden  als  sy  mogen  meriteren,  sonder  verding  met  U.  E.  gemaeckt 
aen  te  sien,  want  anders  d'ondanckbaerhe\t  al  te  groot  soud  sijn.  Het  ver- 
trouwen welck  als  noch  daervan  hebbende  sijn,  ende  den  iver  tot  dienst  van 
de  Compagnie,  welstant  van  'tpatria,  is  oorsaecke  van  onse  compste  alhier 
geweest,  ende  niet  het  cleene  tractement  ons  b\-  U.  E.  toegeseyt. 


10.  Uut  de  cop\-en  van  onse  brieven  voor  desen  gesonden,  sullen  de  heeren 

tingenin   g^^ien  hebben  hoe  ter  dispositie  van  den  directeur  der  Custe  gestelt  hebben 

patria.     op  wat  plaetsen  de  cooplieden  als  assistenten  inplo)eren  soude.  'tEn  ware, 

dat  op  Japara  gelett  ende  finantie  becomen  hadden,  de  forten  ende  schepen 


158  25  Dec.  1615. 

soude  dit  jaer  rijs  off  broot  ontbroockeii  hebben.  Begeeren  de  heeren  beter 
gelegenheyt  om  een  plaetse  te  peupleren  dan  Amboyna  ende  Banda,  soo  en 
weete  niet  waer  die  vinden  sullen.  Den  rendevoes  dient  in  oft  ontrent  de  strate 
Sonda  te  wesen.  Te  s\"ner  tijt  sal  men  daertoe  wel  comen.  Soo  by  nacht  en 
dage  eenige  trotse  dieven  in  U.  E.  huysen  braecken,  die  hun  geen  dieverye 
noch  offencie  te  doen  en  schaemden,  noch  om  geen  redenen  desisteren  wilden, 
met  wat  practycken  souden  de  heeren  alsulcke  lieden  weeren  ende  'thaere 
meynteneren,  soo  geen  handadicheyt  tegen  hun  wilden  plegen?  Diergelijck 
Is  hetgeene  d' Engelsen  in  de  Molucques,  Amboyna  ende  Banda  tegen  U.  E. 
staetsijn  doende.  Daeromme  sijn  verwondert  geordonneert  wort  geen  handa- 
dicheyt tegen  hun  te  plegen.  Hebben  d' Engelsen  boven  nature  ende  alle 
creaturen  dese  prevelegie,  soo  is  'tgoet  een  Engelsman  sijn,  en  oock  waerach- 
tich  de  vilipendie  ende  verachteringe  die  sy  de  Nederlanders  by  alle  princen 
aendoen. 

lek  en  vermeete  my  niet  meer  dan  een  ander  en  derff  wel  seggen,  dat  hun 
uut  Indien  souden  sien,  off  tot  vereeninge  met  de  generale  Compagnie  trac- 
tabeler  brengen  dan  oyt  geweest  sijn,  soo  het  U.  E.  door  manckement  van 
geit  ons  niet  belet  en  hadde.  Aen  U.  E.  administratie  dependeert  den  geheelen 
welstant.  't  Is  een  tijt  geleden,  dat  seekre  Chinesen,  willende  U.  E.  staet  lau- 
deren,  ons  van  de  geheele  Indies  vier  staten  voorstelden:  eene  van  de  noten 
ende  foelie,  eene  van  de  nagelen,  eene  van  den  peper,  ende  eene  van  de  zyde 
als  Chinese  negotie.  Die  van  de  nooten,  foelie  ende  nagelen,  seyden  sj-,  hebt 
ghy  geheelijck.  Den  peper  schreven  ons  met  d'occupatie  van  Jambi  offeen 
eylant  in  dese  straet  mede  toe,  ende  de  negotie  van  China  hebt  ghy  aen  U 
selven.  Hout  u  vloote  6  maenden  off  een  jaer  voor  of  ontrent  Manilha  ende 
voert  denvaerts  een  goet  capitael,  U  en  sullen  geen  goederen  gebreecken. 
Meer  lieten  haer  voorstaen,  dat  niet  begeeren  conden.  Maer  wej^nich  wisten 
dese  Chinesen,  dat  U.  E.  d' Engelsen  soo  grooten  previlegie  toeschreeff  ende 
dat  selffs  beletten  souden  hetgeene  van  ons  sijn  eysschende,  ende  daer  adv\"- 
seeren  dat  na  trachtende  sijn. 

11.  Ons  is  lieff,  dat  de  nagelen  metten  Sivarten  Leeiizv  gesonden,  schoon  ende 

Bevin-  ^^,gj  geconditioneert  overgecomen  sijn.  De  bevindinge  van  de  cargasoenen 
carga-  in  Delft,  't  jacht  Orangie  ende  den  Groenen  Leeuw  gescheept,  sullen  mede 
geerne  hooren,  opdat  op  de  stuwagie  gelet  mach  worden.  Hadde  het  Godt 
gelieft  dat  alle  de  schepen  verleden  jaer  van  hier  gedepescheert,  behouden 
hadden  mogen  overcomen,  U.E.  soude  volgens  onse  belofte  beter  retour  dan 
voor  desen  gecregen  hebben.  Nu  het  heeft  Godt,  van  wien  het  alles  comt, 
alsoo  gelieft.  Hy  sal  't  wel  wedergeven ;  daeromme  moeten  geen  couragie 
noch  hoope  verliesen. 


soonen. 


25DEC.  1615.  159 

13.  Aengaende  den  vyant.  't  Is  seecker,  dat  voor  gehadt  hebben  met  al  haer 

Plannen    niacht  uut  de  Manilha  in  Molluco  te  comen.  Maer  alsoo  d'  onsen  in  't  verster- 

van  den 

vijand,     eken  der  forten  haer  met  een  goede  vloote  waren  verwachtende,  en  hebben 

s\-  niet  derven  uiitcomen,  in  voegen  dat  in  haerselven  mede  geconsiimeert 
sijn.  Haer  schepen  sijn  geweldich  ende  met  seer  schoon  geschutt  wel  gemon- 
teert,  maer  volck  is  hun  mede  gebreeckende.  Tegenwoordelijcken  naer  't 
schijnt  sijn  wederomme  versamelende,  doch  hoope  dat  U.  E.  eer  lange  iets 
goets  vernemen  sal.  lek  hope  dat  ons  met  hun  practycken,  victorie  beco- 
mende,  niet  abuseeren  sullen,  en  oock  dat,  al  vvarehet(welckGodt  verhoede) 
dat  sylieden  eenige  avantagie  bequamen,  de  couragie  daeromme  by  den  onsen 
niet  verminderen  soude.  Godt  geve,  dat  de  vloote  met  den  commandeur  Spil- 
bergen door  Magalanica  gese\'lt  met  goede  victorie  ende  voorspoet  in  salvo 
in  Manilha  moge  ariveeren  tegen  de  compste  van  onse  vloot  uut  Banda. 

13-  Camericx  doeck,  cammelot  noch  andersints  voor  de  coningen  van  Jaccatra 

^^'^'  ende  Bantam  ontboden,  hebben  alsnoch  niet  vernomen.  Corectie  van  caer- 
ten  off  nieuwen  opservatien  sullen  de  heeren  geworden.  De  ledige  vaten  ende 
isere  hoepen  sijn  de  schippers  affvorderende,  want  tot  Jaccatra  daeromme 
seer  verlegen  sijn.  Wat  corespondentie  met  de  comptoiren  van  Indien  sijn 
houdende  ende  wat  advj-sen  gegeven  hebben,  sullen  de  heeren  aen  d'  over- 
gesonden  copie  gesien  hebben.  Wij  hopen,  dat  de  heeren  daeraen  een  welge- 
vallen sullen  hebben.  W)'  vernemen  oock,  dat  ons  deselve  geen  cleene.  . . . 

Alsnoch  is  onnodich  geweest  eenige  schepen  te  visiteren,  omme  't  overige 
daeruut  te  lichten,  uutgenomen  d'  advijsjachten  't  Hart  ende  de  Beer;  maer 
wel  omme  te  visiteren  wat  al  van  noode  hadden  om  nae  't  vaederlant  te 
mogen  se\ien.  Conforme  cognosement  ende  facture  werden  uut  de  schepen 
gelicht  hetgene  door  U.  E.  gescheept  is. 

Nevens  dese  gaet  ballance  van  't  gennerale  boeck,  daerinne  de  geheele  staet 
van  Indien  begreepen  is.  U.  E.  can  daeraen  bespeuren  wat  capitael  op  alle  de 
comptoiren  sijn,  daerby  considererende,  dat  het  cargasoen  van  de  Custe  ont- 
fangen  ende  't  geene  tegenwoordelijcken  van  Bantam  nae  't  patria,  de  Custe 
ende  innewaerts  sijn  schepende,  noch  niet  aen  off  affgesonden  is.  Per  den 
Groenen  Leeuw,  hoopen  wy,  sullen  de  heeren  copie  van  onse  boecken  ont- 
fangen  hebben,  als  oock  gesien  waerinne  hun  capitael  bestaet.  Het  jacht  d'  ad- 
vyso,  welck  in  Februar)-  passato  uut  soude  sej'ien,  sijn  wy  met  groote  devotie 
verwachtende,  alsmede  de  nieuwe  vloote,  op  hoope  dat  een  goet  secours  van 
contanten,  volck,  vivres  ende  andre  nootlijckheden  sullen  becomen.  Het  sal 
een  goede  saecke  sijn,  dat  U.E.  dickwiis  met  jachten  d'  advijs  herwartsseynden 
van  tijt  tot  tijt  continueere,  mits  dat  niet  naerlaten  geit,  volck  ende  alle  noot- 
lijck  secours  daermede  te  senden,  opdat  niet  meer  beswaert  en  worden,  gelijck 


160  25  Dec.  1615. 

het  schip  EnckJutyscn  ende  't  jacht  't  Hart  dede.  \V>-  hebben  U.  E.  gecredit- 
teert  van  alle  de  contanten  ende  goederen  in  voorgemelde  vijff  schepen 
gescheept,  conforme  de  cognossementen  ende  facture  daervan  sijnde.  Den 
spialter  off  tuitenago  in  de  schepen  Amsterdam  ende  Hfaiin'tiits  gescheept, 
hebben  daeru)-t  doen  lichten  ende  na  de  Custegesonden.  Hadden  wy  vanden 
andren,  die  U.  E.  se\t  in  den  Swarten  Leeuw  geweest  te  sijn,  eenige  kennisse 
gehadt,  sy  ware  mede  gebeneficeert  geweest.  Derhalven  sal  goet  wesen,  gelijck 
voor  desen  geadv\seert  hebbe,  van  alles  pertinente  cognossement  ende  fac- 
ture senden. 

Als  geit  becomen,  sal  U.  E.  conforme  de  gesonden  monster,  Godt  toe- 
latende, sooveel  hwaet  connen  becomen  als  selffs  mogen  begeeren.  Vant 
cargasoen  met  den  Swarten  Beer  na  de  Custe  gesonden,  sullen  't  comptoir 
Musilipatan  debiteren. 

^let  de  schepen  hebben  de  heeren  vergeten  canevas  te  senden,  daeromme 
aldermeest  verlegen  sijn.  U.  E.  gelieve  derhalven  neffens  alle  andrenootlijck- 
heden  een  groote  partye  metten  eersten  te  senden,  want  de  schepen  anders 
grootelicx  verlegen  sullen  wesen.  't  Sal  oock  goet  sijn,  dat  b\-  de  heeren  ordre 
gestelt  wort  op  het  geit,  welck  de  cooplieden,  schippers,  capitej-nen  ende  an- 
dre  officieren  tot  haer  nootdruft  gegeven  wort,  alsoohetselvigejaerlicx  veele 
bedraecht.  D'  advertentie,  welck  U.  E.  in  bysondre  missive  doet  van  de  comp- 
ste  van  een  Engelse  vloote  ende  haren  desse\-n  op  de  Molucques,  Anboyna 
ende  Banda,  hebben  verstaen.  W)"  hebben  daertegenover  lange  gecontrami- 
neert  ende  sijn  daerop  alsulcke  ordre  stellende,  dat  verhoopen,  ja  vertrouwen, 
dat  niet  opdoen  sullen.  Soo  het  de  heeren  gelieffden  ons  altijt  te  advj'seeren, 
wat  scheepen  ende  contanten  sjlieden,  als  oock  d'  Engelsen,  volgende  t)"de 
\an  meninge  sijn  herwarts  te  senden,  off  wat  capitael  d'  Engelsen  telcken 
rejse  herwarts  brengen,  de  Compagnie  soude  daeraen  groeten  dienst  connen 
geschieden.  Terwyle  dese  schr\"vende  ben,  hebbe  voor  seecker  verstaen,  dat 
d'  Engelsen  haer  geit  voort  is  ende  aen  den  pangoran  5  a  10.000  realen  te 
leene  versocht  hebben.  Tot  de  last  van  hun  schip  gebreeckt  hun  ontrent  4000 
sacken  peper;  10  a  11.000  hebben  sy  gescheept.  Dewyle  tot  betalinge  der 
soldaten  geit  moeten  houden,  soo  comen  mede  te  cort ;  anders  souden  date- 
lijck  een  van  de  grootste  schepen  mede  connen  depescheren.  Hadden  w\-  te 
vooren  geweeten  dat  d'  Engelsen  soo  sober  versien  waren,  wy  souden  de  peper 
wat  beter  coop  lancksamerhant  gecregen  hebben. 

Xa  het  schr_\'ven  van  't  voorgaende  hebben  het  schip  Rotterdam  volladen 
ende  geresolveert  het  schip  Mauritius  mede  te  depescheren.  Daer  is  allrede 
een  partye  innegescheept.  Soo  ons  geit  eenichsintsstrecken  can,  sullen  maken 
dat  in  compagnie  binnen  14  dagen  vertrecken. 

\V)'  en  connen  ons  niet  genoech  verwonderen,  hoe  U.  E.  soo  slecht  ende 


25  Dicc.  1615.  161 

ombequaem  volck  met  soo  groote  gagi'e  hervvaerts  sijn  sendendc.  De  heeren 
seggen,  dat  men  de  onbequame  wederom  soud  senden.  Is  Adriaen  Woutersen 
per  sententie  met  onneere  niet  terugga  gesonden?  Ende  de  heeren  senden 
hem  datelijck  voor  commandeur  harwarts  met  drie  hondert  gulden  termaent. 
Andre  die  mede  niet  dan  hun  h'chaem  connen  dienen  sijn,  150  ter  maent  ge- 
vende na  de  Custe  gesonden.  Soo  h)-  schoon  bequaem  ende  een  cloeck  juwelier 
ware,  waermede  sullen  de  juweelen  in  retour  gecocht  worden,  dewyle  op  de 
Cust  geen  suffisant  capitael  en  senden  om  de  noodige  cleden  voord'  Indische 
tjuartieren  ende  indigo  te  copen?  \Vy  en  weeten  oock  niet  hoe  de  heeren  soo 
slechte  menschen  als  desen  schipper  van  den  \\'itti'7i  Beer  ende  andre  sijn, 
voor  schippers  in  Indien  senden.  Voorwaer  de  goethe}'t  selven  (soo  daer  geen 
couragie  b)-  en  ware  om  met  authorite)"t  te  commanderen  ende  de  quaden 
te  straffen)  en  soude  de  Compagnie  alhier  niet  beter  dienen  dan  de  droncken 
beesten  ende  veel  onbequame  lieden,  die  deheerenhaer  schepen  ende  goederen 
vertrouwende  sijn. 

Opdat  met  den  Witten  Beer  niet  en  souden  vaeren  gelijck  op  hun  uuttreyse 
gedaen  hebben,  hebben  w\-  op  ditto  schip  als  hooft  gestelt  den  E.  Cornelis 
Reyersen,  schoon  hooffman,  welcke  de  Compagnie  voor  oppercoopmanende 
schipper  op 't  schip /^ivGöt-jeenige  jaren  alhier  gedient  heeft,  niettegenstaende 
noch  een  jaer  verbonden  was  ende  hem  seer  geerne  souden  hebben  gehouden. 
Het  is  een  seer  cloeck  ende  iverich  man,  die  de  Compagnie  goede  diensten 
gedaenheeftendenochdoensoudeconnen,wanthem  vooreen  van  de  cloeckste 
zeevarende  lieden  houdende  sijn  die  de  Compagnie  heeft.  Derhalven  gelieve 
U.  E.  soo  denselven  eenichsints  te  bewilligen  is  ende  de  heeren  wel  gedient 
willen  sijn,  voorsz.  persoone  voor  andre  te  prefereren.  Met  dit  jacht  gaeteenen 
Marcelis  Michielsen  Bosbouwer,  welcke  een  tijt  lanck  op 'te\"lant  Cheylon 
gelegen  heeft.  De  heeren  sullen  van  hem,  Ceylon  aengaende,  geinformeert 
connen  worden. 

Hiermede,  erntfeste,  wyse,  voorsienige,  zeer  discreete  heeren,  sullen  desen 
eyndigen.  Godt  geve  U.  E.  na  hertelijcke  groetenisse  alles  goets.  Desen  25*^" 
December  anno  1615  in  Bantam. 

U.  E.  dienstwillege 

Jan  Pietersz.  Coen. 


11 


10.  —  5  JAN.   1616.  —  E  18. 

(PER  MAUEITIUS). 


1.  Dese  medegaende  sijn  copien  van  d'  onsen  geschreven  met  de  jachten  den 

Vooruit-    Groenen  Leeuw  ende  den  Witten  Beer.  Den  Leeinu  hebben  met  siinnen  last  als 

zicliton  in    .  111., 

dcnpoper-  jacht  d  adv\-so  afifgesonden  doordien  die  van  U.  E.  ons  ontbreecken,  ende  den 
handel,  j^^gy^  omme  de  resterende  last  van  't  schip  Gelderlant,  hetgene  van  de  geble- 
ven schepen  gebercht  is,  ende  't  volck  van  't  e\-landt  Mauritius  te  lichten.  De 
Heere  geve,  dat  se  in  salvo  costy  mogen  arriveeren  ende  behoede  de  gennerale 
Compagnie  voor  meerder  ongeval !  't  Sedert  en  hebben  van  U.  E.  geen  andere 
schepen  noch  advise  vernoomen,  hoewel  nae  onse  gissinge  lange  hier  hadden 
connen  ende  oock  behooren  te  wesen.  Met  den  commandeur  Brouwer  hebben 
de  heeren  geadviseert,  dat  dit  jaer  geen  andere  schepen  dan  Rotterdam  had- 
den te  verwachten,  maer  alsoo  daernaer  per  't  jacht  den  Beer  ende  d'  andere 
schepen  een  weynich  geit  bequamen,  ende  daer  beneffens  verstonden  het 
groot  ongeval  de  gennerale  Compagnie  wonderbaerlijck  aen  't  e\laiidt  Mau- 
ritius overcomen,  soo  resolveerden  noch  een  schip  te  senden,  eensdeels,  omme 
de  gennerale  Compagnie  een  we}-nich  te  soulageren,  ende  ten  anderen,  opdat 
de  rijcke  goederen  in  een  schip  alleen  niet  souden  avontujren,  gelijck  mede, 
dat  d'  Engelsen  andermael  alle  de  peper  niet  over  souden  brengen  ende  U.  E. 
sonder  bh'ven  sitten,  niettegenstaende  seer  wel  considereren  sulcx  swaer  om 
doen  soud  vallen,  het  geit  hoochnoodich  van  doene  hadden,  den  peperseer 
diere  mosten  coopen  ende  ons  wederomme  niet  alleene  hier,  maer  oock  in  de 
Molucos,  Amboyna  ende  Banda  seer  benouwen  souden.  Dese  resolutie  ge- 
noomen  sijnde,  hebben  datelijck  d'  Engelsen  alle  den  peper  ondercocht  die 
voorhanden  was,  terw\'le  den  pangoran  van  onsent  wegen  daer  om  schuit 
gevangen  hadde  haeren  man  die  hun  peper  moste  leveren,  ende  dat  a  20  re- 
alen de  10  sacken,  jae  ten  laesten  isser  oock  een  weynich  gecocht  a  2^  real 
de  sack,  welck  ons  een  seer  hoge  prijs  dunckt  te  sijn.  Doch  't  en  waere  ons 
niet  mogelijck  geweest  part\-en  by  den  anderen  te  cr\gen,  daeromme  hoopen 
hetselvige  niet  qualijck  sal  worden  genoomen,  maer  aengenaem  sijn.  Waren 
de  Beeren  recht  door  van  de  Cabo  herwarts  aen  ende  niet  binnen  Madagascar 
doorgeseylt,  gelijck  d'  Engelse  jachten  deden  die  sy  aldaer  rescontreerden 
ende  4  maenden  voor  hun  alhier  ariveerden,  het  soude  U.  E.  een  groot  stuck 
gelts  geproffiteert  hebben.  D'  Engelsen  hadden  haer  schip  (welck  hier  7  a  8 
maenden  gelegen  heeft)  halff  geladen  eer  wy  begosten,  ende  noch  hebben 


5  Jan.  loK).  163 

hun  't  voordeel  affgesien,  jae  hacr  alsoo  benauwt,  dat  genoech  te  doen  hebben 
gehadt  haer  schip  vol  te  laden  met  peper  die  ten  minste  10  peicento  vervalst 
is,  daer  anders  per  avontu\re  met  hetgeene  van  Priaman  verwachten  noch 
weleen  schip  geladen  souden  hebben,  hoewel  voor  desen  andere  gissinge 
maeckten.  Al  ware  het,  dat  desen  peper  omme  d'  Engelsen  te  ondercruypen 
soo  diere  niet  gecocht  en  hadden,  ofFom  beter  te  seggen,  al  en  waren  hier  geen 
Engelse  geweest,  soo  souden  evenwel  tot  dien  prijs  ende  hoger  gecocht  moe- 
ten hebben,  off 't  en  ware  niet  mogelijckgeweestdeseschepentedepescheeren. 
Want  alsoo  het  dit  jaer  geen  cleen  gewas  geweest  is,  was  hier  wejnich  peper 
b\'  der  hant,  maer  de  meeste  part  verde  in  't  geberchte,  vanwaer  in  Februari 
ende  Martii,  als  de  rivieren  door  de  regcntijt  groot  sijn,  met  prauwen  hier  ge- 
bracht ende  aen  de  Chinnesen  tegen  17  a  18  realen  de  10  sacken  gemeynlijck 
vercocht  wort,  gelijck  verleden  jaer  (doen  het  een  groot  gewas  was)  selffs  een 
goede  pertye  uut  noots  halven  a  18  realen  vercocht  hebben.  Ende  alsoo  die 
lieden  die  in  't  landt  haer  peper  ophouden  als  nu  redelijcken  prijs  conden 
becommen,  ende  de  Chinnesen  hun  arbe\"tsloon  mochten  verdienen,  hebben 
de  lieden  hun  peper  vercocht  ende  de  Chinnesen  deselve  in  haeste  verde  uut 
het  landt  gedragen,  terwyle  het  noch  drooch  weder  was. 

Voor  desen  hebbe  U.  E.  geadviseert  hoe  dit  cleen  gewas  ontrent  .'30.000 
sacken  opbrengen  soude.  Sulcx  was  de  meninge  van  de  principaelste  coop- 
luyden  ;  maer  nu  bevinde  dat  soo  w)"  als  d' Engelsen  airede  omtrent  35.000 
sacken  b\'  den  anderen  hebben  gecregen  ende,  na  men  se\t,  soo  souder  in  't 
verste  gebrechte  noch  wel  5  a  10.000  sacken  sijn.  Het  groot  gewas  heeft  ver- 
leden jaer  ontrent  130.000  sacken  opgebracht.  D'opinie  is,  dat  het  toecomende 
jaer  niet  min  sijn  sal.  Aen  't  gene  gedaen  hebben,  can  U.  E.  lichtelijck  consi- 
dereren  hoe  licht  om  doen  soud  sijn,  d'Engelsen  te  prevenieren  ende  jaerlicx 
70  a  80.000  sacken  peper(daermede  de  heeren  hun  matteren  connen)  te  laden, 
als  U.  E.  ons  op  voorraet  van  geit  ende  behoorlijck  capitael  verslet,  dew}le 
sulcx  verleden  jaer  sonder  geit  gedaen  hebben;  maer  duchte  alsoo  niet  meer 
geschieden  sal.  Daeromme  bidde  U.  E.  opd'eens}de  te  considereren,  wat 
schade  de  Compagnie  geschiet  is,  dat  geen  geit  gesonden  en  hebben,  ende 
wat  voordeel  gedaen  can  worden,  als  w)'  met  goede  part\e  geit  ende  behoor- 
lijcke  sorteringe  cleden  op  voorraet  versien  worden.  Den  peper  hebben  ver- 
leden jaer  tegen  geit  a  12  realen  de  1 0  sacken  aengerekent,welcke  met  cleden 
omtrent  5  realen  compt  te  staen,  ende  nu  hebben  se  a  20  ende  22i  moeten 
coopen.  Hadden  w)-  geit  gehadt,  datelijck  souden  U.  E.  daervooren  een  rijck 
retour  schoone,  rouwe  syde  laeckenen  ende  andere Chinnese  waeren  gesonden 
hebben.  De  Chinnesen  handel  souden  toecommende  jaer  in  soo  schoonen 
fleur  gebracht  hebben,  als  de  Spangiaerden  deselve  in  Manilhasijn  hebbende. 
Ware  het  in  een  tre\n  geraeckt  ende  ons  dessej'n  door  U.  E.  niet  verhindert 


164  5  Jan.  1616. 

geworden,  \v\-  en  souden  dan  aen  geen  Bantam,  Pattana,  Sangora  noch  andere 
plaetsen  gebonden  wesen,  maer  de  Chinnesen  handel  alsdan  connen  stabi- 
leeren,  waer  selffs  souden  mogen  begeeren. 

2.  De  heeren  clagen,  dat  van  de  forten  excessivelijck  last  hebben  ende  d'En- 

Beont-     rrelsen  groote  retouren  becommen.  Voorwaer  U.  E.  clachte,  miin  heeren,  be- 
woording    DO  '        J  ' 

vauklach-  tuycht  U  faulten  veel  grooter  te  sijn  dan  alle  de  gebreecken,  die  hun  dienaeren 
Be\vind-  alhier  begaen  off  oock  opgeIe\t  connen  werden,  hoewel  nochtans  bekennen 
hebbers,  moeten,  dat  d'onse  alhier  veel  ende  groot  sijn.  Hadde  U.  E.  geit  gesonden, 
meest  alle  de  retouren,  die  d'  Engelsen  gecregen  hebben,  waren  U.  E.  met  de 
genade  Godts  geworden,  daer  nu  ter  contrarie  Godes  straffe  gecregen  hebben 
ende  onse  dilligentie;  arbejt,  moyten  ende  peryckel,  daerinne  ons  om  U.  E. 
welstants  wille  gestelt  hadden,  niet  en  heeft  connen  helpen.  Geit  is  niet  dan 
een  doot  lichaem  off  metael,  welck  van  sich  selffs  gants  niets  vermach,  maer 
soo  een  behulp  is,  gelijck  sijn  d' instrumenten  die  eenen  arbeyder  off  ingin- 
nieur  gebruyckt.  Hiermede  wil  ick  seggen,  soo  de  heeren  bequame,  experte 
lieden  in  Indien  sonden,  dat  haer  staet  met  we}-nich  geit  wel  gemeyncteneert 
ende  niet  min  gedaen  soud  worden  dan  een  ervaren  werckmeester  met  geringe 
instrumenten  doet,  off  een  goet  schryver  met  een  quae  penne.  Maer  dewyle 
U.  E.  geen  van  beyde  wel  besorcht,  een  deel  brodders  sonder  instrumenten 
in  Indien  senden,  can  lichtelijck  geconsidereert  worden  niet  mogelijck  en  is 
dat  iet  goets  gedaen  can  worden.  Jae,  al  waere  het,  dat  men  d'onvaerne  goede 
instrumenten  ende  materie  gave  ofte  een  prodige,  ende  d' onwetenden  veel 
geit,  wat  soud  het  baten.  Is  de  Compagnies  cappitael  niet  bastant  (gelijck  de 
heeren  den  directeur  van  Berchem  in  plaetse  van  geit  te  senden  antwoordende 
sijn)  omme  te  fournieren  hetgene  tot  de  negotie  alhier  geeyscht  wort,  waerop 
sijn  de  heeren  hun  dan  onderwindende  voor  de  gennerale  Compagnie  alleene 
te  incorporeren  ende  verseeckeren  d'alderovertreffelicxste  negotie  van  de 
geheele  werelt,  ende  dat  tegen  soo  een  monerck  als  de  magistext  van  Span- 
gien  is,  ende  tegen  d'ondercruypinge  van  d' Engelsen?  Soo  het  capitael  niet 
groot  en  s\-,  hoe  connen  de  proff\'ten  van  den  handel  groot  wesen?  Sijn  de 
proffyten  cleen,  waermede  sullen  de  heeren  dan  verwinnen  d'excessive  groote 
oncosten  van  soo  heerlijcke  vlooten  als  uytsendende  sijn,  ende  van  deswaere 
oncosten  die  jaerlicx  in  de  Molucos,  Ambo)-na  ende  Banda  gedaen  worden  ? 
Dit  alles  meene  ick,  dat  u\-t  de  negotie  commen  moet.  Hebben  de  heeren 
andere  fmantie  gevonden  off  mede  gout  ende  silvermijnne  gecregen,  daten 
weten  wy  niet.  Daeromme  gelieve  U.  E.  niet  vreemt  te  duncken,  dat  voorge- 
slagen hebben  dat  hun  capitael  in  Indien  700.000  realen  stercker  behoort  te 
sijn,  ende  dat  jaerlicx  1.200.000  realen  tot  imploy  van  jaerlicxe  retouren 
diende  gesonden,  off  sooveele  als  jaerlicx  aen  retouren  begeeren,  want  ons 


öjAX.  1616.  165 

dochte,  dat  anders  niet  uytgevoert  can  werden  hetgene  byderliant  nemen- 
de sijn. 

Voor  dees  tijt  en  sullen  niet  particulariseren,  waerinne  soo  grooten  capitael 
geimplo)-eert  can  worden,  maer  daerop  alleene  vragen,  wat  capitael  onder 
de  Spaanse  jurisdictie  in  dese  quartieren  in  trafficcjue  gebruyckt  wort,  item 
hoe  sterck  het  capitael  van  de  gennerale  Nederlantse  Compagnie  ende  d'  En- 
gelse Compagnie  is,  gelijck  mede  hoeveel  dese  3  capitalen  t'  samen  bedragen. 

Is  de  meninge  van  de  heeren  geweest,  dat  men  hier  soo  grooten  ambrasse- 
ment  niet  soude  doen,  waeromme  hebben  d'ordre  niet  gegeven  ende  ons  daer- 
van  niet  verwitticht  ?  Want  soo  U.  E.  desse}'n  alleene  geweest  is,  dat  men  met 
alle  de  schepen,  die  gesonden  hebben,  trachten  soude  haer  ladinge  van  den 
v)-ant  te  halen,  soo  behoorden  onder  correctie  daervan  adv\-se  te  geven,  opdat 
de  saecken  daernaer  hadden  mogen  dirigeren,  want  met  steen  halen  ende 
fortificeeren  geen  retouren  te  becommen  sijn,  ais  de  negotie  daerbeneffens 
niet  voldaen  ende  op  den  V3ant  niet  geattenteert  wort. 

Het  is  seecker,  dat  de  v\ant  voor  gehadt  heeft  met  sijnne  macht  u\t  Manilla 
op  Molluco  een  inval  te  doen,  maer  de  versamelinge  van  onze  macht  aldaer 
heeft  de  hare  binnen  doen  blyven,  ende  beyde  in  haer  selven  geconsumeert. 
Ware  U.  E.  capitael  soo  groot  geweest,  dat  men  interim  de  machten  op  den 
anderen  gesien  hebben  de  negotie  hadde  connen  voldoen,  ick  meene  dat 
d'  oncosten  wel  r\xkelijck  beter  souden  sijn,  ende  soo  men  daerenboven  onse 
macht  in  des  vxants  wech  gehouden  hadde,  omme  niet  alleene  de  Mokicos 
tegen  den  vxant  te  maincteneren,  maer  hun  den  Chinnesen  handel  oock  te 
beletten,  late  my  voorstaen  dat  de  gennerale  Compagnie  daermede  lange  ge- 
floreert  soude  hebben,  daer  nu  haer  cleen  capitael  in  forten  ende  \dele  schepen 
besteet  is.  W)-  dessegneren  de  tocht  op  Poulowa)-  gedaen  sijnde  met  de  macht 
na  Manilla  te  gaen.  Het  can  gebeuren,  dat  ons  desseyn  beter  dan  Witterts  uyt- 
compste  gelucke,  maer  soo  de  Spanjaerden  ende  Chinnese  joncken  binnen 
blyven,  gelijck  w}-  verstaen  dat  verleden  jaer  gedaen  hebben,  wie  sal  het  dan 
langst  harden,  bidde  ick  U.  E.,  soo  de  heeren  ondertusschen  met  een  groot 
capitael  den  Chinnesen  handel,  alsoock  die  van  de  Custe  aen  haer  niet  en 
trecken  ende  incorporeren  ? 

3.  De  stabilatie  van  eenen  rendevous  is  een  van  de  principaelste  oorsaecken, 

Eendez-  dacromme  na  Jamb)'  gesonden  hebben,  vermits  hieromtrent  geen  plaetse  ge- 
occupeert  can  worden  dan  met  onwille  van  die  van  Bantham.  De  e}"gent- 
lijcke  plaetse  dient  vercoosen  te  worden  na  den  e}-sch  van  't  geene  daermede 
voor  hebben  ;  te  weten,  soo  men  dissegneert  een  collonie  te  planten,  rende- 
vous off  een  hoofdplaetse  te  stabileren,  den  stapel  van  den  peper  ende  Chin- 
nesen handel  aldaer  te  trecken,  dient  sulcx  binnen  de  straet  niet  te  geschieden. 


VOUS. 


16(1 


ÖJaN.   Ibló. 


Wil  men  den  Chinncsen  handel  nalaten  ende  voor  deselve  een  ander  plaetse 
omtrent  het  vaste  landt  van  Jhoor,  de  custe  van  Cotchin  China,  China  off 
Manilla  begrypen,  soo  soude  het  in  de  straet  wel  connen  geschieden;  den 
peperhandei  mede  separerende,  souden  ons  per  avontuere  wel  connen  be- 
helpen omtrent  de  vlacke  hoeck  off  inbocht  van  Sumatra.  W)'  verwachten 
dagelicx  retour  ende  bescheet  van  Jambi ;  soo  haest  eenige  bescheet  van  Jamb)- 
becommen,  sullen  hiervan  breeder  handelen,  ende,  soo  haest  een  jacht  daer- 
toe  gebruycken  mogen,  alle  omliggendende  plaetsen  laeten  visiteeren,  opdat 
met  fondament  spreecken  mogen.  De  stabilatie  van  een  rendevous  off  hooft- 
plaetse  is  een  van  de  nootüjckste  saecken,  welcke  vooreerst  wel  b)-  der  hant 
diende  genomen  te  worden  soo  de  heeren  na  de  stabilatie  van  eenen  staet 
sijn  trachtende,  maer  nu  alles  in  forten  gespcndeert  is,  geen  geit  en  hebben 
tot  fourniment  van  dispence  ende  imploy  van  een  cleen  retour,  noch  oock 
sooveel  nootlijckheden  niet,  dat  men  de  schepen  ende  forten  behoorlijcken 
versien  can,  en  weten  w_\"  niet,  waertoe  de  heeren  noch  meer  dispense  willen 
doen,  off  wat  in  dese  plaetse  souden  willen  reserveeren.  Aan  U  selven,  mijne 
heeren,  dependeert  des  Compagnies  welstant.  Connen  de  heeren  neffens  de 
heerlijcke  macht  van  schepen  een  groot  capitael  van  geit  senden,  ende  dat 
jaer  op  jaer  vergrootten  tot  de  somme  vooren  verhaelt,  off  sooveele  als  U.  E. 
discretie  zal  vinden  te  behoorcn,  alles  sal  U.  E.  alsdan,  laete  ick  my  voor- 
staen,  van  sich  selffs  met  meerder  gemack  geworden,  't  En  salaen  geen  plaetse, 
rendevous  off  retouren  gebreecken.  Waren  w\-  soo  geluckich,  dat  eens  alsul- 
cken  capitael  mochten  becommen  als  onse  voorsaeten  hebben  gehadt,  ver- 
trouwe, dat  de  heeren  eenen  lust  aen  de  retouren  souden  sien  ende  van  ons 
Vülcommen  contentement  hebben.  Met  de  mannelijcke  genoomen  resolutie 
hoopen  w}-  de  nagelen,  nooten  ende  foelie  voor  de  Compagnie  te  maincte- 
nercn;  sulx  doende,  wat  resteerde  dan,  om  U.  E.  voor  d'  ondercru_\-pinge  van 
d'  Engelsen  te  ontlasten,  als  den  peperhandei,  daerinne  met  capitael  licht  om 
matteren  sijn?  Waeren  wy  van  d'  Engelsen  ontslagen,  alles  soude  wel  wesen, 
maer  dewyle  de  heeren  hun  ontsien  recht  ende  natuyrlijcke  autoriteyt  tegen 
d'onredelijckheyt  ende  offentie  van  d'  Engelsen  te  gebruycken,  is  best  voor 
hun  geen  meer  wegen  te  bouwen,  maer  andere  expediënt  te  gebru}-cken. 
Voorwaer  d'  Engelsen  sijn  verde  in  voorbaet.  S\-  doen  ons  hier  alle  vilenie 
ende  offencie  aen  ende  clagen  over  ons  aen  haere  coninclijcke  Magiste\t,  ge- 
lijck  off  wy  haer  gewelt  aendeden. 


4.  Het  different  tusschen  Bantam  ende  Jacatra  is  noch  niet  geslist,  maer  een 

Bantam    tijt  lanck  stil  geweest,  ende  nu  weder  toenemende.  Soo  ick  my  nieten  bedriege, 

Jacatra.     mogen  de  heeren  wel  verseeckert  wesen,  dat  het  niet  dan  om  ons  te  doen  is. 

Dese  lieden  en  sijn  in  alles  niet  slecht :  gelijck  de  heeren  trachten  een  ver- 


Ladinjj. 


Ö  IaN.    1(1 16.  167 

seeckerde  plaetse  te  occuperen,  onime  op  geen  genade  van  Indiaenscheprincen 
te  leven,  maer  luin  van  haer  gewelt  te  ontslaen,  even  alsoo  is  desen  pangoran 
practiserende  omme  ons  in  toom  ende  dwanck  te  houden  endc  hem  van  ons 
te  verseeckeren,  want  ons  niet  geernc  van  hier  hadde,  ende  des  Compagnies 
macht  nochtans  ontsiet.  Den  biicff  van  Sijn  Excellentie  hebben  w}'  desen 
coninck  gegeven  met  het  metale  stucxken  ende  2  vergulde  roers  dacrby.  H)- 
geliet  hem  't  selve  seer  aengenaem  was,  ende  is  Sijn  Excellentie  daervaii 
hoochlijck  bedanckende. 

5-  Nevens  dese  gaen  de  facturen  van  de  cargasoenen  in  de  schepen  Mauritius 

ende  RoUi-r</i7 lil  geladen  ;  U.  E.  sullen  ons  in  conformite  van  deselve  gelieven 
te  creditteren,  adviserende  U  bevallinge  ende  bevindinge  van  alles,  opdat  ons 
daerna  mogen  reguleren.  Daer  is  een  goede  party  rouwe  syde,  .s3-de  laeckenen, 
benguyn  ende  porceleynnen,  welcke  alles  op  schuit  ende  met  b3-ecngeraepte 
middelen  met  veelc  mo_\"ten  b}'  den  anderen  gecregen  hebben,  jae,  een  part}- 
b\-kans  met  gewelt.  De  meeste  part  van  de  rouwe  s\-de  is  nae  onse  opinie 
schoon;  maer  hadden  w}-  met  geit  te  merclct  mogen  gaen,  souden  al  eenige, 
die  wat  groff  ende  rouw  van  draet  is,  met  de  groote  grove  banden  u>tge- 
monstert  hebben.  Dey  coop  hadden  w)-  op  d'  alderbeste  syde  a  177^-  reael  't 
picol  gemaeckt.  U.  E.  mach  vastelijck  gelooven,  soo  wy  geit  hadden  gehadt, 
ende  't  contract  uytvoeren  mogen,  dat  den  Chinesen  handel,  als  voeren  hebben 
gese\"t,  daermede  volcomentlijck  souden  hebben  gecregen.  Hier  waeren  cooi)- 
luydcn  gecommen,  die  voor  haer  hooft  alleen  30  a  40.000  realen  aen  schoon 
goet  hadden  gebracht  ende  lange  in  Maccau  gcnegotieert  hebben.  S)- presen- 
teren te  brengen,  wat  selffs  begeren.  Den  prijs  is  nu  wat  hooch.  Maer,  soo  den 
handel  met  alsiilcke  coopku'den  eens  in  tre_\n  geraeckte,  ick  houdc  voor 
seecker.  dat  soo  schoonen  goet  tot  goeden  pryse  soude  becommen,  als  de 
Spangiaerden  in  Manilla  doen.  Maer  dese  cleene  cramers,  die  in  China  haer 
geit  op  interest  ende  bodemerj-e  nemen  daermede  na  Bantam  ende  I'attana 
gaen  handelen,  moeten  dierder  vercoopen,  off  coniien  niet  behouden  blijven. 
Het  is  20  jacr,  dat  de  Compagnie  in  Indien  gehandelt  ende  na  den  Chinesen 
handel,  soo  men  seyt,  getracht  hebben,  ende  noch  geloven  de  treffelijcke  Chi- 
nesen niet,  dat  oprechte  cooplu}-den  sijn,  eade  een  gtooten  Chinesen  handel 
soecken  te  doen,  maer  om  buyt  uutcommen.  Daeromme  is  't  dat  alsnoch 
den  handel  niet  becommen  hebben,  maer  soo  hun  de  waerhe},-t  eens  verthoon- 
de,  den  handel  waere  ons,  ende  U.  E.  soude  door  Godes  genade,  als  op  den 
herfst  capitael  u_\-tsonden,  in  18  maenden  daervoren  retour  becommen  con- 
nen,  wel  te  verstaen  als  geraetsaem  vonden  in  Februar)- een  schip  ofifschepen 
van  hier  te  senden. 

Wy  hebben  oock  gescheept  een  pert\e  rouwe  poiIs\"de,  d'  welcke  niet  en 


168  5  Jan.  1616. 

weten  off  s\-  U.  E.  aengenaem  ende  clienstich  sal  sijn ;  derhalven  sullen  de 
heeren  gelieven  daerop  advy.se  te  geven.  W\'  sijn  genootsaekt  geworden  d' 
selve  op  schuit  aen  te  neemen,  maer  daer  en  sal  voor  naarder  ordre  met  geit 
geene  gecocht  worden.  Getwerende  syde  senden  mede  een  partye,  oock  op 
schuit  ontfangen,  doch  achte,  dat  eenige  van  d'  selve  wel  dienstich  wesensal, 
alsoo  niet  hart  gedrajt  ende  tamelijck  schoon  is.  De  s)de  laeckenen  sijn  almede 
op  schuit  van  quade  cleden  ende  in  mangelinge  van  andere  coopmanschappen 
gecocht;  porcele)n,  te  weten  meest  halve,  derde  ende  quadre  schotels  gaet 
hiermede  een  goede  part\e,  die  almede  op  schuit  hebben  moeten  aenneemen. 
S\-  sijn,  nae  ons  dunckt,  slecht  van  schilderde.  Niettegenstaende  't  groot  ver- 
lies welck  de  Chinesen  dit  jaer  daervan  gehadt  hebben,  soo  sullen  met  de 
naeste  joncken,  die  in  't  laetste  van  dese  maent  ende  February  worden  ver- 
wacht, noch  een  part\e  diergelycke  brengen,  welcke  op  voorraet  in  China 
gemaeckt  sijn  ;  maer  daerna,  soo  het  ons  aen  geen  geit  gebreeckt,  sullen  fijn 
ende  schoon  porceleyn  te  verwachten  hebben. 

6.  Met  dese  schepen  sijn  diversche  ondienstige  persoonen  overgaende,  van 

Ondien-    dewelcke  de  Compagnie  niet  dan  lasten  ende  schade  is  hebbende,  daeromme 

stiere 
personen,  willende  wel  gedient  sijn,  soo  e\'schen  de  heeren  dese  ende  diergelycke  niet 

meerder  te  senden,  maer  mogen  hun  by  d'  Engelsen  wel  laten gaen  ;  voorwaer 
ons  verdriet,  dat  soo  costelijcke  schepen,  als  dese  sijn,  met  alsulcke  persoonen 
geavontuyrt  moeten  werden.  Onder  andre  sijn  hier  twee  ondercoopluyden, 
welcke  geordonneert  sijn  sonder  gagie  over  te  vaeren  ende  U.  E.  haren  achter- 
stal te  verantwoorden  off  vergoeden.  D'eene,  Ellert  Ellertssen  genaempt,  op 
Bouton  gelegen  hebbende,  compt  ƒ2964  —  1  — 8  te  quade  ende  d' andre 
Jan  Ie  Mair,  wekken  op  Gammacanorra  gelegen  heeft,  compt  ƒ  1692  —  8  —  2 
aen  sijn  casse  te  cort,  gelijck  de  heeren  per  nevensgaende  reeckeningen  con- 
nen  sien. 

7.  Tegen  den  E.  Wemmer  van  Berchem,  directeur  over  de  Custe  Coromandel, 
Wemmer  gijn  hier  van  de  Custe  door  den  heer  Hans  de  Hase  diversche  schriftelijcke 
Berchem.   acten  van  qua  gouverne  ende  qua  comportement  off gedaene  faulten  gebracht ; 

ende  alsoo  omme  voorvallende  saecken  mede  niet  te  versuymen,  den  tijt  niet 
en  hebben  gehadt  omme  alles  behoorlijck  te  oversien,  is  b\-  den  raet  gearres- 
teert,  dat  men  ditto  persoon  met  sijnneboecken  ende  alle  questieusepampieren 
aen  U.  E.  ongedecideert  behoudens  sijnne  qualite  over  soude  senden,  te  meer 
tegens  de  goede  diensten  U.  E.  op  de  Custe  gedaen,  de  Compagnie  in  sijnnen 
tijt  in  den  coop  van  veele  cleden  door  onnachtsaemhe}"t  ende  onervarentheyt 
b)"kans  innumcrabile  schade  ende  grooten  ondienst  aengedaen  is,  gelijck  voor 
desen  soo  door  ons  als  de  Hase  geadviseert  is  ende  de  heeren  van  andre  mede 


5  Jan.  ld  16.  169 

wel  verstaen  sullen  hebben,  als  per  nevensgaende  pampieren  verneemen  con- 
nen.Den  directeur  accuseert  de  cooplieden,  ende  sijnne  coopluyden  beschul- 
digen hem  van  de  gedaene  faulten ;  wattcr  van  sy,  kenne  Godt,  maerin  efifecte 
is  blijckende,  datter  geen  behoorlijck  devoir  ende  de  Compagnie  seer  groote 
schade  aengedaen  is. 

Hiermede,  erntfeste,  wyse,  voorsinnige,  zeer  discreten  heeren,  sullen  desen 
e)-ndigen.  Godt  geve  U.  E.  na  hartelijcke  groetenisse  alles  goets.  Desen 
5Januar\-  anno  1616  in  Bantam. 

U.  E.  dienstwillige 

Jan  Pietersz.  Coen. 


11.  _   14  JAN.   1616.  —  E  20. 

iPER  MAURITIUS). 


1.  Dese  nevensgaende  gee}-ndicht  hebbende,  is  hier  op  den  5  stanti,  Godtloff, 

Aange-     met  cloeck  volck  wel  gearriveert  't  schip  Der  Veer.  De  Heere  wil  de  schepen 

schip.      den  Dolphijn,  den  Swarfen  Lecinv,  de  Bergcrboot  ende  Galliasse  met  een  goet 

capitael  ende  spoedicli  in  salvo  gele^xlen.  De  2  Engelse  schepen,  in  December 

1614  in-tgese}it,  sijn  hier  wel  5  maenden  voor  den  J rzUen  Beer  gea.rrWce[t. 

Van  d'andere  sijn  hier  den  8"^"  stanti  twee  schepen  aeiigecommen;  Godtgeve, 

dat  d'andere  wat  lange  mogen  tarderen.  Per  voorsz.  schip  hebben  van  Middel- 

burch  3  missiven  ontfangen,  gedateert  den  28  Januarii,  tl  Februarii  ende  18 

Martius,  gelijck  mede  eenen  anderen  van  dato  29  April  aen  d'  E.  heer  genne- 

rael  zaliger  geschreven,  waerinne  gesien  hebben  watter  met  de  gedeputeerde 

^  van  d'Engelsen  geconfereert  ende  gehandelt  is.  Hoe  haere  wercken  hun 

Verhou-    dessc\"n  in  dese  quartieren  vertoont  hebben,  is  U.  E.  lange  voor  desen  gead- 

dingtot    viseert,  ende  alsoo  door  onse  scrupule,  b\- U.  E.  irrcsolutie  op  dit  stuck  ver- 
de  Engel-  , 
scheu.      oorsaeckt,  de  vermetelhe}t  van  d'  Engelsen  op  't  hoochste  gecommen  was,  ja 

soo  groot,  dat  ons  uyt  Lua  en  de  Combello  geslagen  souden  hebben,  ware  haer 
macht  sufficiant  genoech  geweest  ende  sulcx  met  macht  niet  voorgecommen, 
soo  is  daerop  in  October  passato  by  d'E.  heer  gennerael  zaliger  ende  den  raet 
van  Indien  geresolveert  hetgene  U.  E.  nu  ordonnerende  is,  gelijck  in  onse 
voorgaende  hebben  verhaelt.  Voorwaer  de  heeren  sijn  aldaer  in  desen  onder 
correctie  geseyt,  off  haere  dienaren  alhier,  al  te  lanckmoedich  ende  coel  ge- 
weest. D'Indianen,  hoorende  het  pochen  van  d'  Engelsen,  de  vilipendie,  die 
ons  aendoen  ende  respect,  welck  hun  daertegen  waren  dragende,  sijn  daer- 
door  (ende  voornamelijck  die  van  Banda,  Poulowa_\',  Lua,  Combello)  soo  trots 
ende  vveerspannich  geworden  als  men  se  nu  siet,  welck  anders  niet  eens 
souden  hebben  derven  onderstaen;  nu  daer  is  airede  alsulcke  ordre  gestelt, 
dat  wy  hoopen  ende  vertrouwen  met  Godes  genade  de  generale  Compagnie 
van  den  handel  in  de  Molucos,  Amboj-na  ende  Banda  we!  meester  blyven 
sullen,  als  in  onse  voorgaende  verhaelt  is.  In  Amboyna  ende  Banda  sijn  tegen- 
woordichlijck  als  op  gaendewech,behalvede  fregatten  ende  schaloupen,  negen 
schepen,  te  weten  de  Hoopc,  Hoorn,  't  Wapen  van  Amsterdam,  Walcheren, 
Vlissingen,  den  Engel  van  Delft,  Amsterdam,  Der  Veer  ende  Ncptumts.  Daeren- 
boven  sijn  van  de  vijff  in  de  Molucos  wesende  twee  lange  voor  desen  naer 
Banda  gedestineert.  Met  d'  Indianen  is  het,  Godt  loff,  soo  verde,  dat  ick  achte 


14  JAX.  IblO.  171 

dit  jaer  seer  \ve\nich  ofi  geen  joncken  na  Ambo\na  endcBanda  sullen  varen. 
Wij  sijn  liier  als  totjacatra  seer  instantelijckaengesocht  geworden  om  eenige 
brieven  van  adres  op  Ambo}na,  soo  door  particulieren  als  des  pangorans 
volck,  maer  hebben  siilcx  te  doen  gants  ongeraden  gevonden,  ende  't  selve 
resolutelijck  gewevgert.  D' Engelsen  hebben  tegenwoordig  vier  schepen  ende 
twee  schaloupen,  daermede  dreygen  innewaerts  te  gaen.  S}'  laeten  verluyden, 
dat  Pouloway  hacren  coninck  opgedragen  is,  ende  dat  in  xA.mboyna  ende  Banda 
in  spijt  van  ons  willen  ende  negotieren  sullen,  doch  ick  verstae,  dat  geerne 
een  van  de  nieuwe  gecommen  schepen  datelijck  met  peper  wederomme  souden 
senden,  gelijck  voor  desen  deden;  maer  het  is  haer  beleth.  Hadde  U.  E.  ons 
met  contanten  versien,  houde  voor  seecker  dat  meest  alle  de  retouren  die  de 
twee  jonckste  jaeren  na  Engclandt  sijn  gegaen,  degennerale  Compagnie  sou- 
den geworden  sijn  ;  want  alles  is  overal  t' onsen  besten  geweest;  soo  noch  geit 
genoech  becommen,  sullen  de  heeren  toecommende  jaer  verneemen,  wat  wy 
connen  doen,  ende  ick  en  twijffle  niet,  off  U.  E.  sal  met  Godes  genade  een 
goede  vloot  schepen  met  een  groot  retoer  geworden.  Derhalvcn  versoecke, 
dat  U.  E.  gelieve  niet  op  te  houden  van  jaerlicx  een  groot  capitaelaen  contant 
ende  d'ontbooden  coopmanschappen  te  senden  (want  anders  wederomme  in 
groote  miserie  souden  geraecken)  niettegenstaende  het  groot  verlies  welck 
de  heeren  aen  Mauritius  hebben  gehadt  ende  'tcleene  retour,  welck  nu  sen- 
dende  sijn. 

3.  Acht  dagen  naer  het  vertreck  van  den  Groenen  A^r«jc;  van  Jhoor  verstaen 

Malakka.  hebbende  als  dat  van  den  v}-ant  ses  treffelijcke  schepen  voorMallacca  waeren 
leggende,  is  den  Neptuntis  datelijck  na  de  vloote  gesonden  met  ordre  aen  d'  E. 
heer  admirael  ende  raet,  dat  datelijck  des  v}ants  schepen  voor  Mallacca  sou- 
den attacqueren  ende  vernielen,  eer  in  Sincapoura  nae  de  craecken  van  Mac- 
cau  souden  gaen  leggen,  hetwelcke  alsoo  naergecommen  is.  VoorMallacca 
hebben  gevonden,  geslagen  ende  vernielt  twee  geweldige  gallioenen  ende 
een  craecke  van  oorloge,  gelijck  U.  E.  door  medegaende  missiven  can  sicn. 
Die  van  Maccau  hoopen  met  Godes  hulpe  mede  wel  te  becommen.  Soo  de 
Heere  sijn  genade  geeft,  als  wy  verhoopen,  conde  wel  gebeuren  dat  cort  nae 
dese  noch  een  schip  met  een  goet  retour  depescheerden.  Voorsz.  vyants  sche- 
pen sijn  4  sterck  geweest  ende  was  het  vierde  omtrent  14  dagen  voor  de  comste 
van  d'  onsen,  tegen  d'  armade  van  den  coninck  van  Atchijn  slaech  sijnde, 
alsoo  den  brant  in  't  cru\t  geraeckte,  gesprongen  ende  vergaen.  Dit  sijn  de 
selvige  schepen  daertegen  d'  Engelsen  in  Suratte  al  vluchtende  slaech  sijn 
geweest,  gelijck  mede  in  de  straet  van  Mallacca  de  schepen  den  Leeiizv  tiiet 
Pylen  ende  Der  Goes,  als  in  onse  voorgaende  in  passant  aengeroert  is.  Aen 
grooten  roem  te  dragen  en  gebreeckt  het  d'  Engelsen  niet.  't  Is  waer,  dat  in 


172 


14  Jan.  1616. 


Suratte  eenige  schepen  vernielt  hebben,  maer  voor  dese  schepen  van  oorloge 
moeten  sy  vluchten,  ende  't  schip  de  Salomon,  daermede  Lucas  Anthonissen 
van  Pattana  gecommen  was  om  nae  de  Custe  te  gaen,  en  dorst  hem  in  de 
straet  van  Mallacca  niet  begeven,  maer  is  gepasseert  terwj-len  d'  onsen  met 
den  vyant  besich  waeren.  Voorgemelde  4  schepen  sijn  van  den  vyant  na  Ma- 
nilla gedestineert  geweest.  Door  de  gevangenen  hebben  verstaen  dat  hun 
secours  van  Nova  Spangien  aldaer  gearriveert  was,  doch  hoe  sterck  van  sche- 
pen off  volck  en  weten  niet,  maer  hoopen  hun  mede  wel  vinden  sullen. 

4.  Hoe  goeden  aparentie  datter  in  Jamby  is  om  menichte  van  peper  te  be- 
Jambi.      commen,  als  van  geit  ende  lichte,  vlackgaende  jachten,  groot  tusschen  30, 

50  a  100  lasten,  van  U.  E.  worden  versien,  connen  de  heeren  aen  medegaende 
missive  van  Abraham  Sterck  vernemen.  Dagelicx  sijn  wy  een  pert)-e  peper 
ende  breeder  bescheet  van  daer  verwachtende,  hetwelcke  de  heeren  t'sijnner 
tijt  oock  geworden  sal. 

5.  Soo  U.  E.  nu  gelieve  ons  van  alsulcke  jachten  ende  met  geit  te  versien. 
Bantam,    sullen  niet  alleene  d'  Engelsen  ende  andere  Europische  natie  u\t  liet  vaer- 

water  connen  crygen,  maer  desen  pangoran  mede  tot  redenen  dringen,  waer- 
uut  consequentelijck  oock  een  goede  rendevous  ende  verseeckerde  plaetse 
met  gemack  becommen  can  worden.  Derhalven  bidde  de  heeren  hierop  wel 
rypelijcken  te  willen  letten.  Voor  desen  hebben  geadviseert,  hoe  de  furie  ende 
toorne  van  den  pangoran  over  't  aensoecken  van  Jamby  affgestaen  ende  ge- 
passeert  hebben.  Nu  schijnt  het  van  verde,  dat  h}"  onderstaen  wilt  met  stree- 
linge  off  goethejt  ons  een  strick  om  den  hals  te  werpen,  als  te 'weten,  dat  hy 
handelen  wilt  om  met  den  anderen  eenige  onderlinge  verbintenisse  te  mae- 
cken;  dan  het  sal  sijn  tijt  moeten  hebben,  want  hoeseer  w\-  daertoe  genegen 
sijn,  dies  te  apstrecker  moeten  ons  houden. 

6.  Belangende  de  Nederlantse  Francoisen,  die  met  dr)-  schepen  herwaerts 
Le  Maire.  sullen  commen,  w)-  en  sullen  niet  laeten  tegen  hun  te  doen,  hetgeene  moge- 

lijck  wesen  sal.  Den  handel  in  de  Molucos,  Ambo)-na  ende  Banda  connen 
hun  wel  beletten,  maer  den  opcoop  van  peper  can  haer  sonder  geit  niet  belet 
worden.  Daeromme  dienen  de  heeren,  als  vooren,  geit  te  senden ;  soo  sullen 
haer  uyt  het  vaerwater  wel  crj-gen. 

Als  het  jacht  den  Dolphijn  sal  wesen  gearriveert,  sullen  't  selve  soo  haest 
eenichsins  mogelijck  wesen  sal  wederomme  met  sijnne  last  per  cost\-  depe- 
scheren  ende  het  scheepsvolck  daerop  laten.  De  monsters  van  de  indigo  be- 
commende,  sullen  met  d'  instructie  daerbj-  na  de  Custe  gesonden  worden. 
Alle  schepen  sullen  voortaen  volgen  U.  E.  ordre  egualijcken  met  costelijcke 
goederen  worden  geladen. 


14  Jan.  1616.  173 

Met  het  W'npcn  vun  xhnstcrdam  ende  d' andere  schepen  hebben  diverse 
nootlijckheden  ontfangen,  maer  U.E.  heeft  se)len,  seyldoeck  ende  loot  ver- 
geten. Derhalven  sullen  ons  gelieven  metten  eersten  daervan  te  versien,  ge- 
lijck  mede  met  alle  de  nootlijckheden  welcke  door  den  heer  generael  zaliger 
particLilierlijck  geeyscht  sijn.  Tot  musquetcogels  hebben  hier  loot  moeten  coo- 
pen  a  5  realen  't  hondert,  gelijck  voor  desen  het  iser  deden  a  6  ende  7  realen 
't  hondert. 

7.  D'\v}'le  op  de  procedures,  by  d' Engelsen  verleden  jaer  in  Ambo}'na  ende 

Insinuatie  Banda  begaen,  b\-  d'  E.  heer  gennerael  zaliger  ende  raet  van  Indien,  als  geseyt 
Engel-  hebben,  geresolveert  is,  d'  Engelsen  met  gewelt  van  de  Molucos,  Amboj-na 
schen.  gndg  Banda  te  weeren  ende  dienvolgende  alsulcke  ordre  oock  gegeven  is, 
hebben  \vy  met  advijs  van  den  presenten  raet  goet  gevonden,  eer  d' Engel- 
sen, die  hier  tegenwoordelijck  met  4  schepen  ende  twee  schaloupen  sijn  leg- 
gende, innewaerts  verseylen,  haerlieden  in  't  generael  een  schriftelijcke  insi- 
nuatie te  geven  conforme  nevensgaende  copye,  opdat  hun  niet  en  souden 
hebben  te  beclagen  als  met  de  wapenen  aengetast  worden,  b)-aldien  niet 
desisteren  andre  attenten\' onser  prejuditie  op  de  Molucos,  Ambo)na  ende 
Banda  te  doen.  D'  insinuatie  is  dienvolgende  oock  gegeven  ende  hare  overste, 
hier  residerende,  se}-de,  dat  hy  sijnnen  raet  daerop  soude  vergaderen  ende 
ons  sehriftelijcke  antwoorde  geven ;  soo  d'  selve  voor  't  sluy ten  van  desen  be- 
comen,  sal  't  selve  hier  nevens  gaen.  U.E.  sy  versekert,  dat  ons  met  geen 
schriften  noch  praetjens  weder  sullen  houden  noch  abuseren,  maer  dat  met 
de  saecke  voort  sal  worden  gevaren  byaldien  s\-lieden  niet  en  dessisteren. 
Derhalven  vertrouwen  volcomelijck,  dat  U.  E.  alsnu  van  de  negotie  in  de  Mo- 
lucos, Ambo\-na  ende  Banda  in  d'  een  off  d'  ander  voegen  wel  meester  sullen 
blyven. 

Vermits  het  eenige  dagen  soo  quaden  weder  geweest  is  dat  men  geen 
peper  en  heeft  connen  laden,  sijn  de  schepen  daarvoor  eenige  dagen  getar- 
deert.  Derhalven  bidde  U.  E.  andermael  dat  eens  in  tijts  met  capitael  mogen 
werden  versien,  opdat  den  peper  op  voorraet  ende  niet  meer  tot  soo  exces- 
siven  pr\-se  worde  gecocht,  ende  de  schepen  vroech  vertrecken  mogen. 

Hiermede,  erntfeste,  wjse,  voorsinnige,  zeer  discrete  heeren,  sullen  desen 
eyndigen.  Godt  geve  U.  E.  na  hartelijcke  groetenisse  alles  goets.  Desen 
14  Januar)-  anno  1616  in  Bantam. 

U.  E.  dienstwillige 

Jan  Pietersz.  Coen. 

Het  antwoort  van  d'  Engelse  gaet  nevens  desen. 

Alsoo  nu  van  't  schip  den  ZTw^'-^/rww  ZJf//?  vier  mannen  aen  landt  geboyt 


174  14  Jan.  1616. 

gelevert  sijn  dewelcke  tegen  de  overiclie\t  met  eenen  schieman  die  op  Mauri- 
tius gerecht  is  geconspireert  hadden  omme  deselve  te  vermoorden  ende  met 
het  schip  door  te  gaen,  soo  sijn  daervan  terwyle  gebesoigneert  worde  omme 
de  saecke  aff  te  doen  de  drie  na  genomineerde  by  nacht  uut  d'  e)"sers  ge- 
broocken  ende  by  d'  Engelse  geloopen.  Wy  hebben  se  wederomme  geeyscht, 
maer  wierde  van  d'  Engelse  capitej'n  eerstmael  geantvvoort  dat  daervan  geen 
kennisse  en  hadde,  ende  naermaels  dat  waer  was  dat  voorsz.  persoonen  om- 
trent 24  uren  in  hun  schip  dat  den  ....')  deses  na  Engelandt  gese)-lt  is,  ge- 
weest waeren,  maer  den  cappitej-n  had  hun  wederom  doen  vertrecken,  in 
voegen  ontvvijffelijcken  is  off  sijn  voorsz.  conspirateurs  int  eene  schip  off  't 
ander  onder  hun  vleugelen  schuylende.  B\' dese  gaet  coppj-e  van  haere  be- 
l}-denisse,  als  oock  verclaringe  dat  binnen  een  van  d' Engelse  schepen  sijn 
geweest.  In  Bantam  adi  15  ditto. 


COEN. 


Albert  Theunisz.  van  Coninkxbergen,  bosschieter. 
Dirck  Anthonisz.  van  Delft,  bootsman. 
Willem  Jansz.  Bleyburch,  bootsman. 


')  De  datum  is  onleesbaar. 


12.  —  :U  Maakt  löló.  —  D  301. 

(PER  DOtTHIJN). 


1.  Met  de  schepen  den  Groenen  Leemv,  Witten  Beer,  Rotterdam  ende  Mauri- 

Gebrek  fus,  welck  Godt  nevens  dese  in  salvo  gelieve  te  gele)'den,  hebben  U.  E.  jonck- 
tautcn.  ^tc  missive  ten  deele  beantwoort  ende  daer  beneffens  den  staet  ende  stant  van 
Indien  geadvyseert,  ende  dewyle  de  heeren  in  geringe  saècken  soo  sorchviil- 
dich  ende  puntuael  sijn  geweest,  dat,  Godt  beter  't,  vergeten  hebben  geit  te 
senden,  ende  soo  onachtsaem,  dat  niet  eens  geconsidereert  is,  als  ophouden 
cappitael  te  fournieren,  dat  nootlijcken  alsdan  de  retouren  mede  moeten  ge- 
breecken,  hebben  \v\-  ons  veel  larger  geextendeert,  dan  't  wel  behoorde  ende 
ons  selffs  lieff  was,  in  't  verhael  hoe  sober  van  gelde  sijn  ende  hoe  grooten 
inmunerabele  schade  de  gennerale  Compagnie  daerdoor  is  lydende,  ommede 
heeren  tot  senden  van  cappitael  te  bewegen.  Vreemt  sonde  het  de  werelt  ge- 
docht hebben,  dat  de  scheepen  Amsterdam  ende  Mauritius  leedich  tenigge 
waren  gesonden,  om  geit  te  halen.  Maer  ick  segge  U.  E.,  dewyle  dese  scheepen 
in  Indien  ondienstich,  niet  dan  een  verlet  en  sijn  ende  de  Compagnie  daervan 
niet  dan  last  heeft,  dat  soo  grooten  per\ckel  niet  geloopen  souden  hebben, 
als  hier  in  't  lant  met  heen  ende  wederzej'len  te  vergeeffs  wel  doen;  ende  alsoo 
weynich  danck  weten,  wat  men  hier  oock  doet,  ja,  al  ware  het,  datby  manier 
van  spreecken  bergen  conden  versetten,  soo  datelijck  daerby  geen  rijcke  re- 
toeren  oversonden,  't  en  soude  by  veele  al  niet  geacht  worden.  Daeromme 
gelieve  de  heeren  onse  passie  ten  besten  te  nemen,  want  wie  en  soude  het 
niet  beweegen,  siende  al  sijn  arbejt  door  ander  lieder  manckement  vernieticht 
worden?  Het  opcoopen  ende  incoopen  van  retoeren,  als  geit  hebben,  is  een 
van  onse  geringste  lasten  ;  maer  de  patientie,  welck  hebben  met  eenen  staet 
te  stabileeren  ende  d'  alderovertreffelijcxte  negotie  van  de  geheele  werelt 
voor  de  generale  Compagnie  alleene  te  incorporeren  ende  verseeckeren  met 
soo  cleenen  capitael,  als  nu  3  jaren  achter  den  anderen  gesonden  hebben, 
tegen  het  gewelt  van  de  croone  van  Spangien,  d'  ondercru\pinge  van  d'  En- 
gelsen ende  ontrouwe  van  de  Mooren,  dat  heeft  wat  anders  in.  Na  desendoele 
worden  de  saecken  in  Indien  bestiert.  Is  dit  U.  E.  meeninge  niet,  soo  sijn  de 
heeren  noch  grooter  faulte  begaende;  ende  als  hier  alles  na  voorsz.  doele  off 
desse}n  heerlijck  ende  wel  gaet,  ja  tot  de  hoochste  trap  gecomen  sijn,  ende 
'tgeluck  hem  selffs  b\-kans  aenbiet,  wie  en  soude  hem  niet  bewegen,  ofifwie 
soude  het  niet  verdrieten,  siende,  dat  alles  alsdan  door  gebreck  van  gelde 


176  31  Maart  1616. 

alleen  gepericliteert  ende  d'efifectuaesse  verhindert  worde?  Alsnoch  confir- 
meren  w)-,  dat  de  geheele  macht  van  Spangien  (laet  hun  vry-  haer  beste  doen) 
niet  bastant  en  is  ('ten  ware,  dat  s\-  door  de  miraceleuse  handt  Godes  geassis- 
teert,  ende  wy  verlaten  wierden)  de  generale  Compagnie  soogroote  schade  te 
doen,  als  door  gebreck  van  gelde  aireede  geleden  hebben.  Al  valt  het  verlies 
van  de  scheepen  aen  'te\lant  Mauritius  gebleven  swaer,  soo  is  nochtans  ge- 
ring ten  voorsz.  respect,  en  met  geit  licht  om  verwinnen.  Hoedeheeren  alleen 
meest  alle  de  retoeren  gecregen  souden  hebben,  welcke  bj'  d' Engelsen  de 
drie  jonckste  jaren  overgebracht  sijn,  is  U.  E.  voor  desen  geadviseert.  Den 
indigo  op  de  Custe,  als  peper  ende  Chineese  waren  alhier,  waren  t'  onsen 
beste,  maer  door  gebreck  van  geit  hebben  't  d'Engelsen gecregen, ja sijnnoch 
genootsaeckt  geworden,  gelijck  de  heeren  op  onse  boecken  connen  sien,  een 
goede  partye  peeper,  die  op  voorraet  versamelt  was,  te  vercoopen.  Om  nage- 
len te  becomen,  hebben  d'Engelsen  weynich  off  geen  cans. 't  Is  door  onse 
faulte,  dat  van  de  nooten  ende  foelie  niet  gefrustreert  en  sijn,  doch  binnen 
drie  maenden  hoopen  de  tydinge  te  becomen.  Hadden  wy  alleene  sulcken 
cappitael  becomen,  gelijck  de  heeren  voor  desen  jaerlicx  plegen  te  senden, 
iele  en  twijffele  niet,  off  souden  jaerlicx  een  retoer  van  6  a  10  millioenen  gul- 
dens gesonden  hebben,  ende  't  selvige  dan  noch  jaerlicx  sooveele  vermeer- 
deren connen,  als  de  heeren  haer  cappitael  naer  advenant  souden  gelieven  te 
augmenteeren,  in  plactse  dat  nu  maer  tusschen  de  3  a  6  millioenen  affge- 
scheept  hebben,  daervan,  Godt  beter  't,  bykans  de  helft  verongeluckt  is.  De 
gepasseerde  occasie  is  voorwaer  seer  schoon  geweest,  doch  de  deure  is  noch 
niet  geslooten.  lek  en  wil  niet  roemen  ;  maer,  soo  noch  geit  becomen,  sullen 
de  heeren  vernemen  wat  wy  connen  doen. 

2.  By  dese  gaet  copye  van  eenen  missive  door  Hendrick  Janssen  den  15  No- 

Patani.  vember  passato  van  Pattana  geschreven,  waeruut  verstaen,  gelijck  de  heeren 
sien  connen,  dat  de  jonck  van  Siam  soo  lange  onder  weech  geweest  is,  dat 
ondertusschen  't  schip  Enckhuyseti  na  Japan  vertrocken  was,  een  goede  par- 
tye van  de  vellen  vergaen  sijn,  ende  de  rest  overjarich  moet  blyven,  als  oock 
dat  d'oncosten  met  dejoncke  hooger  loopen  dan  het  cargasoen  dragen  can. 
B)-  gebreck  van  bequame  jachten  is  voorsz.  joncke  gebrujckt.  Met  een  groot 
schip  seggen  sy  dat  bequamelijck  een  doorgaende  voiagie  van  hier  op  Pat- 
tana, Siam  ende  Jappan  gedaen  soude  connen  worden.  Op  alles  sal  naerder 
gelett  ende  ten  besten  van  de  generale  Compagnie  gedisponneert  worden. 
Alsoo  S'.  Specx  naer  het  vertreck  van  den  commandeur  Brouwer  met  het 
schip  Oiidt  Zeelandia  van  Jappon  een  part)-e  silver  becomen  hadde,  heeft 
Hendrick  Janssen  in  April  passato  per  't  jacht  Enckhuysen  van  Jappan  ont- 
fangen/ 52.008  _  8  —  12  in  silver,  ende/U.SlS  —  10  —  5  in  cooper.  Van 


31  Maart  loló.  177 

Pattana  is  met  voorsz.  schip  Enckhtiyscn  ende  jacht  'Jaccatra  conforme  onse 
ordre  weder  een  Chinees  cargasoen  gesonden,  beloopende/32.682 —  13  — 
7,  soodat  dagehcx  een  ander  goet  retoer  van  Jappon  verhoopen.  Het  lar- 
deert seer  lange,  ende  hadde  over  2  maenden  hier  al  behoort  te  sijn.  Maer 
alsoo  expresse  ordre  gegeven  hebben,  dat  al  uutterste  devoir  souden  doen 
om  hier  een  goede  partye  silver  te  brengen,  gelijck  mede  dat  ten  uuttersten 
trachten  souden  omme  de  caracque  van  Maccau  te  attrapeeren,  achten  wj- 
dat  dieshalven  dus  lange  tarderende  zijn.  Door  de  gevangenen  laest  van  Mac- 
cau gecomen,  verstaen  \vy  dat  de  caracque  van  Jappan  in  December  passato 
noch  niet  gekeert  was,  ende  dagelicx  met  groote  devotie  verwacht  werde. 
■  D' Engelsen  hebben  2  scheepen  nae  Jappan,  daervan  mede  noch  geen  t\dinghe 
hooren.  De  Heere  bestiere  alles  ten  besten. 

Vermits  verleden  jaer  meest  alle  de  Chinese  joncken,  die  van  China  door 
geheel  Indien  handelen,  in  't  wederkeeren  op  de  custe  van  China  door  een 
extraordinarie  storm  (gelijck  voor  desen  hebben  gesej-t)  gebleven  sijn,  soo 
en  is  in  Pattana  het  gecontracteerde  cargasoen  niet  gearriveert,  maer  alleene 
een  joncke  met  grove  Javaense  waren,  die  het  na  Japara  gemunt  hadde.  Hoe 
het  dit  jaer  sal  gaen,  sullen  mettertijt  vernemen. 

3.  Nevens  dese  gaet  copye  van  eenen  missive  den  10  Januario  passato  door 

Jambi.  Andries  Sourj'  van  Jambi  geschreven,  ende  alhoewel  de  heeren  daeruut  vol- 
comelijck  verstaen  connen  watter  passeert,  sullen  nochtans  sommierlijckaen- 
roeren  wat  van  de  plaetse  zy,  voor  soovele  ondericht  ben.  Eer  Bantam  is 
Jamby  een  vermaerde  peperplaetse  geweest,  ende  can  jaerlic.K  ongeveerlijck 
40  a  50.000  Bantammer  sacken  uutleveren.Tot  nu  toe  is  alle  peper  b)- de  Chi- 
neesen  ende  Portugiesen  van  Mallacca  opgecocht  ende  vertiert  geworden. 
S\-  is  seer  schoon  ende  cost  in  Jambi  omtrent  12  realen  de  10  Bantammer 
sacken.  Voor  de  uutvoeringe  betaelt  men  10  percento  sonder  van  eenige  in- 
comende  goederen  iets  te  betalen.  De  voorneeniste  incomste  van  de  Jambisse 
riviere  is  gelegen  40  minuj'ten  b)-  suyden  d'  aquinoctiael  aen  d'oostzyde  van 
Sumatra.  De  stadt  Jambi  leyt  ontret  25  mylen  de  riviere  opvvaerts  in  een 
morassege  plaetse,  die  in  de  regentijt  heel  diep  ondervloe}-t.  In  de  regentijt, 
welck  is  October,  November,  December,  Januario,  Februari  ende  Maert,  loopt 
de  riviere  soo  sterck  aff,  dat  de  joncken  met  craeht  qualick  opgewonden  connen 
werden,  maer  in  de  drooge  tijt  loopter  uutter  zee  eb  ende  vloet  tot  de  stadt 
toe,  soodat  alsdan,  gelijck  de  joncke  deede  die  w)-  derwarts  sonden,  in  5  a  6 
dagen  opdrjven  connen.  Den  peper  wast  aen  de  geberchten,  liggende  mid- 
den in  't  lant  Sumatra,  daer  een  seecker  volck  woont,  Mannicabers  genaemt, 
dewelcke  haere  vruchten  door  verschelde  rivieren  afifbrengen  ende  aen  de 
vreemdelingen  tegen  cleden,  sout  ende  alle  nootlijckheden  verhandelen,  als 

12 


178  31  Maart  1616. 

te  weten,  eenige  aen  de  westz}-de  van  Sumatra,  op  Priaman,  Ticos  ende 
andre,  daer  de  schoonste  wel  comt,  andere  aen  d'  oostzj'de  op  Palumbam, 
Jambi,  Andrigir}',  Camper  ende  andere  plaetse:  doch  alsoo  het  schijnt  de 
riviere  van  Jamby  hun  aldergelegenst  is,  wort  daer  de  grootste  qiiantite)-t  ge- 
bracht, lek  hadde  gemeent,  dat  dit  jaer  van  daer  een  goede  part\'e  peper  tegen 
de  verlegen  cleden  gecregen  souden  hebben,  maer  hebben  juyst  d'  alderquaet- 
ste  tijt  getreft,  want,  na  men  se3-t,  in  40  jaren  soo  weynich  peper  in  Jambi 
niet  geweest  en  is  als  dit  jaer.  D'oorsaecke  is,  dat  deManicabers  in  2  jaren  niet 
aff  gecomen  en  sijn,  vermits  tegen  den  anderen  seer  heftich  sijn  oorlogende, 
alsoo  onder  hun  een  wilde  offpopeulaere  regieringe  hebben.  B}-  deQuamers, 
welck  een  volck  is,  gelegen  tusschen  Jamb\'  ende  't  geberchte  ofte  de  Mani- 
cabers,  wert  gestadelijcken  wel  een  goede  pert_\'e  peper  affgebracht,  maer  is 
meest  gecocht  soo  door  de  Portugiesen  als  Javanen,  dewelcke  deselve  na 
Bantam,  Japara,  Griss\"  ende  Jortan  brengen  en  aldaer  aen  de  Chinesen  ver- 
handelen, soodat,  ware  daer  geit  geweest,  alles  aen  ons  wel  weder  tot  civilen 
prjse  vercocht  souden  hebben.  Doch  al  had  ons  volck  menichte  van  peper 
becomen,  soo  en  souden  deselve  door  gebreck  van  jachten  niet  hebben  con- 
nen  versenden.  Den  Aeolus  hadden  derwarts  gedestineert,  maer  de  heeren 
met  de  vloote  van  Mallacca  keerende  en  achteden  't  selve  de  peene  niet  waert 
te  zijn,  ende  hebben  ditto  jacht  Icdich  neffens  Der  Goes  na  de  Custe  gesonden, 
daer  (doch  soo  w}-  meenen)  hetselve  veel  min  te  doen  heeft.  De  Halve  Maen 
is  met  peper  volladen  (wekken  last  niet  veel  te  bedieden  heeft)  van  Jamby  ge- 
keert,  ende  heeft  voor  de  reviere  verovert  een  Portugiesse  fregatt  met  26 
swarten,  5  Portugiesen  ende  ƒ  5438  —  17  aen  cleeden.  Hoe  d'  Engelsen  ons 
in  Jamb}-  gevolcht  sijn,  is  U.  E.  voor  desen  geadvyseert.  De  wooninge  was 
hun  op  voorsz.  schr\-ven  van  den  coninck  van  Jhoor  ende  versoeck  van  d' 
onsen  al  ontsext,  doch  het  is  door  Sterck  naderhant  soo  verbrott,  dat  plaetse 
becomen  hebben  ende  in  een  qualiteyt  als  w\-  getracteert  worden,  't  Is  ver- 
drietich  dat  altijt  met  soo  onbequamen  volck  geplacht  worden.  Sour>-  advi- 
seert, dat  den  oorloge  tusschen  de  Manecabers  gesleten  soud  wesen  ende 
deselve  dagelicx  met  groote  menichte  peper  verwacht  worden.  W)'  sullen  de 
Halve  Maen  ende  't  veroverde  fregatt  met  alsulcke  jachten,  als  becomen 
connen,  metten  eersten  weder  na  Jambi  senden.  Ondertusschen  bidden  U.  E., 
dat  de  heeren  gelieven  boven  d'  ontbooden  scheepen  met  den  eersten  her- 
warts  te  senden  diverse  vlackgaende  jachten.  De  heeren  dienen  dit  niet  naer 
te  laten,  want  al  en  succedeerde  de  saecken  van  Jamb)'  niet,  soo  hebben  se, 
om  op  andere  plaetsen  te  gebru)-cken,  grootelicx  van  noode,  ende  sijn  daer- 
omme  seer  verlegen.  Ende  soo  ons  dessejn  van  Jamb_\-  succedeert  (gelijck  ick 
voor  seecker  houde,  geschieden  sal)  sullen  de  heeren  van  de  plage,  die  Bantam 
haer  aendoet,  ontslagen  worden,  die  van  Bantam  connen  breidelen  ende  een 


31  Maart  1016.  17»^ 

plaetse  tot  eeiieii  reiidevous  b}-  der  hant  mogen  nemen,  doch  geit  moeten 
eerst  hebben,  om  d' Engelsen  in  den  peeper  te  matteeren  ende  U.  E.  eerst  wel 
teversien.  Deheeren  behoeven  niet  te  twijfelen,  off  sullen  sulcx  met  geit  ende 
jachten  wel  doen.  Den  26'""  passato  sijn  hier  van  de  tocht  op  Alallaccagekeert 
de  scheepen  Hollandia,  Niciiiv  Ztrhindia,  Middelburcli,  Zonne  ende  Mam 
met  de  heeren  admirael  Verhagen,  gouverneur  Jasper  Janssen  ende  advocaet 
Dedel.  Voor  desen  hebben  verhaelt  hoe  goeden  hoope  datter  was,  omme  de 
scheepen  van  Maccau  te  becomen,  maer  nu,  Godt  beter  't,  moeten  alweder 
zeggen,  dat  het  Godt  voor  dees  tijt  mede  niet  en  heeft  gelieft,  want  anders  en 
hadde  sulcx  niet  connen  missen.  Nadat  de  seer  treffelijcke  oorlochscheepen 
van  den  want  voor  Mallacca  geslagen  waren,  heeft  hun  de  vlootein  Sincapura 
verdeelt  gehouden  omme  de  scheepen  van  Maccau  te  verwachten,  ende  onder- 
tusschen  met  devotie  in  storm  ende  onweder  verwachtende  waren,  wierden 
door  die  van  Jhoor  verad verteert,  hoe  datter  een  caravalla  van  Maccau  gestrant 
was.  De  boots  sijn  datelijck  derwarts  gesonden  ende  hebben  het  volck  ver- 
overt, maer  het  cargasoen  was  wech  ende  b)-  hun  al  gesalveert.  Door  de  ge- 
vangene als  geintercipieerde  missiven  ende  cop)-  van  d'  instructie  door  den 
vicerov  van  Goa  den  cappite)-n  van  't  gallioen  medegegeven,  welck  nevens 
desen  gaen,  hebben  verstaen,  hoe  precisen  last  gegeven  is,  dat  de  schepen 
van  Maccau  comende,Poulotimon  eerst  souden  aendoen,  omme  te  vernemen 
off  de  custe  van  Mallacca  veyl  was,  gelijck  mede  nu  geen  raet  en  wisten,  dat 
alle  de  opperste  piloten  van  Mallacca  na  Poulotimon  gesonden  waren  met 
ordre,  soo  de  goederen  te  lande  ende  met  fregatten  niet  wel  salveeren  conden, 
dat  dan  met  het  gallioen  ende  de  caracque  door  dien  andren  wech  (sonder  te 
seggen  welcke)  na  Goa  souden  seyleh,  sonder  Mallacca  aen  te  doen,  alsoock 
dat  Don  Gio  de  Silva  nu  in  Jannuario  passato  met  alle  sijnne  macht  na  de 
Molucques  soude  se\-len.  Dit  verstaen  sijnde  hebben  d'  onse  de  hoope  ver- 
looren  ende  is  daerop  geresolveert ,  dat  met  de  vloote  na  Bantam  souden 
keeren,  omme  tot  secours  van  d'  onsen  na  de  Mollucques  te  gaen.  Daer  en  is 
niet  een  van  alle  den  raet,  off  hebben  te  vooren  wel  gepresumeert  gehadt,  dat 
Pulotimon  by  de  v\ant  eerst  aengedaen  soude  worden,  ende  de  schepen  al- 
daer  dienden  waer  te  nemen.  Maer  in  't  eerste,  seggen  s\,  hebben  niet  goet 
gevonden  de  macht  te  verde\-len,  om  des  vijants  oorlochschepen  te  beter  te 
slaen ;  daerna  heeft  het  een  vliegende  storm  belett,  ende  ten  lesten  voorsz.  be- 
scheeden  becomende,  wierd  sulcx  bij  eenige  ondoenlijck  ende  ongeraden, 
ende  by  anderen  doenlijck  ende  geraden  geacht.  Enfin  de  vloote  is  gekeert, 
de  V)-ant  passagie  gegeven,  ende  waren  de  twee  rijcke  scheepen  van  Maccau 
vijff  dagen  na  het  vertreck  van  d'  onsen  noch  niet  gecompareert,  gelijck  door 
een  joncke  van  Bantam  verstaen  hebben. 


180 


31  xMaart  lol  6. 


Djohor. 


Den  coninck  van  Jhoor,  als  voor  desen  geadv}-seert  is,  heeft  sijn  lant  uut 
vieese  van  d'  Atchijnder  verlaten  ende  onthout  hem  op  Bintam  ;  om  ditto  co- 
ninck op  goede  hoope  ende  devotie  te  houden,  sijn  hem  eenige  van  de  ver- 
overde stucken  vereert.  Hadden  \vy  geit,  de  middelen,  ende  was  de  resoluytie 
genomen,  men  soude  nu,  na  het  schijnt,  van  ditto  coninck  becomen,  't  geene 
selffs  soude  mogen  begeeren.  De  gevangenen  seggen  (doch  weeten  niet  off 
men  iets  van  hun  geloven  mach,  alsoo  niemant  ter  scherpe  examen  gebracht 
is),  dat  d'  Atchijnder  met  die  van  Mallaccavreedegemaeckt  heeft  ende  weder- 
gegeven soud  hebben  de  gevangen,  welck  hy  becomen  hadde  van  't  gespron- 
gen gallioen  dat  tegen  sijnne  galleyen  slaech  was;  waersijndeissulcxom  den 
coninck  van  Jhoor  gedaen.  Seggen  oock,  dat  die  van  Suratten  met  Goa  mede 
vrede  gemaeckt  hebben. 


6.  Alsoo  in  December  passato  seeckre  Portugiesen  ende  daeronder  eenen 

Manilla,  stierman,  die  onlangs  geleden  onse  gevangen  was,  met  een  prauwe  van  Ma- 
nilla na  Mallacca  gevlucht  waren,  sijn  dese  lieden  mede  in  onse  handen  ge- 
vallen, ende  hebben  door  hun  verstaen,  hoe  over  de  Zu\tzee  van  NovaSpan- 
gien  2  schepen,  sonder  eenich  geschutt  op  te  hebben,  in  Manilla  geariveert 
waren,  medebrengende  500  soldaten,  300.000  realen  voor  den  coninck  ende 
ontrent  Ij  millioen  off  veel  meer  voor  de  cooplieden.  Halffjannuario  passato, 
seggen  sy,  wilde  Don  Gio  de  Silva,  alsoo  alle  sijn  macht  alsdan  gereet  soude 
wesen,  na  de  Mollucques  vertrecken,  wetende  seer  wel,  dat  al  onse  scheepen 
op  4  na  van  daer  vertrocken  waren ;  doch  andre  seggen  weder,  dat  den  raet 
van  Manilla  daer  tegen  was  ende  geensints  begeerde  dat  h}-  uut  soude  gaen, 
voor  ende  aleer  de  4  gallioenen  (nu  voor  Mallacca  geslagen  ende  vernielt)  b)' 
hun  geariveert  souden  wesen.  De  macht  welck  s}-  seggen  Don  Gio  de  Silva 
b)-  den  andren  heeft,  is  dese,  te  weeten  in  Manilla  10  geweldige  gallioenen, 
daervan  s)-  seggen  .eenige  58  seer  sware  stucken  op  hebben  ende  de  minste 
20  stucken;  item  7  galeyen,  ende  voorts  veel  ander  vaertujxh  tot  60 stucx  toe, 
met  noch  4  alsulcke  geweldige  groote  viercante  vlotten  off  sclïepen  als  door 
de  gouverneur  Reael  op  Otton  verbrant  wierden,  welcke  ingenies  sijn  om  te 
water  tegen  een  fortresse  een  batter}e  daerop  te  planten.  Hiertoe  heeft  hy 
1500  blancke  soldaten,  400  Japonse  soldaten,  200  Chinese  ambachtslieden, 
ende  papangos in  groote  menichte.  In  de  Molucques  hebben  sy,  3  gallej-en,  ende 
schatten  de  soldaten  aldaer  1000  stercq  te  wesen.  Dit  is 't  geene  van  haere 
macht  verhalen;  maer  wy  gissen,  dat  het  schaers  soo  breet  is.  Soo  don  Gio  de 
Silva  met  alle  sijn  superbe  macht  uutgecomen  is,  achten  w}-,  datter  we\-nich 
swariche)-t  wesen  sal  ende  hoopen,  dat  de  heeren  victorie  eer  lange  sullen  ver- 
nemen. Maer(ick  moet  weder  van  swariche)t  spreecken,  opdat  de  sieckte  van 
U.  E.  staet  bekent  en  dies  te  beter  door  de  heeren  genesen  werde),  ingevalle 


31  Maakt  1i'16.  181 

des  v\-ants  macht  niet  uutgecomen  is,  sullen  de  hecreii  wederomme  grooten 
last  te  dragen  hebben.  Blijft  de  vloote  in  de  IMollucques,  omme  te  fortificeeren 
de  forten  van  Macchian  (die  men  nu  se}t,  geheel  open  en  slordich  sijn  lig- 
gende) sal  den  tijt  weder  ten  deele  vruchteloos  passeeren.  Gaet  de  vloote  na 
Manilha,  soo  sal  den  vyant,  indien  hy  hem  te  swack  kent,  niet  uutcomen. 
Onder  Cabita  bl\-vende,  is  qualick  off  niet  mogelijck,  na  dat  b}"  veele  gerappor- 
teert  is,  dat  onse  scheepen  haer  connen  begaen.  Oock  is  te  presumeeren,  soo 
haest  onse  schepen  derwarts  verschynenj  dat  datelijck  de  adv\sen,  gelijck  ver- 
leden jaer  deden,  overal  sullen  loopen  ende  de  joncken  als  handelaers  van 
ende  op  China  haere  re)"se  schorten  ende  veranderen  sullen,  't  Sijn  maer  quae 
conjecturen.  Dan,  soo  het  aldus  gevicle,  sou  U.  E.  macht  soowel  als  des  v\- 
ants  infructueus  consumeeren,  ende  aldus  consumeerende,  wie  sal,  bidde  ick 
U.  E.,  het  langst  connen  hardeeren  ?  Doch  dese  swariche)-t  connen  deheeren 
met  een  groot  capitael  te  senden  licht  voorcoomen,  gelijck  hiernaer  seggen 
sullen.  Eere  s_\-  de  heeren  van  de  heerlijcke  macht,  die  tot  noch  toe  in  Indien 
gesonden  hebben,  want  al  ware  het  van  de  contramineurs  des  gemeene  lants 
welvaren  een  ingegeven  practica  geweest,  omme  des  Compagnies  middelen 
onvruchtbaerlijck  te  doen  consumeren,  soo  can  soo  heerlijcke  cquipagie  son- 
der  groote  couragie  niet  gedaen  worden,  ende  heeft  degennerale  Compagnie 
d'  eere,  dat  over  de  geheele  zee  dommineeren,  de  bane  overal  claer  maecken 
ende  den  geme\-nen  v)-ant  als  gevangen  binnen  houden,  daervan  de  Neder- 
lantse  fame  door  geheel  Orienten  alsoo  clinckt,  dat  de  Spangiaerden  ende 
Portugiesen  haer  achtbaerhe)t  verlooren  hebben.  Hoe  saluciferen  reucke 
d' Engelsen  van  desen  bloeme  genooten,  te  meerder  fen\ne  is  haren  boose 
jalousie  ende  nijt  over  geheel  Indien  spouwende.  Haer  voordeel  is  sulcx,  dat 
ick  U.  E.  verseeckere  b)aldien  de  genneralc  Compagnie  soo  grooten  macht 
in  Indien  niet  en  hadde,  dat  d'  Engelsen  nieuwers  souden  connen  handelen 
ende  wel  haest  geslagen  wesen.  Waeren  onse  scheepen  in  destraet  van  Mallacca 
niet  gecomen,  haer  schip  de  Salomon,  welck  vanPattana  door  U.  E.  straet  na 
de  Custe  gepasseert  is,  terwyle  d' onsen  met  den  v\ant  bcsich  waren,  soude 
sulcx  soo  wel  bevonden  hebben  tot  s\-nen  ongeval,  als  h)-  nu  tot  s\'nen  voor- 
deel gedaen  heeft,  in  voegen  dat  U.  E.  cappitael  in  den  oorloge  ende  d' En- 
gelsen in  retoeren  besteet  is.  S\"  hebben  al  onwetende 't  geluck  gehadt,  maer 
soo  my  niet  en  abuseere,  sal  't  blaetien  wel  haest  keeren.  Hadden  de  heeren 
nevens  de  heerlijcke  macht  soo  grooten  capitael  gesonden,  dat  m.en  met  het 
geit  degeheele  negotie  hadde  connen  incorporeeren, gelijck  methaerwapenen 
den  vyant  verdrjven  ende  'tvelt  inhouden,  welck  eenen  heerlijcken  werck, 
mijn  heeren,  soude  dat  geweest  sijn!  Nu,  dewyle  sulcx  voor  andren  gedaen 
hebben,  bidde  ick,  dat  haer  niet  laten  verdrieten  'tselve  voor  haer  selven  te 
doen.  De  deure,  om  tot  den  welstant  te  comen,  is  noch  niet  gesloten.  Alle 


182  31  Maart  1616. 

voorgaende  swaricheyt  op  het  stuck  van  Manilla  gemoveert,  sa!  met  het  sen- 
den  van  dit  groot  cappitael  mede  wechgenomen  worden,  want  genomen,  dat 
alles  ten  quaetsten  als  vooren  succedeerde  ende  in  Manilla  niet  anders  ver- 
recht  worde  dan  dat  men  de  vyant  inhoude  ende  hen  den  Chinesen  handel 
belette,  sal  sulcx  immers  genoech  sijn  als  men  desen  handel  ondertusschen 
selffs  incorporeere,  want  van  de  rijcke  retoeren  connen  de  heeren  weder  nieuwe 
secoursen  senden,  ende  sal  den  v\-ant  alsdan  nootlijck  moeten  verloopen  ende 
vergaen,  daer  hy  het  anders  langer  dan  U.  E.  harden  can.  Hierover  bidde  U.  E. 
andermael,  dat  haere  equipagie  niet  en  verminderen,  maer  met  het  senden 
van  treffelijcke  oorlochscheepen,  als  gedaen  hebben,  gelieven  te  continueeren, 
't  cappitael  vermeerderen  ende  experte,  trouhertige  lieden  daerb)-  te  senden 
soo  sal  alles  met  Godes  hulpe  wel  gaen  ende  oock  anders  niet,  want  Godt 
geeft  de  wasdoom:  h\-  en  ploecht,  sa)t  noch  en  mae)t  niet,  alsoo  sulcx  de 
mensche  toegele}t  heeft,  in  voegen  wil  ick  seggen,  dat  de  heeren  alsdan  de 
rijcke  retoeren  soo  wel  sullen  becomen,  als  de  lantlieden  de  vruchten  haerer 
arbe\'t  van  'tvelt  der  geünieerde  Nederlanden. 

Door  gemelde  schepen,  alsoo  van  de  tocht  van  Mallacca  gckeert  wesende, 
is  geresolveert,  dat  datelijck  na  Amboina  souden  seylen,  omme  aldaer  te  ver- 
nemen, waer  de  meeste  hulpe  ende  dienst  sullen  connen  doen.  De  jonckste 
sijn  den  6  stanti  van  hier  vertrocken.  De  Heere  wil  se  in  salvo  gele\den  ende 
geve  ons  victorie  over  onse  vyanden. 

B}-  den  raet  in  consideratie  geleyt  sijnde,  wat  tot  verkiesinge  van  eenen 
nieuwen  gouverneur-generael  ten  besten  van  de  generale  Compagnie  gedaen 
off  gelaten  diende,  is  gearesteert  ende  d' electie  uutgestelt,  totdat  de  heeren 
b)"  den  heer  gouverneur  Reael,  de  commandeurs  Doenssen  ende  Lam,  als 
meerderen  deelen  van  de  vloote  gecomen  sullen  wesen,  opdat  sulcx  met  meer- 
der voorsichticheyt,  aensienlijckhe\  t  ende  authoriteyt  geschiede.  De  Heere 
geve,  dat  alles  ten  besten  van  de  generale  Compagnie  gedje. 

_  Het  different,  onder  welcken  pretext  het  scheen  den  haet  ende  jalousie 

Bautam  tusschen  Bantam  ende  Jaccatra  haer  geopenbaart  soud  hebben,  is  geslijst, 
ende  dat,  vermits  den  coninck  van  Jaccatra  van  sijnne  pretentien  affstant  ge- 
daen heeft.  Dan  nu  isser  weder  een  ander  pott  te  viere,  daerdoor  eer  lange 
voor  seecker  houde  den  oorloch  voortgaen  sal,  tens\-  dat  alles  door  den  Mat- 
taram  nedergele\t  worde.  \V)-  hebben  van  Japara  t\dinge  van  dato  den  1'" 
Februarii  passato,  alsdat  ditto  Mattaram  in  eenen  veltslach  alle  sijn  partxen, 
de  coningen  in  't  Oosten  van  Java  gelegen,  nedergele)t  soud  hebben.  .Soo 
sulcx  waer  is,  wort  voor  seecker  gehouden,  dat  alsdan  met  alle  sijn  macht 
herwarts  sal  comen,  om  dese  quartieren  mede  t'  onder  te  brengen.  Godt  geve 
sulcx  voortgaen  mach,  want  ick  achte  alsdan  beter  conditie  souden  beco- 


en 
Jncatra. 


31  IVlAAKT   16  Ih.  183 

men.  Soo  ick  m\'  niet  en  abuseeie,  is  ons  hiiws  tot  Jaccatia  die  van  Bantam 
vn-  wat  in  de  wech  en  wort  mede  niet  luttel  ontsicn.  Ingevalle  den  brant  tus- 
schen  dese  2  coningen  voortgaen,  is  apparent,  dat  hier  groote  veranderinge 
ontstaen  sal  ende  onse  cleederen  mede  wel  souden  connen  sengen. 

Adii  primo  stanti  is  hier,  Godt  sy  gelooft,  van  't  patria  wel  gearriveert  het 
jacht  den  Dolpliijn  met  U.  E.  missive  dato  den  28''"  Jannuario,  3  Februari  ende 
18  Maertanno '  15  ende  16.000  realen  in  contant.  Het  geit  hebben  ontfangen  en- 
de de  generale  Compagnie  daervooren  gecreditteert.  Maer  waere  te  wenschen, 
dat  het  meerder  somme  waere,  soo  souden  oock  andre  retoeren  connen  senden, 
alsoo  hier  noch  van  verleden  jaer  ontrent  80  picol,  soo  rouwe  po)-l,  alsschoone 
rouwe  sydc  ve)-l  is,  welck  door  gebreck  van  geit  niet  hebben  connen  coopen. 

De  soldaten  sijn  met  de  groote  scheepen  innewaerts  gesonden.  De  last  voor 
ditjacht  hebben  lange  in  voorraet  gehadt,  maer  mede  soo  diere,  als  den  peper 
in  Mauritius  gescheept,  moeten  coopen.  Hetselve  hadden  binnen  acht  dagen 
wel  weder  connen  depescheren,  maer  alsoo  het  scheepsvolck  by  U.  E.  niet 
langer  verbonden  is  dan  tot  Bantam  toe,  ende  het  oude  volck  van  d'  oorloch- 
schepen  b\'kans  met  gewelt  na  hu\-s  ende  niet  innewaerts  wilden,  gelijck  ons 
verleden  jaer  met  het  schip  Rottcrdajii  gebeurde,  sijn  w\-  genootsaeckt  ge- 
worden het  jacht  mede  na  Jaccatra  te  laten  seylen  ende  soo  lange  stille  te 
laten  leggen,  totdat  de  schepen  innewaerts  vertrocken  waren.  Derhalven,  in 
't  geschieden  can,  sal  goet  wesen,  datdeheeren  het  volck  van  d'advijsjach ten, 
gelijck  met  den  Witten  Beer  gedaen  was,  mede  voor  een  tijt  verbinde,  opdat 
van  het  oude  ende  onwillichste  volck  ontslagen  mogen  worden.  Doch  voor- 
nemelijck  bidden  U.  E.  andermael,  dat  de  heeren  een  groot  cappitael  in  con- 
tant gelieven  te  senden,  opdat  alle  de  groote  scheepen  met  het  oude,  onwillich 
volck  ende  een  rijck  retner  nae  't  patria  mogen  senden  ende  eens  op  voorbaet 
geraecken,  alsoock  dat  de  scheepen  niet  meer  soo  lange  in  't  lant  gehouden 
worden,  totdat  b\kans  vergaen  sijn  ende  de  rijcke  last  dan  mede  verlooren 
gaet,  gelijck  nu,  Godt  beter  't,  door  't  schip  Banda  gebeurt  is.  Ick  hebbe  den 
gennerael  Bott  zaliger  voor  dit  schip  Banda  wel  gewaerschout  gehadt,  gelijck 
men  percopye  can  sien  ;  daer  was  oock  expresselijckgeresolveert,  dat  se  recht 
door  na  de  Cabo  souden  se}len.  Wy  hadden  doen  oock  geerne  gehadt,  dat 
d' eerste  schepen  met  hare  last  vertrocken  ende  na  de  laeste  niet  gewacht  en 
hadden,  maer  't  is  verlooren  gepraet.  Lhommcpropose,  7iiais  Dieit  dispose.  Ver- 
mits de  scheepen  soo  lange  in  't  lant  gehouden  werden  ende  oock  soo  laetb\- 
U.  E.  uutgerust  sijn,  dat  haren  uutre\se  18  maenden  geduert  heeft,  worden 
niet  alleene  alle  haer  vivres  ende  scheepsgereetschappen  geconsumeert,  maer 
oock  een  goet  deel  van  't  cleene  gereetste  cappitael,  welck  hebbende  sijn.  In 
de  scheepen  Vlissingen  ende  Waleheren  sijn  b\-  U.  E.,  te  weten  in  elck  16.000 


184  31  Maart  1616. 

realen  gescheept  geweest;  hiervan  hadden  voor  haer  compste  tot  Bantam 
4000  realen  op  de  westciiste  van  Sumatra  vcrtiert,  in  voegen  dat  als  nu  eenige 
nieuwe  scliecpen  ariveeren,  al  hctgcne  medebrengen,  soo  geit,  vivres  ende 
andersints,  qualick  bastant  is  om  den  achterstal  te  stoppen.  Een  heerlijcke 
saecke  sonde  het  wesen,  dat  eens  soo  verde  op  voorraet  conden  comen,  dat 
niet  genootsaeckt  waren  de  nieuwe  aencomende  last  voerende  scheepen  in- 
newarts  te  sendcn,  maer  hun  datelijck  mochten  laden  ;  soo  souden  niet  alleene 
geheel  behouden  hetgene  de  heeren  voor  provisie  van  de  forten  senden,  maer 
oock  een  goet  deel  van  't  gene  voor  liaer  e)gen  provisie  medegegeven  wort, 
in  plactse  dat  nu  meer  dan  haer  eygen  consumeeren.  Van  alle  desequaden, 
segge  ick  andermael,  is  het  gebreck  van  geit  de  voorneempste  oorsaecke.  Ses 
schepen  sijn  van  hier  verleden  jaer  met  hare  last  gedepescheert,  te  weten  5 
per  costi  ende  't  schip  Der  Gocs  na  de  Custe.  Hadde  de  gennerael  Re\-nst  (die 
doen  ariveerdc)  geit  medegebracht,  drie  andre  off  2  van  sijnne  aldergrootste 
scheepen  souden  datelijck  mede  geladen  connen  Iiebben,  doch  hadden  wat 
laet  moeten  vertrecken,  gelijck  d' Engelse  scheepen  genootsaeckt  wierden  te 
doen.  Nu  mosten  s}-  laet  vertrecken,  maer  dan  souden  by  gebreck  van  delast 
hier  gebleven  hebben.  Waere  den  Witten  Beer  niet  binnen  door  geseslt  ende 
van  de  Cabo  met  sijn  geit  recht  op  Bantam  geloopen,  ick  meene,  dat  het  U.E. 
dit  jaer  mede  een  jachts  ladinge  gepioPfiteert  soude  hebben.  Wee  het  lant, 
wiens  coninck  een  kint  is  !  't  Is  waer,  dat  de  heeren  een  heerlijck  cappitael  in 
Indien  hebben,  maer  eensdeels  is  partye  daervan,  gelijck  geseyt  hebbe,  niet 
wel  bcsteet;  ende  ten  andren,  alsoo  alle  consumtien  ende  slijt  mettertijt  ge- 
schieden, even  alsoo  wassen  de  vruchten  mettertijt  daertegen,  ende  suilen  de 
retoeren  daervan  alsoo  te  syner  tijt  mede  volgen. 

9.  Vermits  de  Chinesen  verleden  jaer  haer  fijinie  goederen  alhier  niet  hebben 

*^h''  connen  venten,  seer  veele  verlooren  ende  daerenboven  van  de  5  joncken,  die 
jonken,  hier  waren,  de  2  soo  in  Chincheu  souden  keeren  met  al  haer  retoer  ende  t 
meeste  volck  gebleven  sijn,  soo  en  sijn  hier  nu  niet  meer  dan  3  joncken  geari- 
veert,  medebrengende  niet  dan  eenige  grove  Javaense  waren,  ontrent  50picol 
rouwe  syde  ende  eenige  monsters  s)-de  lakenen.  Alsoo  den  peper  door  het 
bl'.ven  van  voorsz.  2  joncken  seer  dier  in  China  is,  meenden  sy  van  degoederen, 
verleeden  jaer  alhier  ongevent  gelaten,  goet  retour  in  peper  ende  geit  te  be- 
comen,  doch  het  mist  hun  mede  alle,  want  hier  en  is  geen  peper  ende  de 
goederen  sijn  noch  ongevent;  daeromme,  soo  w\-  binnen  2  maenden  geen 
sandelhout  van  Timor,  noch  geit  van  U.  E.  off  Jappan  becomen,  soo  en  sullen 
hier  toecomende  jaer  geen  Chineese  waren  te  verwachten  hebben,  ende  sal 
den  handel  met  haer  wederom  geheel  gedaen  wesen.  Alsoo  onse  scheepen 
verleden  jaer  op  wech  na  Manilla  waren  ende  Otton  vernielden,  en  sijn  der- 


31  Maart  lolo.  185 

warts  alsdoen  niet  meer  dan  5  joncken  gevaren.  Dcse  deden  Eildaer  een  secr 
goede  rej'se,  want  hebben  de  rouwe  syde  220  realen  't  picol  vercocht  ende  alle 
andere  goederen  na  advenant.  Dit  jaer  seggcn  de  Chinccsen  datter  na  Ma- 
nilla 20  a  30  joncken  sullen  varen,  ende  dcwjde  de  scheepen  van  Ocapulco 
geariveert  sijn,  is  aparent,  dat  mede  een  goede  re)'se  sullen  doen.  M\-  dunckt, 
dat  het  U.  E.  door  nalaticheyt  overal  mist.  Men  is  na  Manilla  niet  gegaen  ende 
van  de  tocht  na  de  Maccause  craeckcn  gekeert.  't  Is  waer,  datter  expresse  tijt 
tot  ontrent20Fcbriiar\-gelimitteert  is  geweest,  niaer  daerb}-  was  oock expresse 
ordre  gegeven,  dat  men  aldaer  2  scheepen  soudc  laten,  hetwelcke  mede  niet 
gedaen  en  is.  Vermits  (na  het  schijnt)  de  Portugiesen  met  de  2  caracquen  een 
groot  cappitael  in  Maccau  gebracht  hebben,  sijn  de  goederen  in  Canton  seer 
diere,  alsoo  van  Chincheu  seer  groote  menichte  na  Manilla  was  gaende.  De 
rouwe  syde  was  in  Canton  147  realen  't  picol  geldende  ende  andre  goederen 
na  advenant.  Daer  sijn  eenige  cooplieden  met  goede  part\-e  rouwe  s)-de  ende 
andersints  (die  herwarts  meenden  te  comen)  van  Chincheu  na  Canton  ge- 
trocken.  Wy  hadden  de  Chinesen  verleden  jaer  gerecommandeert,  dat  her- 
warts een  goede  part}eschooneCantonssegeconf)ten  gember  souden  brengen, 
doch  brengen  seer  we}"nich,  alsoo  door  de  Portegiesen  alles  in  Canton  opge- 
cocht  wierde.  De\v}le  de  Chinesen  geerne  peper  hadden  ende  hier  geene  off 
secr  weynich  te  becomen  is,  is  deselve  tegenvi'oordelijck  2j  real  de  sack  ende 
meer  geldende,  hetwelcke  in  meenich  jaeren  niet  gebeurt  is.  Om  13  realen 
hebben  wy  de  10  sacken  connen  coopen.  lek  bidde  U.  E.  considereert,  als  ons 
met  capitael  versagen,  wat  vordeel  hier  souden  connen  doen  met  opcoopen 
van  pecper  alleen.  Men  soude  alhier  d'  Engelsen  connen  beletten  haer  schee- 
pen te  laden,  ende  de  heeren  souden  niet  alleene  de  merckt  in  Europa,  maer 
oock  in  Indien  connen  setten,  want  met  geit,  segge  ick,  hebben  wy  hier  alle 
den  peper  connen  becomen.  Wy  laten  ons  voorstaen,  dat  men  met  eenige 
scheepen  op  de  custe  van  Mallcbaer  te  senden,  de  craecken  soude  connen 
vernielen,  off  de  re}'se  na  Portugael  beletten.  Alsoo  alle  de  Portugiese  macht 
herwarts  was,  hebben  met  den  heer  gennerael  zaliger  in  consideratie  gele}-t 
gehadt,  als  des  v)-ants  scheepen  voor  Mallacca  geslagen  souden  wesen  ende 
de  tocht  na  de  Maccaus  voorders  voldaen  soud  sijn,  off  niet  geraden  ware 
eenige  scheepen  na  Cochin  ende  Goa  te  senden,  omme  den  v\-antin  'toosten 
ende  westen  aen  te  tasten.  Dit  wierde  seer  goet  geacht,  maer  het  arest  en  heeft 
door  diverse  opstaculen  als  doen  geen  effect  connen  sorteeren.  Doch  is  nu 
het  een  om 't  ander  naergelaten,  wat  soud  het  dan  geweest  sijn!  Keerende 
wederomme  tot  den  peper.  U.  E.  sal  verstaen,  dat  geheel  Indien  sooveele  niet 
op  en  brengt,  off  het  wort  jaerlicx  vertiert.  Daeromme  als  de  heeren  alle  den 
peeper  in  Europa  niet  van  noode  hadden,  souden  het  overige  aen  de  Chinesen 
connen  vertieren,  want  sy  moeten  se  hebben,  alsoo  jaerlicx  een  groote  quan- 


186  31  Maart  1616. 

titejt  vertieren.  Sy  comen  niet  alleene  hier  jaerlicx  met  3,  4  joncken  om  peper, 
maer  gaen  oock  met  5,  6  andre  joncken  na  Jambi,  Japara  endejortan,  om 
Jambissclie  peper,  gelijck  mede  na  Ligor  off  Bordeion  met  1  a  2  joncken,  soo- 
dat  meer  dan  w\-  sijn  treckende. 

10.  lek  soude  onder  U.  E.  corectie  seer  geraden  trachten,  dewxle  hier  diverse 

Jaarlijks    jachten  grootelicx  van  noode  hebben  ende  op  de  Custe  geit  wesen  moet,  dat 

eenjacht  ...  ° 

uit  patria  de  heeren  jaerlicx  in  November  een  jacht  van  ontrent  130  lasten  na  de  Custe 

kusTTan   monden  met  sooveel  contanten  als  hare  E.  discretie  ende  middelen  sullen  ge- 

Coro-      dragen.  Dit  jacht,  in  November  uutloopende,  soude  na  mijn  gevoelen  binnen 

zenden.     Madagascar  door,  langs  de  custe  van  Mallabaer  loopende,  de  Custe  connen 

aendoen  ende  van  daer  tot  Bantam  comen  voor  't  vertreck  van  de  jonckste 

schepen  nae  't  patria,  ende  soo  hier  laet  quame,  souden  't  selve  alsdan  met 

speceryen  weder  na  de  Custe  connen  senden,  soodat  een  dubbelde  re\s  conde 

doen,  want  evenwel  op  de  Custe  2  jachten  in  't  vaerwater  moeten  houden 

ende  door  gebreck  derselve  voor  3  jaren  recht  in  't  mouson  hebben  moeten 

vaeren,  daerdoor  6  maenden  op  de  re)se  sijn  geweest  ende  veel  volck  verloo- 

ren  heben,  gelijck  voor  deesen  hebben  gesevt,  hetwelcke  een  jammerlijcke 

saecke  is;  nochtans  en  hebben  't  selve  niet  connen  beeteren,  off  hadden  een 

geheel  jaer  moeten  versuymen. 

De  heeren  seggen,  dat  w}-  Pattana  souden  versien  ende  en  senden  sooveel 

geit  niet,  dat  ons  selven  connen  behelpen.  Daeromme  bidde  U.  E.  conside- 

reert  eens,  wat  sulcx  te  seggen  is. 

11.  Met  dit  jacht  sijn  volgens  U.  E.  ordre  oversendende  twee  gevangen  capi- 

Gevangen  (;e\"nen  (soo  s\-  haer  noemen)  Juan  Gallego  de  Missia  ende  Alonse  Dias.  De 
vijanden.        '.     .  , 

Missia  was  van  Don  Guan  de  Silva  gesonden  omme  't  secours  van  de  Portuy- 

giesen  te  procureren.  De  heeren  sullen  door  haer  alle  des  v\ants  gelegenthe- 

den  connen  vernemen.  Hiernevens  (als  voorcn  is  aengeroert)  gaet  autentica 

cop)'e  van  d'  instructie  door  den  vicero}'  van  Goa  gegeven  aen  den  capiteyn 

van  't  gallioen,  dat  tot  convo\-  van  't  silverschip  na  Maccau  gevaren  is  ende 

weder  van  daer  verwacht  wierden,  gelijck  oock  eenen  missive  door  de  cappi- 

te\n  vnn  ditto  gallioen  aen  voorzs.  Don  Juan  geschreven  tot  antwoorde  van 

't  requerement  by  den  gevangen  Missia  gedaen,  waerdoor  de  heeren  des 

v\-ants  intentie  connen  sien.  W\'  bidden  U.  E.  andermael  niet  naer  te  laten 

jaerlicx  niet  alleene  groot  geit  te  senden,  maer  oock  volck  ende  alle  andre 

nootlijckheden,  vivres,  amonitie  van  oorloge  ende  alderle\-  scheepsgereet- 

schappen.  De  provisien  sijn  tot  nu  toe  eensdeels  redclijcken  geweest,  doch 

.se\len,  se)ldoeck  ende  loot  met  diverse  andre  cleenicheden  hebben  de  heeren 

vergeeten.  Loot  ende  seylen  sijn  hier  vooral  grootelicx  gebreck,  gelijck  mede 

cleene  spijckers  tot  verdubbelinge  van  scheepen,  jachten  ende  schaloupen. 


31  Maakt  Ihló.  187 

Ilayr  enclc  mos  sijn  dingen  van  geen  valleur,  macr  hier  scer  noodich  van 
doene,  aisoock  seylgaern  ende  diergelijcke.  Derhalvcn  sullen  de  lieeren  ge- 
lieven ons  hiervan  te  versien. 

By  dese  gaet  ballance  van  'tgennerale  boeck  op  ultimo  passato  getrocken, 
gelijck  mede  een  cort  extract  van  den  staet.  Alle  de  restanten  tegenwoordich 
in  Indien  sijnde,  als  te  weten  coopmanschappen  ende  uutstaende  schulden 
(ick  en  noeme  geen  contante  penningen,  alsoo  der  geene  off  seer\ve\-nich 
sijn)  bedragen,  gelijck  de  heeren  connen  sien,  ƒ  2.630.000.  Toen  'tHeriver- 
trock,  beliepen  sy  ƒ3.250.000.  'tSedert  dien  tijt  beloopen  d'ongelden  van 
Indien  ƒ  225.000  meer  dan  met  d'inlantsche  negotie  geadvanceert  is,  welck 
recht  contrarie  't  gene  is  voor  desen  geadvyseert  hebben.  D'oorsaecke  is  eens- 
deels, dat  'tsedert  dien  tijt  de  dispence  van  de  Molucques  extraordinare  groot 
sijn  geweest,  ende  ten  anderen,  dat  de  negotie  geen  behoorlijcken  loop  heeft 
geiiadt,  want  tot  Bantam  altoos  onversien  sijn  geweest.  Item,  dat  van  Timor 
door  gebreck  van  jachten  sooveel  sandelhout  niet  gecregen  hebben,  als  daer 
te  becomen  is  ende  hier  vertieren  connen,  ende  dat  de  cleden  van  de  Custe 
eerst  uutnemende  snood  sijn  geweest  ende  daerjia  geen  Javaense  sorteringe 
gecregen  hebben,  maer  het  cappitael  in  overvloet  van  Mollucse  ende  Malleyse 
sorteringe  besteet  is,  waerover  alsnoch  concludeere  ende  confirmere  als  d'in- 
lantse  negotie  behoorlijcken  gedreven  ende  gehanthaeft  wort,  dat  de  winst 
meer  dan  alle  de  dispence,  hoe  groot  die  oock  sijn,  wesen  sal,  in  voegen  dat  de 
heeren  niet  alleene  datelijck  retoer  sullen  senden  van  alle  het  cappitael,  welck 
U.  E.  gelieven  sal  te  stieren,  maer  ten  lesten  sullen  mede  retoer  alle  voorge- 
melde restanten  te  verwachten  hebben.  Hoe  "tsedert  voorgaenden  staetma- 
kinge  (terwj-le  de  heeren  in  gebreecke  van  geit  te  fournieren  sijn  geweest)  van 
de  restanten  ontrent /600. 000  in  retoer  gesonden  sijn^  off  sooveel  meer  van 
hier  gescheept  is,  dan  van  U.  E.  ontfangen  hebben,  blijct  nu  claerlijck.  U.  E. 
dient  niet  langer  in  gebreecke  te  blijven,  ofte  het  soude  heel  qualick  affloopen, 
doch ,  zoo  een  goede  somme  geit  becomen,  sal  de  Compagnie  bovenal  floreren , 
rijcke  retoeren  becomen  ende  alle  de  sware  lasten  genoech  vervallen,  al  ware 
het  oock,  dat  van  de  heeren  Staten  geen  subsidie  bequamen.  Dit  segge  ick  nu 
met  de  penne;  maer  hadden  wy  geit  gehadt,  metterdaet  souden  U.  E.  beweesen 
hebben,  ende  verdriet  m\-  uutermate  seere,  dat  ons  sulcx  door  de  heeren  belett 
is  ende  de  eere  daervan  niet  en  hebbe.  Ter  quader  t}-de  (welck  Godt  geclaecht 
sy)  sijn  hier  gecomen,  omme  alle  de  gebreecken  te  dragen.  A  proposito  weder- 
keerende,  segge  voorder,  dat  de  vereeninge  met  d' Engelsen  in  voorsz.  gevalle 
oock  niet  van  noode  hebben,  want  alles,  de  Heere  sy  gelooft,  is  hier  voor  de 
generale  Compagnie  in  goeden  staet,  heerlijck  ende  wel:  'ten  gebreeckt  niet 
dan  aen  geit. 


188 


3rM.\Ai;T  1616. 


Het  geit  per  'tjacht  den  Witten  Beer  ontfangen  is  seer  licht  geweest.  Wy 
hebben  veel  moj-ten  gehadt  om  't  sclvc  uut  te  geven.  De  heeren  dienen  daerop 
te  doen  letten,  want  sulcx  haer  achtbaerhe\-t  mede  te  na  is.  Soo  de  heeren 
voornemen  met  de  Chinesen  een  treffelijcken  handel  te  doen,  sal  niet  quaet 
sijn,  connendequaelick  aen  soo  groote  menichte  swaere  realen  gcraecken  als 
geeyscht  wort,  dat  herwaerts  een  goede  somme  silver  in  plaeten  off  staven 
senden,  mits  dat  het  silver  van  een  alloy  als  de  realen  sy,  want  daermede  by 
de  Chinesen  wel  te  recht  sullen  geraecken,  doch  op  de  Custe  dient  niet  dan 
realen  gesonden.  Om  peper  te  coopen  alsoock  nagelen,  nooten  ende  foelje 
dienen  mede  goede  part}en  realen  te  hebben. 

13.  In  dit  jacht  den  Dolphijn  hebben  w\-  gescheept  driederle\-  peper,  te  weten  : 

Lading.  Bantammer,  Jambisse  ende  Priamanse,  die  elck  vry  wat  in  groote  van  ander 
verschilt  Porcelejn  gaen  hiermede  een  goede  pert)'e,  gelijck  oock  een  we)-- 
nich  s\de  ende  7,\dlakenen.  U.  E.  sullen  gelieven  de  gennerale  reeckeninge 
daervooren  conforme  de  facture  te  creditteeren  ter  somme  van /32. 448  — 
16  —  14,  adv\-seerende  den  ontvangh  ende  bevindinge  van  alles,  welck  Godt 
geve  dat  U.  E.  wel  geconditioneert  in  salvo  mach  geworden. 

Wat  retoeren  de  heeren  toecomende  jaer  te  verwachten  sullen  hebben  en 
dorven  niet  seggen,  alsoo  tweemael  gefallieert  hebben,  doch  onse  hoope  is 
groot.  Van  de  Molucques  sijn  een  schip  vol  nagelen  verwachtende.  Soo  w)- 
cappitael  becomen,  en  sal  't  aen  peper  niet  gebreecken.  De  hoope  tot  het 
cappitael  is  groot.  Wy  verwachten  dagelicx  van  U.  E.  geit,  van  Jappan  een 
goede  somme  silver,  van  Timor  't  jacht  de  Sterre  met  sandelhout,  van  de 
Custe  goede  partje  wel  getrocken  cleeden,  van  Arabien  en  Suratte  'tjacht  iVrtJ- 
sauw  met  een  goet  retoer.  De  Hecre  geve  dat  ons  alles  geworden  mach,  soo 
sal  't  wel  gaen. 

11.  Op  U.  E.  ontbiedinge  is  by  den  raet  goet  gevonden  dat  men  den  opper- 

Abraham  coopman  Abraham  van  den  Broeck  met  dit  jacht  over  soude  senden,  ende 
Broeck.  gaen  hiernevens  eenige  acten  tegen  denselven,  welck  ons  by  den  heer  fiscael 
behandicht  sijn,  daerover  geprocedeert  is  als  U.  E.  sullen  sien.  Door  voor- 
gemelde gevangenen  sullen  de  heeren  connen  vernemen,  hoe  over  de  Zuyt- 
zee  van  Acapulco  t}-dinghe  brengen,  alsdat  in  Februarii  op  de  custe  van  Chili 
eenige  schepen  gesien  sijn,  ja  hout  ende  water  gehaelt  ende  weder  't  zee  ge- 
loopen  souden  wesen,  sommige  seggen  van  4,  andre  van  5  ende  eenige  van 
6,  welcke  w\-  presumeeren  de  vloote  van  Spilbergen  wesen  sal.  Godt  geve, 
dat  se  met  geluck  ende  voorspoet  alhier  mogen  ariveeren. 


Nae  het  schr\ven  van  't  voorgaende  is  alhier  van  Jambi  geariveert  het 


31  Maart  1616.  189 

15.  Engels  jacht,  welck  d'  onsen  aldaer  gelaten  hadden.  \Vy  en  hebben  van  daer 
Jarabi.  geen  schryven  door  haer  becomen,  dan  verstaen,  alsdat  de  Manicabers  noch 
niet  affgecomen  en  waren.  Dit  jacht  is  ontrent  8  macnden  op  de  re\-se  geweest 
ende  comt  nu  wederom  met  ontrent  2  a  300  sacken  peper,  b\'kans  geheel 
machteloos  sijnde,  meest  alle  het  volck  cranck.  Dit  jaer  hebben  d' Engelsen 
een  cleen  retoer  overgesonden.  Sy  hebben  veel  scheepen  in  't  lant,  maer  soo 
geen  geit  uut  Engelant  becomen,  conde  wel  gebeuren,  dat  het  toecomende 
jaer  noch  slechter  met  haer  affliepe.  Sy  hebben  met  ons  gespot  gehadt,  maer 
Godt  weet,  hoe  het  met  haer  gaen  sal,  ende  sullen  sulcx  mettertijt  vernemen. 
Nadat  de  Halve  Macn  van  Jambi  is  vertrocken,  seggen  d'  Engelsen,  datter 
wederomme  vier  fregatten  van  Mallacca  geweest  ende  aldaer  peper  geladen 
hebben.  Tegenwoordich  sijnder  noch  2  ende  werpen  de  cleden  tegen  den 
peper  alsoo  wech,  dat  d' onsen  noch  d' Engelsen  niet  een  cleet  connen  ver- 
coopen,  noch  geen  peper  becomen,  off  souden  te  min  moeten  vercoopen  dan 
op  de  Custe  incoops  comen  te  staen. 

^^-  W'y  hebben  geseyt  dese  contre\e  d'aldergelegenste  tot  een  rendevous  ende 

generale  bestieringe  te  sijn,  maer  dat  na  onsen  oordeel  geen  plaetse  can  wor- 
den geoccupeert,  off  sullen  met  die  van  Bantam  in  contentiegeraecken  ;  doch 
als  de  negotie  tot  Jamb}-  in  treyn  sal  wesen,  dat  ons  aldaer  souden  connen 
behelpen  ende  de  contentie  niet  en  behoeven  te  ontsien.  Hierentegen  sullen 
de  heeren  veradverteert  wesen,  dat  voorgemelde  t\dinge  van  den  Mattaran 
continueert,  en  soo  haest  den  Mattaran  in  'tOosten  gedaen  sal  hebben,  sal  h\' 
voorseecker  Bantam  besoecken.  Harwarts  comende  saljaccatrasichden  Mat- 
taran onderwerpen;  Bantam  meen  ick  sal  meest  op  ons  sien.  Tusschen  den 
jongen  coninck  ende  desen  pangoran  gouverneur  vermeerdert  den  haet, 
ontsach  ende  diffidentie.  Den  pangoran  heeft  veel  geit  vergadert,  maer  wort 
sijn  gouvernement  voor  sulcx  gehouden,  dat  de  negotie  alhier  ende  haren 
staet  perjxkel  loopt.  Waeromme  wy  na  Japara  ende  Jamb}-  gegaen  sijn, 
connen  sy  seer  wel  begrj-pen,  ende  om  alle  inconvenienten  voor  te  comen, 
schijnt  het,  ja  wort  voorseecker  gehouden,  dat  met  ons  in  conferentie  sullen 
willen  treden  omme  ons  misnoegen  wech  te  nemen,  U.  E.  met  redelijcke 
conditie  te  pa)en,  de  negotie  hier  te  houden  tot  acressement  van  haren  staet. 
Wie  het  voorslach  doen  sal,  off  wat  voorleggen  sullen,  en  weten  niet.  Het 
soude  wel  haest  connen  geschieden,  maer  alsoo  dit  volck  na  haren  melan- 
colicquen  aert  haer  saecken  tot  op  't  uutterste  laten  comen,  soude  het  noch 
wel  een  a  twee  jaren  connen  aenloopen  eer  hun  volcomelijck  ontdecken 
ende  in  conferentie  treden.  Derhalven  gelieve  U.  E.  metten  eersten  ordre 
te  geven,  wat  in  voorgemelde  saecken  gelieven  gedaen,  gelaten  off  gehandelt 
te  hebben,   alsoo  sulcx'  van   seer  grooten  consideratie  ende  gewichte  sijn 


190  31  Maart  1616. 

houdende,  namentlijck  off  selffs  een  plaetse  begeeren  begreepen  te  hebben, 
off  hun  met  redeHjcke  conditie  gelieven  te  genoegen,  ende  wat  de  conditien 
sijn,  vvelcke  U.  E.  ten  naesten  gevalt.  Item,  soo  de  Mattaran  hem  herwarts 
went,  off  ons  neutrael  sullen  houden,  off  partye  kiesen,  wel  te  verstaen,  soo 
de  keure  behouden  mogen,  't  en  sy  de  wint  ons  in  't  seyle  we}t,  off  genoot- 
saect  worden,  soo  en  sullen  in  dese  na  mijn  opinie  niet  finalijck  resolveeren 
voor  ende  aleer  hierop  van  U.  E.  bescheet  becomen.  Doch  wat  den  nieuwen 
gennerael,  welck  noch  verkoosen  sal  worden,  ende  den  raet  gelieven  te 
doen,  en  w^eete  niet.  D' Engelsen  achte  ick,  gelijck  sy  overal  doen,  dat  op 
ons  sullen  sien,  ende  van  derjavaenensyde  niet  dan  voor  b}loopers  gehouden 
worden. 

^^-  U.  E.  s)-  adverteert,  dat  in  geheel  Indien  over  alle  de  schepen  niet  anders 

geschaft  en  wort  dan  ^  'S  vlees  ende  ^  'S  speek  aen  ieder  man  ter  weecke; 
drooge  rijs  sooveel  als  nuttigen  connen.  Op  d'  Engelse  schepen  wort  alle 
dagen  geschaft,  ende  ons  volck  lyden  groote  honger.  Derhalven  gelieve  U.E. 
hierinne  te  versien,  want  niet  alleene  te  besorgen  is,  dat  haer  volck  gebreecken 
sal,  maer  hier  oock  rebellie  ende  groote  inconvenienten  onderworpen  sijn, 
en  laet  u  costy  (bidden  w)-,  mijn  heeren)  met  geen  praetjens  abuseeren.  Conde 
men  vivres  becomen,  s)-  en  souden  niet  gelaten  worden; 't  gebreck  van  vivres, 
ja  oock  van  veele  geringe  nootlijckheden  is  sulcx,  dat  men  geen  geit  ontsiet, 
al  soude  de  laeste  penning  daeraen  besteet  ende  de  retoeren  naergelaten 
worden,  gelijck,  Godt  beter  't,  nu  eenige  jaren  gebleecken  is. 

Hiermede,  erntfeste,  w)-se,  voorsinnige,  zeer  discrete  heeren  sullen  desen 
eyndigen.  Godt  geve  U.  E.  na  hertelijcke  groetenisse  alles  goets.  In  Bantham, 
adi  ultimo  Maert  anno  1616. 

U.  E.  dienstwillige 

Jan  Pietersz.  Coen. 


Vivres, 


13.  —   10  OCT.   1()16.  —  F  1. 

(PKR  'T  BART). 


1.  Met  de  schepen  den  Groenen  Lceiiw,  Witten  Beer,  Mauritius,  Rotterdam 
^''°'      ende  den  Dolphijn  (vvelck  wij  hoopen  door  Godes  genade  costi  wel  sullen 

schepen,  wesen  geariveert),  hebben  niet  alleen  U.  E.  voorgaende  missiven  beantwoort, 
maer  oock  geadvNseest  haeren  staet  ende  stant  van  Indien,  't  geene  pas- 
serende was,  wat  ordre  gestelt  hadden  ende  voorder  gedissegneert  wierde 
te  doen.  't  Sedert  sijn  hier  op  den  30""  April  passato,  Gode  syloff,  metgesont 
volck  wel  geariveert  de  schepen  den  Swarten  Leeuiv,  Berger  Boot  ende 
Galliasse,  daermede  ontfangen  hebben  U.  E.  missiven  van  dato  6  ende  30 
April,  primo,  6  ende  18  Ma\o  1615,  gelijck  mede  drie  andere  aen  d'  E.  heer 
generael  Reynst  zaliger,  van  dato  30  April,  primo  ende  6  Maydesselvegen  jaers. 

Den  27  Augusto  passato  is  hier  (Godtloff)  mede  seer  geluckich  ende  spoedig 
wel  geariveert  't  jacht  't  Hart,  waermede  van  U.  E.  drie  andere  missiven  hebben 
ontfangen,  gedatteert  ultimo  November  1615,  4  Februari  ende  5  Martius 
1616,  gelijck  mede  drie  andere  van  gelijcke  dato  aen  voorsz.  generael  Reinst 
zaliger.  Wat  't  sedert  onse  voorgaende  schrijven  toegedragen  is,  ende  op  alle 
voorgemelde  missiven  ten  antwoorde  occureert,  sullen  U.  E.  voor  soo  veele 
in  ons  is  mits  desen  verhaelen,  opdat  d'E.  heeren  haere  saecken  alsoo  werden 
beleyt,  dat  ten  gemeene  beste  alles  goets  daeruutt  gedye. 

Vooreerst  sullen  cortelijck  overloopen,  hoe  wonderbaerlijck  verhindert  sijn 
geworden  den  voortganck  van  twee  seer  groote  contra  aenslagen,  soo  van  ons 
tegen  den  v}"ant,  als  van  den  v_\ant  tegen  ons,  sonder  dat  d'  eene  iets  van  den 
andren  was  bewust.  Den  almogenden  Godt  heeft  des  v\ants  aenslach  (welck 
waerlijcken  wel  belayt  en  groot  geweest  is),  verhindert  ende  U.  E.  van  een 
seer  groote  schade  behoet.  Door  d'  Engelsen  sijn  in  meerder  peryckel  dan  van 
de  macht  des  vyants  selve  geweest,  ende  alle  des  v)-ants  macht  waere  oock 
geheehcken  verslagen  geworden,  soo  ons  ditto  Engelsen  niet  verhindert  had- 
den, gelijck  de  heeren  per  nevensgaende  missiven  ende  volgende  redenen 
connen  vernemen. 

2.  Den  v)ant,  na  ick  bespeure,  aen  d'  intree  van  sijn  aenslach  ende  pract>cke 

Don  Juan  jii  jg  Mollucques  door  de  Tidoresen  gebruyckt,  heeft  voorgehadt  in  dese 
da  Silva.  .  o  j  o 

quartieren  sijn  personagie  te  speelen,  terwyle  alle  onse  macht  in  de  Mollu- 
cques souden  amuseeren,  want  Don  Juan  de  Silva  is  ontrent  4  Februar)'  pas- 
sato uut  Manilla  gese}-lt  met  alle  de  Spaense  macht,  bestaende,  na  ons  de 
Malle)-en  rapporteerden,  in  25  seylen,  daeronder  10  schepen  ende  7  galleyen 


102  10  OCT.  1616. 

nommineerden,  maer  na  de  seeckerste  adv\-sen  over  Janibi  becomen,  in  4 
seer  groote  galjoenen  ende  4  a  5  galleyen  ende  fusten. 

In  plaetse  dat  na  de  MoUucques  souden  seylen,  daer  s\'lieden  van  d'  onsen 
soo  veel  jaren  gewacht  sijn,  is  ditto  vloote  na  Pulo  Tiniao  geloopen  ende  in 
Sincapura  geariveert  wej'nich  dagen  nadat  den  admirael  Verhagen  met  onse 
vloote  van  daer  vertrocken  was.  Hier  meenden  s)-  de  Portugiese  macht  b)-  de 
haere  te  voegen,  maer  alsoo  vernamen  deselve  van  d'  onsen  verslagen  was, 
heeft  Don  Juan  de  Silva  advyse  na  Goa  om  nieuw  secoers  gesonden,  ende  ter- 
w\-len  na  antwoorde  waren  wachtende,  is  ditto  Silva  cranck  geworden  ende  in 
Mayo  passato  in  Mallacca  overleden,  ende  nadat  van  Goa  wederantwoort  ge- 
comen  was,  gelijck  mede  t\-dinge  dat  den  vicero}'  een  armade  de  rema  sen- 
den  souden,  is  voorsz.  vloote,  na  ons  Sur)-  over  Jambi  adv}-seert,  wederom  na 
Manilla  gekeert,  hebbende  500  soldaten  in  Mallacca  gelaten  ende  haer  dis- 
se\-n,  na  het  schijnt,  voor  dees  tijt  geschort. 

Dat  terw}-le  den  vyandt  met  dese  aenslach  besich  was,  de  haren  in  de  Mol- 
lucques  door  de  Tidoresen  gesocht  hebben  onse  macht  aldaer  te  trecken  ende 
amuseeren,  connen  de  heeren  aen  nevensgaende  missiven  van  d'  heer  gou- 
verneur Reael  vernemen.  Sijn  E.  verhaelt  seer  breet,  hoe  de  Tidoresen  ende 
Ternatanen  met  sijnne  toelatinge  voor  eenige  maenden  (nadat  lange  met  den 
andren  gehandelt),  stilstant  van  wapenen  hebben  geslooten,  ende  dat  ditto  Ti- 
doresen met  sijn  E.  daerna  mede  hebben  gehandelt,  ve\nsende  soo  wonder- 
lijcke  goede  affectie  t'onswaerts,  gelijck  off  anders  niet  en  sochten  dan  haer, 
soo  haest  onse  macht  aldaer  soude  wesen,  met  onser  hulpe  vant  Spaensejuck 
te  ontlasten,  maer  even  gelijck  dese  pract\cke  van  langer  handt  hadden  be- 
gost,  alsoo  hebben  sy  haer  wederomme  geretireert  ende  de  handelinge  allens- 
kens  verlaten,  doen  de  Portugiesse  nederlage  van  Mallacca  vernamen  ende 
alle  onse  scheepen  aldaer  ariveerden,  sonder  dat  haere  practycke  by  d'  onsen 
gemerckt  z)'.  Dan  hoewel  het  bu_\-ten  propoost  is,  soo  en  can  nochtans  niet 
naerlaten  hierinne  te  voegen,  hoe  ick  van  opinie  ben,  dat  recht  contrarie 't 
voorslach  der  Tidoresen,  veeleer  gepractiseert  wort  hoe  s)-  haer  best  van  ons 
souden  mogen  ontlasten;  niet  dat  de  Spangiaerden  meerder  lieffde  toegedra- 
gen wort,  maer  vermits  onse  groote  apparente  macht  meerder  ontsien.  Met- 
tertijt  sullen  de  waerheyt  vernemen;  interim  gelieve  U.  E.  op  soo  een  impor- 
tante saecke  als  dit  is  serieuselijck  te  letten. 
3.  Omme  wederomme  a  propositie  te  comen,  te  rememoreren  hoe  ons  dessej'n 

De        mede  verhindert  is  geworden  ende  in  wat  peryckel  door  d'  Engelsen  zijn  ge- 
Engel-  ,  ,     ,  ,.      ,  1  .  •      1      I  1  L 

soheu.  weest,  als  oock  hoe  sjiieden  ons  de  volcomen  victorie  hebben  benomen,  ge- 
lieve U.  E.  te  gedencken  hoe  voor  desen  verhaelt  hebben  gearesteert  te  zijn, 
dat  d'  E.  heer  generael  Re\-nst  zaliger  met  alle  de  macht  uut  de  MoUucques 
herwarts  soude  comen,  omme  de  macht  aldaer  niet  langer  infructueus  tecon- 


10  OCT.  1616.  103 

sumeeren,  maer  iet  groots  voor  te  nemen,  sonder  alsdoen  nochtans  e\ntlijcken 
wat  gedetermineert  te  zijn;  maer  soo  voorsz.  heere  Rej-nst  zaliger  hier  ari- 
veerde,  de  nieuwe  vloote  niet  voort  en  quam,  ons  geit  gebrack  ended' Engel- 
sen daerenboven  dissegneerden  met  4  scheepen  na  Anboxna  ende  Banda  te 
gaen,  wierden  genootsaect  ons  desse)n  te  veranderen  ende  vooral  Anboyna 
ende  Banda  voor  de  Compagnie  te  verseeckeren  ende  d'  Engelsen  te  preve- 
nieren;  doch  evenwel  wierde  door  enckele  schickinge  Godts,  tegen  d'  opinie 
van  veelen,  geresolveert,  dat  men  eenige  scheepen  na  Mallacca  ende  Sinca- 
pura  souden  senden,  mits  dat  aldaer  niet  langer  dan  ontrent  15  Februar\- 
souden  vertoeven,  opdat  in  allen  gevalle  Anbo)"na  ende  Banda  souden  mogen 
bese\-len,  off  per  avonture  de  nieuwe  schepen  niet  en  ariveerden.  Door  dese 
schepen  sijn  de  Portugiesse  gallioenen  verslagen,  gelijck  U.  E.  voor  desen 
hebben  geadv\seert,  ende  heeft  den  vj-ant  sijn  desse)-n  daerdoor  geschort. 

\\^at  schade  de  generaele  Compagnie  door  d'Engelsen  geleden  cost  hebben, 
soo  alle  de  geheele  macht  datelijcken  om  haer  ondercruypinge  te  verhoeden 
weder  terugge  naer  Anbo\na  ende  Banda  waere  gesonden,  can  lichtelijck  be- 
greepen  worden,  want  ten  besten  genomen  dat  de  v\ant  op  ons  in  Bantam 
noch  Jaccatra,  Ambo\na  noch  Banda  niet  en  hadde  connen  doen,  terwijle  de 
macht  in  de  Mollucques  amuseerden,  soo  souden  z)"  verhindert  connen  hebben, 
dat  dit  jaer  niet  een  schip  nae  't  patria  souden  hebben  connen  senden ;  doch 
d'Almogende  heeft  het  dusverde  versien,  daervan  sijnne  goddelycke  magisteyt 
hoochlijcken  gelooft  zy.  Van  hoe  grooten  voordeel  de  generaele  Compagnie 
door  d'  Engelsen  geprevenieert  sijn  geworden,  is  mede  kennelijck,  want  in 
gevalle  d'  E.  heer  generael  zaliger  ende  de  voorneemste  macht  na  Mallacca 
waere  gegaen,  ende  hun  aldaer  een  tijt  hadden  onthouden,  gelijck  gedisseg- 
neert  wierde,  s\-  souden  niet  alleene  de  Spaense  vloote  met  Godes  hulpe  mede 
hebben  connen  verslaen,  maer  oock  mogen  vermeesteren  het  silverschip  ende 
't  gallioen  van  convoy,  welck  mede  cort  na  het  vertreck  van  den  admirael 
Verhagen  voor  Mallacca  ariveerden,  alwaer  noch  leggende  sijn,  om  in  'teerst 
van  't  aenstaende  mouson  na  Goa  te  seylen.  In  Mallacca  gaetspraecke,alsdat 
zylieden  een  fort  off  redu\-t  op  Isla  das  Naos sullen  maecken  ;  gaetsulcx  voort, 
sullen  sy  een  goet  retra}'t  voor  haer  scheepen  hebben,  ende  soude  ons  't  sel- 
vige  tans  off  morgen  wel  hinderlijck  connen  sijn. 

's  Anderendaechs  naer  het  vertreck  van  den  Dolplnjn  quaem  hier  de  loo- 
pende  t\"dinge  hoe  voorsz.  Spaense  vloote  in  Sincapura  geariveert  was  ende 
voorseecker  herwarts  comen  soude.  Den  thienden  dach  daerna,  wesende  den 
10  April,  wierde  sulcx  geconfirmeert,  ende  opdat  hetselve  geloove  souden 
geven,  sont  ons  den  coninck  van  Jhoor  een  origineele  missive  (daervan  by 
desen  cop)-e  gaet),  door  voorsz.  de  Silva  aen  ditto  coninck  geschreven,  ende 
versochte  sijnne  magiste}'t,  dat  daerop  ernstlijck  souden  letten  ende  ten  besten 

13 


194  10  OCT.  Ibl6. 

goede  ordre  stellen.  Hadden  \v}-  hier  schepen  gehadt,  souden  wat  heerlicx 
liebben  connen  uutrechten. 

Ende  alsoo  ten  voorsz.  t\de,  doen  van  de  compste  der  Spangiaerden  advyse 
bequamen,  het  westelijcke  mousson  verloopen  was  ende  \vy  van  jachten  gants 
onversien  vvaeren,  soo  en  conden  naer  de  Molucques  geen  adv)"se  senden, 
doch  naderhandt  destineerden  't  jacht  Cleen  Ho/lantfür  hy  zuyen  Java  dev- 
warts.  S)'  sijn  tot  op  13j  graden  zuyder  breete  geweest,  maer  alsoo  niet  dan 
oostelijcke  winden  riscontreerden  ende  zoo  hollen  zee,  dat  deselvige  niet  bou- 
wen costen,  is  ditto  jacht  met  onse  advysen  wedergekeert. 

Omme  niet  onversients  van  den  vyant  overvallen  te  worden,  hebben  wy  op 
Jambi  alsulcke  ordrc  gestelt  gehadt,  dat  voorgemelde  txdinge  met  contrarie 
niouson  door  Sury  over  Jambi  van  den  v}andt  Jjebben  becomen,  ende  ver- 
wachten noch  dagelicx  wederom  naerder  bescheet. 

D'  Engelsen  alhier  residerende,  gelijck  mede  den  pangoran  van  Bantam, 
sijn  voor  de  Spangiaerden  vrywat  bevreest  geweest,  doch  heeft  hem  soo  wel 
d'een  als  d' ander  stille  gehouden  ende  sijn  sy  voorder  op  ons  siende.  Alsoo 
d' Engelsen  op  dit  pas  plaetse  in  Jaccatra  hebben  begreepen  ende  aldaer  resi- 
dentie genomen,  gelijck  mede  haeren  Priamanse  peper  uut  het  schip  den 
Hedor  op  d'  eylanden  aldaer  gelost,  omme  't  schip  aldaer  te  verdubbelen,  laet 
ick  my  voorstaen  sulcx  gedaen  hebben,  omme  aldaer  onder  orjse  vleugelen 
te  schuylen,  want  vermits  in  Jaccatra  sterck  van  volck  sijn,  dissegneerden 
de  voorneemste  effecten  ende  't  meeste  volck  dervvarts  te  transporteeren, 
omme  den  v}-ant  aldaer  te  wederstaen,  ende  ons  op  geen  ontrouwe  Mooren, 
maer,  naest  Godt,  op  onse  eygen  wapenen  te  verlaten. 

Per  de  jachten  de  Halve  lilaen,  Vlissingcn  ende  fregat  Jambi,  gelijck  mede 
daerna  per  de  schepen  de  Bergerboot  ende  Galliasse,  hebbe  aen  Sury  in  Jambi 
mede  geordonneert  gehadt,  dat  byaldien  de  Spaense  vloot  omtrent  Mallacca 
bleve  leggen,  ofte  om  de  Weste  liepe,  h)-  alsdan  by  noorden  Borneo  ende 
Celebes  de  Galliasse  off  een  jacht  na  de  MoUucques  soude  senden,  met  al- 
sulcke adv\-sen,  als  van  des  vyants  gelegen thej't  ende  intentie  soude  connen 
becomen  ;  doch  alsoo  ut  supra  weder  na  Manilla  zijn  gekeert,  sijn  dese  ad- 
vysen mede  niet  voortgegaen. 
3.  Door  onse  voorgaende  sullen  de  heeren  verstaen  hebben,  op  de  procedure 

Ban  Ja.  y-^^  d' Engelsen  door  d'E.  heer  generael  Re_\nst  zaliger  ende  den  raet  alhier 
gearesteert  te  sijn,  eer  U.  E.  commissie  desen  aengaende  bequamen,  dat  men 
d'Engelsen  met  gewelt  uut  de  MoUucques,  Amboyna  ende  Banda  souden 
weeren,  ende  geen  acces,  noch  spraecke  met  d'inwoonderen  te  honden  toe- 
staen,  byaldien  sylieden  niet  naer  en  lieten  in  die  quartieren  keerende,  ander- 
mael  iets  tegen  U.  E.  recht  ende  nadeel  te  attenteeren,  onse  bontgenoo ten  gewelt 
ofi overlast  aendoen, onse  vyanden assisteerden, offsecreete  communicatie  met 


10  OcT.  lol 6.  l^r. 

hacr  hielden;  item,  hoe  b}-  sijn  E.  versche3de  conimissien  gegeven  sijn  geweest 
omme  dese  resolutie  alsoo  te  doen  excecuteren,  gelijck  mede  hoe  oock  ge- 
resolveert  was  ommed' Engelsen  te  prevenieren,  AmboynaendeBandavoorde 
Compagnie  te  versceckeren,  andermael  een  tocht  op  Pulowa)-  te  doen,  omme 
dateylantmetbelegeringc(endegeen  vliegentassault)geheel  te  incorporeren. 

Item  sullen  de  heeren  oock  wel  verstaen  hebben,  lioe  w)-  na  het  overl}-den 
vandittogenerael  Re\-nst  zaliger,  uut  crachte  van  sijn  E.  commissie,  voorge- 
melde saecken  b)-  der  handt  namen,  gelijck  mede  wat  ordre  gestelt  hebben 
gehadt  ende  hoe  alhier  met  den  raet  resolveerden  met  de  tocht  na  Pulowa\- 
voort  te  varen,  waertoe  als  hooft  committeerden  den  commandeur  Lam.  Wat 
effect  de  saecke  genomen  heeft,  sullen  corteling  overloopen,  alsoo  de  heeren 
de  particulieresatie  in  medegaende  missiven  connen  vernemen. 

De  schepen  alle  te  samen,  soo  nu  soo  dan  in  aller  )-le  van  hier  vertrocken 
wesende,  sijn  in  Ambo)-na  b\'  den  andren  versamelt.  Vandaerisden  comman- 
deur Lam  met  de  vloote  nae  Banda  gese}-lt,  in  Ambo\-na  latende  de  scheepen 
Amsterdam,  den  Engel  ende  Neptuynes,  ende  terwylen  door 'tquaet  weder 
eenige  dagen  genootsaect  wierden  onder 't  fort  Nassau  w  na  bequaem  weder 
te  wachten,  ariveerden  mede  uut  de  Mollucques  de  scheepen  Ckeylon  ende 
den  Rooclen  Leeuw  met  140  soldaten  ende  446  sielen  van  Ciauw,  welcke  d'h^ 
gouverneurReael  volgens  ordre  van  d'  h^  generaelReynst  zaliger  tot  assistentie 
van  de  tocht  was  sendende. 

Conforme  de  genomen  resolutie  ende  ordre  van  hier  gegeven,  heeft  hem 
Willem  Jansz.,  gouverneur  van  'tfort  Henricques,  methetgeheeleguarnesoen, 
coopmanschap,  amonitie  van  oorloge  ende  andersints  in  't  schip  den  Engel  ge- 
transporteert,  ditto  fort  verlaten  ende  geheel  geraseert.  S)-sijn  in  Ambo>na  b}- 
de  vloote  wel  geariveert  ende  mede  tot  het  cxploict  op  Pulowa}- geymployeert. 

Den  commandeurLam,  interim  nagoetwederverwachtendewas,doorvoorsz. 
schip  den  Rooclen  Leeinv  tj-dinge  becomende,  hoe  onder  Puloway  4  Engelse 
schepen  geset  lagen,  soo  is  hy  datelijck  met  alle  de  scheepen,  wesende  9  in  't 
getal,  namentlijcken  't  Wapen  van  Amsterdam,  Der  Veer,  Vlissingen,  Wal- 
cheren, den  Rooden  Leeuw,  Oiidt  Zeelant,  Chejlon,  Hoorn,  üt  Hoope ewAescha.- 
loupe  Cleyn  EnckJinysen  na  Pulowa)-  geseylt.  D' Engelsen  hadden  daer  een 
ettmael  gelegen  eer  d' onsen  b)-  hun  quamen  ende  vi^eder  gebrocht  d'ambas- 
saten,  welcke  door  de  Bandinesen  herwarts  gesonden  sijn  geweest.  De  schepen 
by  hun  gecomen  wesende,  heeft  voorgemelde  commandeur  Lam  haerlieden 
ten  overvloede  andermael  een  insinuatie  gegeven,  sijnnen  last  geopenbaert 
ende  hun  aengeseyt,  dat  vandaer  vertrecken  souden.  D' Engelsen  hun  over- 
heert  siende,  hebben  haer  laten  geseggen  endesijn  datelijck  vertrocken,  latende 
een  schaloupe  met  10  man  in  ostagie,  tot  verseeckeringe  dat  geen  assistentie 
aen  de  Bandinesen  hadden  gedaen. 


196  10  OcT.  1616. 

D' Engelsen  vandaer  vertrocken  sijnde,  is  ditto  Lam  op  Pulowaj- gelant 
met  7  compagnien  soldaten,  3  compagnien  bootsgesellen,  elck  van  70  cop- 
pen,  ende  23  Japonders,  ende  nadat  3  dagen  besich  waren  geweest  om  leger 
te  slaen  ende  battenen  dicht  onder  't  fort  van  de  Bandenesen  te  planten,  soo 
sijn  de  Bandanesen  daeruiit  gevlucht,  voort  uut  haerandre  fort  gedreven  ende 
overhoop  in  seeckre  prauwen  van  't  lant  gevlucht  ende  op  Puloron  geweecken, 
achterlatende  voor  soo  veele  by  d' onsen  gevonden  sijn  16  dooden.  Van 
d' onsen  sijn  der  soo  voor  als  naer  7  doot  gebleven. 

Puloway  door  de  genade  Godes  aldus  overwonnen  sijnde,  is  by  d' onsen 
geresolveert  het  e}!andt  te  besetten  ende  hebben  daerop  gele)"t  154  witte 
coppen,  bestaende  in  2  compagnien,  daerover  Adriaen  van  der  Dussen  als 
luytenant-gouverneur  van  Banda  ende  cappite^^n  van  Puloway  commandeert, 
alsoohem  in  dese  tocht,  gelijck  mede  verleden  jaer,  hoewel  het  doen  niet  wel 
en  geluckte,  seer  wel  gedragen  heeft. 

Voorder  sijn  mede  op  Puloway  gelejt,  om  't  lant  te  peupleren  endede  vruch- 
ten te  winnen,  446  sielen  door  den  gouverneur  Reael  van  Siau  geHcht,  100 
sielen  vr)'e  lieden  van  Solor,  30  Mardicquers  ende  64  gevangenen,  soo  Span- 
giaerden  als  Gouseratten,  wesende  in  alles  794  sielen.  Dit  is  een  seer  schoon 
eylandt,  maer  het  faclieert  ende  incommodeert  de  lieden  seere,  datter  op  't 
lant  geen  versch  waeter  en  is;  daeromme  sal  goet  wesen,  dat  ü.  E.,  gelijck 
den  lu\-tenant  gouverneur  adviseert,  goede  pert}-e  steen  ende  tras  met  eenige 
metselaers  herwarts  sende  omme  cisternen  te  maken  ;  can  't  geschieden,  ge- 
lieve de  heeren  't  selvige  niet  naer  te  laten,  maer  groote  pert\e  senden,  want 
sulcx  per  avonture  tot  volgende  desse)'n  noch  noodiger  wesen  sal. 

D'andre  Bandinesen  de  veroveringe  van  Puloway  verstaen  hebbende,  ver- 
sochten  datelijck  vreede,  ende  is  haer  deselve  geaccordeert,  als  per  nevens- 
gaende  contract  blijct.  Uen  prijs  van  de  nooten  ende  foelie  is  hooch,  te  weeten 
100  realen;  oock  is  hun  soo  een  irreligieus  artyckel  als  voor  desen  de  Terna- 
tanen  geaccordeert,  welck  de  heeren  ordonnerende  sijn  op  'tgevoechelijckste 
geheel  te  annuileeren,  off  ten  deele  te  acomodeeren,  't  welck  alsoo  vervorderen 
sullen. 

Den  commandeur  Lam  heeft  hem  met  het  maecken  deser  vreede  wat  ver- 
haest,  op  hoope  dat  dit  jaer  noch  een  scheepsladinge  tot  soulagement  van 
d' extreme  lasten  becomen  souden,  maer  't  en  is  soo  wel  niet  geluckt,  want 
het  schip  Hooni  en  heeft  vandaer  niet  meer  gebracht  dan  427  sockels  foelie, 
wesende  omtrent  8600  catti  banda,  ende  39.400  catti  banda  ongegarbuleerde 
nooten. 

Dese  vreede  en  heeft  na  het  vertreck  van  de  commandeur  Lam  met  de 
vloote  niet  lange  geduert,  want  alsoo  die  van  Puloway  per  contract  acces  op 
't  lant  geaccordeert  was,  hebben  sy  de  meeste  Ciauwers  aan  haer  getrocken 


10  OlT.  1Ó16.  107 

ende  van  I'uloway  op  1'uloron  gevoert  24b  sielcn,  soo  mannen,  vrouwen  als 
kinderen.  Hierentegen  zijn  door  d'  onsen  in  't  fort  Nassouw  omtrent  90  sielen 
van  Lontor  aengehouden  omme  voorsz.  Siauwers  daertegen  te  lossen.  Maer 
die  van  Bauda  en  hebben  daerinne  niet  willen  verdragen,  doch  die  van  Lontor 
soecken  ende  ve^nsen  evenwel  met  d'  onsen  vreede  te  willen  houden,  omme 
haere  prauwen  ende  eenich  secoers  van  vivres  van  Che)-  ende  Aru  te  becomen, 
vermits  geheel  Bandaonversien  van  vivres  is,  alsoo  dit  jaar  aldaer  niet  dan  2 
jonckcn  geweest  sijn;  doch  is  haer  door  d'  onsen  den  oorloch  opgese}"t  ende 
wordt  daervan  een  seer  goede  uutcompste  verhoopt. 

Daer  is  gedissegneert  een  fort  in  calck  en  steen  op  Puloway  te  maecken. 
Het  schip  Oudt  Zcclandt\s  daer  gesleeten  ende  is  het  geschut,  amonitie  ende 
andersints  van  'tselvege  telandegelej-t.OpOrtattan  waswederommeeen  logie 
om  te  handelen  gemaeckt,  welck  my  een  seer  groot  abuys  dunckt  te  sijn.  Nu 
Bandaoverheert  is,  sal  men  haer  nog sooveel  te  goede  comen,  dat  men  b}- haer, 
opdat  wederomme  moorder\-e  mogen  aenrechten,  gaet  handelen.  Voorwaer,  't 
is  mijns  bedunckens  luttel  genoch  dat  men  haer  aen 't  casteel  te  comen  gewenne. 

U.  E.  zy  veradverteert,  dat  d' Engelsen  dit  jaer  wej'nich,  ja  per  avonture 
geen  foelie  noch  nooten  altoos  sullen  overbrengen,  noch  en  sal  by  ons  toe- 
comende  jaer  mede  geen  overvloet  becomen  worden,  want  van  'teylantNera 
in  4  a  5  jaren  (vermits  de  boomen  verleden  jaer  door  den  brant  van  de  berch 
vernielt  wierden)  geen  vruchten  gepluckt  sullen  worden,  ende  sal  van  Pulowa}- 
mede  al  veel  verlooren  gaen. 

lek  hoope  dat  d'  Engelsen  met  dese  victorie  geheel  uut  Banda  sullen  wesen 
geslooten,  soodat  de  vruchten  voor  U.  E.  alsnu  door  Godes  genade  metcleen 
cappitael  sullen  becomen,  want  als  men  de  Bandinesen  den  toevoer  van  rijs 
ende  andre  vivres  onthoude,  dat  met  de  fregatten  lichtelijck  gedaen  can 
worden,  soo  en  isser  voor  haer  geen  ander  uutcomst,  dan  dat  voor  haere 
vruchten  uut  onse  handen  moeten  comen  eeten.  Om  een  cleen  geit,  segge 
ick,  sullen  de  nooten  ende  foelie  becomen,  vermits  sj^lieden  haere  rijcke 
waeren  jaerlicx  aen  cleden,  rijs  ende  diergelijcke  verteerende  sijn  ende  geen 
geit  op  en  leggen,  gelijck  den  pangoran  van  Bantam  eenige  jaren  gedaen  heeft. 

Derhalven,  alsoo  de  2  fregatten  in  Banda  temet  oudt  worden,  sal  het  seer 
goet  wesen,  dat  U.  E.  op  voorraet  wederomme  eenige  andre  met  alle  noot- 
lijckheden  sende,  te  weten,  de  plancken,  inhouten  ende  alle  nootlijckheden  ; 
maer  dienen  wat  anders  dan  de  voorgaende  gemaect  te  worden,  gelijck  de 
heeren  per  overgaende  schippers  connen  vernemen.  Soo  haest  het  smal  schip, 
dat  nu  tot  Jaccatra  onderhanden  is,  volmaect  sal  wesen,  sullen  aldaer  een 
galleye  doen  beginnen.  Voorgemelde  twee  fregatten,  na  ick  versta,  sijn  in 
Banda  dienstiger  ende  worden  daer  meer  ontsien  dan  alle  U.  E.  scheepen 
ende  forten. 


198 


10  OCT.  1616. 


4.  In  Anboyna  is  den  staet  seer  getroubleert.  De  dorpen  onder  U.  E.  sub- 

Amboina.  jectie  stacnde,  sijn  tegen  't  casteel  gerebelleert,  ende  dat  ter  cause  (soo  sy 
seggcn)  vermits  hun  tegen  belofte  ende  reden  meer  werck  opgelegt  wort  dan 
schuldich  te  doen  ende  redelijck  is.  Maer  men  presumeert,  dat  cappiteyn 
Hitte  daarvan  oorsaecke  is,  want  hy  lange  getracht  ende  gearbeyt  heeft  U.  E. 
onderdanen  van  ons  aen  hem  te  trecken.  Godt  geve  datter  tans  off  morgen 
geen  generalen  oorloch  en  volge,  want  te  beduchten  is,  het  vier  van  verre 
gestoockt  wort.  In  de  Mollucques  was  verleden  jaergcsejt,  dat  de  Ternatanen 
met  d'onsen  eenige  ambassaten  na  Amboyna  souden  senden  omme  alle  dif- 
ferent vrientlijcken  neder  te  leggen,  maer  het  is  na  mijn  opinie  gegaen,  want 
niettegenstaende  alle  dilligentie  by  den  heer  generael  Reael  gedaen,  soo  en 
is  daerop  niet  gevolcht ;  achte  oock,  datter  aen  haer  re)-se  niet  veele  belangt, 
want  waer  sy  gaen  oft  blj'ven,  soo  en  sullen  ons  dese  Mooren  geen  deucht 
doen,  tens)-  dat  de  noot  hun  daer  toe  dringe.  Die  van  Combello  en  sijn,  als 
belooft  hadden,  in  haer  stadt  niet  gekeert,  maer  hun  armelijck  aen  strant  on- 
trent, Lucidi  onthoudende.  Op  Hitto  heeft  de  gouverneur  Block  Martsen  een 
bolwerck  gemaect  ende  dat,  na  veele  seggen,  met  weynich  reden  off  fonda- 
ment. Xitttegenstaende  de  geheele  vlootc  met  de  victorie  overBanda  weder- 
omme  in  Anbo\'na  gekeert  z)',  ende  den  admirael  Verhagen  met  d'andre 
vloote  van  Mallacca  aldaer  oock  wel  geariveert  was,  soo  en  hebben  nochtans 
geen  different  connen  modereren,  maer  is  alles  in  staet  gelaten  ende  sijn  van- 
daer  na  de  MoUuccos  vertrocken. 

Alsoo  het  gewas  verleden  jaer  in  Anboyna  seer  clecn  geweest  is,  soo  en 
hebben  vandaer  ende  de  Molucques  niet  meer  dan  ontrent  150  bhaer  nagelen 
te  verwachten.  Dit  jaer  sal  't  een  groot  gewas  wesen  ende  is  de  aperentie  seer 
groot  ende  schoon.  Daerentegen  en  hebben  d'  onsen  in  Anboina  geen  geit, 
ende  is  den  gouverneur  70  off  80.000  realen  eyschende.  Soo  de  nieuwe  schepen 
lange  tardeeren  wil  't  weder  een  beroyde  vleet  worden,  alsoo  de  contanten 
jongst  ontfangen  niet  mogen  strecken ;  doch  vertrouwc  dat  ons  Godt  sijn 
hulpe  ende  genade  geven  sal. 

Vooren  hebben  geseyt  hoe  de  4  Engelse  scheepen  van  Banda  sijn  ge- 
weesen.  Sy  sijn  van  daer  na  Anboj'na  gesejit  ende  hebbent  ontrent  Lua 
geset.  Het  schip  den  Rooden  Lecinv  is  haer  van  Banda  met  d'  heer  Doensen 
nagesonden,  ende  sijn  de  schepen  Amsterdam,  den  Engel e.nd&  Neptiiyne\\a.e.T 
mede  bygevoecht.  Alhier  is  de  gegeven  ordre  soo  precis  niet  naergecomen 
als  den  commandeur  Lam  in  Banda  wel  gedaen  heeft,  want  alsoo  d'  Engelsen 
versochten  d'  Anbo)-nesen  te  mogen  spreecken,  is  hun  sulcx  vergunt,  hoewel 
't  zelvige  nochtans  expresselijck  verboden  was  ende  ons  seer  nadeelich  is. 
5-  Doch  alssoo  Kamela  Sabadin  hun  den  handel  ontseyde,  sijn  sy  vandaer  ver- 
]jgQ  '     trocken  ende  na  de  Mollucques  gesejlt,  sonder  eenen  nagel,  gelijck  van  Banda 


10  Oer.  I0I6.  109 

noten  noch  foelie  becomen  te  hebben;  maer  in  de  Molucques,  Godt  beter  't, 
is  het  geheel  slecht  gegaen,  want  b\-  de  hecren  aldaer  geheelijck  gereprobeert 
cnde  verworpen  is  de  resolutie  door  door  d'  E.  heer  generael  Re}-nst  zaliger 
endc  den  raet  van  Indien  alhier  tegen  d'  Engelsen  genomen.  U.  E.  ordre  in 
dato  30  April  1615  op  dit  stuck  gegeven,  is  haer  oock  niet  genoch  geweest, 
want,  de  gemelde  4  Engelse  scheepen  van  Anbo\na  in  de  Molucques  arivee- 
rende,  sijn  door  d'  heer  gouverneur  Reael  soo  wel  van  onse  forten  geweert, 
dat,  na  ick  versta,  niet  eenen  nagel  van  deTernatanen  hebben  becomen.  Maer 
alsooditto  scheepen  onder  het  oude  Portugiese  fort  vanTidorgeloopftn  sijn  en- 
de  haren  admirael  tegen  d'  heer  gouverneur  Reael  rontuut  verclaerde  ende 
persisteerde,  dat  met  rijs  synen  handel  by  de  Spangiaerden  wilde  soecken; 
soo  is  't,  dat  b\-  d'  heer  gouverneur  Reael  den  raet  in  deliberatie  gegeven 
sijnde,  wat  haer  hierop  te  docne  stondt,  geresolveert  wierde,  gelijck  de  heeren 
per  nevensgaende  cop}'cn  van  resoluitie  connen  sien,  dat  het  spel  souden 
aensien  ende  hun  abstineren  eenige  hostilitext  tegen  d'  Engelsen  te  gebru}'- 
cken,  in  voegen  dat  d°  Engelsen  na  haren  wil  den  handel  met  de  Spangiaer- 
den ende  Tidoresen  toegestaen  is,  zoodat  d'  Engelsen  een  goede  part)'e  na- 
gelen hebben  gecregen  (doch  en  weete  alsnoch  niethoeveele),  ende  de  Span- 
giaerden daerentegen  van  d'  Engelsen  met  vivres  ende  oock  amonitie  van 
oorloge  versien  sijn  geworden,  alsoo  in  voorgemelde  scheepen  alhier  tot  Ban- 
tam uut  d'  Engelse  logie  ten  aensiene  van  alle  de  werelt  veel  cruyt  en  roers 
gescheept  hadden,  daermede  haer  alsdoen  niet  en  schaemden  te  seggen  de 
Bandinesen  seconderen  souden.  Ick  bidde  U.  E.,  considereert  den  Indischen 
handel,  geeft  goede  ordre  ende  verslet  daerinne  eer  het  te  laet  wort.  Hier  soe- 
cken d'  Engelsen  (uut  vreese  van  neffens  ons  door  de  Spaensche  Armade 
overvallen  te  worden),  van  ons  assistentie  ende  onder  onse  vleugelen  te  schu)-- 
len  ende  daer  gaen  sy  de  Spangiaerden  assisteren;  d'  eene  tijt  seggen  z\-  ons 
tegen  de  Spangiaerden  te  willen  helpen,  den  andren  tijt  sijn  hun  alhier  tegen 
ons  in  de  wapenen  stellende,  cnde  metterdaet  blijct  hier,  dat  voorhebben  met 
haere  scheepen  te  vluchten. 
6.  Het  discoers  welcke  d'  E.  heer  generael  op  't  stuck  van  d'  Engelsen  tegen 

Coen  CU  \j_  £.  js  doende,  bedroeft  my  vooral  seere.  't  Is  waere,  dat  de  heeren  soo  wel 
specialen  last  hadden  connen  geven  wat  men  doen  soude,  soo  d'  Engelsen 
onse  v)-anden  assisteerden  ende  met  haer  handelden,  als  gedaen  hebben  in- 
gevalle  onse  vrienden  gewelt  aendeden,  ofte  soo  trachteden  met  wapenen 
plaetse  te  gr\-pen,  maer  evengelijck  de  natuere  leert  gewelt  met  gewelt  te  re- 
sisteeren  ende  de  heeren  ordre  geven  onse  vrienden  met  wapenen  tegen  d' 
Engelsen  te  diffenderen,  alsoo,  dunckt  m}',  brengt  de  ordre  van  de  heeren 
ende  leert  de  nature  genochsaem  mede,  wat  wy  behooren  te  doen  als  imant 
onse  vyanden  assisteert;  want  ick  achte,  dattet  we}nich  verschil  is  off  imant 


200  10  OCT.  Iöl6. 

ons  ofte  onse  vrienden  v)-antlijck  aentast,  off  onse  v_\anclen  assisteert;  item, 
offimant  eenen  metten  swaerde  doodet,  off  onthout  de  middelen  welcke  de 
nature  tot  onderhout  des  levens  vere}-scht. 

Mij  en  is  niet  onbekent  geweest,  wat  du\delijcke  verclaringe  in  U.  E.  ge- 
melde missive  van  30  April  1615  gebrack,  maer  cnnsidererende  dat  de  heeren 
somtijts  op  allen  gevalle  geen  speciale  ordre  connen  geven,  noch  oock.  dat 
het  altijt  niet  en  voecht  noch  betaemt;  item  wat  peryckel  d'  Indische  staetdoor 
d'  Engelse  soo  lange  geleden  heeft,  soo  is  't,  dat  (my  verlatende  op  d'  ordre 
door  d'  hoochmogende  heeren  Staten,  zijnne  princelycke  Exellentie,  als  U.  E. 
in  generaele  termine  gegeven,  gelijck  mede  op  't  gene  de  natuere  selffs  desen 
aengaende  leert,  als  oock  op  d' exempelen  dienaengaende  gesien  ende  gehoort) 
ick  niet  alleene  vervordert  hebbe,  dat  op  dit  stuck  soo  treffelijcke  resolutie  by 
d'E.  heergenerael  Re)'nst  saliger  ende  den  raet  van  India  alhier  genomen  z\-, 
maer  hebbe  na  sijn  E.  overh-dinge,  voor  soo  veele  mijnne  autoriteyt  ende 
commissie  vermocht,  aen  d'  heer  commandeur  Lam  ende  alle  de  schepen  na 
Amboina  ende  Banda  gaende  gerecommandeert  ende  ordre  gegeven,  dat  ditto 
resolutie,  des  nodich  sijnde,  sonder  respect  executeeren  souden,  waerdoor 
d' Engelsen,  Godloff,  sonder  fa\telijckhe\t  van  dese  plaetsen  geweert  sijn. 

Isser  nu  iets  aen  misdaen  (gelijck  niet  en  dencke),  soo  bidde  U.  E.  ons  in 
haren  schut  te  nemen,  beter  te  onderrechten  ende  goede  ordre  te  geven,  want 
ick  mits  desen  voorder  verclare  (nonobstant  d'  eene  Engelsman  ze)-t,  dat  se 
mijn  effigie  aen  de  hoochste  galge  van  Engelant  sullen  hangen  ;  den  andren, 
dat  mijn  hert  met  sout  willen  opeeten,  ende  diergelijcke  meer,  gelijck  mede 
dat  d'  E.  heer  generael  vcrclaert  (niet  dat  ick  m)"  tegen  sijn  E.  persoone  wil 
stellen,  maer  alle  onreden  geerne  soud  helpen  weeren  ende  den  staet  van  de 
Compagnie  sustenteeren),  dat  niet  en  sal  connen  resolveren  soo  lichtelijck 
harde  procedueren  tegen  d'  Engelsen  te  gebru)xken,  soo  lange  geen  andre 
naerder  ordre  ende  suffisante  commissie  siet)  alsnoch  by  voorgaende  meninge 
te  persisteren,  jae,  mijn  uutterste  devoir  ende  beste  doen  om  sulcx,  des  noot 
sijnde,  te  helpen  executeeren.  Hoope  oock  d'E.  heer  generael  te  voldoen, 
ende  dat  U.  E.  jonckste  missiven  sijn  E.  satisfactie  sullen  geven  ende  anders 
doen  resolveeren,  want  anders  des  Compagnies  saeken  groot  per)xkel  loopen 
souden.  Derhalven  dienen  de  heeren  metten  eersten  speciale  ordre  ende  suf- 
fisante commissie  op  de  geej-schtepoincten  te  geven,  want  d' Engelsen  in  aller 
manieren  uut  de  Molucques,  Anbo)"na  ende  Banda  geweert  moeten  werden, 
ende  w\lieden  nochtans  metten  andren  niet  en  dienen  overhoop  te  leggen. 
7.  Nadat  alle  de  schepen  b\-  den  andren  in  de  Mollucques  geariveert  ware,  is 

door  den  raet  van  Indien  d'  heer  Laurens  Reael  bij  pluralite\-t  van  stemmen 
neur       voor  gouverneur  generael  geeligeert,  geauthoriseert  ende  aengenomen.  Godt 
^  °    *"  ■   begenadige  sijn  E.  met  alsulcke  gaven  als  tot  uutvoeringe  van  soo  groote 


Reael 
gouver- 


10  OCT.  1616.  201 

digniteit  ende  last.  ten  welstant  van  de  vereenigde  Nederlanden  ende  gene- 
rale Compagnie  van  noode  s}'. 

Ultimo  INIartio  passato  ariveerde  aldaer  door  de.Suytzee  den  commandeur 
Spilbergen,  met  de  .schepen  de  AUcinuc  Zon  ende  Mam,  den  Acolus  ende 
Morgensterre,  de  Jager,  met  een  verovert  fregat.  De  vlooten  van  den  com- 
mandeur Lam  van  Banda  ende  admirael  Verhagen  van  Mallacca  daerna  mede 
ariverende,  soo  sijn  daer  16  heerlijcke  schepen  b\'  den  andren  geweest ;  noch- 
tans, alsoo  men,  worter  gese\"t,  alle  de  forten  ende  scheepen  besett  moet 
houden,  weynich  voick  te  lande  brengen  can  ende  de  forten  ten  wedersyde 
niet  licht  om  overwinnen  s)'n,  en  heeft  men  tot  geen  exploict  connen  resol- 
veren, ende  is  aldaer  goetgevonden,  alle  de  macht  van  scheepen  na  Manilla 
te  senden.  Omme  eenmael  de  Spanhiaerden  uutte  Molucques  te  crygen  ende 
daervan  volcomen  meester  te  worden,  e^scht  d'  E.  heer  generael  meerder 
macht  van  volck  ende  amonitie  van  oorloge,  ende  geen  macht  van  schepen, 
opdat  3,  4  maenden  leger  te  velde  souden  mogen  houden ;  maer  dewyle  het 
U.  E.  om  Molucco  alleen  niet  te  doen  en  is,  maer  om  rijcke  retoeren  ende  de 
possessie  van  de  geheele  Indische  negotie,  soo  ben  ick  van  geheel  ander  ge- 
voelen ende  segge,  als  voor  descn,  dat  men  de  Mollucques,  Amboyna  ende 
Banda  diffensivelijcken  behoort  te  versien,  voor  soo  vele  tegen  't  gewelt  van 
den  V)"ant,  d'ondercruypinge  van  d' Engelsen  ende  d' Indiaense  handelaers 
van  noode  z\-,  ende  dat  men  met  de  resterende  macht  een  rendevous  dient  te 
maecken  ende  den  vyant  sijn  negotie  behoort  te  beletten,  soo  in  Manilla,  de 
straet  Mallacca  ofte  de  custe  van  Mallabar,  gelijck  alsser  met  soo  eenen  macht 
als  nu  in  Indien  hebben,  wel  behoort  gedaen  te  connen  worden,  sonder  den 
v)"ant  in  Molluccos  te  verwachten  ende  soo  heerlijcken  macht  infructeus  to 
consumeren. 

In  de  Molucques  hebben  de  heeren  wel  verstaen,  hoe  don  Juan  de  Silva  met 
de  Spaense  vloot  den  4  Februar_\-  passato  uut  Manilla  wasgeloopen,  maer  gants 
geen  seeckerhe\t  connen  vernemen  werwarts  gese\lt  waren.  De  sorge  is  voor 
Mollucco  (daer  soo  heerlijcke  forten  ende  soo  groote  garnisoenen  sijn  heb- 
bende) soo  groot  geweest,  dat  men  op  dese  quartieren,  daer  de  heeren  soo 
veel  aen  gelegen  is,  daer  men  soo  grooten  cappitael  is  hebbende,  van  daer 
het  voetsel  ende  de  finantie  comen  moet  ende  daer  alles  bykans  open  le\t, 
weynich  gedacht  heeft,  even  gelijck  off  de  Spangiaerden  hier  niet  souden 
connen  comen,  niettegenstaende  genochsaem  van  de  gevangenen  van  Mal- 
lacca verstaen  hadden,  dat  de  Spaense  vloote  na  Fulo  Timao  soude  se\"len. 

Omme  de  periculeuse  consequentie  en  heeft  d'  E.  heer  generael  Reael  niet 
connen  resolveren  de  vreemdelingen  met  gewelt  uut  de  Molucques  te  weeren, 
maer  dew)le  de  handeünge  van  't  geit  door  noot  van  daer  geweert  sy  ende 
de  Ternatanen  gehouden  sijn  de  nagelen  aen  ons  alleen  te  venten,  wert  ver- 


202  lOOCT.  1616. 

hoopt,  dat  SC  aldus  gevoechlijck  sullen  werden  geweert.  Maer  ick  duchte  dat 
nu  in  plaetse  van  geit,  de  nagelen  sullen  vervoeren.  D'  antwoort  op  de  groote 
dispence  sal  U.  E.  per  nevensgaende  copie  vernemen. 

Alsoo  geen  van  de  missiven  alsnu  met  de  schepen  Ainstcrdant  ende  Nicn 
Zcelaudia  uut  de  Mollucques  gecomen,  van  nagelen  mentie  sijn  maeckende, 
noch  van  Ambo)na  tot  nu  toe  mede  geen  bescheet  sijn  hebbende,  en  connen 
niet  seecker  seggen  wat  nagelen  U.  E.  dit  jaer  te  verwachten  hebben.  Den 
admirael  Verhagen  advyseert  met  Ambo)"na  dat  dit  jaer  soo  in  Ambojna  als 
Moluccos  ontrent  300  bhaeren  nagelen  becomen  souden,  't  Succes  sal  den 
tijt  leeren.  Men  heeft  overlange  geroepen  datter  in  de  Molucques  een  groot 
gewas  voorhanden  was,  maer  alsoo  de  Ternatanen  met  meerder  gemack  van 
de  soldaten  het  geit  conden  becomen,  liebben  s)",  nae  't  schijnt,  de  nagelen 
laten  varen. 
8.  Wat  retoeren  verleden  jaer  van  Jappan  op  1'attana  gecomen  z\",  is  U.  E. 

.Tapan.  voor  desen  gead vyseert.  Alsnu  hebben  in  April  passato per  \sc\\\^EnckJiuyscn 
ende  joncke  de  /^?r//y«^  vandaer  wederomme  ontfangen  ƒ36.000  in  silver, 
een  pert)'c  cooper,  iser,  diverse  vivres,  hout  ende  andersints,  bedragende,  ge- 
lijck  de  heeren  per  nevensgaende  facture  connen  sien,  ƒ  178.514  —  16  —  11. 
Het  silver  is  ons  scer  wel  te  pas  gecomen,  want  hebben  de  reaelen  daermede 
verspaert  en  'tselvige  aen  de  Chinesen  verhandelt.  'tCooper  ende  iser  is  rede- 
lijcke  avantie  gevende;  het  speek,  vlees  ende  geroocten  vis  v.'as  te  syner  aen- 
comste  redel\xk  goet,  gelijck  het  speek  noch  is,  maer  en  can  niet  lange  dueren. 
Den  prijs  is  tamelijck;  als  U.  E.  ons  jaerlicx  wel  verslet,  waere  onnodich  van- 
daer  iets  te  ontbieden.  Wj-  sullen  geerne  hooren  off  U.  E.  gelieve  dat  men 
daermede  continueere,  off  'tselvige  naerlate.  In  plaetse  van  eenige  goede 
plancken  is  oock  diergelijcke  houtwerck  ende  andre  beuselingen  gecomen, 
welcke  wel  hadden  achter  mogen  blyven.  Vandaer  hebben  oock  goede  partye 
muscus  becomen,  welcke  U.  E.  met  de  volgende  scheepen  sal  geworden,  ge- 
lijck mede  eenige  geconfyten  gember,  die  seer  goet  is,  maer  vermitsseer  diere 
compt  te  staen,  hebben  geordonneert  dat  tot  suicken  pn^se  geen  meer  werde 
gecocht,  totdat  de  bevallinge  van  U.  E.  vernemen.  Ick  hadde  gemeent  dat 
het  schip  Enckliuyscn  soo  lange  tardeerde,  vermits  geordonneert  hadden  dat 
trachten  souden  de  caracque  van  Maccau  op  Nangesacque  varende  te  attra- 
peeren,  ofte  dat  naer  silver  waren  verwachtende.  Maer  't  werck  en  heeft  soo 
grooten  voortganck  niet  willen  nemen,  welck  mettertijt  beteren  sal. 

Voorwaer  U.  E.  heeft  wel  redenen  omme  misnoegen  over  den  Japannen 
handel  te  hebben,  doch  voor  ende  aleer  volcomelijck  bevinden  wat  daervan 
z\-,  dunckt  m}-  onder  corectie  niet  geraden  dat  comptoir  te  lichten.  Het  cap- 
pitael  van  't  meeste  cargasoen  welck  derwarts  gesonden  was,  is  wedergecomen, 
doch  vermits  alsnoch  geen  boecken  van  Specx  en  hebben  ontfangen,  en  con- 


10  OCT.  li>ló.  203 

ncn  niet  weten  wat  proffijt  off  schade  in  de  negotie  gedaan  s)-.  lek  bespcure 
'wel,  dat  den  handel  aldaer  niet  veele  sal  hebben  te  bedieden,  totdat  selffs  van 
ons  een  rendevoes  begrepen  s>"  daer  de  Chinesen  vryelijck  met  ons  mogen 
negoticren,  ende  alsoo  met  tollen  niet  beswaert  worden,  ofte  totdat  selffs 
den  handel  in  China  becomen.  Maer  U.  E.,  soo  ick  immer  hoope,  en  sijn  op 
geen  van  dese  twee  wanhoopende,  want  alhier  volcomentlijckcn  vertrouwen 
(niettegenstaende  het  wat  lange  vertreckt)  dat  de  heeren  den  handel  in  China 
ende  oock  een  heerlijcke  plaetse  tot  een  rendevoes  becomen  sullen. 

Het  schip  den  Swarten  Leeuiu  hebben  na  Pattana  gesonden,  omme  vandaer 
het  Siamse  cargasoen  in  Jappon  te  brengen.  Het  schip  de  Galliasse  is  daernaer, 
volgens  onse  ordre,  mede  van  Jambi  na  Pattana  gese\-lt,  omme  metten  anderen 
een  inprese  te  doen  op  de  Portugiese  caracquen,  van  Maccau  op  Nangesacque 
varende,  ende  hopen  dat  het  nu  beter  dan  verleden  jaer  sal  worden  beharticht. 

Het  jacht  jaccatra  heeft  onder  'tlandt  van  Japan  een  seer  groote,  schone 
Portugiese  joncke  met  2600  picol  ebbenlioudt  verovert,  wesende  soo  de  joncke 
als  houdt  b\-  den  raet  aldaer  getaxeert/ 15.313  —  3  —  12,  ende  hoewel  de 
Portugiesen  pretendeerden  sulcx  op  'sconincx  stromen,  dicht  onder 'tlant 
geschiet  te  sijn  ende  daerover  oock  clachtich  sijn  geweest,  is  alles  diesniet- 
tegenstaende  door  den  ke}ser  van  Japan  voor  wel  genomen  ende  goeden  buyt 
gewesen.  De  jonck  is  door  Specx  met  een  cargasoen  na  Siam  gesonden.  Van 
het  ebbenhout  sijn  herwarts  gebracht,  soo  door  'tschip  Enckliuysen,  een  En- 
gels schip,  als  joncke  de  Fortuj'iic,  1446  picol.  De  reste,  weick  noch  in  Japon 
was  leggende,  hebben  vandaer  ontboden,  omme  U.  E.  'tselvige  voor  ballast 
in  de  scheepen  metten  eersten  over  te  senden,  alsoo  verstaen,  het  hout  seer 
goet  ende  beter  dan  't  houdt  van  Mauritius  is. 

Voorder  hebben  dit  jaer  na  Pattana  geordonneert,  dat  niet  na  Japan,  maer 
herwarts  aen  souden  senden  alle  het  cargasoen  welck  voor  't  patria  dienstich 
voorhanden  is.  De  cooplieden  Hendrick  Jansz.  ende  Nieroode  werden  op- 
nieuws  aengenomen,  op  hoope  dat  in  Pattana  ende  Sangora  een  avantagieuse 
negotie  souden  doen,  maer  daer  en  is,  Godt  beter  't,  sedert  dien  tijt  we\nich 
ommegegaen.  Wil  't  niet  beteren,  soude  de  Compagnie  de  last  deser  comp- 
toiren  met  voordeel  wel  connen  derven.  Wat  best  gedaen  s)-,  sal  den  tijt  leeren. 
Het  schip  de  Galliasse,  daervan  de  heeren  advys  vere\schen,  is,  soo  wy  heb- 
ben verstaen,  uuttermaten  seer  besej'lt  ende  seer  gemack  in  zee  geweest,  soo- 
dat  het  consequentelijcken  dienstiger  dan  andere  in  't  lant  wesen  sal.  Op  de 
vo}age  is  daeraen  achter  de  mast  een  boevenett  gemaect  ende  voor  een 
rq.oster,  waermede  vr\wat  van  haer  zejdagie  hebben  verlooren. 

In  Martius  passato  is  hier  door  de  Chinesen  alle  de  resterende  peper  opge- 
cocht  tegen  2 ^  ende  oock  3  realen  de  sack,  soodat  ten  aencompste  van  't  schip 
de  Bcrgerboot  geen  peper  altoos  te  becomen  was,  ende  alsoo  de  nieuwe  peper 


204  10  OCT.  1616. 

niet  eer  dan  in  Augusttoende  September  gepluct  wort,  sondcn  w)-  ditto  schip 
najambi  omme  aldaer  met  peper  geladen  te  worden,  ende  zijn  wy  ditto  schip 
volgens  d'  advysen  van  Jambi  dagelicx  verwachtende.  Soo  haest  compareert, 
sullen  't  selvige,  volgens  U.  E.  ordre,  met  sijnnen  last  overzenden. 
9.  Van  Jamby  hebben  w\-  per  expressen  (die  over  ende  weder  met  adv)-sen 

Jambi.  gjjj^  gesonden,  opdat  van  den  v\-andt  niet  onverziens  overvallen  souden  wor- 
den) diverse  missiven  ontfangen,  doch  hoewel  Sury  breet  is  schr)vende,  soo 
en  can  nochtans  van  de  saecke  niet  seeckers  geoordeelt  worden. 

Dewyle  de  Manecabers  noch  niet  affgecomen  waren,  claecht  Sur)- seere, 
datter  geen  peper  in  Jambi  te  becomen  was,  ende  advj-seert  daer  beneffens, 
hoe  de  3  Chinese  joncken,  welck  aldaer  van  China  om  peper  gecomen  waren, 
ontrent  10.000  saecken  souden  vervoeren,  gelijck  mede  dat  de  Portugiesen 
continueeüjcken  met  fregatten  ende  cleen  vaertu)-ch  veel  peper  op  Mallacca 
voerden,  welck  tegen  cleeden,  die  gelijck  als  wechwerpen  ende  minder  ver- 
coopen  dan  incoops  oosten,  verhandelende  sijn.  Desen  handel  hebben  de 
de  Portugiesen  aldus  van  den  beginne  aff  tot  nu  toe  met  cleen  vaertuych  op 
Jamby  gedreven.  Maerdew\le  w)- ende  d' Engelsen  aldaer  alsnu  sijn  gecomen, 
wierde  gesejt  dat  den  schoonsoon  van  den  gouverneur  van  Mallacca  mede 
op  wech  was  omme  aldaer  oock  residentie  te  versoecken.  Den  ouden  coninck 
is  haer  seer  toegedaen,  maer  den  jongen  coninck  vertoont  hem  dies  te  meer 
't  onswaerts  genegen  te  sijn,  ende  alsoo  van  d'  onsen  aen  den  mont  van  de 
riviere  een  Portugiese  fregat  verovert  is,  welck  geseyt  wort  binnen  de  riviere 
geschiet  te  sijn,  heeft  Sur}-  daerovergrootemolestie  geleden  ende  is  na  langen 
dispuut  ende  Indiaense  p!a)-do\'e  door  den  onderconinck  gecondemneert  de 
helft  van  't  veroverde  weder  te  restitueren.  De  veroverde  goederen  sijn  ge- 
taxeert  geweest  op  f  5438  —  17  zwAn  sijn  daercntegen  bedragende  de  ge- 
restitueerde goederen  /  1823  —  7  —  8.  Den  nieuwen  peper,  welck  over 
Jambi  comt,  wort  b}-  de  Manecabers  mede  in  Augusto  gepluckt  ende  wort 
voor  seecker  gehouden,  dat  de  Manecabers  daerna  met  groote  quantitejt 
peper  affcomen  sullen,  alsoo,  na  gese\"t  wort,  den  oorlooch  onder  haer  geslist 
is.  lek  en  derff  alsnoch  van  dese  plaetse  niet  veel  seggen,  maer  is  seecker,  soo 
wel  onderecht  ben,  dat  meest  alle  den  peper  welck  tot  nu  toe  in  Mallacca, 
Jhoor,  Pattane  ende  Grissy  geweest  is,  van  Jambi  gecomen  zy,  gelyck  mede 
dat  de  Chinesen  daerenboven  mede  noch  goede  quantite\'t  na  China  hebben 
gevoert. 
10.  Den   coninck  van  Jhoor  voor  d'  Atchijndcr  op  Bintam  gevlucht  sijndc, 

Malakka.  heeft  hem  daer  soo  tegen  d'  Atchijnders  als  Portugiesen  gefortificeert  met 
des  v)-ants  geschut,  door  den  admirael  Verhagen  aen  zijnne  magistcyt  ver- 
eert, vermits  gedreycht  wierde,  alsoff  die  van  Mallacca  't  selvige  met  gewelt 
wilden  halen,  byaldien  ditto  geschut  op  haren  eysch  niet  wedergaff.  't  Iswaer, 


10  Oer.  1()16.  203 

dat  het  beter  s_\'  eenige  noodlose  forten  op  te  breecken  dan  meer  nieuwe, 
onnutte  te  bouwen,  maer  dat  V.  E.  vreempt  voorquam  te  hooren,  gedisseg- 
neert  wierde  een  fort  ontrent  Jlioor  te  niaecken,  achte  ick  door  liaesticheyt 
gese)-t  te  sijn,  alsoo  voor  desen  hebbe  verstaen,  de  heeren  geen  plaetse  tot 
een  hooftplaetse  off  generael  rendevoes  beter  dan  die  quartieren  aenstont, 
ende  is  oock  seer  considerabel,  off  met  d'  occuperinge  van  de  Straet  Mallacca 
den  vyant  niet  meer  affbreuck  ende  de  Compagnie  oock  geen  grooter  dienst 
gedaen  can  worden  dan  elders  in  geheel  Indien,  't  Is  kennelijck,  dat  met  soo 
heerlijcken  macht  dus  lange  in  de  Mollucques  te  houden,  niet  met  allen  ver- 
rieht  zy;  item,  dat  door  een  cleene  vloote,  die  niet  dan  gaende  endekeerende 
derwarts  geweest  is,  des  vyants  voornemen  verhindert  z}- ;  waere  onse  vloote 
in  de  straet  Mallacca  gehouden,  men  soude  de  Spangiaerden  van  de  Portu- 
giesen  commen  separeren  ;  den  handel  op  Maccau  waere  haer  belett.  Als  de 
Javanen  van  Mallacca  geweert  wierden,  en  souden  U.  E.  cleden  niet  alleene 
over  geheel  Indien  beter  getrocken,  maer  Mallacca  soo  benaut  worden,  alsoo 
haer  seiffs  niet  voeden  connen,  dat  men  desestadt  soude  connen  vermesteren, 
want  inprenabel  en  is  s)'  niet.  Oock  schijnt  het  aen  d'  instructie  door  den 
vice-ro)-  van  Goa  gegeven  den  cappite3n  van  't  gallioen,  welck  tot  convo)' 
met  het  silverschip  (soo  sy  't  noemen)  na  Maccau  gevoert  is  (welck  U.  E. 
hebben  overgesonden),  dat  voor  een  belegeringe  gevreest  wierde.  Alsnoch 
en  is  e)-ntlijcken  niet  gedetermineert  geweest,  dat  men  ontrent Jhoor  een  fort 
soude  maken,  off  hierontrent  iets  b}'  der  handt  neenen.Maer  voorwaer,  daer 
moet  eerlange  een  off  ander  by  der  handt  genomen  worden,  soo  men  voorder 
geraecken  ende  des  Compagnies  saecken  verseeckeren  wilt.  In  't  volgende 
verhael,  touscherende  eenen  generaelen  rendevoes,  sullen  Mallacca  naerder 
aenroeren. 
11.  Vermits  in  Atchijn  gants  geen  negotie  ende  niet  dan  oncosten  wierden 

Atjeh.  gedaen,  alsoo  de  Gouseratten  door  des  conincx  quae  tractement  achterbly- 
vende  sijn,  gelijck  mede  dat  d'  onsen  door  den  coninck,  om  secoers  van 
schepen  te  becomen,  groote  molestie  leden,  is  geresolveert  't  comptoir  van- 
daer  te  lichten,  hoopende  een  dooden  vrientschap  alsoo  niet  dan  te  beter  te 
onderhouden,  ende  sijn  de  cooplieden  ontrent  primo  April  door  d' heer  Hans  de 
Hase  (die  daer  met  de  schepen  Der  Goes  ende  den  Aeolics  geweest  is),  gelicht, 
ende  dat  nadat  des  conicx  volck  met  hun  goet  aen  lant  hadden  gesett,  sonder 
ditto  coninck aengesproocken  ofte  iets  te  kennen  gegeven  te  hebben,  waerdeur 
ditto  Magisteyt  seer  verwondert  was;  daer  bleven  drie  bootsgesellen  staan,  waer- 
van  den  generael  Killingh  met  des  conincx  consent  een  hier  gebracht  heeft. 
Hoe  d' Engelsen  door  missive  van  den  coninck  van  Atchijn,  in  Priaman 
ende  Ticco  handelende  sijn  ende  d'  onzen  sulcx  verleden  jaar  gerefuseert 
wierde,  hebbe  voor  desen  geadvyseert.  Alsnu  verstaen  wy,  den  coninck  haer- 


206  10  OcT.  1616. 

lieden  den  handel  weder  opnieuw  voor  2  jaren  in  Ticco  geaccordeert  heeft 
ende  dat  ingaende  in  Augiisto  passato.  In  Atchijn  hebbend'  Engelsen  een  logie 
geplandt.  S)'  hebben  verleden  jaer  het  schip  den  Hcctor  vol  peper  van  Ticco 
gecregen,  wesende  ontrent  12.000  sack,  welcke  tegenwoordich  op  d'  e_\-landen 
van  Jaccatra  is  leggende,  alsoo  ditto  scliip  in  't  overhalen  aldaer  omgevallen  en 
gesoncken  is,  ende  alsoo  verstaen  hebbe  alsnu  in  die  quartieren  mede  goede 
quantiteyt  peper  te  becomen  is,  soo  hebbe  het  schip  Enckhuysen  met  een 
cargasoen  deden  ende  contant  in  Juny  passato  derwarts  gesonden,  met  ordre, 
soo  in  Ticco  off  Priaman  niet  terecht  conde  comen,  dat  na  Atchijn  souden 
se\len  ommedehandelinge  van  den  coninck  te  versoecken,  ende  hebben  hun 
instructie  gegeven,  daernaar  haer  sullen  reguleeren.  waarvan  de  heeren  de 
particularisatie  per  cop_\'e  onder  't  vervolch  van  de  nevensgaande  missiven 
van  hier  geschreven  connen  sien.  Godt  geve  dat  de  last  van  peper  mogen  be- 
comen. 't  Is  voorwaar  een  groote  onachtsaemhej't,  dat  desen  handel  nage- 
laten en  de  d'  Engelsen  alleen  vergunt  zy,  en  voor  m}'  ock  groot  verdriet  dat 
darwarts  niet  een  hebbe  mogen  senden,  gelijck  op  mijn  eerste  aencompst 
alhier  geerne  gedaen  hadde. 
12  Pieter  Gillessen  van  Ravensteyn,  welcke  van  de  Ciiste  na  Suratta  overlant 

Suratte.  gasonden  was,  is  aldaer  wel  geariveert,  ende  van  de  restanten  door  David  van 
Deynsen  zaliger  naergelaten,  heelt  hem  den  sabandaer  van  Suratteovergelavert 
30  packen  indigo  ende  eenige  andere  cleenicheeden,  bedragende  na  taxatie 
ƒ3084.  De  restanten  b)"  ditto  Deynsen  nagelaten,  voor  soo  veele  ditto  Raven- 
steyn heeft  connen  vernemen,  beloopan  ƒ  23.742 — 1,  waervan  de  reste  be- 
rustende is  in  handen  van  eenen  Ghana  Ghana,  veltoverste  van  den  Mogul 
tot  Barampour.  Hy  heeft  tot  Barampour  aen  ditto  Ghana  Ghana  gesonden 
gehadt,  maer  geen  bescheet  connen  becomen,  ende  souda  salffs  parsoonlijck 
derwarts  raysen.  Den  sabandaar  ende  cooplieden  ter  zee  nagotierende  sagen 
geerne  dat  alles  ten  rechten  wierde  behandicht,  maer  dew\4e  in  geheel  Orien- 
ten  geen  gerechticheyt  resideert,  daer  gewelt  ende  fraude  sonder  t)delijcka 
straff  off  vreese  gebruyct  can  worden,  is  aen  groot  avontuere  off  van  voorge- 
melde veltoverste  iets  becomen  sal  worden.  De  reyse  is  door  ditto  Ravensteyn 
seer  vejiich  door  't  lant  gedaen,  gelijck  de  heeren  per  nevensgaende  journael 
connen  sien.  De  negotie  van  Suratte  aengaende,  worden  by  ditto  daerbenef- 
fens  geannotteert,  wat  diesaengaende  vernomen  heeft. 

Op  het  versoeck  van  ditto  Ravenste)"n  heeft  den  Engelschen  generael  Wil- 
liam  Killing  voorgenoemde  30  packen  indigo,  een  pack  monsters  van  cledan 
enda  een  kiste  met  oude  roers  anda  pistolen  in  sijn  schepen  overgenomen, 
ande  hebben  w)-  't  selvige  alhier  in  Ma\-o  passato  uut  het  schip  den  Dragon  wel 
ontfangen,  sonder  dat  d' Engelsen  vracht  begeerden.  Spec.x  heeft  ons  van 
Japon,  als  vooran  is  aengevoert,  par  een  Engels  schip  625  picol  ebbenhout 


Bantam 


10  Oer.  1616.  207 

gesonden,  dacr  oock  geen  vraclit  van  begeerden,  welck  beter  naergelaten 
waerc,  want  dit  seer  geringe  ger)-vcn  sijn,  daerop  wel  groote  pretentie 
maecken  sullen,  hoewel  haerdiergelijcke  van  SuccadanaendeMaccassarmede 
gedaen  is. 

Dewyle  de  Compagnie  de  Gouseratse  cleden  seer  nodich  sijn,  ende  de 
selvige  niet  min  dan  de  cleden  van  deCiiste  connen  derven,  omme  die  te  ver- 
handelen op  de  Westcuste  van  Sumatra,  in  Jambi,  de  Mollucques,  Anbo}na 
ende  Banda,  soo  is  't,  dat  de  Gouseratse  handel  in  Atchijn  gedaen  sijnde,  in 
Suratte  een  comptoir  dient  gestabileert  te  worden,  te  meer  aldaer  veel  spe- 
ceryen  met  goede  avance  vercocht  connen  worden,  ende  alles  b\-  U.  E.  in 
Europa  niet  en  can  worden  vertiert.  Het  schip  N'tisstrma  sijn  dagelix  vandaer 
met  naerder  bescheyt  verwachtende,  waernacr  ons  vorder  rcguleeren  sullen, 
li*-  Alsnu  sullen  wy  tot  de  plaetse  comen,  welck  op  Java  frequenterende  sijn, 

namelijck  Bantam,  Jaccatra,  Cherebon  ende  Japara,  daervan  met  redelijck 
goet  fondament  spreecken  connen,  voornemelijck  van  Bantam  endejaccatia, 
alsoo  in  handelinge  van  gewichtige  saeken  den  pols  deser  coningen  seer  wel 
getast  hebbe.  Wat  spel  metten  anderen  hebben  gehadt  ende  hier  al  lyden 
moeten,  soude  te  lanck  om  schrijven  wesen,  daeromme  sullen  de  voor- 
neemste  supstantie  anotteeren  ende  de  rest  op  d'  overcomende  vrienden 
rapporteeren. 

Hoe  U.  E.  macht  door  die  van  Bantam  seer  wert  ontsien,  zylieden  ons  niet 
geerne  van  hier  souden  hebben,  is  U.  E.  voor  desen  gese}-t,  als  oock  hoe  het 
scheen  by  haerlieden  bespeurt  wierde,  haeren  staet  perjxkel  h^det  ende 
deselvige  niet  de  Compagnie  souden  soecken  te  verseeckeren,  gelijck  mede 
dat  het  ten  uutterste  souden  laten  comen  eer  eenichsints  van  de  groote  tollen 
affstant  souden  doen,  met  U.K.  in  verbintenisse  treden  ende  ons  alhier  beter 
conditie  ende  tractement  geven.  Dit  alles  conformeren  wederomme  waer- 
achtich  te  sijn,  ende  besluyte  daerover,  dat  men  geen  verminderinge  van 
tollen,  verseeekeringe,  noch  redelijcke  conditie  becomen  sal,  tenzy  dat  de 
heeren  haerselven  helpen,  off,  als  vooren.dat  die  van  Bantam  daertoegenoot- 
saect  worden. 

Soo  hier  t}dinge  quam  alsdat  de  Spaense  armade  op  wech  was  om  her- 
warts  te  comen,  gelijck  mede  dat  den  Mattaram  hier  comen  wilde,  scheen  het 
(alsoo  my  doen  ter  tijt  willens  van  Bantam  apsenteerde)  even  gelijck  off 
elders  verseeekeringe  sochten,  dat  haer  ontdecken  souden;  maer  weder  tot 
Bantam  comende,  alsoo  noch  Spangiaerden  noch  Mattaran  voorquamen,  heb- 
ben s}-  haer  geheelijcken  geretireert  ende  soo  stille  gehouden,  alsoff  nieuwers 
van  wisten,  ende  heeft  den  pangoran  begost  de  mueren  van  Bantam  te  repa- 
reeren,  daermede  alsnoch  besich  sijn,  maeckende  na  haer  wyse  diverse  groote 
bolwercken,  daer  van  meninge  sijn  schut  te  planten,  't  Heeft  de  name  sulcx 


208  10  OCT.  1616. 

tegen  de  Spangiaerden  geschiet,  macr  ach  te  dat  het  voornementlijck  onsent- 
halven  gedaen  wort. 

Verminderingen  van  de  groote  tollen  hebben  wy  van  eersten  aff  versocht, 
ende  sijn  continueerlijck  daeromme  soliciterende.  Hierentegen  is  van  des  pan- 
gorans  7.}'de  weeeromme  veele  gedaen  omme  nieuwen  tol  van  sandelhout, 
oliphanstanden,  iser  ende  alle  andre  waeren  te  becomen,  maerdoen  \v_\-sulcx 
met  beleefthe)t  niet  langer  eenden  excuseeren,  hebben  't  selvige  platuut  ge- 
refuseert.  Alsnu  seggen  s}',  soo  men  affslach  van  de  pepertol  begeert,  dat  dan 
verdragen  sullen  moeten  omme  van  alle  andre  waren  tol  te  geven.  Dit  hebben 
w}'  oock  geheelijck  verworpen,  ende  voorgeslagen,  dewj-le  den  pangoran  in 
alle  manieren  geit  ende  groot  gewin  is  soeckende  ende  niet  geerne  affslach 
soud  geven,  dat  s\-  dan  d' Engelsen  uut  den  peperhandel  excludeeren,  soo 
sullen  wy  connen  resolveren  hem  een  grooten  tol  te  laten  houden  ende  oock 
den  peper  tot  goeden  pr}se  connen  coopen,  want  als  den  peper  alleen  in 
handen  hadden,  soo  souden  deselvige  in  Europa  in  reputatie  gehouden  con- 
nen worden,  daer  nu  ter  contrarie  de  cladde  daerinne  is.  Hierop  is  ons  ge- 
vraecht,  dew\le  d'  Engelsen  haer  sulcken  exclusie  grootelicx  souden  belgen, 
off  desen  coninck  tegen  d' Engelsen  wel  souden  connen  ende  willen  assiste- 
ren, ingevalle  sylieden  alsdan  Bantam  molest  vielen  ende  de  Chinese  joncken 
aenhaelen  wilden.  Daerop  ten  exempel  hebben  gegeven  't  gene  in  gelijcken 
caso,  volgens  contracten  met  den  coninck  van  Ternaten  ende  die  van  Am- 
boyna  gemaect,  tegen  d' Engelsen  is  passeerende.  Soo  wy  eenige  grooten  om 
assistentie  off  faveur  tot  affslach  van  den  grooten  tol  aenspraecken,  geheten 
s\-  haer  gelijck  off  no\-t  geweeten  hadden  dat  van  ons  soo  onredelijcken  tol 
betaelt  wierde,  ende  antwoorden  niettemin,  dat  patienteren  moeten  tot  dat 
het  gouvernement  in  handen  van  den  jongen  coninck  getransporteert  zy, 
want  daer  niemant  in  't  lant  is,  seggen  zy,  die  den  pangoran  gouverneur  daer- 
van  soude  durven  aenspreecken. 

Soodat  ick  als  vooren  andermael  segge,  dat  niet  goets  becomen  sullen, 
tenzy  Bantam  (soo  wel  als  Ternaten,  Anbo}-nesen,  Bandenesen  ende  alle 
andre  Mooren)  daertoe  worden  gedrongen.  Den  drang  van  de  Spangiaerden 
sijn  wy  selffs  van  hier  vveerende,  den  drang  van  den  Mattaram  sal  lancksaem 
bycomen  ende  conde  ons  selffs  mede  wel  hinderlijck  worden,  ergo  moeten 
sulcx  selffs  doen,  ende  dat  hoe  eerder  hoe  beter;  als  de  heeren  van  Bantam 
niet  den  affslach  van  de  pepertol  off  exclusie  van  d'  Engelsen  begeeren,  achte 
ick,  datter  weynich  swaricheyt  zy  om  de  saecke  daertoe  te  brengen,  want 
houdevoor  seecker,  gelijck  myrondtuut  van  eenige  vrienden  oock  wel  geseyt 
is,  dat  soo  w)-  ons  huys  opbraecken  ende  simpelijcken  van  Bantam  vertrocken 
sonder  tot  wapenen  te  comen  off  offentie  te  doen,  even  gelijck  off  Bantam 
geheel  wilden  verwerpen  ende  alhier  geen  peper  meer  wilden  coopen,  noch 


10  OCT.  1616.  209 

negotie  doen,  dat,  zegge  ick,  daermede  tot  ons  voornemen  souden  komen,  ja 
als  ons  met  cleenen  affslach  van  tol  niet  wilden  laten  genoegen  ende  hart 
drongen,  d'  Engelsen  van  de  peper  excludeeren  sullen. 

Dit  stuck  schijnt  b\kans  d'alvorderlijckste  voor  de  generaele  Compagnie  te 
wescn,  omme  met  't  beste  gemack  tot  goeden  stant  te  geraecken  ende  de  ge- 
heele  Indissche  negotie  te  incorporeren,  want  mj'  dunckt  onder  correctie,  dat 
de  heeren  alsdan  de  Mollucques,  Anbo)-na  ende  Banda  diffensivelijcken  be- 
settende,  de  Portugiesen,  met  eenige  schepen  op  de  custe  van  Malabar  te 
houden,  souden  connen  verhinderen  peper  over  te  voeren,  ende  dat  men  iVIal- 
lacca  bequamelijck  soude  connen  vermeesteren  ende  aldaer  de  hooftplaetse 
ende  generaele  rendevoes  stabileren,  sonder  in  Indien  meerdere  vyanden  te 
maecken. 

Maer  soo  wy  ons  met  affslach  van  tollen  off  exclusie  van  d'  Engelsen  niet 
wilden  laten  genoegen,  maer  hierontrent  oock  verseeckerde  residentie  be- 
geeren,  heeft  de  saecke  ten  aensiene  van  d'  Engelsen  wat  meerder  zwaricheyt 
in,  want  alsoo  die  van  Bantam  d'insuffisantie  en  d'onvermogenthe)t  van 
d'  Engelsen  genochsaem  sien,  soo  en  sullen  sy  hun  met  haer  (als  w)-  met  aff- 
slach van  tol  off  exclusie  van  d'  Engelsen  te  genoegen  waren)  tegen  ons  niet 
binden;  daer  ter  contrarie  apparent  is,  w\lieden  offentie  doende,  dat  dan  (als 
niet  verdragen  conden)  alle  hun  hulpe  die  voorhanden  waere,  gebruycken 
souden.  In  't  volgende  discoers,  touscherende  eenen  generaelen  rendevoes, 
sullen  Bantam  andermael  aenroeren. 

Touscherende  de  negotie,  dit  jaer  is  hier  wej'nich  omgegaen,  wantgelijck 
voor  desen  hebben  gesej-t,  w\-  en  hebben  verleden  jaer  geen  Javaense  cleden 
van  de  Custe  gecregen,  noch  en  hebben  de  Chinesen  dit  jaer  oock  niet  veel 
syde  off  s\'dewaeren  gebracht,  ja  bjkans  niet  dan  grove  Javaense  waeren, 
vermits  verleden  jaer  veel  goede  waren  onvercocht  bleven,  dewelcke  alsnu 
met  het  Japons  silver  gecocht  sijn,  waervan  U.  E.  met  de  volgende  scheepen 
part)-e  geworden  sal.  Ik  zegge  pert\'e,  alsoo  jaerlicx  veel  in newaerts  tot  cle- 
dinge  der  soldaten  mogen  senden,  opdat  één  voor  U.  E.  aldaer  ljende2  ver- 
strecken  mogen. 
!*•  Alsoo  den  coninck  van  Jaccatra  ons  de  weete  liet  doen,  dat  hy  onse  2  ge- 

vangene Maccassaren  na  Maccassar  soude  doen  brengen,  hebbe  ick  ordre 
gegeven  gehadt  aen  den  oppercoopman  tot  Jaccatra,  dat  hem  soude  houden, 
gelijck  off  sulcx  door  onsen  last  met  gewelt  beletten  wilde;  doch  soo  des  co- 
nincx  volck  diesnicttegenstaende  voort  wilden  varen,  dat  hy  hun  dan  soude 
laten  geworden  ende  affstant  doen,  als  hem  tegen  den  coninck  niet  connende 
noch  willende  stellen.  Den  coninck,  menende  dat  den  oppercoopman  Breeck- 
velt  met  gewelt  soude  onderstaen  't  vervoeren  van  de  Maccassaren  te  verhin- 
deren, is  van  sijn  voornemen  off  proeve  affgestaen.  We}nich  dagen  hierna  is 

14 


Jacatra. 


210  10  OCT.  1616. 

't  gebeurt,  datter  twee  svvarten,  ende  dat  voorwaer  seer  schandelijck,  van  de 
Javanen  dootgeslagen  sijn,  ende  doen  te  desen  tyde  alhier  ari veerden  de  sche- 
pen den  Swartcn  Leeuw,  Bergerboot  ende  Galliasse,  gelijck  mede  't  schip 
EnckJiuysen  van  Japan,  ende  alsoo  genootsaect  waren  het  geheele  cargasoen 
aldaer  te  lossen,  vermits  door  contrarie  mousson  de  scheepen  innewaertsniet 
conden  seylen,  hebben  W}-  alle  de  soldaten,  gelijck  mede  ontrent  45  Jappan- 
ders, mede  tot  Jaccatra  aen  landt  gele\'t,  soo  tot  verseeckeringe  van  soo  heer- 
lijcken  cargasoen  off  ons  de  Spaense  armade  peravonture  overgecomen  waere, 
als  omme  de  scheepen  te  mogen  gebriiycken.  Dit  heeft  tot  Jaccatra  ende  Ban- 
tam een  grooten  roepende  commotie  veroorsaect  ende  was  den  coninck  van 
Jaccatra  daerover  soo  becommert,  dat  \\\  sijn  vreese  niet  verbergen  conde, 
want  alsoo  ick  over  de  moort  van  de  2  svvarten  wat  heftich  justitie  hadde  ver- 
socht  ende  niet  anders  conde  vorderen  dan  dat  deselvege  met  realen  40  presen- 
teerden te  betaelen,  meende  voorsz.  coninck  dat  daervan  wraecke  doen  wilden. 
De  saecken  tot  Jaccatra  aldus  staende,  soo  ben  andermael  derwarts  gevaren 
omme  ongeval  te  verhoeden  ende  alle  diffidentie  wech  te  nemen.  VVysijn  met 
den  andren  b\-  den  coninck  gegaen,  ons  beclagende  over  de  quae  geruchten 
welcke  gestro)-t  wierden,  aenseggende  hoe  ende  waeromme  de  soldaten  ende 
Japponders  (welcke  hier  meer  dan  ons  volck  ontsien  worden)  aen  lant  hadden 
geleyt,  ende  soo  z\"nne  magisteyt  eenich  disgoust  daeraen  hadde,  dat  berejt 
waren  soo  't  hem  golieffde  (doch  't  en  was  onse  mcninge  niet),  alle  het  volck 
wederomme  te  lichten.  Hiermede  is  alles  weder  geslist  ende  ditto  coninck  ge- 
noech  gedaen,  want  sijnne  magistevt  cort  daerna,  tegen  advijs  van  sijnne 
orangka\s,  alleene  met  sijnne  domestique  suite  ons  diverse  rev'sen  binnen  de 
logie  wederomme  is  comen  besoecken,  zijnnen  staet  ende  sijn  zoone  aen  ons, 
gelijck  aen  den  generael  Bott  heeft  gedaen,  ten  hoogsten  recommandeeren- 
de,  etc. 

Dewyle  met  die  van  Bantam  niet  te  handelen  en  is,  tensy  dat  het  utsupra 
ten  uuttersten  comt  ende  dat  het  ten  uutterste  wachtende  te  laet  soud  wesen, 
soo  hebbe  den  coninck  van  Jaccatra  voorgeleyt,  soo  de  Spaense  armade  comt, 
off  ons  wel  toestaen  sal  eenige  versterckinge  tot  diffentie  te  maecken,  waerop 
niet  veel  bescheet  hebben  connen  becomen.  Wj-  sijn  voorder  in  bespreek  van 
een  casteel  te  bouwen  geraeckt,  niet  dat  van  den  raet  daertoe  last  hebben,  off 
dat  het  oock  onse  meninge  sy,  maer  omme  desen  coninck  voorder  te  onder- 
tasten  ende  die  van  Bantam  daerdoor  tot  redelijcke  handelinge  te  brengen. 
Het  schijnt,  na  wy  verstaen,  dat  den  coninck  geheelijck  gesint  is  omme  een 
casteel  voor  een  redelijck  stuck  gelts  te  vergunnen,  doch  alsoo  hy  in  ditstuck 
eenige  ontsiet,  wort  de  volcomen  uutspraeck  vertrocken.  Off  het  geraden  zy 
hierna  iet  te  doen  off  niet,  sullen  wy  voor  dees  tijt  niet  disputeren,  alleene 
seggen,  dat  het  de  Compagnie  niet  dienen  soude  d'oncosten  daervan  te  dra- 


Cheribon. 


10  OCT.  1616.  211 

gen  ende  dat  d'  Engelsen  tot  verseeckeringe  haerder  Indische  negotie  daer- 
onder  souden  schinien. 
l'*»-  Den  coninck  van  Tcheribon  (een  plaetse  tusschen  Jaccatra  ende  Japara 

gelegen)  soliciteert  mede  seere  dat  daer  volck  te  resideeren  souden  senden. 
Het  is  een  plaetse  daer  mede  te  becomen  is  goede  qiiantite_\t  rijs,  doch  olie, 
boontjens,  ayuyn,  loock  ende  diergelycke  meer  dan  tot  Japara,  waervan  die 
van  Mallacca  goet  gerieft' zijn  treckende. 

16.  In  Japara  sijn  eenige  houten  ende  rieden  hu_\sen  tot  versamelinge  van  de 
Japara.     provisien  gemaeckt.  Daer  is  goede  pertj^e  steen  ende  calck  vergadert,  maer 

geen  gebouw  begost;  weete  oock  niet  wat  voortganck  sulcx  nemen  zal.  D' 
heer  Doensen  heeft  verleden  jaer  over  de  500  lasten  rijs  van  hier  in  5  maenden 
gescheept. 

By  d'  heer  admiraal  Verhagen  ende  den  raet  sijn  aen  den  Mattaram  vereert 
twee  halve  certouwen.  't  Sedert  hebben  haer  niet  geschaemt  twee  andere  met 
seeckre  diamanten  ende  gout  voor  den  Mattaram  te  coop  te  eyschen,  doende 
daerby  allegatie,  hoe  aldaer  geen  tollen  betalen  ende  tot  Bantam  soo  exsessive 
lasten  goet  willich  voldoen.  De  heeren  stellen  in  bedenckinge  voor,  off  dese 
plaetse  tot  een  rendevoes  niet  bequaem  soude  wesen,  waerop  ten  antwoorde 
seggen,  dat  alsoo  de  quartieren  van  Japara  abondant  van  rijs  ende  alle  lijff- 
tochten  sijn,  hier  eertijts  den  stapel  van  de  negotie  plach  te  wesen,  gelijck 
men  oock  in  de  Portugiese  historie  siet,  dat  doen  ter  tijt  geen  ander  coninck 
noch  plaetse  dan  Japara  voornemelijck  vermaert  waere,  ende  alle  andre  plaet- 
sen  van  Java  tot  sijnne  devotie  stonden.  Meest  alle  de  Jambisse  peper  can  hier 
getrocken  worden,  gelijck  de  Javaensejoncken  oock  goede  quantite)-tjaerlicx 
brengende  sijn,  maer  den  Bantamsen  peper  en  soude  niet  volgen,  't  en  waere 
dat  de  Chinesen,  Engelsen  ende  andere  Europische  natie  verhindert  wierde 
tot  Bantam  peper  te  coopen.  Het  fort  can  wel  gemaect  worden  dat  men  't 
t'  allen  tyde  te  water  in  cas  van  oorloge  soude  connen  seconderen,  doch 
twijffele,  niettegenstaende  de  presentatie  door  den  Mattaran  gedaen,  off  ons 
toegestaen  soud  worden  een  fort  te  bouwen,  ende  souden  de  moussonsin  dese 
plaetse  ons  seer  hinderlijck  wesen. 

17.  Verleden  jaer  hebben  geseyt  hoe  wy  het  schip  de  Sterre  na  Solor  hadden 
gesonden,  met  ordre  aen  d'  onsen,  dat  trachten  souden  den  coninck  van 
Amanaban  op  Timor  te  attrapeeren  ende  hem  doen  vergoeden  't  gene  's  jaers 
te  voren  van  de  last  van  de  Hasewint  ingehouden  endevordermisdaen  hadde. 
Den  oppercoopman  Raemburch  heeft  sulcx  soo  wel  geexecuteert,  dat  hy  den 
coninck  sonder  eenige  hinder  in  't  schip  gevangen  gecregen  hebbende,  het 
geheele  schip  vol  sandelhout  becomen  heeft  ende  daerna  wederom  vrientlijck 
van  den  andren  sijn  geschej-den,  hebbende  ten  weders}de  den  andren  reci- 
procelijck  gepardonneert  ende  gecontracteert,  't  geene  de  heeren  per  nevens- 


Timor. 


212  10  OCT.  1616. 

gaende  contract  comen  sien.  Ditto  Sterre  is  hier,  Godtloff.met  voorsz.  sandel- 
hout, wesende  ontrent  1200  picol,  wel  geariveert  ende  sal  ons  't  selvige  ter 
comste  van  de  Chinese  joncken  omtrent  / 25.000  verstrecken.  Ditto  schip 
hadden  op  d'  iiutre)'se  mede  aen  Bali,  omme  de  gevangenen  te  lossen,  geson- 
den,  maer  door  een  misverstant  ende  soo  het  schijnt,  faulte  van  d'onsen,  heb- 
ben s)-  niet  uutgerecht,  maer  wederomme  twee  mannen  achtergelaten,  daer- 
onder  een  ondercoopman,  Jacop  van  Slooten,  waertegen  den  stierman  van 
de  Hasewinf,  die  mede  gevangen  was,  scheep  gevlucht  is.  't  Schip  de  Neptuines 
is  van  Ambo}'na,  volgens  onze  ordre,  mede  aen  de  binnencantoff  Noortcuste 
van  Timor,  omme  te  handelen,  geweest,  maer  en  hebben  niet  uutgerecht, 
maer  soo  aen  lant  voeren  een  pert)e  Portugiesen  gerescontreert,  waertegens 
met  disavantagie  ontrent  2  uyren  scharmutserende,  de  voorneemste  officieren 
van  't  schip  gequest  sijn geworden.  Den  handel  opTimor  sullen  w\- met  Godes 
hulpe  continueeren,  weick  sonder  't  fort  Solor  wel  geschieden  can.  Die  onse 
vrienden  op  Solor  waren,  hebben  haren  wijck  in  't  geberchte genomen,  conti- 
nueerende  de  goede  affectie  noch,  ende  wierden  door  de  Portugiesen  ende 
Portugiese  Christenen  tot  vrientschap  sterck  aangesocht. 
18.  Dus  veele  van  d'  Indische  quartieren  gese\"t  hebbende,  sullen  nu  voorder 

Varia,  {qj-  verantwoordinge  der  poincten  comen,  welcke  van  U.  E.  voorgemelde 
missiven,  met  de  jonckste  schepen  ende  't  jacht  't  Hart  ontfangen,  ongeroert 
ende  niet  voldaen  sijn. 

W)-  houden  het  veele  ververschen  ende  aendoen  van  verscheyde  vervarsch- 
plaetsen  seer  schadelijck,  daeromme  sal  seer  wel  geraden  sijn,  dat  de  heeren 
daerop  strictelijcke  ordre  stellen,  gelijck  mede,  als  voor  desen  hebbe  geseyt, 
wat  coers  de  schepen  se}-len  sullen  omme  op  't  spoedichste  tot  Bantam  te 
comen,  alsoo  de  Compagnie  door  onervarenheyt  van  d'  eene  ende  verkeerde 
capritieushej-t  van  den  anderen  seer  groote  schade  lydende  sijn.  Het  Hart 
heeft  in  5  maenden  8  dagen  Bantam  bese\lt,  andre  in  7,  S,  9  maenden,  ende 
sijn  nu  3  jaren  achter  den  andren  diverse  schepen  17,  18  maenden  op  haer 
uutreyse  geweest,  hetwelcke  nochtans,  segge  ick,  by  geen  toevallich  geluck 
off  ongeluck,  noch  fortuyne  del  mare  toegecomen  is. 

W)-  achten  met  U.  E.  gants  niet  geraden  de  Chinesen  eenich  geit  op  voor- 
coop  van  rouwe  s}-de  te  geven;  't  en  soud  oock  noyt  van  ons  gedaen  sijn 
geweest,  soo  den  noot  ons  daertoe  niet  hadde  gedrongen.  De  meeste  rouwe 
z)-de  hebben  dit  jaar  a  180  realen  't  picol  sonder  banden  gecocht.  Mensoude 
se  wel  wat  leger  hebben  connen  brengen,  maer  vermits  de  pertye  cleen  is, 
den  Chinesen  handel  door  gebreck  van  geit  bykans  te  niet  was,  hebben  sulcx 
voor  dees  tijt  naergelaten,  want  anders  lancsaem  bycomen  sal  eer  de  Chinesen 
herwarts  4  a  600  picol  brengen,  gelijck  de  heeren  eyschende  sijn.  De  vloote 
welck  d'  E.  beer  generael  advyseert  uut  de  Mollucques  na  Manilla  soude 


10  OCT.  lhl(S.  2t3 

gaen,  sal  per  avonture  desen  dienst  wel  doen,  dat  de  Chinesen  herwarts  met 
goede  quantiteyt  Chinese  waren  comen,  want  van  onraet  in  Manilla  al  hoe- 
rende, SCO  en  sullen  se  derwarts  niet  gaen. 

W'y  en  sullen  niet  naerlaten  continueerlijck  aen  alle  de  comptoiren  U.  E. 
ordre  over  te  schr)ven,  gelijck  tot  noch  toe  gedaen  hebben,  als  de  heeren 
per  overgesonden  ende  nevensgaende  copien  van  onse  missiven  connen 
vernemen.  \\'at  tot  verhinderinge  van  alle  negotianten  uut  de  Mollucques, 
Anboxna  ende  Banda  gedaen  z)-,  hebben  voren  verhaelt  ende  sullen  niet 
naerlaten  alsoo  te  continueeren. 

Uut  de  schepen  den  Szvarten  Lecinv,  Bergerboot  &x\de.  Galliassc  hebben  vjy 
ontfangen  1 36.000  realen,  ende  de  generaele  Compagnie  daervooren  gecredit- 
teert,  gelijck  mede  volgens  cognossementen  de  oliphantstanden,  vivres  ende 
andersints  door  U.  E.  daerinne  gescheept,  hetwelcke  voorwaereenheerlijcke 
provisie  is,  daermede  de  forten  ende  schepen  redelijcken  sullen  werden  ver- 
sien,  biddende  dat  U.  E.  van  tijt  tot  tijt  alsoo  gelieve  te  continueeren.  Loot 
ende  trossen  tot  loopent  want  van  jachten  is,  na  het  schijnt,  noch  vergeeten. 
De  oliphantstanden  hebben  w)-  alle  aen  de  Chinesen  verhandelt,  ende  dat 
meest  tegen  porcele\nen,  te  weeten,  vlackgoet,  de  tanden  gereeckent  a  55 
ende  60  realen  't  picol,  ende  de  porcele)nen  cent  per  cent  min  dan  voor 
desen  gecocht  sijn.  Nochtans  en  dienen  vooreerst,  als  gese\t  hebbe,  geen 
tanden  meer,  off  seer  wej^nich  gesonden,  alsoo  het  een  waere  is,  welck  in 
China  b)-  menichte  niet  versieeten  can  worden  ende  d'  Engelsen  noch  pertye 
sijn  hebbende,  welcke  hier  wel  2  jaren  hebben  gehadt  ende  vooreerst  niet 
quytraecken  sullen.  De  heeren  advyseeren,  dat  van  voorgemelde  cargasoen 
facture  waren  sendende,  maer  hebbe  die  onder  haer  missiven  niet  gevonden, 
maer  naderhant  verstaen,  dat  in  de  doose  van  't  schip  den  Sivarten  Leeuw 
was  berustende,  daerop  b\'  den  coopman  Marten  van  der  Stringen  niet  ge- 
docht is  geweest,  doen  hem  daerna  vraechde.  Derhalven  gelieve  de  heeren  te 
excuseeren,  dat  de  taxatie  met  haere  facture  niet  accordeert. 
19.  Touscherende  'tverkiesen  ende  verseeckren  van  eenen  generaelen  rende- 

Bendez-  voes,  welcke  de  heeren  naest  de  verseeckeringe  van  Anboyna  ende  Banda 
hoochelijck  sijn  recommanderende,  dit  is  voorwaer  een  seer  important  stuck, 
welck  soo  haest  b)-  der  handt  dient  genomen  te  worden,  als  de  Mollucques, 
Anboyna  ende  Banda,  gelijck  de  heeren  seggen,  verseeckert  sullen  wesen 
ende  als  men  goede  pertye  peper  in  voorraet  affgescheept  sal  hebben,  soo  de 
plaetse  ontrent  dese  quartieren  wort  begreepen. 

Maer  dew}-le  alle  wercken  teffens  niet  en  dienen  overhoop  b}'  der  handt 
genomen  te  worden  ende  dese  saecke  mede  geen  soo  onseecker  en  lang  dila\- 
can  h'den  totdat  de  Mollucques,  Anboj-na  ende  Banda  volcomenllijck  ver- 
seeckert sullen  wesen,  want  oock  d'alderbeste  staet  van  de  geheele  werelt 


vous. 


214  10  OCT.  1616. 

nimmermeer  verseeckert  is,  soo  is  't,  dat  U.  E.  serieuse  advyse,  bevorderiiige 
ende  huipe  in  dit  stuck  seer  nodich  zijn,  opdat  de  lichtveerdige  hooffden  in 
soo  gewichtigen  saecke  niets  temerairlijckaenvangen,  noch  deswaermoedige, 
onbewuste  en  irresolute  soo  lange  svvaermoedich,  onbedacht,  noch  irresoluit 
en  bl)'ven,  dat  men  nimmermeer  tot  resolutie  come. 

My  aengaende,  als  een  lichte  scheepen  sal  ick  U.  E.  mijn  advijs  licht  ende 
veerdich  verhalen.  In  alsulcken  staet  als  tegenwoordelijcken  de  Mollucques, 
Anboyna  ende  Banda  sijn  staende,  segge  ick,  dat  men  in  Godes  name  de 
saecke  behoort  by  der  handt  te  nemen,  mits  dat  in  off  voor  de  Mollucques, 
Anbo}-na  ende  Banda  soo  veel  scheepen  ende  jachten  gehouden  worden,  als 
tot  verhinderinge  ende  versekeringe  van  d'Engelsenendelndiaensenegotian  ten 
van  noode  zj-,  gelijck  mede  dat  in  Banda  alsulcke  fregatten  ende  cleene  jachten 
werde  gehouden  dat  de  Bandinesen  genootsaect  blyven  uut  onse  handen  te 
eeten,  off  dat  alle  de  joncken,  soo  t'haerder  aencomst  off  t'haerder  vertreck, 
aengehaelt  connen  worden.  Met  alsulcken  macht  als  tegenwoordich  in  Indien 
is,  connen  mijns  gedunckens  voorgemelde  plaetsen,  soo  die  nu  sijn,  diffen- 
sivelijck  verseeckert  ende  oock  een  plaetse  tot  een  rendevoes  begreepen  worden. 
Want  d'experientie,  Godt  betert,  genochsaem  geleert  heeft,  dat  soo  heer- 
lijcke  macht  duslange  niet  dan  infructueusin  de  Mollucques  geweest  zw  Onse 
forten,  gelijck  d'E.  h''  generael  Reael  verhaelt,  sijn  soo  wel  als  des  v\ants  in 
sulcken  staet,  dat  se  niet  lichtelijck  sullen  worden  geforseert,  ergo,  soo  en 
soude  den  v}ant,  dan  ingevalle  schoon  met  een  goede  vloote  op  de  Molucques, 
Anbo3-na  ende  Banda  affquam,  niet  meer  connen  verrichten  dan  by  d' onsen 
(die  gestadelijck  meester  ter  zee,  oock  in  'tvelt,  als  sy  'tbegeerden.sijn  geweest) 
op  den  v)-ant  gedaen  is. 

Waer  ende  wat  de  bequaemste  plaetse  tot  eenen  rendevoes  zy,  sullen  mede 
aenroeren.  Ontrent  Bantam  off  Mallacca  sal  het  moeten  geschieden.  Vooren 
hebben  wy  gese}-t,  soo  simpelijck  onderstaen  van  Bantam  te  vertrecken,  dat 
ons  met  d'affslach  van  d'exessiven  tol  sullen  soecken  te  pa)-en  ende  houden, 
ja,  soo  verder  ende  hart  procederen,  ons  met  een  wej-nich  affslach  van  tol 
niet  laten  genoegen,  dat  se  verbintenisse  met  ons  sullen  aengaen  ende  d' En- 
gelsen excluderen. 

Hierover  can  met  goede  aparentie  gese\t  worden  best  te  sch\nen,  dat  men 
de  saecke  alhier  dient  te  beginnen  ende  soo  d' Engelsen  dan  uutgeslooten 
wierden,  dat  ons  daermede  alhier  souden  laten  genoegen  ende  alle  de  macht 
na  Mallacca  wenden,  omme  dese  plaetse  te  verrneesteren  endedesediaaldaer 
te  planten. 

Maer  soo  d'exclusie  van  d' Engelsen  niet  en  volchde,  noch  die  van  Bantam 
ons  genoech  deden,  maer  hert  bleven,  ofte  dat  men  sonder  Mallacca  aen  te 
sien,  best  geraden  bevindt  alhier  apsoluitelijck  aen  te  vangen,  dat  men  dan 


10  OCT.  1616.  215 

alllier  plaetse  begrype,  datclijck  een  goet  fort  boiiwe  ende  Goded'uutcomste 
bcveele. 

Wat  nu  hierontrent  tot  een  goede  bequame  verseeckerde  rendevoes  de 
bequaemste  plaetse  s)-,  daerop  segge,  gesien  ende  geconsidereert  hebbende 
d'  onbequaemheden  van  d'  e\-landen  ende  de  vaste  custe  in  de  Straet  Sonda, 
gelijck  mede  dese  omleggende  quartieren,  d'  alderbeqiiaemste  plaetse  mijns 
oordeels  te  wesen  de  stadt  Bantam  sclve,  ofte  het  eylandt  Pulo  Pangiang;  dat 
niemant  hem  vreemt  late  diincken  ick  de  stadt  Bantam  hier  stelle,  want  late 
my  voorstaen,  sulcx  wel  verdient  hebbe,  ende  dat  se  licht  om  vermeesteren 
ende  houden  z\",  ende  en  ontsie  m\'  niet  d'occupering  aen  te  raden,  wel  te 
verstaen,  als  d'  exclusie  van  d'  Engelsen  op  den  aenvanck  der  saecke  niet  en 
volchde;  tens\-  dat  d'  occupatie  van  voorgemelde  e^lant  raetsaem  wierd  ge- 
acht. D'  electie  van  dese  twee  heeft  voorwaer  veel  bedencken  in.  Dit  e\lant 
is  het  e)-!ant  van  Monsambicque  niet  seer  ongelijck  ende  in  aller  manieren 
bequaem,  uutgenomen  datt  daerop  geen  versch  water  schijnt  te  wesen,  doch 
alsoo  hoore  de  Chinesen  op  veele  van  dese  omleggende  e\-landendaers\- hout 
halen,  putten  gravende,  goet  versch  water  bevinden,  soude  het  hier  per  avon- 
ture  mede  wel  gevonden  worden,  alsoo  dit  ejlant  tamelijck  groot  is  ende 
daerop  veel  harten  haer  in  't  wilde  sijn  onthoudende. 

Wat  hierop  geresolveert  sal  worden,  weete  niet,  maer  soude,  gelijck  vooren 
voor  Piilowa\-  is  geeyscht,  geraden  achten,  dat  de  heeren  metten  eersten  op 
voordeel  sonden  een  goede  pertye  steen  ende  tras,  met  ervaerne  metselaers, 
omme  des  nodich  sijnde,  cisternen  te  mogen  maecken,  gelijck  de  Portugiesen 
in  Monsabicque  veele  sijn  hebbende;  want  al  en  wierden  se  tot  Pulo  Panjang 
niet  van  noode,  daerom  we_\nich  verlooren  soude  wesen. 

De  Chinesen  wilden  wel  dat  een  plaetse  hadden  begreepen.  Onder  haer,  na 
ick  hoore,  oordeelen  s)-  d'  occupatie  van  Bantam  alderbest,  en  sijn  onseenige 
daertoe  oock  radende. 

Dew\le  alle  dese  Orientalische  coningen  seer  tirrannich  sijn  regeerende, 
ja,  alsoo  dat  sy  alle  haren  staet  met  enckel  gewelt  sijn  houdende,  gelijck  het 
Indiaens  spreeckwoort:  de  sterckste  is  coninck,  oock  medebrengt  dat  b\- haer 
gedaen  moet  werden,  ende  dat  de  Spaense  superbe  strenghe}'t  door  de  geheele 
werelt  seer  gehaet  wort,  waertegen  de  goedertierne  libre  maniere  onser  natie 
seer  gepresen  wort,  soo  is  't,  dat  het  schijnt,  gelijck  oock  veel  Chinesen  ende 
andre  seggen,  b}-aldien  selffs  een  plaetse  begrypen,  dat  ons  soo  grooten  toe- 
loop van  volck,  Chinesen,  Malle},-en,  Javanen,  Clingen  ende  allderley  natie 
toecomen  souden,  omme  vredelijck  in  vryhe)"t  onder  U.  E.  jurisdictie  te 
resideren  ende  negocieren,  dat  welhaest  een  stadt  gepeupleert  ende  den  stapel 
van  de  negotie  daerb}-  getrocken  soud  worden,  Mallacca  te  niet  gaen  ende 
daerna  beter  om  vermeesteren  soud  wesen,  mits  datter  oock  wel  van  onse. 


216  in  OCT.   1616. 

z)-de  gegouverneert  ende  behoorlijcken  vnheyt  verleent,  maer  niet  mecanick 
gehandelt  vvierde. 

De  voorneemste  swaricheyt  weick  dit  stuck  in  hem  heeft,  is,  met  die  van 
Bantam  in  oorloge  getreden  wesende,  hoe  wy  ons  tegen  d' Engelsen  souden 
houden,  byaldien  sylieden  haer  met  die  van  Bantam  voechden,  ende  hoe  men 
beletten  soude  dat  den  peper  in  haer  handen  niet  en  quame.  Dewyle  wy  de 
sterckste  sijn,  segge  ick  daerop  alleene,  saldeseswarichej-t  licht  weggenomen 
worden,  als  gewelt  in  dien  geval  tegen  haer  worde  gebruyct ;  maer  soud  men 
't  werck  aensien,  gelijck  nu  in  de  MoUucques  onder  Tidor  gedaen  is,  wilde 
het  met  ons  een  arm  saeck  worden. 

Tens}-  eerlange  by  U.  E.  met  d'  Engelsen  accoort  conde  worden  getroffen, 
soo  dient  (ick  spreecke  ten  respecte  van  Bantamse  gelegentheyt)  hoe  eerder 
hoe  beter  b\'  der  handt  genomen  te  worden,  want  de  heeren  sullen  gelieven 
te  verstaen,  dat  desen  pangoran  (die  seer  wel  weet  w)-  hier  qualick  iets  by  der 
handt  connen  nemen,  voordat  alles  in  de  MoUucques,  Amboyna  ende  Banda 
geslecht  z\-)  groot  geit  ende  grooten  voorraet  van  amonitie  van  oorloge  ende 
vivres  is  versamelende,  hetwelcke  alles  hem  van  onszelven  aencompt,  waer- 
door  Bantam  de  Compagnie  hoe  't  langer  vertreckt,  niet  dan  te  harder  part\-e 
wesen  sal.  AIsoo  Bantam  hemselven  niet  voeden  can,  maer  veele  rijs  ende 
andre  lijfftochten  van  Tcheribon  ende  Japara  gebrocht  wort,  heeft  het  desen 
pangoran,  na  m}"  gese\-t  wort,  soo  verde  gebrocht,  dat  ider  orangkay  gesta- 
delijck  voor  een  jaer  provisie  van  rijs  moet  houden.  Geit  heeft  hy  een  groote 
somme,  daer  tevoren  bj'  de  croone  niet  een  reael  pleech  te  wesen,  waerdoor 
den  vercoop  van  de  peper  mede  dies  te  langer  ophouden  connen. 

Omme  alle  't  voorse)-de  met  reden  ende  exempelen  te  bevestigen,  soude 
ons  geen  stoffe  gebreecken,  maer  alsoo  de  lanckhej-t  U.  E.  molest  soud  vallen, 
ende  andre  affairen  ons  niet  vergunnen  veele  }dele  woorden  meer  te  schry- 
ven,  soo  bidde  de  heeren,  dat  hiervan  gelieven  aen  te  nemen  ende  doen  aen- 
vangen  't  gene  na  goede  informatie  ende  volcomen  overlegginge  ende  diepe 
consideratie  waerachtich  ende  ten  besten  dienste  van  de  generaele  Compagnie 
geraden  sullen  vinden,  latende  de  rest  met  het  papier,  gelijck  een  doppe  van 
de  noote,  vergaen. 

Dewyle  de  vloote  alsnu  door  de  heeren  van  de  MoUucques  na  Manilla  ge- 
sonden  is,  soo  schijnt  het,  alsoo  men  in  'tbouwen  'tdroogemouson  waermoet 
nemen,  dat  de  saecken  op  'tspoedichste  voortgaende,  de  verkiesinge  ende 
verseeckeringe  van  dese  generaele  rendevoes  niet  eer  b)- der  handt  sal  connen 
genomen  worden  dan  in  'tvoorjaer,  te  weten,  ontrent  Martius  anno  1618. 
Interim  sullen  w)-  d'  E.  h'^  generael  ons  advijs  voordragen  ende  de  saecke  soo 
veele  helpen  vervorderen,  als  den  tijt  ende  staetvan  de  generaele  Compagnie 
ten  besten  medebrengen  ende  gedoogen  sullen. 


10  OCT.  Ibl6.  217 

By  het  discoers  van  descn  rendevoes  caii  ick  niet  naerlaten  te  seggen,  dat 
de  saecken  van  Indien  nimmermeer  wel  sullen  gaen,  noch  niet  wel  gegouver- 
neert  connen  worden,  totdat  d'  h''  gouverneur-generael  met  den  geheelen  raet 
van  Indien  in  eenen  generaelen  rendevoes  plaetse  nemen  ende  aldaer  gesta- 
delijck  b\"  den  andren  bl_\ven  resideren,  sonder  datter  onder  den  raet  andre 
veranderinge  geschiede,  dan  dat  op  'taffgaen  van  d'eene  datelijck  weder  een 
ander  ingenomen  worde. 
20.  Den  schipper  van  'tjacht  A^assau,  welcke  door  U.  E.  aengenomen  was 

Vervolg  omme  de  Compagnie  voor  meester  timmerman  in  Indien  te  dienen,  is  over- 
lange  overleden.  W\'  hebben  soo  nu  soo  dan  eenige  timmerlieden  van  de 
schepen  gelicht  ende  de  timmeringe  tot  Jaccatra  in  treyn  gebracht;  daer  sijn 
aireede  diverse  jachten  gemaect  ende  sullen  metten  eersten  als  voren  een  gal- 
leye  laten  beginnen.  Maer  U.  E.  sullen  gelieven  te  verstaen,  dat  haer  wercken 
hier  soo  veele  niet  en  beschiet,  als  het  in  ons  lant  wel  doet,  vermits  de  helft 
b\-kans,  door  quae  beenen  off  andre  indispositie,  niet  en  wercken.  Derhalven 
gelieven  de  heeren  met  alle  schepen  soo  veel  timmerlieden  te  senden  als  de 
gelegenhe)t  gedoocht,  soo  sullen  alhier  wel  eenige  galleyen  ende  fregatten 
gemaect  connen  worden. 

Op  het  visiteren  van  de  scheepen  sullen  soo  nauw  doen  letten  als  mogelijck 
is,  maer  U.  E.  gelieve  te  considereren  dat  de  gelegenthe}'t  altoos  niet  en  ge- 
doocht de  scheepen  te  lossen;  dat  oock  als  de  schippersiets  verbergen  willen, 
sulcx  qualick  met  visiteren  gevonden  can  worden.  Daeromme,  soo  men  in 
deesed'onredelijckhe\t  wilt  weeren,  dienen  voornemelijck  b\"  U.  E.  na  ge- 
legentheyt  van  saecken  met  eenige  boete  off  andersints  gestraft  te  worden 
degene,  d'welcke  bevonden  mogen  worden  iets  meer  dan  behoorlijck  achter- 
gehouden te  hebben,  want  sulcx  hier  qualick  connen  weeten. 

Op  de  verlossinge  van  de  gevangenen  wort  wel  gedocht,  maer  weynich  raet 
is  daertoe.  De  gevangen  v\anden  worden  getracteertgelijcks)-d' onsen  doen. 
Witte  overlopers  hebbe  verleden  jaer  eenige  overgesonden,  want  hier  en  dienen 
geene  te  bl)ven.  W)-  hebben  voor  desen  ordre  gegeven,  dat  geen  Indiaense 
cargasoenen  meer  gevoert  worden. 

Belangende  d'ontdeckinge  van  seecker  e}lant  ontrent  Terra  Alta  gelegen, 
dewyle  aen  d'advysen  van  d'Oost  verneme  daerinne  noch  niet  gedaen  en  is 
ende  dat  de  heeren  sulcx  andermael  recommanderen,  soo  sullen  wy  dit  aen- 
staende  westelijcke  mousson  ordre  geven,  dat  doorde  jachten  welck  naTimor 
sullen  senden,  ondersoeck  gedaen  worde  wat  daervan  z)",  'ten  ware  dat  sulcx 
door  gebreck  van  jachten  achterbleve,  gelijck  verscheyde  importante  saecken 
daerdoor  lang  verhindert  sijn  geworden;  ende  wat  aengaet  den  corten  coers 
die  men  vandaer  b\'  su\-den  de  landen  van  Java  na  de  Cabo  soud  connen  doen, 
sulcx  en  ware  niet  ongeraden  als  men  peper  cost  becomen,  gelijck  mede  alle 


218  10  OCT.  1616. 

nootlijckheden  die  tot  de  \vederomre}\se  worden  vereyscht.  Maer  ick  en  gelove 
niet  dat  U.  E.  meninge  zy,  dat  men  de  Mollucse  waren  vandaer  op  eenen 
bodem  souden  senden  ende  den  peper  dan  mede  apart  in  b)-sonder  scheepen 
scheepe,  dew\le  de  schepen  beter  ende  met  minder  peryckel  van  de  Mollucques 
binnendoor,  dan  bintenom  se\len,  te  meer,  de  schepen  b)' den  andrenwe- 
sende,  op  de  verdeylinge  van  'tvolck  mede  ordre  can  worden  geschaft,  het- 
welcke  anders  met  doenlijck  is. 

Hoe  periculeus  ende  schadelijck  het  geweest  zy,  dat  men  de  schepen  met 
haere  last  na  den  andren  alhier  heeft  opgehouden,  is,  Godt  beter  't,  nu  wel 
bevonden.  Hadde  het  na  mijn  advijs  ende  oppinie  mogen  gaen,  't  en  ware  niet 
geschiet,  maer  dew\ie  ick  van  twee  genereals  zaUger  ende  den  raet  van  Indien 
overstemt  wierde,  gelijck  de  heeren  alsnoch  wel  indachtich  is,  soo  en  cond  ick 
anders  niet  doen  ende  heeft  het  Goode  alsoo  gelieft,  hopende  dat  sulcx  niet 
meer  geschieden  sal,  waertoe  ons  beste  sullen  doen. 

Aengaende  't  coopen  van  eenige  slaven,  sulcx  dient  in  aller  manieren  ge- 
daen  te  worden,  alsoo  het  voor  de  Compagnie  een  seer  vorderlijcke  salcke 
sonde  wesen,  want  connen  niet  wel  sonder  slaven  bestaen.  Ick  hebbe  over 
drie  jaren  daertoe  ordre  gegeven  gehadt,  maer  daerop  en  is  niet  gevolcht, 
zoodat  het  lancksaem  by  sal  comen  eer  in  dese  quartieren  eenich  getal  sullen 
becomen  ;  daeromme  en  soude  het  niet  quaet  wesen,  dat  U.  E.  iemant  ordre 
geve,  dat  de  noortcuste  van  Madagascar  aengedaen  ende  aldaer  een  goede 
pertye  slaven  opgecocht  wierden,  alsoo  wy  door  den  admirael  Verhagen 
hebben  verstaen,  in  die  quartieren  om  cleen  geit  seer  wel  te  becomen  sijn, 
want  d'  Arabianen  vandaer  jaerlicx  groote  menichte  vervoeren,  't  Jacht  Nas- 
somu  hebben  wy  dese  ordre  medegegeven,  maer  dewj'Ie  de  re}"se  op  Suratte 
voorgestelt  is,  soo  meene,  dat  de  slaven  aengaende  niet  sal  worden  verricht. 
D'  E.  heer  generael  Reynst  zaliger  hadde  voor,  derwarts  een  schip  om  slaven 
te  senden,  maer  't  en  heeft,  mede  door  gebreck  aan  oncostelijcke  scheepen 
ende  voick  off  jachten,  niet  willen  vallen. 

Op  Succadana  is  om  sangra  draconi  te  coopen  ordre  gegeven.  De  3  boecken 
voor  Cornelio  de  Heda  sullen  hem  met  het  eerste  schip  na  de  Custe  gesonden 
worden. 

AengaendeJanJanssenHoogelant,voorondercoopman  op  de.  Galliassc  v\ut- 
gevaren,  alsoo  hem  op  de  reyse  seer  wel  gecomporteert  hadde  ende  niet  dat 
de  Compagnie  is  tegen  hem  voorcoomen  sy,  soo  is  by  den  raet  goetgevonden, 
dat  denselven  in  qualiteyt  als  ondercoopman  op  ditto  GalUassc  soude  conti- 
nueeren, mits  sijn  gagie  na  comportement  op  U.  E.  discretie  blyvende. 

Ick  bekenne,  dat  met  het  discours  van  de  contanten  in  Indien  nodich,  door 
al  te  grooten  iver  ende  toorne  te  verde  ende  te  hooch  getransporteert  ben 
geweest ;  hebbe  daerna,  mede  door  gelijcke  passie,  in  plaatse  van  sedichlijck 


10  OCT.   IhlO.  219 

met  reverentie  te  sprceckeii,  de  woorden  van  een  furieus  soldact  ende  onge- 
regelt  bootsman  gebruyct,  ende  bidde  U.  E.  neemt  het  my  ten  goede,  want 
voorwaer  onsen  geest  alhier  somtijts  soo  veel  aenstoot  ende  beroerte  moet 
l)den,  dat  het  seer  beswaerlijck  valt  het  gcmoet  binnen  de  redelijcke  limiten 
te  houden ;  versoecke  oock,  dat  haere  E.  niet  en  gedogen  noch  aentrecken 
soo  quaden  interpretatie  als  ick  met  leet  ende  schaemte  in  haer  E.  missive 
verhaelt  bevinde,  want  't  en  is  van  m}'  alsoo  niet  geseyt  noch  gedoclit,  gelijck 
hier  in  ons  copieboeck  is  blijckende.  Maer  de  zinne  was,  dat  de  quaetwillige 
met  alsulcke  gebreecken  groote  stoffe  tot  quaet  wierde  gegeven.  Laet  den 
aldervolcomenste  in  geringen  saecken  sijn  beste  vr)-  doen,  noch  en  sal  h)' van 
calumnie  niet  vr)-  wcsen ;  wat  soude  het  dan  sijn,  als  de  werelt  soo  grooten 
eclips  in  des  Compagnies  staet  saege,  gelijck  wy  hier  hebben  geleden  ende 
gesien ;  maer  verde  sy  het  van  my,  dat  ik  U.  E.  sulcx  inputteren  soude.  't  Ver- 
driet my  dat  ick  soo  een  matterie  wederomme  hebbe  moeten  aanroeren,  ende 
alsoo  ick  vastelijck  vertrouwe,  als  de  heercn  verstaen  sullen  hebben,  wat  mo- 
lestie,  miserie  ende  last  wy  door  gebreck  van  geit  (daarvan  my  seer  wel  hadde 
connen  verhoeden,  soo  ick  des  Compagnies  profijt  voor  mijn  seeckerhe)t 
ende  ruste  niet  hadde  geprefereert),  geleden  hebben,  dat  haer  veeleer  tot 
compassie  over  onsen  goeden  wille  sullen  beweegen,  dan  aentrecken  't  gene 
in  effect  door  ons  niet  gedocht  noch  geseyt  en  is  ende  wel  anders  blijct,  soo 
sal  ick  mj-  met  allder  ootmoet  ende  reverentie  op  U.  E.  goedertierne  discretie 
verlaten,  ende  voorts  trachten,  gelijck  tot  noch  toe  gedaen  hebbe,  omme  U.  E., 
ter  eeren  Godes,  welstant  van  't  patria  ende  proffijt  van  de  generaele  Com- 
pagnie, na  schuldige  plicht  in  onsen  dienst  volcomen  contentement  te  geven. 

Per  't  jacht  't  Hart  hebben  wy  ontfangen  40.000  realen  met  ingescheepte 
vivres  volgens  cognossementen  voor  provisie  van  Indien,  ende  U.  E.  daer- 
vooren  gecreditteert,  gelijck  mede  op  den  name  van  veroverde  goederen 
ƒ  7867  —  7,  conforme  medegaende  register  ende  taxatie,  voor  seeckere  goede- 
ren, door  ditto  jacht  in  'therwarts  comen  verovert  uut  een  Portugies  scheepjen, 
welck  na  Angola  wilde  se)len  ende  door  hun  tot  aen  de  Cabo  gesleept  is. 

Wy  hebben  geerne  gesien,  hoe  b\-  d'  heeren  voor  ditto  jacht  't  //«r/herwarts 
aen  waren  gesonden  6  treffelijcke  schepen,  versien  met  groot  getal  bootsge- 
sellen  ende  400  soldaten,  ende  dat  daermedesenden  400.000  realen  in  specie, 
2000  rosenobels,  ende  coopmanschappen  tot /70. 000  toe.  D' Almogende 
Godt  wil  haer  in  salvo  geleyden.  W\-  sullen  t'  haerder  compste  ons  beste  doen 
ende  helpen  bevorderen  dat  alles  ten  besten  van  de  generaele  Compagnie  werde 
geimplo}-eert  ende  de  heeren  rijcke  retoeren  becomen,  want  seer  wel  weeten, 
niet  mogelijcken  en  is,  dat  anders  souden  connen  continueeren.  Voorder  is 
my  oock  van  harten  lieff,  de  heeren  van  meninge  waren  jaerlicx  4  a  500.000 
realen  te  senden,  hetwelcke  een  heerlijcke  saecke  wesen  sal,  daerop  (vertrouwe 


220 


lOOcT.  1616. 


21. 
Kapitaal 
waarmede 
de 
bewind- 
hebbers 
den  han- 
del gedre- 
ven wen- 
schen. 


ick)  U.  E.  jaerlicx  met  Godes  genade  de  gewenste  rijcke  ende  treffelijcke  re- 
toeren  alsdan  mede  wel  becomen  sullen.  Hadde  het  Godt  gelieft,  dat  m\-  voor 
desen  sulcken  geluck  toegecomen  ware,  wat  dienst  souden  w)-  met  gemack 
hebben  connen  doen,  wat  rijcke  retoeren  waere  de  heeren,  daer  nu  grooten 
last  ende  miserie  hebben  geleden  sonder  eere  te  begaen.  Ick  en  sal  U.  E.  als- 
nu  met  haer  ende  mijn  verdriet  niet  langer  molest  vallen,  't  gepasseerde  ach- 
terlaten ende  voortaen  als  vooren  nieuwe  corragie  scheppen. 

Als  de  heeren  jaerlic.K  alsoo  continueeren,  sal  d'  Inlantse  negotie  redelijcken 
versterckt  ende  sullen  oock  wel  goede,  rijcke  retoeren,  gelijck  de  heeren 
seggen,  ingecocht  connen  worden.  Sullen  oock,  in  'tGodt  gelieft,  voorcomen, 
dat  d'  inlantse  negotie  niet  grooter  worde  begreepen  dan  U.  E.  middelen  ende 
de  vertieringeh'den  connen,  daerinne  voor  desen  mede  vr)"wat  groot  gebreck 
is  geweest. 

Touscherende  de  calculatie  welck  de  heeren  maeckende  sijn  op  de  exces- 
sive  contanten  by  ons  ontboden,  waertegen  bereeckenen  met  4  a  500.000 
realen  ingecocht  te  connen  worden  alle  de  specer}-en  welcke  bevinden  jaerlicx 
te  connen  vertieren,  ende  wat  voorder  in  haere  memorie  specificerende  sijn, 
hierop  en  valt  gants  niet  te  seggen,  want  de  pyle  soo  verde  mach  rejxkcn  als 
de  voorstelde  doele  lanck  is. 

Onsen  eysch  (die  ick  mede  ten  vorige  respect  excessiff  ben  noemende)  en 
was  niet  absoluit,  want  daer  stont  1.200.000  realen  ofte  soo  veele  als  incoops 
bedragen  mogen  de  retoeren  welck  de  heeren  jaerlicx  gelieven  overgesonden 
te  hebben ;  absoluit  en  is  den  eysch  niet  geweest,  vermits  aen  U.  E.  handelinge 
geen  volcomen  diffinitie  conden  vinden. 

Met  d'  E.  heer  generael  Rej^nst  zaliger  considererende  de  heerlijcke  equi- 
pagie  welck  U.  E.  jaerlicx  uutsendende  sijn,  ende  daerentegen  den  macht  des 
vyants,  soo  is  't,  dat  ons  aen  der  heeren  macht  dochte,  U.  E.  dessejn  voorder 
most  strecken  dan  omme  sinpelijck  den  handel  in  de  Mollucques,  Ambo)-na 
ende  Banda  te  incorporeren  ende  verseeckeren,  want  ons  voor  lieten  staen 
daerenboven  met  soo  een  heerlijcke  macht  op  den  v)-ant  andre  incorporatie 
gedaen  cost  worden. 

Soo  nu  des  Compagnies  saecken  na  onsen  oogemerck  ten  besten  soo  goe- 
den voortganck  hadden  genomen,  dat  d'  Engelsen  geheelijck  waren  geweert, 
d'  overcomst  van  de  Portugiese  craecken  verhindert  ende  de  Portugiesen  als 
Spangiaerden  denovertreffelijcken  rijckeChinesen  handel  wierde  belet  (gelijck 
doenlijck  is),  gelieve  U.  E.  te  considerercn,  off  onsen  voorstel  te  desen  eynde 
excessieff  ende  geheel  ongefondeert  zy  geweest,  't  Cappitael  van  d'  Engelsen 
gelove  weliscleen,  maer  wat  cappitael  gese)-t  wort  de  Porugiesen  in  d'  inlantse 
negotie  gebruycken,  van  Orienten  in  't  Westen  voeren  ende  de  Spangiaerden 
van  Nova  Spangien  op  Manilla  inplo)eren,  is  b\kans  ongeloofflijck. 


10  OCT.  1616.  221 

Als  nu  de  Spangiaerden  ende  Portugiesen  desen  handel  werde  verhindert, 
sal  immers  de  negotie  nootlijcken  b\-  andren  gedaen  moeten  worden,  dewyle 
d' alderrijckste  waeren  van  tijt  tot  tijt  uut  Orienten  over  de  geheele  vverelt 
vervoert  sijn  geworden ;  voor  andre  dencke  niet  dat  de  heeren  arbe}dende 
sijn,  ergo  sullen  dan  selffs,  als  't  Godt  gelieft,  met  groot  cappitael  daerinne 
dienen  te  treden. 

Ende  soo  men  't  daertoe  brengen  can,  als  ick  hoope  noch  geschieden  sal, 
wat  sal  dan  doch  de  croone  van  Spangien  meer  dan  eenen  andren  middel- 
baren staet  sijn? 

Soo  der  heeren  oogemerck  hiertoe  is  ende  haere  equipagie  daerna  maecken- 
de  sijn,  dient  er  noch  byte  wesen  't  gene  dickvvils  hebbe  aengevoert,  ten  deele 
aen  de  generael  Bott  hadde  gerefereert  ende  de  heeren  aen  de  consideratie 
van  saecken  selffs  seer  wel  connen  begrj-pen,  ofte  sullen  noch  lange  genoch 
te  doen  vinden  omme  te  bewaren  't  gene  hebbende  sijn. 

Ende  en  wilt  dit  oock  niet  geheelijcken  achten  (bidde  ick  U.  E.)  als  cas- 
teden in  de  lucht  gebout,  want  voorwaer  't  en  beschiet  hier  met  de  Span- 
giaerden soo  veele  niet,  als  in  Europaden  t)tel  rcy  de  las  dos  Indias  wel  schijnt 
te  begrypen. 

My  is  lieff  den  den  peper  van  Delft  ende  't  Hart  haren  gewicht  ru)m  uut- 
gelevert  hebben  ende  de  heeren  wel  bevalt ;  twijffele  niet,  off  van  gehcken  sal 
gebeuren  met  den  peper  verleden  jaer  affgescheept,  ende  hope  sulcx  wel 
continnueerensal.  Ickben  verseeckert,  datden  peper,  verledenjaerbyd'Engel- 
sen  affgescheept,  haerlieden  10  a  15  per  cento  min  dan  d'  onse  uutleveren 
sal,  want  daeronder  seer  groote  valscheyt  is  geweest.  De  Chinesen  sijn  tegen 
ons  mede  al  weder  met  nieuwe  practica  besich,  te  weten  omme  den  peper  met 
water  natt  te  maecken,  doch  hoopen  sulcx  mede  voor  te  comen. 

Wat  aengaet  de  nagelen,  welcke  de  heeren  van  Delff  seggen  beter  dan 
voorgaende,  maer  noch  niet  heel  drooch  en  sijn,  hetwelcke  waerachtich  ende 
hier  oock  kennelijcken  is,  de  nagelen  met  Delft  ende  den  Orangeboom  over- 
gecomen  sijn  Anboynse  nagelen  geweest,  welcke  d'onsen  in  Anboyna  door 
de  dertelheyt  van  d'  Anboynesen  genootsaect  sijn  geworden  al  te  groen  ende 
te  natt  te  ontfangen,  opdat  daermede  b)'  d'  Engelsen  ende  andre  vreemde- 
lingen, daermede  d'onsen  dreychden,  niet  souden  gaen,  ende  hebben  wy 
lange  voor  desen  ordre  gegeven,  daerinne  ten  besten  te  versien  soo  veele 
mogelijck  is.  De  nagelen  met  de  Provintien,  Godt  beter  't,  verongeluckt, 
waren  pertye  uutnemende  schoon,  d«eene  bijkans  soo  groot  ende  wel  gevoet 
als  twee  van  d'  Anboynse,  ende  daerenboven  oock  heel  drooch. 

Ick  vreese,  dat  dit  jaer  wederomme  van  de  Custe  al  eenige  slechten  indigo 
becomen  sullen,  dew}le  den  onsen  noj't  soo  goeden  informatie  hebben  gehadt 
als  de  heeren  nu  sendende  sijn.  De  monsters  ende  instructie  by  U.  E.  ge- 


222  10  OCT.  1616. 

sonden,  sullen  met  het  eerste  schip  derwarts  gesonden  worden,  ende  vertrouwe 
daerop  alsulcke  ordre  sal  worden  gestelt,  dat  de  heeren  daerna  goeden  indigo 
becomen  sullen. 

Slechten  gember  sullen  mede  niet  senden ;  om  goede  hebben  lange  groote 
moeyten  gedaen,  maer  niet  dan  van  Japan  ut  supra  pertye  connen  becomen, 
doch  met  de  naeste  joncken  sijn  nu  iets  verwachtende. 

Alsoo  de  boecken  van  de  Molucques  ende  Anboyna  noch  niet  hebben 
ontfangen,  die  van  Banda  noch  niet  gesien  ende  ons  den  tijt  alsnu  wat  cort 
valt,  sullen  U.  E.  met  de  volgende  scheepen  daer  beneffens  senden  differente 
andre  boecken,  reeckeningen  ende  schriften,  welcke  becomen  ende  gemist 
connen  worden. 

Alle  de  nooten  ende  macis,  dit  jaer  door  Banda  opgebracht,  sullen  U.  E. 
met  de  volgende  schepen  geworden,  ende  is  vooren  de  pertye  verhaelt.  Tot 
Bantam  ende  Jaccatra  is  van  verleden  jaer  onder  de  Javanen  noch  pertye, 
daervan  de  goede  opcoopen  sullen,  ende  sal  de  macis  in  't  schepen  van  de 
peper  ende  nagelen  wel  offgesondert  worden. 

De  vereeringe  aen  Joost  Pietersen  gedaen,  is  ons  aengenaem,  ende  wil  de 
heeren  gebeden  hebben  met  alsulcke  liberaelhej-t  tegens  die  't  meriteren  te 
continueeren,  gelijck  oock  daerentegen  haer  niet  te  ontsien,  de  straffe  sonder 
respect  daer 't  behoort  te  doen  executeren,  soo  sal  de  Compagnie  wel  gedient 
worden.  Dit  segge  ick,  alsoo  wel  weete,  anders  door  misbruj'ck  van  loon  ende 
straff  de  Compagnie  (gelijck  wel  eertijts  gebeurt  is)  groot  hinder  ende  schade 
soud  geschieden. 

\V)-  confirmeren  wederomme  alhier  diverse  jachten  van  noode  te  sijn,  ende 
datter  door  gebreck  derselve  veele  versuymt  is  in  den  handel  van  Timor, 
Priaman,  Jamby,  Suratten  ende  andersints.  't  Is  waer,  dat  de  heeren  een  heer- 
lijck  getal  van  scheepen  ende  jachten  in  Indien  sijn  hebbende,  maer  daertegen 
gelieve  U.  E.  te  considereren  wat  schepen  datter  continueerlijck  tot  bewaringe 
van  de  forten  in  de  Moluccos  gehouden  sijn  geworden.  Aen  'tschryven  en 
heeft  het  van  hier  niet  gebroocken,  doch  alsnu,  soo  d'E.  heer  generael  ad- 
v\-seert,  sijn  de  jachten  de  Valci  ende  Arent  op  comende  weech.  Waere  hier 
geit  geweest,  de  schepen  en  souden  een  pertye  soo  lange  in 't lant  niet  ge- 
houden sijn  geworden,  ende  sullen  wy,  volgens  U.  E.  ordre,  deretoeren  voort- 
aen  met  de  beste  scheepen  oversenden,  na  dat  tijt  ende  stant  ten  besten  sal 
gedoogen. 

D'  oncosten,  gelijck  de  heeren  seggen,  loopen  voorwaer  hooch  ende  swaer ; 
die  van  de  Mollucques  sijn  verleden  jaer  soo  excessiff  geweest,  dat  ick  sulcx 
niet  can  begrypen.  Tot  Bantam  ende  Jaccatra  loopen  de  huysoncosten  mede 
seer  hooch,  maer  soo  men  considereert  den  toeval  van  geheel  Indien  hier  te 
sijn,  ende  deselvige  tegen  andre  comptoiren  pro  rato  na  het  getal  van  volck 


10  OCT.  1616.  223 

calculeert,  ick  meeiie,  dat  crongeldcn  min  dan  eenige  comptoiren  van  Indien 
beloopen. 

Met  den  Dolpliijn  is  wederomme  ballance  van  'tgeneraeleboeckgesonden, 
met  den  aparte  staet  van  d'  effecten,  in  Indien  alsdoen  sijnde,  daervan  de  hecren 
retoeren  hebben  te  verwachten,  als  te  weten  coopmanschappen,  contante 
penningen  ende  uutstaende  schulden,  welcke  in  onse  missive  advyseerden  te 
bedragen  /2. 430. 000,  daerinne  geabuseert  is,  want  beliepen  gelijck  in  den 
staet  blijct/2.659.252  —  v>  —  15,  waervan  door  misverstant  getrocken  hadden 
/230.000  die  de  dispence  meer  dan  d'inlantse  winst  beloopen  'tsederthet 
generaele  boeck  geformeert  s\-  tot  dien  dach  toe,  welck  U.  E.  ten  besten  ge- 
lieve te  verstaen.  By  desen  gaet  wederomme  ballance  met  uutgetrocken  staet 
daerby,  waerinne  U.  E.  sullen  sien  de  coopmanschappen,  contante  penningen 
ende  uutstaende  schulden  op  alle  de  comptoiren  van  Indien  sijnde,  bedragen 
/ 3.055.998  —  2  —  2,  waerinne  soo  ick  mene  niet  geabuseert  en  is;  ende  en 
sijn  daeronder  geen  scheepen,  geschut,  amonitie  van  oorloge  gemengt,  maer 
wel  de  vivres  op  de  forten  sijnde,  dewxle  deselve  in  't uutre_\'cken  aen  de  sol- 
daten ende  dispence  niet  alleenebetalinge  van  contante  penningen  verstrecken, 
maer  daerenboven  den  generaelen  winst  soo  veele  sullen  helpen  verstercken, 
voornemelijck  als  de  heeren  continueeren  groote  pertye  speek,  vlees  ende 
olie  te  senden,  dat  de  heeren,  segge  ick,  retoeren  sullen  mogen  becomen  van 
alle  de  contanten  welck  herwarts  sullen  gelieven  te  senden,  gelijck  mede  voor 
soo  veele  ditto  vivres  aldaer  incoops  mogen  costen,  insonderhe\-t  als  d'inlantse 
negotie  wel  gehanthaeft  ende  wel  gemenageert  worde. 

\V\-  sullen  soo  veele  in  ons  s\-,  letten  de  ampten  voortaen  beter  verdejlt 
ende  de  comisen  geimpIo\-eert  worden  daar  elck  bequaemst  toe  is,  endealsoo 
dit  comptoir  niet  wel  versien  en  was,  hebben  wy  van  'tschip  Der  F^/rgelicht 
ende  alhier  aen  lant  genomen  den  oppercoopman  Cornelis  Buysers,  opdat 
alles  dies  te  beter  mach  gaen,  gelijck  w)-  vertrouwen  oock  doen  sal,  ende 
alsoo  by  versterven,  als  om  andren  eysch  te  supleeren,  dese  plaetse  continueer- 
lijck  wel  dubbelt  vere\"scht  versien  te  wesen,  sullen  sulcx  nagelegentheytdes 
tijts  mede  voldoen. 

Den  tintinago  is  uut  de  schepen  j^wj/é'r^rtw  ende  il/a«r?V«<j  gelicht  ende 
na  de  Custe  gesonden.  üm  die  in  Amboyna  sijnde,  hebben  over  2  jaren  aen 
den  gouverneur  ende  coopman  geschreven,  maer  niet  connen  becomen. 

De  nagelen  ende  foelie  alhier  vercocht,  is  geschiet  omdat  se  soo  slecht  waren 
dat  deselve  niet  bequaem  om  over  te  senden  geoordeelt  wierden,  want  daer- 
omme  expresselijck  uut  den  Swartcn  Leeuw  tot  Jaccatra  gelost  sijn  geweest. 
Is  hiervan  b)'  d'  Engelsen  iets  overgebracht,  soo  sijn  se  door  de  Chinesen 
onder  goede  nagelen  ende  foelie,  die  hierjaerlic.K(uuttgesondert  dit  jaer,)  door 
de  Javanen  gebracht  sijn,  gemengt  geweest,  want  hier  tegenwoordich  alsnoch 


224  10  OCT.  1616. 

van  deselve  onse  slechte  foelie  onder  de  lieden  sijn.  Wij  sullen  voortaen 
letten  dat  noch  goede,  noch  quade  nagelen,  nooten,  noch  foeh'e,  in  't  eenich- 
sints  mogelijck  is,  in  der  Engelsen  handen  geraecken.  Onsen  armoede  was 
verleden  jaer  soo  groot,  dat  ick  uutt  enckele  noot  eenige  nagelen  aen  d'En- 
gelsen  deed  ve)len,  maer  alsoo  de  slechtheyt  bemercten,  ende  van  haere 
meesters  de  slechthe\t  ofte  bevallinge  van  de  voorgaende  hadden  verstaen, 
en  wilden  sy  daer  niet  aen,  noch  en  conden  wy  daervooren  geen  geit  tot 
montcosten  becomen.  Peper,  die  op  voorraet  hadden  vergadert,  sullen  de 
heeren  in  onse  boecken  bevinden  aen  de  Chinesen  door  ons  vr}-  een  goede 
pert)e  vercocht  te  sijn  ;  't  en  is  om  de  winst  niet  gedaen,  maer  sijn  w)-daertoe 
door  grooten  noot,  om  schuit  te  voldoen,  gedwongen  geweest. 

Dat  b\-  ons  geen  scheepen  na  December  en  Januarj-,  tot  ultimo  Maert  toe, 
gelijck  d'  Engelsen  doen,  affgesonden  sijn,  is  by  mijnnen  tijt  door  gebreck 
van  geit  alleen  toegecomen.  Het  schip  Westvrieslant  hopen  U.  E.  te  syner 
comste,  soo  haest  doenlijck  wesen  sal,  met  sijnne  last  volgens  U.  E.  ordre 
weder  toe  te  senden,  gelijck  mede  soo  veele  van  d'andre  bequaemste  als 
doenlijck  wesen  sal.  Den  admirael  Verhagen  metde  vlooteinnewaertsseylen- 
de,  hebbe  ick  sijn  E.  per  memorie  gerecommandeert,  dat  6  van  de  bequaemste 
lastvoerende  schepen  herwarts  gelieven  souden  te  senden  (soo  daer  een  schip 
met  nagelen,  noten  ende  foelie,  geladen  cond  worden)  omme  naer  't  patria 
tegaen;  daeropsijn  gecomen  de  schepen  y^wj/^vvi'rtw.  Nieuw  Seelant,  't  Wapen 
van  Amsterdam,  MiddelbiircJi  ende  Hoorn. 

De  sargianten  in  garnisoen  in  haer  offitie  tredende,  sullen  volgens  d'  aen- 
neminge  van  ƒ  30  weder  als  d'  andre  op  ƒ  18  ter  maent  gestelt  worden. 

't  Procedido  van  de  lange  vogelroers,  mosquetten,  pistolen,  morlions,  pe- 
darmen  ende  diergelijcke,  verwachten  w\-  met  U.  E.  uut  de  boecken  van  de 
Mollucques  ende  de  Custe  te  vernemen.  Sullen  helpen  gedencken  Pieter  van 
Ray,  welck  de  heeren  seggen  kennisse  van  indigo  te  hebben,  uut  de  Molluc- 
ques herwarts  worde  gesonden  ;  als  overdecomptoiren,  forten  ende  scheepen 
distribueren  de  art>cklen  uu  t  den  artyckelbrieff  geextraheert  ende  by  de  heeren 
gesonden,  opdat  se  geeffectueert  worden. 

Touscherende  de  porceleynen,  vooren  is  geseyt  hoe  meest  alle  de  tanden 
aen  porceleynen  sijn  verhandelt  te  weten  \,  \  ende  \  ps.  schotelen,  boter- 
schotelen  ende  fruytschalen,  ende  dat  hondert  ten  hondert  beter  coop  dan 
plegen  te  gelden,  waerdoor  b)-  de  Chinesen  in  eenige  jaren  niet  meer  sal 
worden  gebracht,  't  en  ware  dit  aenstaende  jaer  noch  een  weinich,  welck  ick 
hoore  mede  op  voorraet  gemaect  s}\  Daeromme  en  behoeven  daermede  niet 
verlegen  te  sijn,  want  het  den  intrest  wel  opbrengen  sal.  U.  E.  s)-  veradverteert, 
dat  de  porcelejnen  seer  verde  te  landewaert  in  China  gemaect  worden, 
item  dat  dese  sorteringe,  die  by  ons  ende  dese  Inlantse  quartieren  getrocken 


10  OCT.  1616.  225 

wort,  a  posto  met  geit  te  vooren  gevende  aenbesteet  ende  gemaect  worden, 
want  in  China  alsulcken  sorteringe  niet  gebruyct  wort.  Nu  de  partye  die 
gemaect  was  sijn  de  Chinesen  genootsaect  geweest  uut  te  voeren  ende  venten, 
niettegenstaende  hoe  groot  geit  daeraen  verloren  hebben.  Derhalven  en  sul- 
len, soo  ick  wel  onderrecht  ben,  geen  alsulcke  sorteringe  meer  aenbesteet 
noch  gebracht  worden,  voor  ende  aleer  de  Chinesen  wederom  grooten  afif- 
treck  bevinden  ende  selffs  daeromme  soliciteren,  hetwelck  U.  E.  dient  per 
advijs. 

Soo  de  schepen  off  eenige  van  haer  vvelcke  naer  Terra  Australis  off  Terra 
del  Fogo,  na  Angola  off  elders  geseylt  sijn,  alhier  comen  te  ariveeren,  sullen 
\\y  sonder  eenige  simulatie  ofte  e.xcusen  aen  te  nemen,  U.  E  ordre  sonder 
dila>-  volcomelijck  effectueren,  opdat  alsulcke  contramineurs  van  de  gemeene 
welstant  geweert  worden.  D'  extract  van  dese  U.  E.  ordre  sullen  aen  alle  de 
forten  ende  comptoiren  senden  ende  gelijcke  effectuatie  recommanderen. 

De  twee  comisen  van  de  schepen  den  E?t£^el  ende  Walcheren  sijn  be\de 
overleden ;  op  d'  andre  twee,  Steyn  ende  Druyff,  sal  gelet  ende  ten  besten  na 
recht  gedisponeert  worden.  De  reeckenninge  van  Ru\l  sullen  van  de  Custe 
ontbieden. 

Hiermede  hadden  wy  gemeent  dese  onse  missive  in  September  passato  te 
eyndigen.  Dan  alsoo  't  jacht  't  Hart  door  't  verseylen  na  Jaccatra  wat  langer 
getardeert  heeft  als  gemeent  hadden,  sullen  vervolgen  te  verhalen  't  geene 
22.  sedert  toegedragen  is.  Vooreerst  sullen  de  heeren  verstaen,  dat  de  jachten 
Af-  de  Valck  ende  Areitt,  voren  aengeroert,  tot  Jaccatra  wel  aengecomen  sijn. 
jachten,  't  Heeft  de  name,  dat  se  herwarts  gesonden  sijn  omme  m  de  negotie  gein- 
ployeert  te  worden,  maer  alsoo  op  d'  instantie  by  ons  overlange  gedaen,  niet 
antlers  is  gevolcht  dan  sulcke  twee  jachten,  welcke  b)kans  geheel  affgevaren 
sijn,  soo  twijffele  off  al  gecomen  souden  hebben  byaldien  langer  hadden 
connen  varen,  want  hun  niet  dan  van  alles  gebreeckt,  soodat  in  plaetse  van 
assistentie  last  becomen,gelijck  verleden  jaer  mede  gebeurde.  Wy  hebben  tot 
Jaccatra  noch  een  ander  jacht,  de  Sterre  genaemt,  maer  na  ick  van  de  timmer- 
lieden verstaen,  welcke  't  selvege  al  een  maent  onderhanden  hebben  gehadt, 
soo  en  is  het  niet  te  helpen  ende  sal  aldaer  gesleeten  moeten  worden. 

Voorsz.  jachten  hebben  door  ordre  van  d'  heer  generael  Reael  Maccassar 
ende  Grissi  aengedaen  gehadt,  soo  omme  de  naergelaten  uutstaende  schulden 
te  procureren,  gelijck  d'  heeren  per  mermorie  gerecommandeert  hadden,  als, 
naer  het  schijnt,  tot  relevatie  van  vrientschap. 

Ende  alsoo  ditto  E.  heer  generael  geordonneert  hadde  dat  niemant  aen  lant 
soude  gaen,  omme  ongeluck  te  verhoeden,  soo  en  heeft  den  coninck  van  Mac- 
cassar den  brieff  welck  van  sijn  E.  wegen  uut  den  naem  van  den  coninck  van 
Ternate  gepresenteert  wierde,  niet  willen  aenveerden,  in  voegen  dat  sonder 

15 


226  10  OCT.  1616. 

ander  bescheet  vandaer  vertrocken  sijn;  dan,  na  ick  hier  bemercke,  soo  is  't 
almede  d'  Engelsen  haer  doen  geweest,  welcke  gaerne  oorloge  hadden  ge- 
rockent,  dan  ondervindinge  leert  die  van  Macassar  anders. 

Wat  pract}cke  ende  trots  verleden  jaer  door  d'  Engelsen  methulpe  van  die 
van  Jaccatra  gebruj'ct  is,  omme  de  twee  gevangen  Macassaren  tot  U.  E.  ver- 
cleninge  uut  handen  van  den  coninck  van  Jaccatra  te  becomen  ende  weder 
tot  voldoeninge  van  haren  roem  aen  den  coninck  van  Maccassar  te  leveren, 
hebben  voor  desen  geadvyseert,  ende  alsoo  nu  bevonden  hebben  wat  wat  van 
ons  ende  oock  d'  Engelsen  zy,  beginnen  de  Maccassaren  met  soetiche\'t  de 
verlossinge  van  des  conincx  soone  ende  den  onder-sabandaerteprocureeren. 
Oock  schijnt  het  dat  geerne  vrientschap  begeren,  eensdeels,  vermits  sedert 
ons  volck  vandaer  vertrocken  is  de  Spaense  insolentie  hebben  gevoelt,  ende 
ten  andren,  omdat  de  negotie  seedert  dien  tijt  seer  affgenomen  heeft,  want 
met  haren  rijs  verlegen  bl)-ven,  dew\ie  haere  joncken  alsnu,  gelijck  eertijds 
plegen  te  doen,  op  Amboina  noch  Banda  niet  mogen  varen,  't  En  sal  niet 
quaet  sijn  een  doode  vrientschap  met  die  van  Macassar  aen  te  nemen,  maer 
alsnoch  soude  gants  niet  geraden  vinden  aldaer  wederom  een  comptoir  te 
stabileeren. 

in  Grissi  comende,  wierden  aldaer  vrientlijck  bejegent.  Den  brieft  van  d' 
E.  heer  generael  hebben  ontfangen  ende  daerop  geantwoort  uut  den  name 
van  den  coninck  van  Surabaya,  alsoo  ditto  magiste}t  te  velde  was,  dat  de 
schuldenaren  betalen  souden;  maer  doen  niet  b\-  der  handt  en  waren,  zijnde 
d'  eene  met  haere  joncken  herwarts  ende  d'  andre  derwarts,  om  hun  cost  te 
soecken,  gese\"lt. 
23.  Van  Jamb)-  is  hier  den  29*^"  passato  gekeert  't  schip  de  Bcrgerboot  met  on- 

Jambi.  trent  2000  sacken  peper,  sijnde  vandaer  gese\lt  ontrent  6  weecken  geleden, 
doen  de  nieuwe  peper  noch  niet  gepluct  en  was.  By  de  Chinesen  sijn  ontrent 
12.000  sacken  peper  vandaer  vervoert,  ende  soo  de  scrupele  sulcx  niet  belet 
en  hadde,  hadden  d'  onsen  de  Chinesen  wel  geit  (daervan  haer  wel  versien 
hadden)  in  plaetse  van  den  peper  connen  geven,  ende  de  Berger  boot  \o\  laden, 
waerop  by  provisie  tot  naerder  ordre,  ordre  stellen  sullen,  want  anders  de 
Chinesen  altoos  voor  souden  gaen. 

Met  dit  schip  is  hier  gecomen  een  van  de  gevangene  uut  de  Manilhas,  de- 
welcke  met  de  nederlage  van  den  admirael  Wittert  gevangen  wierde.  Dese 
man  seyt,  met  de  vloote  van  Don  Juan  de  Silva  uut  Manilla  gecomen  te  sijn. 
H\-  confirmeert  hetgene  vooren  van  den  v\ant  hebben  verhaelt,  seggende 
ditto  vloote  sterck  was  10  schepen,  5  galle)-en  ende  4  fregatten,  als  oock  dat 
alle  de  gevangenen  over  ditto  vloote  verdeylt  waren,  te  weten  130  mannen. 
Den  admirael  van  Caerden  is  meer  dan  een  jaer  geleden  overleden.  Den 
zoone  van  d'  heer  Lodenste\n  was  noch  in  't  leven. 


10  OCT.  1616.  227 

Ende  alsoo  voorder  hebben  verstaen  hoe  voor  Mallacca  noch  waren  leg- 
gende, omme  met  verandren  van  't  aenstaende  mouson  na  Goa  teseylen,  het 
silverschip  ende  galh'oen  van  oorloge  verleden  jaer  van  Maccau  gecomen, 
liebben  w)-  geresolveert  derwarts  te  senden,  omme  te  sien  off  noch  souden 
konnen  bese\len  ende  vermeesteren,  hoewel  selven  twijffele  dat  laet  comen 
sullen,  de  scheepen  't  Wapen  van  Ainstcrda»i,  Middelbiirclt,  de  Neptunes, 
de  Valek  ende  Bergerboot,  dewyle  't  Wapen  van  Ainsterdaiii,  Aliddelbiirek 
noch  de  Bergerboot,  soo  't  schoon  aen  de  last  niet  gebraecke,  hierdoor  omme 
nae  't  patria  te  seylen  niet  verhindert  connen  worden,  alsoo  evenwel  tot  primo 
December  van  hier  dienen  te  blyven ;  sy  sijn  voor  Japara  leggende  ende 
hebben  wy  geordonneert  dat  vandaer  na  Jamb)-  sullen  se}len,  omme  hun 
aldaer  b\-  d'andre  gemelde  schepen  te  voegen.  De  soldaten  ende  Japponders 
welcke  duslange  tot  Jaccatra  hebben  gelegen,  sijn  w}-  mede  tot  versterckinge 
sendende.  De  Xeptunes  hebben  een  cargasoen  medegegeven  omme,  de  tocht 
gedaen  wesende,  alsdan  na  de  Custe  te  se}'len.  De  Valck  is  geordonneert  na 
Atchijn  te  loopen,  omme  b\-  dien  coninck  te  onderstaen,  off  in  plaetse  van 
d'  Engelsen  de  negotie  in  Ticco  ende  Priaman  sullen  connen  becomen,  ge- 
lijck  mede  omme  voorts  langs  de  westcuste  van  Sumatra  herwarts  te  keeren 
ende  te  onderstaen  off  nieuwe  peper  finantie  sullen  connen  vinden,  waertoe 
Cornelis  Coomans  gecommitteert  hebben.  De  Bergerboot saX  op  't  spoedichste 
wederkeeren,  alsoo  volgens  U.  E.  ordre,  in  't  doenlijck  is,  't  selve  schip  mede 
met  sijn  last  geerne  per  costi  souden  senden,  omme  wederomme  allerle}' 
provisie  voor  Indien  te  becomen.  't  Wapen  ende  Middelbiirch  sullen  utsupra 
tot  primo  December  tardeeren.  Dese  schepen  sijn  wederomme  een  cargasoen 
voor  Jamby  medegevende. 
24.  Van  de  6  schepen  nu  jongst  uut  Engelant  geloopen,  heeft  het  //(vY  vijff  aen 

Engelsche  de  Capo  gerescontreert  ende  is  daervan  eene  hier  geariveert,  deweicke  d'  En- 
gelsen eenich  secoers  van  geit  heeft  gebracht;  dan  weete  niet,  off  hun  veele 
sal  connen  helpen,  ende  alsoo  hier  tegenwoordlch  7  schepen  sijn  hebbende, 
daervan  niet  dan  eene  geladen  ende  de  vordre  last  noch  verde  te  soecken  is, 
soo  houde  voor  seecker,  dat  wederomme  na  Anbo\-na,  Baiida  ende  de  Mol- 
lucques  keeren  sullen,  dew)-le  anders  met  de  schepen  niet  uutrechten  connen, 
te  meer  door  de  jonckste  schepen  verstaen,  dat  het  gewas  van  nagelen  uutter- 
maten  groot  ende  schoon  in  Anbo\na  ende  Mollucco  was  staende,  alsoock 
dat  een  van  haer  scheepen,  uutte  Molucques  van  Tidor  keerende,  Combello 
aengedaen  ende  de  Combellesen  gesproocken  soud  hebben;  dan  ick  hoope 
dat  hun  als  voor  desen  gedaen  is  wel  weeren  sullen,  ende  sijn  w)-  van  meeninge 
metten  eersten  een  goede  somma  geit  na  Anbo\-na  te  senden.  In  de  Molucques 
waren  d' onsen  noch  20.000  realen  hebbende,  deweicke  de  h''  generael  ge- 
resolveert  hadde  aen  geen  nagelen  te  besteeden,  maer  voor  uutterste  noot  te 


228  10  OcT.  1616. 

reserveeren,  ende  alsoo  de  saecken  d' Engelsen  aengaende  daer  geen  last  en 
Ij'den,  sullen  d' onsen  in  de  Molucques  'tgelt  aengaende  tot  de  comste  van  de 
nieuwe  schepen  moeten  vertoeven.  Na  Banda  behoeven  niet  veel  geit,  maer 
menichte  van  rijs  ende  andre  provisie  te  senden. 

Het  waere  seer  goet,  dat  U.  E.  selffs,  want  hier  sal  't  qualick  connen  ge- 
schieden, op  het  bouwen  van  forten  ende  fabrycqen  goede  ordre  stelde,  want 
alsoo  daermede  eere  gesocht  wort,  comen  de  heeren  daerdoor  de  gewenste 
retoeren  te  ontbreecken  ende  worden  haere  machten  infructeusgeconsumeert. 
't  Is  in  desen  stact  niet  wel  mogelijck  eenige  heeren  van  die  opinie  te  diver- 
teeren.  In  de  Mollucques  sijn  de  heerlijcke  schepen  weder  om  steen  gesonden, 
waerdoor  te  duchten  is  andermael  laet  na  de  Manilla  sullen  geraecken.  Soo 
den  iver  die  in  Banda  gebruyckt  wort  om  op  Pouloway  een  rojal  fort  te  maken 
besteet  ware  omme  noten  ende  foelie  te  becomen,  het  schip  Hoorn,  na  m_\' 
geseyt  wort,  ware  geheel  volladen  geworden. 

Van  Succadana  hebben  over  de  600  caraet  diamanten  ontfangen.dewelcke 

U.  E.  met  volgende  schepen  sullen  senden.  De_\ns  hebben  gelost  ende  den 

juwelier  Vaecht  de  last  bevolen.  Alles  is  daer  wel,  ende  hoopen  w)-  voor  't 

vertreck  der  scheepen  nog  een  pert\e  diamanten  te  becomen. 

25.  Met  de  schepen  Amsterdam  ende  Nieuw  Zeelandt  is  den  heer  commandeur 

Joius  van   spilbergen  uut  de  Molucques  alhier  geariveert  onme  daermede  nae  't  patria 

bergen.     '^  keeren,  ende  alsoo  sijn  E.  de  heeren  't  succes  van  sijnne  vo\age  advyseert, 

gelijck  mede  van  de  battalie  tegen  des  vyants  armade  gedaen,  daervan  de 

vice-admirael  ende  een  pattasse  van  den  vyant  gesoncken  is,  soo  en  sullen 

daervan  geen  breder  verhael  doen,  maer  ons  aen  ditto  sijnne  missive  refereren. 

Dewyle  de  soldaten  in  de  Mollucques,  alsoock  Anboyna  ende  Banda,  met 

cleden  betaelt  worden,  soo  is  den  handel  der  cleeden  daerdoor  gantsbedurven 

ende  geraecken  sy  geheel  in  onwaerden  ;  ende  omme  hierinne  te  versien  bidde 

ick  U.  E.,  alsoo  hieraen  veel  is  gelegen,  een  groote  quantite\t  speek  ende 

vlees  te  willen  senden,  opdat  hetselvige  tot  betalinge  mach  worden  gegeven, 

de  cleden  weder  in  reputatie  mogen  geraecken  ende  het  geit  welck  de  heeren 

senden,  tot  retoeren  mach  worden  besteet,  want  hiertoe  geen  andre  remedie  is. 

Onder  alle  de  andre  provisie  ende  nootlijckheden  voor  desen  gee)'scht, 

dienen  de  heeren  goede  pert\e  goet  iser  te  senden.  Metdeschepen  Amsterdatn 

ende  Mauritius  hebben  eenich  ontfangen,  dan  na  ick  van  de  smits  versta, 

het  soo  bros,  dat  hetselvige  niewers  toe  nut  en  is. 

Met  de  comste  van  't  Hart  hebben  wy  occasie  genomen  onse  handelinge 
met  desen  pangoran  te  vorderen,  even  gelijck  off  hetselvige  expresselijck 
door  U.  E.  gesonden  waere,  omme  te  vernemen  hoe  die  van  Bantam  resolveren, 
't  Is  soo  verde  gebracht,  dat  den  pangoran  met  alle  de  grooten  op  d'exclusie 
van  d' Engelsen  gedelibereert  heeft,  doch  haere  conclusie  connen  niet  ver- 


10  Oer.  1610.  22Q 

nemen.  Men  comt  dageiicx  onclerstaeii,  off  met  affslach  van  tol  te  genoegen 
sijn,  waerop  verclaert  hebbe,  dat  het  ons  om  een  geringe  affslach  niettedoen 
is,  ja,  dat  liet  in  danck  nieten  soiid willen  aenncmen,ende alsoo  den pangoran 
hem  niet  en  wilt  ontdecken,  maer  alle  listen  gebru\ckt  omme  ons  sonder  ge- 
voelen te  houden,  gelijck  hy  omtrent  7  jaeren  gedaen  heeft,  soo  en  heeft  hy 
alsnu  m\selven  niet  willen  hooren  spreecken,  opdat  zijn  oppinie  niet  en  sou- 
den bespeuren.  Alsnoch  en  verneme  niet  dat  d'  Engelsen  van  dese  onse  han- 
delinge  iets  bewust  z\-.  Hoe  hier  gehouden  worden,  can  een  iderconsidereren, 
dew)-le  deChinesen  voor  tol  van  de  peper  8  percento  betalen  ende  w}-  voor 
1000  sacken  576  realen  van  achten,  daeromme  segge  andermael  dat  U.  E. 
hier  voorwaer  al  veele  te  cort  geschiet. 

lek  presumeere,  dat  op  Mauritius  noch  een  pert_\e  ebbenhout  is  leggende. 
Hadden  wy  scheepen,  souden  daeromme,  alsoocknaMadagascaromswarten 
se\-nden,  dan  moeten  sulcx  door  gebreck  derselvige  naerlaten. 

Wat  scheepen  ende  wat  retoer  U.  E.  dit  jaer  toesenden  sullen,  en  connen 
alsnoch  niet  advjseeren.  Wat  nagelen,  nooten  ende  foelie  te  verwachten 
hebben,  is  vooren  geseyt.  Aen  zyde,  zyde  lakenen  ende  porcele)'n  sijn  hebben- 
de omtrent  43.500  realen.  Wat  van  de  Custe,  Pattana  ende  Jambi  sullen 
becomen,  weete  niet. 

Hoe  het  met  den  peper  gaen  sal,  can  oock  niet  geseyt  worden.  Alsoo  den 
peper  verleden  jaer  tot  3  realen  de  sack  door  de  Chinesen  gecocht  is,  hebben 
s\-  deselve  aireede  tot  een  sinistre  e\'nde,  off  omme  ons  te  abuseeren,  tot  op 
26  realen  de  10  sacken  tegen  den  anderen  opgejaecht,  van  meninge  sijnde 
deselve  tot  30  te  brengen,  dan  alsoo  den  peper  eerst  uutcompt  ende  onder 
hun  geen  groot  geit  en  is,  soo  hope  den  prijs  weder  te  doen  dalen,  doch  ver- 
mits het  gewas  cleen  is  ende  d'  Engelsen  mede  geerne  peper  hadden,  weete 
niet  hoe  't  noch  gaen  sal.  Met  de  schepen  Amsterdam  end^  Nieew Zeelant  die 
wy  hopen  ontrent  6  weecken  naer  desen  U.  E.  met  haere  last  te  senden, 
zullen  de  heeren,  in  't  Godt  gelieft,  meerder  seeckerhe)t  van  de  retoeren 
advyseeren. 

U.  E.  gelieve,  gelijck  voor  desen  andermael  hebben  versocht,  het  volck  van 
d'advijsjachtcn,  welck  voortaen  gelieven  sullen  herwarts  te  senden,  mede  aen 
te  doen  nemen  omme  als  alle  andre  in  't  lant  te  dienen,  opdat  d'oude  verlost, 
goetwillich  volck  mogen  becomen  ende  wy  van  de  groote  molestie  die  hier- 
over l\den  ontlast  mogen  worden.  Hier  is  veel  volck  die  4  jaren  in  't  lant 
hebben  gedient,  met  gewelt  naer  huys  willen  ende  hun  niet  langer  begeren  te 
laten  gebruycken.  D'  andre  van  't  jacht  seggen,  gelijck  ons  oock  met  schrifte- 
lijcken  acte  getoont  wort,  dat  niet  gehouden  noch  aengenomen  sijn  in  't  lant 
te  dienen,  in  voegen  dat  het  onmogelijck  is  be\'de  dese  pertyen  te  voldoen, 
zoodat,  hoe  wj-  't  keeren  off  wenden,  ten  onrechten  gewelt  moeten  gebruycken 


230  10  OCT.  1616. 

ende  daerover  oock  met  oawillich  voick  belast  bl\-ven.  My  gedenckt,  dat  hier 
ten  tj'de  van  S"^  1'  Hermite  2,  3  a  4  schepen  jaerlicx,  soo  van  d'  een  als  d'  andre 
plaetse  volladen  plegen  te  comen,  ende  nu,  Godt  beter  't,  soo  lange  hier  ge- 
weest ben,  sijn  alle  de  scheepen  meest  ledich  gecomen.  Men  weet  van  last 
noch  retoer,  soodat  het  al  op  Bantam,  daer  de  meeste  miserie  was,  aengecomen 
is,  ende  van  't  oude  onwillich  volck  niet  ontlast  connen  worden. 

Van  de  soldaten  welcke  nieuws  uut  het  patria  comen,  hebben  hier  oock 
groote  moeyten  gehadt.  Op  hun  arivement  is  haer  eertijts  alhier  2  maenden 
gagie  gegeven,  dan  alsoo  't  selvige  veel  quaets  causeerde,  is  sulcx  by  den  ge- 
nerael  Bott  saliger,  die 't  ingevoert  hadde,  oock  affgeschaft  geworden;  ende 
alsoo  gans  niet  geraden  is  wederomme  een  quade  inbreuck  te  doen,  hebben 
w}-  ten  aencomste  van  alle  schepen  genoch  te  doen  omme  de  soldaten  aff  te 
wysen,  dew}-le  ons  tegenwerpen,  haerlieden  van  U.  E.  toegese\'t  te  sijn,  dat 
hun  tot  Bantam  comende  twee  maenden  betaelt  soude  worden;  derhalven, 
soo  't  soo  is,  gelieven  de  heeren  diergelijcken  toesegginge  niet  meer  te  doen, 
ofte  ons  speciale  last  te  geven,  dat  het  geit  begeeren  betaelt  te  hebben. 
26.  Alsoo  't  volck  van  d'  Engelsen  diverse  insolentie  tegen  d'  onsen  hebben  ge- 

Moedwil  pleecht,  is  't  gebeurt,  dat  alsoo  eenen  den  oppercoopman  Bu\-ser  moetwillens 
gelschen.  op  't  lijff  geloopen  ende  geslagen  heeft,  waerover  ditto  Engelsman  b)*  ons  in 
de  boe)-en  is  geset,  ende  alsoo  d'  Engelsen,  in  plaetse  van  dese  man  beleeffde- 
lijck  te  eyschen  om  te  straffen,  gelijck  bij  ons  wel  eertijts  gedaen  is,  doen  van 
d' onsen  over  seeckere  misdaet  in  de  boe\en  hadden  gesett,  met  grooten  tros 
ende  bravade  denselven  quamen  e\schen,  hebben  w\-  goetgevonden  haeren 
moetwil  tegen  te  staen  ende  de  man  eenige  dagen  te  houden,  opdat  den 
schandael  ende  vilipendie  die  ons  meenden  aen  te  doen  haerselffs  b)bh-ven 
soude,  gelijck  oock  tot  haerder  groote  schande  gebeurt  is,  want  hebben  daer- 
op  de  heiningh  rontsom  haer  huys  schootvrr}-  gemaeckt  ende  in  alderxle 
twee  schepen  van  Jaccatra  ontbooden,  omme  ons,  soo  s\-  se)-den,  met  gewelt 
aen  te  tasten,  daerover  de  geheele  stadt  in  roeren  stelden.  VV\-  hadden  hier 
doen  ter  tijt  geen  schepen,  maer  ariveerde  recht  op  dat  pas  't  jacht  't  Harf; 
haer  twee  schepen  sijn  seer  dicht  op  be_\-de  de  s)de  gecort,  even  gelijck  off 
hem  datelijck  met  gewelt  souden  dwingen.  Dit  heeft  eenige  dagen  geduert, 
dan  alsoo  ons  stille  hielden  ende  van  hun  gants  niet  aen  en  trocken,  is  alles 
tot  haerder  spot  ende  schande  weder  verdweenen.  Den  pangoran  de  questie 
van  onsen twegen  aengedient  sijnde,  vraechde  daerop,  waeromme  den  Engels- 
man niet  dootgeslagen  hadden,  alsoo  haere  wetten  op  gelijcke  insolentie  sulcx 
medebrengen  ;  ende  alsoo  d'  Engelsen  dese  saecke  haer  ten  alderhoochsten 
hebben  aengetrocken,  omme  waer  te  maecken  de  vilipendie  die  de  Neder- 
landers, gelijck  of  b\kans  haer  slaven  waren,  opleggen,  dat  nu  van  de  Javanen 
ende  Chinesen  anders  gesien  is,  hebben  wy  dese  saecke  per  advyse  aenge- 


lOOCT.  1616.  231 

roert.  Van  den  schipper  van  't  Hart,  die  alles  gesien  cndegehoort  heeft,  con- 
nen  de  heeren  breder  bescheet  becomen. 

B\-  dese  gaet  facture  van  't  cargasoen  in  't  jacht  't  //«'^gescheept,  daer- 
voren  ons  sullen  gelieven  te  creditteren  ter  somme  van/ 39.706  —  17  —  8. 
Hiermede,  erntfeste,  wyse,  voorsinnige,  seer  discreten  heeren,  sullen  desen 
e\ndigen.  Godt  geve  U.  E.,  na  hartelijcke  groetenisse,  alles  goets. 
In  Bantam,  adi  10  October  1616. 

U.  E.  dienstwillige 

Jan  Pietersz.  Coen. 


14.  —  11  OCT.   1616.  —  F  1. 

(PER  'T  HART). 


Alsoo  de  Chineesen  omtrent  een  maent  met  een  seer  vremde  practycke 
besich  zijn  geweest,  soo  omme  ons  te  abuseeren,  een  deel  geit  uut  denbuydel 
te  jaegen,  als  den  peper  te  vervalsen,  hebben  sy  den  peper  tot  op  drie  realen 
de  sack  gedreven,  ende  alsoo  den  peper  met  stille  suiten  weder  meenden 
aff  te  dryven,  ende  alles  in  dwang  te  houden,  hebben  sj-  (siende  dat  hun  dis- 
se)-n  met  ons  geit  niet  conden  volbrengen),  haer  tot  d'  Engelsen  gewent.  Het 
scheen  dat  d' Engelsen  niet  deure  wilden  noch  costen  coopen,  alsoo  qualijc 
gelooflijck  is,  dat  met  een  schip  veel  geit  souden  hebben  gecregen,  dan  dew\le 
(naer  't  schijnt  ende  oock  voor  warachtich  houde),  de  Chineesen  hun  wijs 
hebben  gemaeckt,  dat  den  peper  niet  daelen  can,  vermits  de  Nederlanders 
seggen  s\'  ten  laesten  wel  deure  sullen  moeten  coopen,  alsoo  veel  peper  moe- 
ten hebben,  soo  is  't,  dat  ditto  Engelsen  begost  hebben  peper  te  coopen  tegen 
drie  realen  de  sack,  in  voegen  dat  (willen  wy  peper  hebben),  in  een  suiren 
appel  sullen  moeten  byten.  Wat  van  de  saecke  worden  wil,  weet  Godt;  ick 
vcrseeckere  de  heren  dat  van  onser  s}de  niet  en  sal  worden  versuymt,  ende 
hope  oock,  dat  d'  Engelsen,  noch  Chinesen,  noch  Javanen  ons  geen  verdeel 
aff  sullen  sien. 

Ende  alsoo  op  heden  wat  heftich  hebben  begost  tegen  te  wercken,  begint 
hem  aireede  een  scheuringe  te  vertoonen,  hoewel  bycans  alles  datter  is  tegen 
ons  was  gebandeert,  v.^ant  hoe  sy  't  keeren  off Vienden,  daer  is  voor  U. E.  par- 
t\-e  weynich  cans,  alsser  b\'  ons  niet  en  worde  versuymt  ende  de  middelen  die 
Godt  U.  E.  verleent,  ten  besten  met  recht  en  reden  werden  gebru_\ckt. 

In  onse  missive  van  den  10  stanti  hebben  w)-  geseyt,  den  pangoran  my- 
selven  tot  noch  toe  niet  en  had  willen  hooren  spreeken  omme  hem  niet  te 
ontdecken.  't  Is  gebeurt  alsoo  heden  den  pangoran  hebbe  doen  aenseggen 
wat  sinistre,  valsche  practjxken  de  Chineesen  gebrujcken,  ende  hoe  den 
peper  vervalssende  sijn,  met  versoeck  ende  bede,  dat  daerinnesoude  gelieven 
te  versien,  eer  der  wat  quaets  uut  ontstae  ;  ende  nadat  hierop  goet  bescheet 
hadde  gegeven  ende  datelijck  d'  auteurs  van  't  werck  hadde  ontboden,  heeft 
ditto  pangoran  wel  heftelijck  gevraecht  omme  hem  te  ontschuldegen  :  Wat 
schort  den  cappite)»,  waerom  is  hy  op  m}-  quaet,  wat  heb  ick  gedaen,  off 
hout  hy  de  spot  met  m\- ;  hy  heeft  soo  dickwils  gesonden  omme  m)-  te  willen 
spreecken  ende  nadat  ick  hem  ontboden  hebbe,  en  is  hj'  niet  gecomen.  Hier- 
op geantwoort  sijnde,  datter  niemant  uut  het  hoff  van  des  pangorans  wegen 


II  OCT.  Iblh.  233 

b\-  ons  geweest  was,  bleef  h_\-  diesniettegenstaende  daerby,  noemende  oock 
een  man  dien  h\'  se}"de  gesonden  te  hebben,  weick  nochtans  soo  niet  en  is. 
Hoe  wel  niet  te  beschnven  en  sijn  alle  de  pract\xken  die  gebruyckt  worden 
omme  den  handel  by  ons  aangevangen  te  vertrecken  ende  eenege  advan- 
tagie  off  vordelijcke  conditie  te  becomen  ende  ons  met  een  cleentien  te  payen, 
soo  enhebbeom  redenen  niet  willen  naerlaeten  dit  poinct  allene  teadviseeren, 
hoewel  hier  ontellijcke  andere  van  groote  consequentie  omgaen. 

D'  oorsaecke  van  de  gemelde  absurditext  is  dese :  op  de  compst  van  't  Hert 
hebben  wy  twee  a  drie  mael  den  pangoran  ontboden,  dat  hem  selffs  zeer 
geerne  soude  spreecken  van  saecken  van  grooten  gewichte,  daeraen  soowel 
s}-ne  als  onse  welstant  was  hangende,  alsoo  dit  jacht  van  U.  E.  daerom  expres- 
selijck  gesonden  was.  Hierop  antwoorde  hy  alsdoen  indispoost  te  sijn,  badt 
daerover  dat  2,  3  daegen  soude  vertouven,  hy  soude  my  ontbieden  soo  haest 
wat  beter  dispoost  waere.  Interim  heeft  hj-,  gelijck  ick  wel  seecker  wete,  met 
de  grooten  gedelibereert  wat  voor  hun  best  gedaen  waere,  hoe  na  ons  comen 
soude,  off  het  best  waere  dat  h)-  iemant  b\'  m\"  soude  senden,  off  hy  selffs  by 
my  soude  gaen,  dan  off  my  ten  hove  soude  ontbieden,  doch  haer  entlijcke 
conclusie  is  m\"  onbekendt. 

Maer  alsoo  wylieden  van  't  hoff  geen  vorder  bescheet  cregen,  resolveerden 
derwaerts  niet  weder  te  seynden,  omme  geen  haest  te  betoonen,  noch  oock 
dat  onse  verseekcringe  aen  hem  niet  en  behoefde  te  versoecken,  maer  wel 
ander  raet  wisten,  opdat  selffs  soud  senden  ende  wy  te  meer  mochten  vorderen. 
Den  pangoran  alsnu  waerachtich  vindende 't  gene  ick  haddelaetenverluyden, 
als  te  weten  dat  niet  meer  ten  hove  om  de  audiëntie  soude  se\-nden,  dew\le 
soo  lange  tardeerde  eer  m\' bescheet  sondt,  maer  dat  ik  U.  E.  adviseeren  soude 
volgens  haer  last  audiëntie  versocht  te  hebben  ende  dat  hj-my  niet  eens  hadde 
willen  hooren  spreecken,  soo  is  't,  dat  hy  (willende  veynsen  al  off  sijn  wel- 
standt  aen  U.  E.  niet  en  hinge  ende  hem  vorder  begeerende  te  excuseeren) 
voorsz.  deckmantel  alsnu  gebruyckt.  Ick  houde  voor  seecker,  gelijck  geadvi- 
seert  hebbe,  dat  het  aldus  met  alsulcke  ende  andere  pract)xke  soo  lange  zal 
worden  vertrocken,  totdat  de  handen  aen  't  werck  ende  't  swaert  getrocken 
worde,  wandt  met  bidden  noch  dre\-gen  sullen  niet  vorderen.  Daeromme  sal 
U.  E.  welstant  ende  verseeckeringe  soo  lange  vertrecken,  totdat  de  heeren 
herwaerts  aen  expresse  ordre  ende  last  geven,  offe  totdat  by  den  raedt  alhier 
geresolveert  ende  de  handen  aen  't  werck  gelej't  worden.  Wat  corragie  by 
d'onsen  alhier  sy,  connen  de  heeren  jugeeren  aen  't  gene  in  andere  gewichtege 
saecken  bevinden. 

Hiermede  geve  Godt  U.E.,  na  hertelijckegroetenisse,  alles  goets.  In  Bantam, 
adi  11  October  anno  1616. 

U.E.  dienstwillige 

Jan  Pietersz.  Coen. 


15.  —  10  DEC.   1616.  —  H  482. 

(PER  AMSTERDAM). 


Dese  medegaende  is  copye  van  d'  onse,  geschreven  per  't  jacht  't  Hari,  waer- 

van  d'inhoude  confirmeren,  hopende  dat  U.  E.  d'originelewel  geworden  sijn. 

Wat  't  sedert  dien  tijt  toegedragen  is  ende  voorder  occureert,  sullen  sommier- 

lijck  verhaelen. 

1-  Van  de  nieuwe  schepen  sijn  hier,  Gode  s\'  gelooft,  in  redelijcke  goeden 

■f^""      doene  wel  geariveert,  te  weten 
gekomen  ° 

schepen.        Den  19  October  'tschip  de  Trouwe, 

Den  24  ditto  'tschip  Nieuw  Bantam, 

Den  14  November  de  schepen  den  Gouden  Leewiv  ende  Westvrieslant. 

Dese  schepen  sijn  alle  in  de  bocht  van  Guinea  geweest.  De  Troiave  ende 
Bantam  sijn  van  Annebon  tot  hier  gecomen,  sonder  eenige  landen  aengedaen 
te  hebben.  Den  Gojiden  Leemv  ende  JVes/vn'es/an(  si]n  aen  de  Cabo  de  Bona 
Esperance  geweest,  vanwaer  A'  EendracJit  herwaerts  aen  vertrock,  doen  s)- 
aldaer  te  reede  quamen.  'tSchip  van  Seelandt  en  is  no\-t  van  dese  schepen 
gesien  geweest.  De  Heere  wil  hun  mede  in  salvo  geleyden. 

Wat  volck  de  schepen  verlooren  hebben  ende  hoeleelijcken  conspiratie  op 
'tschip  Westi>rieslandt  geweest  is,  sullen  de  heeren  door  missive  van  de  co- 
misen  ende  medegaende  copie  van  sententie  wel  vernemen. 

Per  voorschreven  schepen  hebben  wy  van  U.  E.  als  de  gecommitteerde 
heeren  uut  Texel  diverse  missiven  ontfangen,  namentlijck  duplicato  van  de 
voorgaende  van  dato  ultimo  November,  twee  van  15  ende  19  December  ende 
2  andre  van  6  ende  14  Januarie,  waerop  den  eysch  in  desen  volgen  sal.  Door 
voorsz.  schepen  hebben  ontfangen,  te  weten 

Per  'tschip  de  Trouwe  1800  heelerosenobels,  4000  Hol- 
lantse  daelders  ende  8  kisten  met 

Per 'tschip  5rt«^rt;«  5  kisten 

Per 'tschip  Z>f«  GöWü^i'w /,f<'«7c  9  kisten       .... 

Per 'tschip  Westvrieslant'è\V\sX.<i\\ 

Sijn  te  samen  30J  kisten  met     .     .     .     R.  244.000.— 
waervooren  de  Generale  Compagnie  gecreditteert  hebben  tegen  48  stuyvers 
ider  reael.  De  coopmanschappen  ende  provisien  voor  Indien  sijn  mede  con- 
forme de  cognossementen  ende  facturen  ontfangen,  uutgesondert  het  stael, 
dat  in  'tschip  de  Trouwe  niet  gevonden  is,  ende  20  leggers  Spaense  wijn, 


R. 

64.000.— 

R. 

40.000.— 

R. 

72.000.— 

R. 

68.000.— 

10  Di'X.  1610.  235 

welcke  die  van  'tschip  J Vfstvries/ani seggcn  door  de  vorst  aclitergebleven 
te  sijn.  De  bevalliiigc  ende  den  prijs  van  de  coopmanschappen  sullen  de  heeren 
te  s\-ner  tijt  vernemen,  gelijck  mede  hoeaengenaem  de  Chinesen  de  Hollantse 
daelders  wesen  sullen. 

2.  Den  29"  October  passato  is  over  de  Mollucques  tot  Jaccatra  gearriveert  het 
Le  Maire.  g^-j^jp  ^'  Ecndracltt  van  Hoorn,  door  Isaac  Ie  Maire  ende consoorten  uutgerust. 

Sy  sijn,  na  gese)-t  wort,  b\-  su\-den  om  de  landen  Mexicana  door  een  ru)me 
zee  westwaert  seylende  in  de  Mollucques  aengecomen,  hebbende  onderwech 
groote  landen  ende  e}-landen  gesien,  maer  geene  aengedaen  omme  op  te 
soecken  ('t  gene  b)'  d'  auteurs  deser  vo\age  voorgegeven  was),  wesende  recht 
door  in  de  Mollucques  gecomen.  Wat  den  autheursustineert  ende  voor  hadde, 
connen  de  heeren  aen  medegaende  copie  van  missive  door  le  Maire  aan  den 
admirael  geschreven,  vernemen.  Hebben  oock  een  missive  aen  den  generael 
Reinst  zaliger  mede  gehad,  maer  en  is  deselvige  niet  te  voorschijn  gecomen. 
Ende  opdat  dese  lieden  weder  souden  keeren  gelijck  gecomen  waren  sonder 
iewers  eenigen  handel  tot  U.  E.  nadeel  te  doen,  zijn  by  d'  heer  generael  ende 
raedt  van  Indien  ditto  schip  twee  persoone  herwarts  aen  medegegeven,  met 
ordre  als  de  heeren  per  medegaende  copie  van  missive  connen  sien,  dat  haer  niet 
toestaen  soude  tot  nadeel  van  de  Compagnie  eenigen  handel  te  doen ;  doch 
hebben  w\-,  volgens  U.  E.  ordre  van  dato  4  Februar}-anno  1616  voorsz.  schip 
d'  Eendracht  met  ingeladen  cargasoenen  ende  al  't  gene  daeraen  dependeert, 
voor  de  Generale  Compagnie  aengeslagen.  Alles  is  ordenkelijck  onder  be- 
hoorlijcken  registerende  inventarius  overgenomen  off  aengenomen,  gelijck 
per  nevensgaende  pampieren  blijct.  Het  gemeene  volck,  alsoo  het  schijnt 
tegen  haer  weete  ende  wille  herwarts  sijn  gebracht,  hebben  w\-  part)e  in 
dienst  van  de  Generaele  Compagnie  genomen,  ende  pertye  zijn  met  dese 
schepen  overgaende.  Soo  het  schip  off  jacht  door  Blommert  ende  consoorten 
herwarts  gedistineert,  off  oock  eenigeanJre  van  de  Vereenichde  Nederlanden 
tegen  U.E.  octro\-  oock  compareren,  sullen  wy  U.E.  ordre  in  gelijcker  voegen 
mede  excecuteren.  lek  hoope  dat  de  contramineurs  van  't  gemeene  beste 
hiermede  uut  sullen  hebben .  Waere  op  dit  schip  goet  bele)t  geweest,  s)-  hadden 
de  Generale  Compagnie  grooten  hinder  ende  schade  connen  doen ;  daaromme 
is  noodich  U.  E.  hierinne  alsoo  versie,  datter  geen  meer  compareeren. 

3.  Door  dit  schip  (ï  Eendracht  hebben  wy  wederomme  uut  de  Mollucques 
Molukken.  diverse  missiven  ontfangen,  ende  verstaen,  gelijck  per  nevensgaende  copien 

blijct,  hoe  den  commandeur  Lam  met  10  treffelijcke  schepen  na  Manilla  was 
gese_\lt ;  dat  d'  admirael  Verhagen  ende  raden  van  Indien  na  Amboyna  souden 
varen  ommealdaerdetrouble  te  stillen;  dat  d' generael  Reael  in  de  Mollucques 
was  gebleven,  ende  datter  inde  Molluccos  naer  het  vertreck  van  onse  schepen 
2  a  300  bhaeren  nagelen  waren  versamelt.  Een  treffelijcken  dienst  soude  de 


236  lODliC.  1616. 

Compagnie  geschiet  sijn,  soo  dese  nagelen  met  een  schip  off  jacht  nagesonden 
waercn;  dan,  't  is  nu  gepasseert;  wat  sal  men  seggen.  Omme  dese  nagelen 
inne  te  cn-gen  seggen  de  heeren  b)'  gebreck  van  geit  genootsaect  geweest 
te  sijn  den  prijs  van  de  cleden  te  verminderen  ende  deselvige  aen  de  Terna- 
tanen  te  venten  ten  pryse  als  die  aen  ons  volck  tot  nootdruft  worden  gedaen, 
welck  ontrent  100  tenhondert  min  is  dan  voor  desen  vercocht  wierden.  Eerst 
is  de  cladde  in  de  cleden  geraect,  vermits  men  genootsaeckt  is  geweest  de 
soldaten  daermede  te  betalen,  ende  nu  wort  dese  cladderye  omme  de  nagelen 
te  becomen,  soo  men  zeyt,  weder  verdubbelt.  Voor  mijn  paert  en  can  ick  dese 
resolutie  niet  wel  begrypen,  dewvlen  in  de  Mollucques  aen  contant  noch  waren 
hebbende  ontrent  20.000  realen,  ende  dat  men  't  geit  anders  gebruyct.  Der- 
halven hebben  ten  hoochsten  gerecommandeert,  datalsulcken  vente  geschort 
worde  ende  dat  men  de  cleden  weder  op  sijn  oude  prijs  brenge.  Doch  in  dese 
en  sal  nimmermeer  iets  goets  gedaen  connen  worden,  tensj"  de  heeren  van  de 
Mollucques  d'  inlantse  negotianten  vandaer  houden,  waertoe  het  schijnt 
qualick  resolveren  connen,  want  de  handelaers  aldaer  toenemen,  sijnde  dit 
jaer  aen  Machian  elff  joncken  geweest. 
4.  Den  o""  passato  ariveerde  Hendrick  Brustens,  oppercoopmans  van  den  Afo- 

Scheeps-  ^^^^^  j^^j.  ^^^  cleen  schujtgen  tot  Jaccatra,  t\dinge  brengende  hoe  ditto  schip, 
Godt  beter  't,  den  17  Augusto  passato  op  't  eylantEngano  met  cleden  geladen 
gebleven  was.  W)-  hadden  lange  met  groote  devotie  na  dit  schip  ende  de  cleden 
van  de  Custe  verlangt  ende  worden  wederomme  met  soo  een  ongeluck  ge- 
payt.  Daer  waeren  427  packen  cleden  in 't  schip  geladen,  incoops  costende 
ƒ113.243  —  19  —  2.  Het  schip  is  soo  schandelijcken  versu\mt,  alsoff  het 
b}kans  moetwillens  waere  gedaen,  gelijck  de  heeren  per  nevensgaende  copie 
van  attestatie  connen  sien.  Den  schipper  ende  stierman  sijn  op  Engano  over- 
leden, gelijck  mede  34  andre  persoonen,  ende  dat  van  enckele  noot  ende  mi- 
serie. Dese  schade  is  voorwaer  seer  groot  ende  sal  den  genneralen  staet  dacr- 
door  vr3-wat  verachtert  worden,  dew\  Ie  d'excessive  lasten  deser  landen  met 
de  cleeden  gewonnen  moeten  werden.  De  Heere  wil  de  schade  in  een  ander 
weder  vergoeden,  ende  alsoo  w\-  verstonden  op  Ingano  een  pertxe  sieck  volck 
met  ontrent  100  a  150  packen  cleden  in  esse  waren  leggende,  hebben  w\-  't 
voorgaende  schip  ^'Eendracht  datelijck  derwarts  gesonden  omme  alles  te 
lichten  ende  herwarts  te  brengen.  De  cleden  souden  altemael  wel  gebercht 
connen  werden,  dan  alsoo  door  de  wilden  van  't  landt,  off  veeleer  na  gepresu- 
meert  wort,  van  ons  volck  selffs  de  brandt  in  'tschip  gesteecken  wierde,  is 
het  schip  van  'tpoeyer  gesprongen  ende  'tmeeste  goet  vergaen.  Met  dese 
schepen  is  overgaende  eenen  Mathijs  Baaien,  die  onderstierman  op  voorsz. 
schip  geweest  is,  waervan  de  heeren  alle  perticularisatie  connen  vernemen. 
Het  schip  den  Swarten  Beer  op  de  Custe  met  indigo  ende  catoene  gaern 


10  Dec.  1616. 


237 


Kust  vaa 
Coro- 

mandcl. 


C. 
Mocha. 


geladen  wesende,  is  den  12^"  Mayo  passato  vandaar  nae 't  patria  gesonden. 
De  Heere  wil  'tselvige,  als  oock  alle  de  andere,  in  salvo  gelej-den.  Hetcatoene 
gaern,  duchte  ick,  sal  te  diere  sijn,  devvyle  6j  man  27  a  28  pagoden  comen  te 
costen.  Onder  den  indigo,  na  ick  hoore,  is  mede  pert\  e  slechten  loopende, 
welcke  hoopen  naer  desen  niet  meer  gebeuren  sal,  vermits  U.  E.  ordre  desen 
aengaende  naerder  gegeven,  derwarts  gesonden,  ende  'tselvige  naer  te  comen 
ten  hoochsten  mede  hebben  gerecommandeert.  Waere  dit  schip  ten  behoor- 
lijcken  tijde  per  costi  gesonden,  ick  soude  sulcx  laudeeren,  maer dew\le  't 
selvige  soo  laet  van  de  Ciiste  vertrocken  is,  diinckt  m)'  onder  corectie  veel 
beter  ware  geweest,  dat  hetselvige  hervvarts  ware  gesonden  ende  dat  om  ver- 
sche)-den  redenen,  die  voor  dees  tijt  te  verhalen  naerlaten  sullen.  U.  E.,  in 
'thaer  gelieft,  connen  desen  aengaende  ordre  geven  wat  daerinne  naer  desen 
gelieven  gedaen  te  hebben. 

Op  de  Custe,  gelijck  de  heeren  per  missiven  van  daer  connen  verstaen,  is 
alles  in  goeden  doene ;  't  en  gebreeckt  daer  niet  dan  aen  cappitael.  Den  oorloch 
en  was  in  't  landt  van  Palleacatte  noch  niet  geslist,  daeromme  is  de  lichtinge 
van  Tegenampatnam  door  de  Hase  gedela)-eert ;  doch  met  het  comptoir 
van  Petapoelie  soud  voortgevaren  worden.  W\-  verstaen  aldaer  met  meer  dan 
een  cent  advance  vercocht  te  sijn  de  peerlen  (hoewel  slecht  sijn  geweest) 
door  U.  E.  met  den  Swarten  Beer  derwarts  gesonden,  ende  advyseert  Willem 
den  Dorst  dat  men  jaerlicx  met  goede  advance  30.000  realen  aen  peerlen 
soude  connen  vertieren,  waerop  de  heeren  sullen  gelieven  te  letten,  mits  in 
consideratie  nemende,  dat,  hoe  de  peerlen  grooter,  schoonder,  ende  ronder 
sijn,  hoe  dies  te  gewilliger  gevent  wordt  ende  te  meerder  avance  geven,  als 
oock  dat  altoos  6,  8,  4,  off  ten  minsten  2  van  een  soorte  dienen  te  wesen. 
Rondt,  root,  schoon  corael  dient  mede  een  pertj^e  gesonden.  Het  loot  is  op 
de  Custe  ende  elders  mede  seer  getrocken.  W)-  hebben  lange  daerom  ge- 
schreven, maer  alsnoch  den  eigen  nootdruft  qualick  becomen.  Den  tintenago 
en  wil  nu  niet  wel  van  der  handt.  Hoe  op  de  Custe  aen  de  realen  20  percent 
verlooren  wort,  sullen  de  heeren  mede  wel  verstaen  hebben;  darhalven 
recommandeeren  mede,  dat  haere  E.  gelieve  voor  de  Custe  gout  van  alsulcken 
alloye  te  senden,  conforme  de  monster  door  Samuel  Kint  per  den  Swarten 
Beer  van  de  Custe  gesonden. 

Den  18'"  passato  is  hier  van  Arabia  ende  Suratten  gekeert  het  jacht  Nas- 
^■««w,  in  contant  medebrengende  ontrent  23. 000  realen  meteenige  andreclenic- 
heden.  In  Mocha  sijn  sj-  wellecomme  ende  wel  onthaelt  geweest,  hebben  de 
meeste  pertye  van  haer  cargasoentje  aldaer  seer  wel  gevent ;  tot  wat  pryse, 
wat  daer  getrocken  is,  ende  verstiert  can  worden,  wort  door  Pieter  van  den 
Broeck  in  nevengaende  pampieren  verhaelt.  Met  de  rest  van  haer  cargasoen, 
wesende  eenige  nagelen,  nooten,  foelie  ende  wat  porcele^'n,  sijn  sy  na  Suratten 


238  10  Dec.  1616. 

» 
geloopen;  hetselvige  was  daermede  seer  wel  getrocken,  dan  alsoo  den  tijt 

niet  toe  en  liet  omme  't  selvige  te  venten  ende  't  cappitael  wederomme  in 

indigo  ende  cleden  te  besteeden,  zijn  daer  met   ditto  cargasoen  gelaten 

/9.567  —  2  —  14  met  4  persoonen. 

Voorschreven  van  den  Broeck  is  in  de  hooftstadt  van  Arabia,  Scena  genaemt, 
by  den  grooten  basia,  viceroy  van  Leamen  geweest,  daer  seer  wellecom  was 
ende  wel  onthaelt  wierdt.  Dese  stadt  is  groot,  schoon  ende  popeleus,  gelegen 
10  dagen  rej-sens  in  't  landt,  't  Is  wonder  om  sien  met  hoe  cleenen  garnisoen 
den  Turck  dese  popeleuse  landen  van  Arabia  in  ruste,  vrede  ende  gehoor- 
saemhe\t  maynteneert.  Desen  grooten  basia  is  U.  E.  opene  poorten  ende 
libere  commercie  in  sijnne  havenen  aenbiedende,  gelijck  de  heeren  per  sijnne 
nevengaende  als  andre  missiven  connen  vernemen,  doch  en  heeft  niet  willen 
toestaen  dat  daer  iemant  van  d' onsen  soudebl\ven  resideren,  seggendesulcx 
sonder  expresse  last  van  sijnnen  heere,  den  keyser  van  Constantinpolen  niet 
te  mogen  vergunnen,  doch  door  andre  wort  verhaelt  d' onsen  geen  residentie 
vergunt  en  is,  omdat  den  coopman  Jan  Ewoutsen  Prins  gesej't  soud  hebben, 
dat  hy,  soo  seeckre  veroverde  caneel  niet  wilden  coopen,  daermede  'tRoode 
Meer  op  soude  varen,  hetwelcke  nae  'tschijnt  geensints  connen  off  willen  ge- 
dogen. Terwyle  'tjacht  N'assairw  voor  Mocha  was  leggende,  sijn  daer b}- hem 
34  se}len  off  schepen,  soo  groote  als  cleene,  van  diverse  natie  ende  quartieren 
geweest,  als  te  weten  van  de  custe  van  Mallabaer,  Goa,  Daboul,  Chiaul,  Su- 
ratte,  Camba\"e,  de  custe  van  Arabia,  Meiinde,  Madagascar  ende  alle  omleg- 
gende quartieren,  soodat  aldaer  een  treffelycke  negotie  gedreven  wort.  Met 
een  castille  is  jaerlicx  van  Alca}To  ende  Sues  in  Mocha  comende,  behalven 
'tgeene  niet  geregistreert  en  wort,  twee  a  drie  hondertdu)-sent  realen  in  con- 
tant ende  16  a  20.000  Venetiaense  ducaeten,  hetwelcke  meest  besteet  wort 
in  peper,  we)'nich  nagelen,  nooten  ende  foelie,  groote  pert}-e  indigo  en  catoene 
cleden  van  Suratte  ende  Mallabar.  Die  van  Daboul,  Chiaul  ende  Suratte  sijn 
degene  die  meest  desen  handel  sijn  doende,  ende  gaen  sy  haer  cargasoen  van 
peper,  specer}en  ende  Chinese  waren  tegen  Gouseratse  cleeden  in  Atchijn 
opcoopen.  Het  schip  van  Daboul,  welck  in  Atchijn  Priamanse  peper  ende 
andre  waren  geladen  hadde  ende  A^assamu  dese  tocht  den  meesten  hinder 
dede,  heeft  van  Mocha  in  contant  met  haer  vieren  gevoert  ontrent  200.000 
realen.  Die  van  Mocha  hadden  wel  geerne  gesien  dat  d'  onsen  dese  schepen 
hadden  aengeslagen,  mits  dat  s_\lieden  mede  hadden  mogen  deelen.  Waeren 
oock  verwondert  dat  by  d'  onsen  daerna  niet  getracht  was. 

Onder  corectie  dienen  wy  in  aller  manieren  die  van  Goa,  Daboul,  Chiaul 
ende  Suratten  desen  handel  te  verhinderen,  want  ick  presuponeere,  'tsy  dan 
dat  de  heeren  desen  handel  selffs  doen,  off  naerlaten,  de  Compagnie  in  allen 
gevallen  daerdoor  grooten  dienst  ende  advantagie  geschieden  sal,  want  b\al- 


10  DEC.  1616.  239 

dien  de  heeren  desen  handel  op  Mocha  andre  verletten  ende  selffs  niet  en 
doen,  houde  ick  voor  seecker,  dat  de  speceryen  alsdan  uut  de  Nederlanden  te 
meer  derwarts  sullen  trecken,  ende  dat  de  Levantsvaerders  in  plaetse  van  't 
groote  geit,  U.  E.  vvaeren  sullen  voeren. 

Den  handel  op  Mocha  andre  verlettende  ende  selffs  doende,  soude  de  Com- 
pagnie, nae  't  schijnt,  b\kans  ontlast  connen  worden  van  soo  veel  contant  off 
realen  herwarts  aen  min  te  senden,  als  de  schepen  van  Nederlandt  na  Levanten 
voerende  sijn,  vermits  het  geit  van  Mocha  in  desen  gevalle  alhier  verde  soude 
connen  strecken.  Doch  dese  negotie  op  Mocha  doende,  moet  in  allen  gevalle 
alsoo  gemaeticht  worden,  dat  de  generale  Compagnie  in  de  vertieringe  van 
d' Indische  waeren  in  Nederlant  geen  hinder  geschiede. 
7.  D'  Engelsen  hebben  groot  weer  gedaen  omme  te  verhinderen,  dat  die  van 

Suratte.  Suratten  d'  onsen  aldaer  geen  plaetse  souden  vergunnen.  De  schenckagie  van 
d'  Engelsen  was  de  regenten  aengenaem,  maer  uut  enckele  vreese,  na  ick 
hoore,  en  hadden  sj-  d'  onsen  geen  residentie  gewejgert.  Wat  Pieter  Gillisz. 
van  Ravensteyn  van  de  restanten  van  David  van  Deynsen  becomen  heeft, 
hebben  voor  desen  geadvjseert  ende  is  den  indigo  alsnu  daervan  overgaende. 
Meer  en  heeft  h\-  niet  connen  becomen,  noch  en  sullen  w)\,  wort  ons  van 
de  Custe  geadvyseert,  niet  becomen,  tens}-  dat  ons  met  represaille  valeeren. 
B}"  provisie  tot  ontdeckinge  van  saecken  hebben  w)'  geordonneert  gehadt 
volck  en  cargasoen  in  Suratten  te  laten,  omme  te  vernemen  hoe  hun  de 
saecken  sullen  begeven  ende  wat  ten  besten  gedaen  dient,  te  weten  dat  ons 
eerst  met  represaille  ende  wraecke  valeeren  en  revengeeren,  off  aldaer  negotie 
stabileren.  De  Gouseratse  cleden  hebben  wy  voor  desen  geseyt  ons  soo  nodich 
als  die  van  de  Custe  te  wesen.  De  heeren  sullen  gelieven  op  de  saecken  van 
Mocha  ende  Suratten  ernstlijck  te  letten,  ende  ordre  geven  wat  voorder  ge- 
lieven gedaen  off  naergelaten  te  hebben.  Interin  sullen  wy  ons  in  desen  na 
den  tijt  ende  gelegenthe}"t  van  saecken  reguleren,  mits  voorcomende  dat  b)' 
U.  E.  den  afftreck  van  d'  Indische  waren  door  desen  handel  niet  vermindert 
worde  ende  de  Compagnie  daerdoor  geen  schade  geschiede.  Hadden  wy 
tegenwoordich  een  off  meer  schepen,  't  waere  seer  geraetsaem  dat  men 
wederomme  na  Suratten  sondt,  soo  omme  retour  te  halen  van  't  gene  daer 
gelaten  is,  als  om  den  vyant  aff  breuck  te  doen  ende  een  goede  pertye  volck 
tot  peupelatie  van  Banda  te  halen. 

In  Mocha  is  van  den  Broeck  aengesproocken  geweest  om  restitutie  van 
seeckre  goederen,  die  hem  door  de  vloote  van  den  admirael  van  Caerden,  off 
andre,  affgenomen  souden  wesen,  doch  alsoo  h}'  verclaerden  dese  goederen 
onder  goede  handen  noch  in  esse  waeren,  heeft  hy  daerover  geen  voordre 
molestie  geleden,  maer  is  ten  versoeck  van  ditto  persoon  dese  medegaende 
publjxque  acte  daerover  bele\t,  waerinne  hy  ditto  van  den  Broeck  op  haer 


240  -  10  Dec.  1616. 

\v)-se  volmachtich  is  maeckende.  In  't  perticulier  presenteerden  hy  aen  van 
den  Broecque,  soo  h}-  hem  d'  eene  helft  van  sijnne  gepretendeerde  goederen 
cost  leveren,  affstant  van  d'andre  helfft  te  doen.  Dat  hierinne  naer  behooren 
ende  recht  gehandelt  worde  gelieve  U.  E.  te  bevorderen. 

8.  In  'twederkeeren  heeft  het  jacht  Nassaiiw,  volgens  sijnne  ordre,  Calicutte 

Kust  van  aengedaen  ende  aldaer  3  Engelsen  gevonden,  dewelcke  aldaer  bv  den  eene- 
Malabaar.  '^  t.  b  >  ,  & 

rael  Killing  op  den  name  van  Hollanders  gelaten  z}-n.  Die  van  Calicutte,  dese 

boeverye  alsnu  vernemende,  waren  over  de  comste  van  d'  onsen  seer  verblijt 
ende  versochten  ernstlijck  dat  daer  volck  souden  laten.  Den  samorijn  en  was 
persoonelijck  niet  b\-  der  handt,  maer  met  sijn  leger  tegen  die  van  Cotchijn 
te  velde,  soodat  d' onsen  hemselven  niet  en  hebben  gesproocken,  maer  wel 
sijn  soon  de  prince  met  een  opperste  priester.  Peper  can  men  in  dese  quar- 
tieren  goede  quantiteyt  becomen,  dan  (als  per  nevensgaende  notitie)  is  wat 
diere.  Onse  quade  administratie,  achte  ick,  brengt  dese  quartierenin  noncha- 
lance, doch  hoope  dat  ons  mettertijt  beter  sullen  bedencken. 

Palligamma  op  Cheylon  heeft  het  jacht  Nassomv  mede  aengedaen ;  hebben 
aldaer  water  gehaelt,  maer  den  coninck  niet  gesproocken.  D'  inwoonderen 
waren  van  de  comste  seer  verblijt,  sonden  dadelijck  landewaerts  na  den 
coninck,  maer  als  d'  onsen  geen  last  en  hadden  om  daer  te  vertoeven,  off 
iets  te  handelen,  syn  s}-  vandaer  vertrocken.  Onder  Cheylun  hebben  op  haer 
uutrjse  een  Portugies  scheepjen  vol  caneel  verovert,  hetselvige  tot  in  Mocha 
gebracht  ende  den  caneel  aldaer  vercocht.  In  't  wederkeeren  hebben  op  de 
custe  van  Mallabar  mede  vermeesteert  een  Portugiesse  fregat,  welck  ledich 
met  een  priester  ende  23  jongers  na  Goa  was  varende.  Dit  fregat  hebben 
met  de  jongers  hier  gebracht,  ende  sullen  wy  't  selvige  naer  Banda  senden, 
omme  aldaer  ten  dienste  van  de  Compagnie  ende  affbreuck  van  de  Bandi- 
nesen  te  gebrujxken.  Om  fregatten  ende  swarten  is  veel  pampier  becladt 
ende  sijn  w)-  veele  moe)-ten  doende,  doch  in  die  quartieren,  na  ick  hoore, 
hadden  wy  maer  bequame  schepen,  souden  ons  gerieff  van  fregatten  ende 
swarten  lichtelijck  connen  becomen. 

9.  Hoe  wy  het  schip  Enckliuysen  van  de  zuyt  ende  de   Valck  van  de  noort 
Sumatra's  gedestineert  hebben  na  de  westcuste  van  Sumatra  te  gaen  omme  den  peper 

te  becomen,  die  d'  Engelsen  in  Ticcus  coopende  sijn,  is  U.  E.  voor  desen  ge- 
se\t.  Ditto  schip  Enckhtti/sen  van  hier  vertreckende,  is  op  s)'n  eerste  gedesti- 
neerdeplaetsewelaengecomen,namentlijckinCeleber,leggendeop3jgraden 
zuyder  breete,  daer  een  seer  goede  reede  is.  Alle  den  peper  die  van  Priaman, 
Ticco  ende  de  geheele  westcuste  van  Sumatra  wort  vervoert,  wast  in  't  landt 
van  Juda  Poura,  ahvaer  een  coninck  regeert,  genaemt  Ragia  Itam,  die,  na 
geseyt  wort,  30.000  mannen  onder  hem  heeft,  welck  hun  met  planten  van 
peperende  rijs  tot  haer  nootdruft  geneeren.  Op  2J  graden,  ontrent  20  ni_\len 


IODec.  1616.  241 

by  noorden  Celeber,  is  aeii  de  zeecandt  gelegen  een  plaetse  Lamma  Juta 
genaemt,  alwaer  de  riviere  van  Juda  Poura  in  zee  looot,  ende  is  Juda  Pura 
ontrent  18  mylen  te  landewaerts  van  Lamajuta  gelegen.  Het  schip  Enckhuyscn 
in  Celeber  wc!  geanckert  wesende,  soo  is  den  oppercoopman  Everard  De)-ns 
met  de  boot  na  Lamma  Jutta  gevaren  ende  vandaer  te  landt  na  Juda  Poura 
gegaen.  H\-  heeft  voorgemelde  Ragia  Itam  met  sijn  eedele  eenige  vereeringe 
gedacn  ende  voorts  gecontracteert  dat  hem  ditto  coninck  aen  het  schip  in 
Celeber  leveren  soude  2000  bhaeren  peper  tegen  15  realen  de  bhaer,  ende 
dat  2  maenden  naer  dien  dach.  Hiermede  is  Deyns  met  alle  het  volck  weder- 
omme  na  het  schip  gekeert,  meenende  haere  last  aireede  hadden,  want  hebben 
na  haer  seggen  soo  veel  peper  wel  gesien  als  met  sulcke  2  schepen  gevoert 
can  worden.  Op  dit  contract  hebben  s)-  drie  maenden  na  voorsz.  peper  ge- 
wacht, ende  alsoo  niet  voorts  en  quam,  wesende  ondertusschen  't  zu\-der 
mouson  verwa\-t,  soodat  door  contrarie  wint  niet  voordelijcker  conden  comen, 
sijn  d'  onsen  met  ditto  schip  EnckJiiiysen  den  25^  passato  met  dese  gemelde 
tydinge  wedergekeert,  sonder  vordre  diliigentie  gedaen  te  hebben,  ende 
niettegenstaende  haerlieden  geordonneert  hadde  tot  ultimo  December  off 
ultimo  Februarj'  uut  te  blijven.  In  desenstandt  is 't  voor  ons  een  groot  verdriet 
dat  men  soo  slechtelijck  wedergekeert  zij  ende  geen  andere  diliigentie  gedaen 
heeft.  Soo  het  ons  't  contrarie  mousson  niet  belet  en  hadde,  w\-  souden 
Enckliiiysen  wederomme  derwarts  hebben  gesonden,  doch  alsnu  sullen  ver- 
wachten moeten  te  vernemen  wat  de  fWr/èsal  verrichten  ende  ons  dan  vorder 
op  een  ander  mouson  na  den  tijt  reguleeren.  In  de  riviere  van  Lamma  Juta, 
verstaen  ick,  can  men  met  cleene  jachten  off  schaloupen  wel  comen,  maer 
voor  schepen  off  joncken  en  is  hier  off  ontrent  Juda  Poura  geen  reede.  Daer 
is  op  deze  westcuste  ontrent  de  gemelde  quartieren  wel  goede  anckergrondt, 
maer  gants  geen  verschutt,  soodat  alle  den  peper  van  Juda  Poura  nootlijck 
met  prauwen  in  Ticco,  Priaman  off  Celeber  moet  werden  gebracht,  ende  soude 
het  de  lieden,  na  ons  voor  desen  door  Chinesen  bericht  is,  veel  gelegener 
wesen  haren  peper  in  Celeber  dan  in  Ticco  te  brengen.  Tot  desen  handel 
sullen  kannekijns,  baftas  ende  andre  Gouseratse  cleden  moeten  hebben. 
]0.  Na  Timor  hebben  w)-  gesonden  de  jachten  de  Sterre  ende  den  Arcnt,  met 

Timor.  den  opperkoopman  Raemburch,  met  ordre  dat  den  handel  op  Timor  gedaen 
hebbende,  daerna  met  een  van  dese  jachten  sal  gaen  ontdecken  volgens 
U.  E.  advyse  (op  't  vertooch  by  den  heer  Plancius  overgegeven)  de  landen 
van  Terra  Alta,  omme  te  zien  off  aldaer,  gelijck  wy  niet  en  dencken,  eenige 
peper  te  becomen  is  ende  wat  daer  verder  te  doen  mach  wesen.  Wy  hadden 
geadv\'seert  de  Sterre  irreparabel  geoordeelt  te  sijn,  doch  is  evenwel  ten 
lesten  noch  claer  geraect. 

Van  Japara  hebben  recht  door  na  de  Mollucques  gedestineert  het  schip 

16 


242  IODec.  1616. 

Hollandia,  met  300  coAang  rijs,  180  vaten,  soo  vlees  als  speek,  40.000  realen 
in  contant  ende  diverse  andere  provisie.  Daerna  hebben  noch  na  de  Molluc- 
qiies  gesonden  andre  15.000  realen  met  versche\de  andre  nootlijckheden. 

Na  Anbo\na  hebben  \v\-  gesonden  de  schepen  de  Troiivc,  Nicu  Bantam, 
Nassouw,  ende  't  schip  Enckliuysen.  In  contant  hebben  denvarts  gesonden 
48.000  realen  met  verschej'de  andre  provisien  ende  nootlijckheden.  De  Trouzve 
ende  Nassouw  sijn  geordonneert  omme  d'  Engelsen  te  weeren  ende  preve- 
nieren  recht  door  te  se_\len,  sonder  eenige  plaetsen  aen  te  doen.  D'  andre 
sullen  in  Japara  eenige  rijs  laden  ende  mede  op  't  spoedichste  innewaerts 
vertrecken. 

Het  schip  Hoorn  is  met  alle  nootlijckheden  volladen  na  Banda  geseylt 

ende  hebben  \v)-  aen  contant  derwarts  gesonden  16.000  realen,  gelijck  mede 

per  Nassoitw  andre  8000  realen,  soodat  de  contanten,  na  de  Mollucques, 

Anbo}'na  ende  Banda  gesonden,  bedragen  127.000  realen.  Ue  joncke  de  For- 

tiijne,  die  ontrent  140  lasten  rijs  can  laden,  is  na  Tcheribon  gesonden,  omme 

daer  vol  rijs  geladen  te  worden  ende  mede  na  Banda  te  sej'len. 

11.  D'Engelsen  sijn,  na  gese\t  wort,  met  drie  schepen  na  Maccassar  gese)-lt. 

Engel-     Houde  voor  seecker,  dat  wederomme  op  de  Mollucques,  Anboyna  off  Banda 

schen  '  ^_  •' 

naar       attent  sullen  doen,  dan  hoope  ende  vertrouwe  dat  niet  meer  dan  voor  desen 

sullen  verrichten  ende  vandaer  wel  geweert  sullen  worden,  alsoo  alle  de  quar- 

tieren,  gelijck  vooren,  aireede  van  schepen,  geit  ende  alle  nootlijcke  provisien 

soo  wel  besorcht  ende  versien  sijn,  dat  hun  vooreerst  niet  gebreecken  sal.  De 

schepen  hebben  oock  in  'tgenerael  ende  elck  b\"sonderordre  gegeven,  soo  in 

off  ontrent  Anbo\na  off  Banda  eenige  Engelsen  comen  te  rescontreren,  dat, 

soo  na  gedaene  insinuatie  niet  vertrecken,  off  hun  onder  onse  forten  begeven, 

haer  sonder  simulatie  met  geweltverdrj-ven  sullen.  Aen  d' heer  generael,d' heer 

admirael,  de  respective  gouverneurs  der  plaetsen  ende  alle  andre  hooffden 

hebben  mede  ten  hoochsten  gerecommandeert  U.  E.  ordre  desen  aengaende 

promptelijcken  in  'twerck  te  stellen,  soodat  w\',  gelijck  vooren  andermael 

hebben  gese\"t,  dese  plaetsen  voor  U.  E.,  met  Godes  genade,  wel  verseeckert 

ende  voor  wel  besorcht  houden. 

Het  schip  den  Gouden  Leeuw  hebben  w\-  na  de  Custe  gesonden  met  88.000 
realen  in  contant.  De  Heere  geve  dat  het  in  salvo  moge  gaen  ende  behouden 
met  't  gewenste  retoer  wederkeere,  soo  sal  de  Compagnie  een  treffelijcken 
dienst  geschieden. 

Met  onse  voorgaende,  per  \IIart  gesonden,  hebben  geadvyseert  dat  ile 
schepen  Amsterdam  ende  Niemv  Zeelandia  ontrent  6  weecken  a  2  maenden 
naer  dato  volgen  souden.  Een  maent  nae  \Hart  waren  s)-  beyde  geladen  ge- 
weest, soo  het  ons  door  een  snoode  monopolie  niet  verhindert  waere  geworden, 
lek  hebbe  overlange  ende  diverse  reysen  geadv\seert,  dat  hoe  men  langer 


Macassar. 


10  ÜEC.  1616.  243 

gedoocht  d'  overlast  die  U.  E.  alhier  aengedaen  wort,  hoe  Bantam  de  heeren 
dies  te  harder  ende  lasteger  vallen  sal,  ende  dat  door 'tgroote  geit  welckdesen 
pangoran  versamelt  ende  opleyt  van  d'onredelijcke  ende  excessive  tollen  die 
hier  betalen.  Alsmi  is  ons  een  proeffstuck  voorgecomen,  hetwelcke  verhalen 
sullen,  opdat  het  de  heeren  totwaerschouwinge  mach  dienen.  By  ons  werden 
dese  lieden  bykans  voor  beesten  geacht,  maer  wat  dese  arme,  slechte,  swacke 
lieden  off  beesten  sijn,  die  ons  met  alle  onse  wijshe>t,  macht,  gewelt  ende 
rijckdom  weeten  te  bre\delcn  en  dwingen,  gelieve  alle  verstandige  te  con- 
sidereren. 

Dat  U.  E.  haer  saecken  alsoo  hadden  bele\'t  dat  altoos  groote  quantite}"t 
peper  in  voorraet  behielden,  souden  sy  lichtelijc  de  groote  tollen  connen  aff- 
schaffen,  den  peper  op  redelijcke  pryse  behouden  ende  dese  lieden  breydelen, 
want  d'ervarenheyt  betoont,  datter  niet  meer  peper  en  wast  dan  in  de  werelt 
vertiert  can  worden  ;  maer  nu  van  peper  ontbloot  sijn,  desen  pangoran  groot 
geit  hebben  gegeven,  wat  gebreect  hen  omme  i'.  E.,  die  de  peper  moeten 
hebben,  daermede  te  brejdelen  ende  wett  te  stellen  ? 
12.  Hoe  de  Chinesen  den  peper  tegen  den  andren  waren  opjaegende,  is  U.  E. 

ken  dei-  '"  by.sondere  missive  per  \Hart  verhaelt.  S,\-  brachten  den  peper  als  doen 
Chinee-  tegen  off  veeleer  met  degeene  die  voor  ons  eenige  peper  cochten  tot  onge- 
veerlijck  28  a  30  realen  de  10  sacken,  gebru}ckende  veele  pracktijcken,  met 
dre\gementen  dat  d' Engelsen  ons  souden  prevenieren,  alles  opcoopen  ende 
andersints,  b\-aldien  w\lieden  niet  coopen,  niet  voort  en  voeren  omme  haere 
monopolie  wel  te  beleggen,  doch  dies  niettegenstaende  deden  haer  den  moet 
verliesen  ende  dreven  den  peper  wederomme  aff  tot  ontrent  23  realen,  want 
sxiieden  d' Engelsen  maer  cleyne  partijekens  lieten  coopen  ende  haer  verhin- 
derde groote  pertye  te  doen,  omme  ons  met  d' Engelsen  te  dwingen  ende 
beyde  te  vangen ;  ende  alsoo  ondertusschen  veel  tijts  verliep,  resolveerden 
wy  den  peper  niet  laeger  te  laten  dalen  ende  pert\"e  te  coopen,  eensdeels 
omme  voor  d'Engelsen  advantagieende  op  de  Chinesen  actie  te  becomen,  als 
oock,  ten  andren,  opdat  d'  Engelsen  ons  niet  voorquamen  ende  haer  geit  niet 
verde  soude  strecken.  Hierop  contracteerden  w}-  den  19  October  met  seeckre 
Chinesen  dat  ons  binnen  20  dagen  20.000  sacken  peper  leveren  souden,  tegens 
25  realen  de  10  sacken.  \V\-  gaeven  daerop  een  groot  stuck  gelts,  waermede 
behendelijck  opgecocht  wierde  alle  den  peper  die  in  de  naeste  plaetsen  onder 
de  Javanen  voorhanden  was,  welcke  ons,  tot  ontrent  tien  du)sent  sacken,  ge- 
levert  wierde.  Alle  d'andre  peper,  voor  dien  tijt  door  de  Chinesen  opgecocht, 
was  voor  ons  mede  besproocken,  soodat  d'  Engelsen  hier  ende  daer  35  realen 
voor  de  10  sacken  presenteerden  ende  geen  peper  becomen  conden.  Doch 
alsoo  eenige  onse  contracteurs  haer  peper  toegeseyt  hadden,  mits  betalende 
soo  veele  als  den  peper  gelden  soude,  sonder  (na  sy  se\den)  andre  prijs  te 


zen. 


244  10  Dec.  1616. 

willen  maecken,  ende  elck  om  'tseerste  diere  cocht,  omme,  naer 't  scheen 
ende  oock  genochsaem  gebleecken  is,  den  peper  tot  op  4  realen  ende  meer 
te  drj'ven,  ja,  Godt  weet  vvaermede  haer  souden  hebben  connen  genoegen, 
SCO  is  't,  dat  daerover  genootsaect  wierden  ende  oock  goet  vonden  ons  aen  't 
gemaecte  contract  te  houden  ende  wat  te  retireren,  doch  niettegenstaende 
wat  pract}xken,  dreygeninge  ende  andersints  gebru)xkt  sijn,  soo  en  hebben 
de  volle  leveringe  van  de  gecontracteerde  20.000  sacken  niet  connen  becomen, 
maer  ten  deele  na  der  Chinesen  p\-pen  moeten  dansen,  waerover  gedwongen 

sijn  geworden,  nadat  veel  tijt  verloopen  was  ende  alle  proeve opnieuws 

tot  30  ende  oock  eenige  tot  31  te  coopen en  protestatie  dat  ons  ter 

comste  van  de  joncken occasie  weder  valleeren  sullen. 

Wat  practycke,  dre)geninge  ende  andre  handelinge gebru)ct  is, 

zullen  wy  naerlaten,  doch  verclaringe  doen  wat  met  advijs  van  de  raet  ge- 
daen  hebben,  dat  b}"  onse  partye  gewelt  mocht  worden  genoemt.  Doen  w}-- 
lieden  de  monopolie  soo  vast  geslooten  sagen,  dat  van  onse  contracteurs 
noch  peper,  noch  geit  op  haer  schuit  becomen  conden,  noch  oock  met  ander 
geit  aen  geen  part\e  peper  conden  geraecken,  hebben  w}-,  ten  eersten  gese\t, 
al  ons  goet  van  landt  gescheept,  recht  versocht  ende  den  pangoran  e\ntlijck 
met  beleefde  protestatie  geinsinueert,  soo  h}'  ons  geen  recht  en  deede,  dat 
niet  qualick  nemen  soude,  byaldien  ons  selven  hielpen.  Maer  vermitts  het  al 
niet  helpen  en  mocht,  hebben  w\-  met  advijs  van  den  raet,  als  per  resoluitie, 
onze  contracteurs  geaprehendeert,  gelijck  mede  de  voorneemste  van  degene 
die  over  de  monopolie  metten  andren  wel  drie  maanden  lang  vergaderinge 
hadden  gehouden,  omme  haerlieden  tot  leveringe  te  dringen.  Degrooten  van 
't  landt  zijn  hierop  vergadert  geweest.  Daer  is  verhaelt,  na  ons  geseyt  wort, 
soo  wy  recht  hadden,  dat  den  pangoran  ons  hadde  behooren  recht  te  doen ; 
soo  niet,  dat  sulcken  aprehentie  van  ons  niet  behoorden  te  gedoogen.  Den 
pangoran  heeft  m\"  doen  affvragen  off  hem  de  gevangenen  wel  soude  willen 
overleveren.  Maer  alsoo  daertoe  bereyt  waeren,  ende  selffs  presenteerde  haer- 
lieden in  't  hoff  te  brengen,  dew)le  niet  dan  recht  begeerde,  en  is  daerop 
alsnoch  niet  anders  gevolcht.  De  gevangenen  en  willen,  off  veeleer  en  durven 
(uut  vreese  van  eenige  groote  die  met  de  saecke  gemengt  sijn)  niet  clappen. 
Watter  van  is,  watter  schu_\lt  ende  waer  't  vast  is,  weet  Godt.  Off  den  pangoran 
van  dese  monopolie  kennisse  heeft  gehadt  en  weeten  w}-  niet,  dan  houden 
voor  seecker,  dat  een  seeckren  Chinees,  Limco  genaemt,  die  synen  naesten 
raet  is,  ende  alles  genochsaem  governeert,  daermede  gemengt  zy,  te  meer 
dewijl  geen  ontdeckinge  van  saecken  gesocht  wort  ende  den  pongoran  hem 
stille  houdt. 

Alhoewel  ons  geen  werck  gebreeckt,  hebben  dies  niettegenstaende  goet 
gevonden   voorgemelde    handelinge  alsoo  te  particulariseren,  omme  daar- 


10  Dkc.  Uil  6.  245 

mede  een  groot  quact  te  verhoeden  ende  de  welstant  van  de  generale  Com- 
pagnie te  vorderen,  want  aen  deze  opcoop  off  monopolie,  bedecktelijck  met 
scriipele  door  de  Chinesen  bele_\-t,  licht  affgemeten  can  worden,  wat  mo- 
Icstie,  hinder  ende  schade  desen  pangoran  de  generaele  Compagnie  soude 
connen  doen,  soo  hy  eens  selffs  met  het  groote  geit  van  U.  E.  versamelt, 
den  peper  doet  opcoopen  ende  ophoude.  Wat  hier  tegen  soo  een  saecke 
gedaen  can  worden,  en  sal,  hoope  ick,  b\-  ons  niet  versuymt  worden,  opdat 
te  syner  tijt  met  de  goede  assistentie  die  de  heeren  jaerlicx  gewoonlijck 
sijn  te  senden,  het  disseyn  van  desen  pangoran  geprevenieert  ende  alle  des 
Compagnies  \')anden,  in  plaetse  dat  sy  't  ons  meenen  te  doen,  selffs  gebrey- 
delt  ende  gedwongen  worden.  Een  jaer,  worter  aireede  gese\t,  souden  se  hier 
den  peper  connen  ophouden,  ende  soo  w\-  geen  jaer  over  laten  loopen,  dat 
eerlange  7  a  8  realen  voordesack  peper  sullen  moeten  betalen.  Dit  is  van 
eenige  voor  een  praetje  verhaelt.  Godt  geve  dat  het  niet  gebeure. 

Met  de  mont  ende  oock  met  uutterlijck  gelaet  wort  ons  van  den  pangoran 

goet  samblant  getoont.  Hy  heeft  onsenthalven Chinesen  die  haren 

schuit  niet  betalen  in  't  hoff  gevangen,  seggende,  dat  ons  in  aller  manieren 
assisteren  en  helpen  wilt,  dan  vernemen  geen  betalinge.  VVatter  van  zy  en 
worden  wil  zal  den  tijt  leeren. 

Volgens  U.  E.  ordre  en  sullen  hier  geen  nooten,  foelie  noch  nagelen  ver- 
coopen,  opdat  de  Compagnie  daerdoor  geen  hinder  geschiede.  Alsnu  gaet 
met  dese  schepen  goede  pert\e  nooten  ende  foelie  over  dewelcke  verleden 
jaer  door  de  Javanen  uut  Banda  gebrocht  wierde  ende  duslange  doorschaers- 
heyt  van  geit  by  ons,  noch  d' Engelsen  niet  gecocht  en  is. 

Alsnu  hebben  w}-  de  gevangen  Maccassaren,  die  duslange  tot  Jaccatra  in 
handen  van  dien  coninck  zijn  geweest,  op  't  versoeck  van  denselven  geliccn- 
tieert,  dewj-le  d'eere  dies  aengaende  tegen  d' Engelsen  ende  andere  genoch- 
saem  hebben  behouden.  Omme  de  restanten  in  Maccassar  gebleven,  sullen 
derwarts  moeten  senden,  off  ons  met  represaille  valeeren.  Het  schijnt,  als 
geseyt  hebbe,  ons  weder  aldaer  geerne  saegen  ;  dan  een  logieen  dienter voor- 
eerst niet. 
J3_  Tot  bevorderinge  van  des  Compagnies  welstandt  hebben  w\-  opU.E.  reso- 

Viij-  luitie  goetgevonden,  diverse  persoonen  die  haren  tijt  uutgedient  hadden,  op 
urgers-  j^^g,.  yersoeck  van  des  Compagnies  dienst  te  ontslaen,  mits  dat  domicillie  off 
residentie  sullen  nemen  in  de  Mollucques,  Anbo\na  off  Banda,  ende  hebben 
hun  gcpermitteert  met  jachten,  joncken  off  andersints,  geladen  met  rijs, 
alderhe  provisie  ende  snuysterye,  na  de  Molluques,  Anboyna  ende  Banda  te 
varen,  sonder  eenige  cleden,  zyde  off  zydewaren  daerwarts  te  mogen  voeren. 
Haere  gagie  is  op  6  maenden  na  betaelt  ende  gaet  nevens  dese  een  rolle  van 
degeene  die  dese  vryheyt  is  vergunt.  De  heeren  sullen  gelieven  te  verstaen 


246  10  Dec.  1616 

dat  dit  voor  een  van  de  beste  expediënten  wort  gehouden  omme  alle  vreem- 
delingen van  de  Mollucques,  Anboyna  ende  Banda  te  weeren,  de  speceryen 
voor  de  generale  Compagnie  alleene  te  behouden,  de  forten  te  versien  ende 
oock  d'  inwoonderen  van  de  Mollucques,  Anboxna  ende  Banda  te  voldoen 
ende  gerieven,  want  als  indifferent  alle  vreemdelingen  van  de  Mollucques, 
Anboyna  ende  Banda  werden  geweert,  moet  nootlijck  daeruut  volgen  een 
gennerael  gebreck  van  veel  clenicheden,  die  men  in  die  landen  niet  can  derven 
ende  by  de  schepen  qualick  connen  werden  gebracht,  wekken  gebreck  wy 
hoopen  alsnu  door  voorzs.  permissie  gesupleert  sal  worden,  ende  soo  hier- 
onder b\geval  eenich  inconvenient  comt  te  loopen,  sullen  daerinne  lichtelijck 
connen  versien. 
14.  Den  8  stanti  sijn  hier  van  Jamb}-  gecomen  de  schepen   't   IVapeit   van 

Varia.  Amsterdam  ende  Midddburcli,  welcke  ontrent  Mallacca  niet  geweest  sijn ; 
vermits  (zeggen  z\)  dewyle  naer  't  patria  waren  gedestineert,  den  tijt  te  cort 
viel  ende  verloopen  is,  terwyle  de  Neptunes,  die  in  een  storm  alle  sijn  masten 
verlooren  hadde,  weder  hielpen  repareren,  te  meer  dewxle  den  top  van  de 
mast  van  't  Wapen  mede  brack,  soo  de  masten  van  de  Neptunes  weder  in 
waren  settende,  weick  (gelijck  de  sorchvuldiche\t  van  verleden  jaer)  voor 
de  Portugiesen  een  groot  geluck  is  geweest. 

Van  Mallacca  hebben  txdinge,  aldaer  van  Goa  ontrent  30  fregatten  aen- 
gecomen  waren,  dat  op  Isla  des  Naos  een  reduyt  tot  versecckeringe  hunder 
schepen  was  gemaeckt,  ende  dat  besich  waren  omme  de  caracques  ende  't 
■  galjoen  van  oorloge,  verleden  jaer  van  Maccau  gecomen,  claer  te  maken 
ende  daermede  na  Goa  te  se)len.  Voorder  schijnt  het  onsenthalven  groote 
alliantie  met  die  van  Jambi  soecken  te  maken. 

De  Galliasse,  te  laet  omme  de  Swarte  Leeuw  na  Japan  te  volgen  in  Pattana 
gecomen  wesende,  is  wederomme  vandaer  gesonden  ende  met  het  jacht 
Jaccatra  tot  Jamb)-  wel  geariveert,  met  pertye  Ligorse  peper,  benjuwijn  ende 
andersints,  als  per  nevengaendc  facture.  't  Jacht  Jaccatra  is  in  haeste  van 
Japan  na  Patana  gesonden  geweest,  omme  ditto  cargasoen  herwaerts  te  bren- 
gen, alsoo  de  Galliasse  niet  verwachtende  waren. 

Dit  jaer  sijn  in  Patana  noch  Sangora  geen  Ciiinese  joncken  geweest.  Van 
Maccau  en  is  op  Japan  oock  geen  caracquevan  den  vyandt  gecomen;  dan 
waren  aldaer  met  een  groot  peryckel  wel  ontrampeneert  ingecomen  twee 
schepen  van  de  vloote  van  Don  Juan  de  Sil va,  dewelcke  weder  opnieuws  repa- 
reerden ende  versagen was  overleden  ende  sijn  soone  vreedclijck  in 

de bevesticht.Voordre  ende  breder  bescheet  van  diequartieren  connen 

de  heeren  per  nevensgaende  missiven  vernemen,  doch  sijn  per  den  Staarten 
Leeuw  met  een  goede  pertye  ebbenhout  ende  retoernaerder  bescheet  vandaer 
verwachtende. 


10  Dec.  1616.  247 

Iii  plactsc  van  de  ]'alck  is  de  Galliassc  mei  (\e  A^cptuincs  na.  hic\\\]n  gc- 
sonden.  De  /  'alck  is  in  de  riviere  van  Jambi  gebracht  omme  den  peper  te  laden, 
aff  brengen  endc  dan  met  hulpe  van  de  jachten  'Jfaccatra  ende.  Halve  Macn 
deselvege  in  de  Bcrgcrboot  over  te  schepen,  vermits  dit  schip  over  de  banck 
in  de  riviere  niet  conde  comcn.  W}'  liebbcn  vandaer  (na  ick  hoore)  ontrent 
150  lasten  peper  te  verwachten.  Het  valt  gelijck  voor  dcse  hebbe  geadv)-seert, 
seer  swaer  omme  den  peper  uut  dese  riviere  scheep  te  crxgen.  Daeromme, 
in  't  U.  E.  gelieffde,  soude  het  seer  geriefflijck  wesen  dat  de  heeren  herwarts 
eenige  jachten  sonden,  deweicke  veel  conden  laden,  ende  geladen  wesende 
niet  meer  dan  ontrent  10  vadem  water  behoefden,  omme  expresselijck  in 
dese  riviere  te  gebruycken  ende  de  schepen  daermede  te  laden.  Soo  't  U.  E. 
gelieft  ons  daervan  te  versien,  de  generaele  Compagnie  sal  daermede  groeten 
dienstgeschieden,  want  Jambi  een  treffelijckpeperplaetse  is,  daermede  Ban  tam 
mettertijt  gebre_\delt  sal  connen  worden. 

Vermits  het  gewas  van  den  peper  dit  jaer  alhier,  gelijck  verleden  jaer  mede 
gebeurde,  seer  qualick  geluct  ende  weynich  peper  gepluct  is,  liet  het  hem 
aensien  alsoff  dese  schepen  niet  en  souden  hebben  connen  volladen,  te  meer 
de  Chinesen,  siende  w\lieden  dissegneerden  twee  soo  groote  ledige  schepen 
vol  te  laden  ende  daarentegen  soo  cleenen  gewas,  alle  den  peper  opcochten 
ende  ons  voorgemelde  verhinderinghe  deden.  Dan  't  is,  Godtloff,  beter 
gekickt.  Dit  jaer  hebben  hier  d'  Engelsen  ontrent  6  a  7000  sacken  peper  ge- 
cregen.  Men  se)t,  datter  in  't  verdere  geberchte  noch  ontrent  5000  sacken 
souden  wesen,  deweicke  over2  maenden  met  het  groote  wateraffcomen  sullen. 

By  dese  gaet  facture  van  't  cargasoen  in  de  schepen  Amsterdam  ende  Niemv 
Zeclandia  geladen.  De  heeren  sullen  de  generale  reeckeninge  in  conformite 
daervooren  gelieven  te  crediteeren.  De  Heere  wil  alles  in  salvo  gele}'den. 
Den  peper  meenen  sijn  gewicht,  soowel  als  de  voorgaende,  uutbrengen  sal. 
De  bevindinge  van  alles  sullen  geerne  hooren. 

Met  het  ebbenhout  van  Japan,  den  peper  van  Jambi,  de  nagelen  in  't  Wapen 
ende  Middelhiircli  wesende,  het  cargasoen  van  Patana  gecomen  ende  't  geene 
hier  noch  souden  mogen  becomen,  hopen  wy  dit  jaer  noch  een  schip  te  laden 
ende  U.  E.  toe  te  senden,  dan  't  sal  na  gissinge  wel  2  maenden  aenloopen  eer 
vertrecken  can.  Wat  schip  het  wesen  sal,  connen  alsnoch  nietseeckerseggen. 

Per  nevensgaende  notitie  sullen  de  heeren  sien  hoe  't  capitael  van  de 
generale  Compagnie,  te  weten  de  coopmanschappen,  contante  penningen 
ende  uutstaende  schulden,  tegenwoordich  in  Indien  wesende,  beloopen 
ƒ3.282.490  —  8  —  lOj,  doch  moet  hier  aff  ende  toe  gedaen  worden  't  gene 
sedert  de  jonckste  overgesonden  staet  in  't  generael  gegasteert  ende  gewonnen 
off  veriooren  is.  De  continueele  lasten  daervan  op  den  andren,  tsedert  't  ver- 
treek  van  't  Hart,  overvallen  sijn  geworden,  hebben  onse  generaele  reecke- 


248  10  Dec.  Ibl6. 

ninge  wat  verachtert,  doch  hoopen  dat  de  heeren  met  het  v'olgende  schip 
voldaen  sullen  worden.  Tot  dien  tijt  sijn  oock  genootsaect  eenige  boecken 
op  te  houden. 

Wat  voorder  in  d^se  gebreect,  sijn  \vy  referende  aen  d'  heer  commandeur 
Spilbergen,  brenger  van  desen.  lek  bidde  de  heeren  dat  sijnE.  aendachtelijck 
mach  worden  gehoort,  soo  sullen  de  heeren  vernemen  veel  particulariteyten 
die  hier  verswegen  worden,  ende  wat  voorder  ten  besten  van  de  generaele 
Compagnie  gedaen  dient. 

Alsnu  is  d'  apparentie,  dat  de  heeren  door  genade  Godts  toecomende  jaer 
een  heerlijcke  vloote  met  een  treffelijck,  rijck  retour  toesenden  sullen.  lek 
hoope  ende  vertrouwe  dat  sulcx  U.  E.  geworden  sal,  ende  mogen  hem  daerop 
verlaten. 

Hiermede,  erntfeste,  w\se,  voorsinnige,  zeer  discrete  heeren,  sullen  desen 
eyndigen.  Godt  geven  U.  E.,  na  hertelijcke  groetenisse,  alles  goets. 

In  Bantam,  adi  10  December  anno  1616. 

U.E.  dienstwillige 

Jan  Pietersz.  Coen. 


16.  —  22  AUG.   I(il7.  —  K  91. 
(PER  irOKAXGIEBOOM.) 


1. 

Aango- 
komcu 
schepen. 


Bantam 

en  Jaca- 

tra. 


Nevens  dese  gaeii  copie  van  d'  onse  gesonden  per  de  .schepen  (die  d'  Heere 
geleyde)  \Hart,  Amsterdam,  Niciiiv  Zcelandt  &ndt:  West  Vn'eslandt,  waersan 
d'inhoude  confirmeren,  biddende,  dat  naercomen  werde  'tgene  den  welstant 
der  Generale  Compagnie  verhexscht  ende  de  gelegenthe\t  gedoocht. 

Tsedert  sijn,  Godtloff,  totBantam  den  10™  Maywel aengecomen deschepen 
't  ]Vapeit  van  Zcclandt  en  d'  Oranfficbooiii,  gelijck  mede  ultimo  December  pas- 
sato  in  Amboina  't  schip  d'  Eendracht  ende  dat  bezu)den  Java  door  de  Straet 
van  Bima.  Per  d'  Orangieboom  zijn  ons  van  U.  E.  twee  missiven  geworden  dato 
11  en  19  April  1616.  'tGene  daerop  vereyscht  wort  ende  tsedert  't  vertreck 
van  West  jyieslandt  geinnoveert  is,  zullen  cortelingh  verhaelen. 

Voor  desen  sullen  U.  E.,  hoopen  wij,  verstaen  hebben,  hoe  snood  het  tot 
Bantham  was  gaende,  wat  monopolie  metten  peper  gepleecht  wiertende  hoe 
men  geen  recht  becomen  cost,  als  oock  wat  van  onser  z)-de  tot  dien  tijt  daer- 
tegen  gedaen  was. 

Zeer  cort  naer  'tvertreck  van  West  ]''rieslandt  wierd  ons  soo  in  peper  als 
contant  geit  gelevert  en  betaelt  'tcomplement  van  de  3000  sacken  peper,  die 
wy  de  Chinesen  hadden  affgeheyst  tot  de  depesche  van  West  Vrieslandt,  omme 
de  joncquen  vry  onbeschadicht  op  de  reede  van  Bantam  te  laten  comen,  opdat 
het  different  door  oordeel  van  den  pangoran  met  zijn  eedelen  vrientlijck  soud 
mogen  werden  beslecht.  De  joncq  tegen  voorsz.  betalinge  geralascheert  we- 
sende,  soo  hebbe  ick  versche\-den  re)sen  aen  den  pangoran  doen  versoecken, 
dat  het  hem  soude  gelieven  eene  generale  vergaderinge  te  doen  beroepen, 
be\de  partyen  te  hooren  ende  recht  te  w)sen,  presenterende  m}-  hetselvige 
te  onderwerpen.  M\-  wiert  geantwoort  dat  het  geschieden  zoude  ;  dan  alsoo 
daerop  niet  en  volchde,  maer  die  van  de  Chinese  joncq  hun  dagelicx  gingen 
valeren  op  onse  debiteuren,  vercopende  hu\  sen,  vrouwen  ende  kinderen  ende 
afidringende  wat  voorhanden  was,  ende  dat  onder  pretext,  al  off  ick  haer  op 
onse  schuldenaren  hadde  bewesen,  dat  nochtans  soo  niet  en  is,  maer  wel 
expres  verboden  hadde  (wel  is  waer,  dat  eenige  dagen  hun  gewelt  tot  ont- 
deckinge  van  'tsecreet  hebbe  gesymuleert,  maer  siende,  dat  het  gantsch  niet 
geraden  en  was  dese  represailles  te  gedoogen,  eensdeels,  omdat  onse  debi- 
teuren geheel  t'  ondergedruct  endegeruyneert  souden  hebben,  als  ten  anderen, 
omdat  alsulcke  gedult  oorsaeck  tot  quaden  monopolie  geven  soude),  soo  is  't. 


250  22  AUG.  1617. 

dat  hierop  ter  presentie  van  eenighe leden  van  de stadt  de  principaehte  van  de 
Chinesche  joncq  hebbe  ontboden  ende  hun  belast,  dat  onse  debiteuren  onge- 
moejt  zouden  laten  ende  weder  restitueeren  'tgeene  hun  aireede  met  gewelt 
sonder  mijn  order  hadden  affgedrongen,  op  pene,  dat  anders  doende,  de  joncq 
wederomme  soude  aentasten.  Naerdat  ick  ontrent  14  dagen  vertoeft  hadde, 
omme  voorden  pangoran  te  compareren  en  interim  voorsz.  gewelt  was  geschiet, 
inplaetse  dat  men  recht  plegen  soude,  soo  ben  wederom  van  Bantam  naer  Jaca- 
tra  gescheyden.Tot  dien  tijt  hadden  die  van  de  joncken  onse  debiteurs  ontrent 
800  sacken  peper  affgedrongen.  S}-  hebben  se  daernaer  wel  ongemoe\t  ge- 
laeten,  maer  'tgeldt  van  dese  800  sacken  niet  weder  gegeven,  daerover  die 
van  de  joncq  vry  wat  bevreest  zijn  geweest.  Dan  hebben  evenwel  van  geen 
geldt  willen  sche}"den,  ende  interim  elck  op  ander  sach,  soo  is  den  10'"  May 
een  grooten  brant  rontsom  ons  huys  geresen,  daerdoor  nyet  alleen  onse  rieden 
huysen  verbrant  zijn,  maer  oock  veel  Javaense  hu_\sen  binnen  de  stadt.  Den 
brandt  was  seer  schrickelijck,  doch  heeft  Godt  loff  van  de  Compagnie  niet 
anders  dan  de  rieden  hu\sen  gheconsumeert,  alsoo  lange  te  voorendaertegen 
ten  besten  voorsien  hadden,  't  Is  seecker,  dat  desen  brant  a  posto  gesticht  s}'. 
Men  soude  mogen  seggen,  dat  het  door  de  Chinesen  van  de  Manilse  joncq 
gedaenmachwesen,omdathungoederengeconfisqueerthadden;doch  houden 
voor  seker  door  'tgeene  in  handclinge  van  saecken  hebbe  gesien,  dat  het  den 
pangoran  selffs  heeft  doen  doen,  ende  dat,  off  om  ons  te  ondertasten,  off  om 
ons  tot  versoeck  van  steenen  huysen  te  bouwen  te  dringen  en  zijn  proffijt 
daermede  te  doen.  Doch  'ts\-  hoe  't  is,  w\-  hebben  ons  de  saecke  niet  aenge- 
taen  ende  ons  gehouden  alsoff  de  brandt  bij  gevalle  toegecomen  waere,  ende 
datelijck  weder  ander  rieden  huysen  gemaeckt. 

De  hu\-sen  hermaeckt  wesende,  soo  ben  ickandermael  tot  Bantam  gekeert, 
eensdeels  omme  wederomme  te  ondcrstaen,  of  het  soo  verre  souden  connen 
brengen  dat  den  pangoran  rechter  off  middelaer  wierde  omme  de  questie 
ten  besten  te  slechten,  als  ten  anderen  omme  te  sien  wat  ten  besten  van  de 
Compagnie  verder  gedaen  diende.  Op  'teerste  hebben  gants  niet  connen  ver- 
richten, waerovernaerconsideratie  ende  den  eysch  van  saecken  goetgevonden 
hebben,  niet  alleen  u\t  de  joncken  van  Bantam  te  doen  lichten  allen  den 
peper  die  men  daerinne  soude  mogen  vinden,  maer  oock  van  d'andre,  die 
van  Jambi,  Bordelong  ende  Ligor  peper  souden  mogen  vervoeren,  mitsdeselve 
betalen,  opdat  dit  aenstaende  jaer  goede  part\-e  in  voorraet  souden  mogen 
becomen  ende  door  die  van  Bantam  niet  gedwongen  worden  naer  haere 
p\-pen  te  dansen.  Volgens  de  resolutie  hebben  wy  geordonneert  aen  Cornelis 
Comans  naer  Jamby  ende  naer  Malacca  varende,  den  peper  uyt  de  Chynesche 
joncquen  in  de  Strate  van  Palimban  te  lichten,  mits  voor  yder  sack  2  realen 
van  achten  betaelende,  ende  dat  vermits  partye  van  deselvighe  tot  4  ende 


22  Are.  1617.  251 

oock  3  icalcii  de  sack  iiigccocht  is.  Andiics  Soiui  in  Jambx',  gclijck  mede 
Hendrick  Janssen  in  Patana,  hebben  niet  alleene  goede  ordre  gegeven,  sooveel 
peper  op  te  coopen  als  becomen  conncn,  maer  insgelic.v  geordonneert  alle 
den  peper  ii\"t  de  joncquen  te  lichten  die  becomen  connen,  mits  deselve  naer 
mertganck  betaelende.  Het  gevolch  hierop  sal  den  tijt  leeren.  De  molestiesal 
per  avontuire,  die  'tseer  niet  bekent  zijn,  vehement  schynen,  dan  wat  lej't 
daeraen?  't  Rechte  verstant  sal  ons  schut  genoiich  sijn. 

Nadat  'tscdert  den  brandt  een  tijt  lanck  tot  bouwen  van  steenen  huyszen 
voor  toedoen  van  den  pangoran  geport  zijn  geweest  endedaertoe  niet  hadden 
willen  verstaen,  hebben  wy  naderhandtom  welstaens wille geresolveert,  daer- 
toe  licentie  te  versoecken,  opdat  de  wantrouwe  niet  al  te  groot  en  wierde. 
Doch  hoe  meer  daerop  aenstonden,  dies  te  meer  heeft  den  pangoran  hem 
weder  geretireert,  ende  dat,  nae  't  schijnt,  om  groote  schenckagie  te  becomen, 
waerover  de  handelinge  van  't  bouwen  weder  hebben  laeten  vallen.  Wat  voor- 
der volgen  wil,  sal  de  tijdt  leeren. 

Dit  is  sommatie  van  't  geene  tsedcrt  onse  jonckste  op  de  questie  tot  Ban- 
tam gevalleert  is,  hetwelcke  goet  gevonden  hebben  alsoo  sommierlijck  te 
verhaelen,  opdat  het  de  Compagnie  ten  besten  diene  ende  oock  verbetert 
werde  d'abuwsen,  die  b\-  ons  mogen  wesen  begaen.  De  particularisatie  van  al 
't  gepasseerde  soude  veele  te  lanck  vallen  om  verhaelen.  Alle  de  lieden  (die 
met  groote  menichte  in  dese  comedie  gebruxct  zijn  gheweest)  hebben  soo 
aerdich  haer  parsonagie  weten  te  spelen,  dat  w}-  alsnoch  niet  seecker  souden 
connen  seggen,  op  wat  punct  het  compas  draejt.  Van  't  dobbelste  welck 
d' Italjaense  comedianten  de  menschen  voorstellen  off  nabotsen,  hebben  se 
hier  noch  veele  te  leeren.  Derhalven  moeten  wij  't  hier  oock  b\'  laeten. 

In  Julyo  passato  is  den  pangoran  van  Jacatra  10  dagen  tot  Bantam  geweest. 
Zijn  reys  was  ons  oock  vr\-  wat  suspect,  daerover  oock  heuselijck  gesocht 
hebbe,  hem  van  de  re\-s  te  diverteren.  Dan  alsoo  desen  coninck  hem  wat  swack 
bevindt,  ende  daerover  met  alle  de  werreldt  geerne  wel  soud  staen,  hoeveel 
te  meer  met  zijn  leenheere,  heeft  h\-  geresolveert,  omme  jalousie  wech  te 
nemen  ende  de  twitszaej-ers  te  doeden,  derwarts  te  gaen,  sich,  soo  hy  seyde, 
op  sijn  goet  gemoet  verlaetende,  ende  met  ontrent  2000  man  is  h}-  tot  Bantam 
geweest  ende  daer  soo  van  den  jongen  coninck  als  van  den  pangoran  gouver- 
neur seer  wel  onthaelt  geweest,  doch  claerlijck  is  ghebleken  dat  elckander  we\-- 
nich  betrouden.  Pangoran  Pontangh,  die  mede  onder  Bantam  sorteert  ende 
onder  wiens  name  voor  desen  tegen  den  coninck  van  Jacatra  oorloch  wierde 
bere_\"t,  en  heeft  den  coninck  van  Jacatra  geen  eerbiedinge  willen  doen,  hoe- 
wel den  pangoran  van  Bantam  hem  sulcx  tot  driemaal  toe  belaste.  De  ge- 
melde coninck  van  Jacatra  gekeert  wesende,  claechde  h\'  m}-  de  droevighen 
staet  van  Bantam.  lek  hebbe  gesien  (se)-de  hy)  wat  den  pangoran  gouverneur 


252  22  AVG.  1617. 

gebiet,  gedijt  al  door  vrcese,  maer  sooder  oorloch  oiitstaet,  sal  d'  ordre  ende 
gehoorsacmheyt  gebreken,  want  daer  en  is  geen  liefde.  Groot  geldt  heeft 
hy  vergaedert,  dan  soo  haest  hy  comt  te  sters'en,  sal  't  ten  quaden  gedyen. 
Men  sal  tegen  den  anderen  daerom  twisten.  Den  jongen  coninck  is  een  schoon, 
groot,  volwassen  man,  hebbende  7  kinderen  in  't  leven  ende  drie  doot,  doch 
h^■  en  heeft  niet  meer  verstant  dan  een  kint.  Wat  wil  't  dan  worden  ?  D'  oorloch 
is  voorhanden.  Passeruan  heeft  den  Mattaran  gewonnen.  Daer  en  resteert  in 
't  oosten  niet  meer  dan  Surrebaya  ende  Tuban.  Van  Bantam  hebbe  ick  geen 
assistentie  te  verwachten.  Dit  is  de  substantie  van  't  geen  den  coninck,  onder 
andere  discoursen,  my  van  sijn  reyse  heeft  verhaelt. 

In  nevensgaende  missive  van  de  heer  gennerael  ende  raden  van  Indien  sullen 
de  heeren  sien  verhaelt  wort  hoe  door  invasie  b)- d' Engelse  op  Pouleron  in 
Banda  gedaen,  genootsaeckt  souden  sijn  de  verseeckeringh  van  een  generaal 
rendevous  te  vertrecken.  Ick  en  sal  dit  point  voor  den  tijt  niet  aenroeren, 
want  het  aenstaende  groot  ghewas,  gelijck  voor  dese  geadvyseert  hebbe,  moet 
in  allen  gevallen  eerst  inne  wesen.  Doch  onse  becomste  daervan  hebbende, 
sullen  onse  beste  doen  omme  met  den  coninck  van  Jacatra  daerinne  te  ver- 
dragen, omme  de  saecke  tot  cffeckt  te  brengen,  alsoo  U.E.  welstandtdaeraen 
dependeert  ende  geen  lanck  vertreck  gedoocht. 

Wij  hebben  voor  desen  gese)-t,  hoe  tot  Jaccatra  een  groote  galeye  onder- 
handen hadden.  Deselve  sal  binnen  weynigh  dagen  volmaeckt  wesen,  gelijck 
mede  noch  twee  andere  fregatten  van  76  voeten  kiels.  Een  van  53  voeten 
kiels  is  lange  voor  desen  gemaeckt  ende  met  de  schepen  naer  Jambi  ende 
Mallacca  vertrocken.  Behalve  een  cleene  vlot,  die  al  een  jaer  tot  Jaccatra  ge- 
brujckt  is,  hebben  noch  een  groote  vlot  gemacct  gecregen  ende  cortelinge  naer 
Jambi  gesonden,  ómme  den  peper  de  rivier  aff  te  brengen.  S\-  sal  ontrent  50 
lasten  peper  connen  voeren  ende  de  Compagnie  secr  dienstich  wesen.  Isser 
meer  van  noode,  sullen  den  e}"sen  vorder  voldoen.  Interim  bidden  U.  E.,  ons 
metten  eersten  ie  versien  met  een  goet  getal  goede  timmerluyden  ende  alle 
nootlicheden  die  daertoe  verc)"scht  worden  soo  sullen  hier  alsoo  connen 
bouwen,  dat  alle  des  Compagnies  vyanden  daerdoor  gebreydeit  connen  wor- 
den, 't  En  is  alsnoch  maer  begonnen  werck  ende  loopen  de  geruchten  aireede, 
als  dat  het  wonder  is.  't  Effect,  hope  ick,  sal  Godt  wel  geven.  In  alles  en 
hebben  wy  tot  Jaccatra  )iiet  meer  dan  twee  timmerluyden,  behalven  den 
meester,  die  de  name  mogen  voeren.  Men  can  daeraen  considereren ,  hoe 
moejelijck  het  valt  groote  wercken  daermede  te  doen,  te  meer  dewyle  alle 
de  groote  menichte  van  schepen  ende  jachten  hier  oock  gerepareert  ende 
versien  moeten  worden. 

Keerende  wederom  tot  het  stuck  van  Bantams  handel,  sullen  U.  E.  gelieven 
te  verstaen  dat  dit  aenstaende  gewas  wel  120.000  sacken  peper  opbrengen 


22  AuG.  1617.  253 

zal,  doch  alsoo  de  voorsz.  monopolie  weder  opniews  gepleecht  wort,  weet  Godt 

hoe  't  er  gaen  zal.  Soo  niet  genootsaeckt  worden  ons  te  verhaestcn,  zal  't  wel 

gelucken,  niaer  anders  niet,  want  't  en  is  met  geit,  dreygementen  noch  schoon 

spreecken  niet  te  doen.  Daer  en  kan  geen  anderen  raedt  dan  patientia helpen, 

^-  D' Engelsen  sijn  tegenwoordig  niet  wel  voorsien.  De  F"rancen  hebben  we)- 

schen*êii   'i'^h.  Wij  hopen  geholpen  te  worden  met  d'  ordre  die  om  en  t'  om  hebben  ge- 

Frau-      stefï,  doch  alsoo  't  capitael  van  d'  Engelsen  ende  Franse  te  verder  sal  strecken, 

den  prijs  nederdr\vende,  sullen  w\-  te  syner  tijdt  in  dit  stuck  met  onse  beurs 

te  raede  moeten  gaen. 

Voor  dese  was  er  spraecke,  dat  de  Francen  met  een  van  hare  twee  naer 
Pryamon  oft  Jambi  souden  varen ;  dan  daer  en  is  niet  naer  gevolcht.  S\-  leggen 
noch  beyde  tot  Bantam  ende  hebben  aireede  6  off  8  ps.  van  haer  stucks  ge- 
schut vercocht,  ende  dat,  nae  't  schijnt,  door  gebreck  van  geit  en  provisie.  Dese 
Francen  sagen  geerne,  w\'  met  hun  en  d'  Engelse  op  den  incoop  van  peper 
vereenichden;  versoeken,  dat  haer  geldt  soude  willen  aennemen  ende  voor 
hun  coopen,  waerop  gedaen  sal  worden,  't  geene  den  welstant  der  generale 
Compagnie  verej'scht  ende  den  tijt  gedoocht.  Haer  is  tot  Bantam  veel  volck 
afgestorven;  sijn  op  be)-de  de  schepen  noch  sterck  85  mannen  ende  metten 
anderen  seer  twistich.  Van  de  St.  Maliers  hebben  alsnoch  niet  vernomen.  De 
Javanen,  siende  nu  de  derde  coper,  worden  met  haer  peper  vr\-  wat  costelijck. 
Arger  sal  't  worden,  soo  der  noch  meer  versch\'nen. 
4.  Voor  desen  is  U.  E.  geselt,  de  schepen  de  Galiasse  ende  de  Neptuims  naer 

Atjeli.  Atchijn  gesonden  te  sijn,  omme  te  onderstaen  off  men,  in  plaetse  van  d'En- 
gelse,  den  handel  inTijcco  souden  connen  becomen  ende  hun  van  daer  weeren. 
Cornelis  Comans  heeft  van  ons  dese  commissie  gehadt.  H)-  heeft  tot  Atchijn 
geweest,  maerden  coninckniet  ghesproken,  vermits  seer  indispoost  was,  doch 
hy  was  seer  willecoom  ende  wierden  d'onse  wel  onthaelt.  D'  Engelse  waren 
in  U.  E.  huysen  woonachtig,  hetwelcke  vercregen  hadden  naer  de  regent)"en 
ende  vermits  den  coninck  veel  praetgens  wijsgemaekt  hadden,  ende  onder 
andere,  dat  de  Hollanders  noo)'t  weder  souden  keeren ;  daeruyt  blijct,  dat 
mede  geerne  oorloch  souden  stichten;  doch  soo  haest  ons  volck  compareerde 
wierdt  hun  vanwegen  den  coninck  davan  belast,  u)-t  ons  hu}-s  te  vertrecken. 
Ditto  Comans  heeft  ons  geen  ander  besche)t  gebracht,  dan  eene  missive  van 
den  coninck  ende  orangcaj'  Larenanna,  daerinne  be)-de  adv)-seren  hoe  den 
voorgemelden  coopman  Cornelis  Ryser  met  sijn  volck  stilsw}gende  van  Atchijn 
vertrocken  is,  versoeckende,dat  men  daeromme  niet  nalaten  zouden, de  vrient- 
schap  te  continueren  ende  wederom  iemant  anders  te  senden,  alsoo  sijn  landt 
tot  de  negotie  is  aenbiedende.  In  't  wederkeeren  is  ditto  Comans  met  de  Gal- 
liasse  in  Tico  mede  aen  geweest,  dan  alsoo  van  den  coninck  van  Atchijn 
geen  beschejt  bracht,  en  dorst  hem  den  conink  geen   handel  verleenen, 


254  22  AuG.  1617. 

maer  h\-  advyseert  ons,  dat  eerst  van  Atchijn  bescheet  souden  haelen,  ende 
dan  jaerlicx  tweedu\sent  bhaer  peper  sal  leveren  connen. 

Ende  alsoo  ick  verstae,  den  coninck  van  Atchijn  te  dier  tijdt  noch  ontrent 
8  maenden  per  contract  aen  d'  Engelse  verbonden  was,  soo  presumeere  het- 
selve  oorsaecke  geweest  te  sijn  dat  geen  bescheet  gegeven  heeft,  ende  niet 
syne  siecte.  Derhave  hebben  goetgevonden  noch  eens  derwarts  te  senden 
ende  dienvolgens  aen  den  voorsz.  Comans  geordonneert,  dat  met  twee  schepen 
derwarts  ze}le.  Wat  instructie  ende  missiven  medegegeven  hebben,  connen 
de  heeren  per  nevensgaende  copien  vernemen. 

U.  E.  sullen  verstaen,  dat  wy  tot  verscheyden  t)-den  behalve  de  jachten 
offschaloupen  naerjambi  ende  Mallaca  gesonden  hebben  de  schepen  't  Wapen 
van  Zeelandt,  de  Bcrgerboot,  de  Valck  ende  den  Arcndt,  soo  omme  den  voorsz. 
peper  u)-t  de  Chlnesche  joncqen  te  lichten,  in  Jambi  sooveele  te  laeden  als 
becomen  can,  als  tot  afbreuck  van  onsen  gemeenen  V)'andt,  ende  alsoo  de 
voorsz.  Comans  over  deselvige  commandeert,  hebben  w)"  hem  ordre  naerge- 
sonden,  dat  h)'  als  vooren  met  twee  schepen  metten  eersten  naer  Atchijn, 
Tyco  ende  Pryaman  loope,  omme  't  begonnen  werck  te  volvoeren. 

U.  E.  sullen  voor  desen  oock  verstaen  hebben,  hoe  h&t  schip  Eiichuj'sen 
naer  Celeber  om  te  handelen  hadden  gesonden  ende  van  daer  gekeert  is.  Wj- 
hebben  het  jacht  Jaccatra  met  de  joncque  van  eenen  Simsuan  wederomme 
derwarts  gesonden,  omme  de  saecke  te  hervatten  ende  sien,  off  over  d'  een  off 
d'  ander  boech  peperhandel  van  de  westcust  van  Sumatra  sullen  connen  be- 
comen. Godt  geve  ons  een  goede  uutcompste. 
5.  Tot  incoop  van  peper  ende  Chinese  waren  hebben  w\-  den  1 7'"  April  passato 

Patani.  ^-^^^  <^  schip  de  Galliasse  naer  Patana  gesonden  28.000  realen  in  spetie  met 
ordre,  dat  ditto  schip  daertoe  gebru\cken,  off  mede  naer  Japon  souden  senden, 
omme  te  attrappeeren  de  caraquen  van  Macau  op  Nangesacke  varende.  Corts 
daernaer  is  den  Sivartcn  Leeuzv  mede  derwarts  gese\lt,  ende  dat  met  expresse 
ordre  dat  Hendrick  Janssen  alle  de  retoeren  voor  't  patria  dienstich  met  de 
Galliasse  herwarts  sende  ende  niet  naer  Japon ;  in  voegen  dat  de  Swarten 
Lceinv\^d\z\\  naer  Japon  is  varende,  omme  op  voorsz.  caraquen  attent  te  doen. 
Den  aenslach  misluckende,  hebben  wy  aen  d'  heer  Specx  ordre  gegeven,  dat 
h\'  daerinne  schepe  sooveele  silver  ende  ander  cargason,  als  uytmaken  can, 
mits  ditto  schip  daermede  naer  Cochin  China  sendende,  omme  aldaer  met  de 
Chinesen  te  handelen,  off  b\-  we\-gheringh  hun  den  handel  te  beletten  dien 
aldaer  met  de  Portugesen  endejappandersseerstercksijn  doende.  De  particu- 
larisatie  hiervan  connen  de  heeren  per  nevensgaende  copie  van  instructie, 
de  schepen  medegegeven,  vernemen.  Voor  Patana  sijn  me.t  de  Swarten  Leeuw 
4000  realen  gegaen.soodattesamen  32.000  realen  naer  Patana  sijn  gesonden, 
in  voegen  dat  van  die  quartieren  tot  vcrsterckinge  van  retoeren  per  costi 


Jauibi. 


2'J  Auc.  1617.  255 

goet  secours  sijn  liopendo.  D' P-iigclse  hebben  dit  jaer  mede  een  schip  met 
rouwe  s\de  naer  Japan  gesonden. 
*'•  De  quantite\t  peper,  welck  de  Chynesche  joncqen  jongst   van   Bantam 

hebben  gevoert,  is,  naer  gese\-t  wort,  omtrent  GOOO.sacken.  Van  Jambi  advi- 
seert ons  Soiiri  met  de  s\'ne  van  dato  12  Ma\"  passato,  dat  hy  doen  ter  tijt  gereet 
hadde  2000  sacken  peper.  De  Manicabers  en  waren  noch  niet  affgecomen, 
soodatter  onder  de  h'eden  we}-nich  peper  voorhanden  was.  Dan  evenwel 
meent  hy,  dat  de  drie  Chincsche  joncqen  wel  12.000  sacken  souden  becomen, 
in  voegen  dat  wy  hoopen  van  daer  mede  goet  secoers  te  cr\gen. 

7.  Tsedert  Gerrit  Fredericx  Dru\-ff  b_\'  den  Mattaran  geweest  is,  is  in  Japara 
Japnra.     ^^^^  nieuwen  sabandaer  off  nieu  regent  gesonden,  ende  sijn  d' onsen  over 't 

coopen  van  den  rijs  niet  meer  gemoeyt  geweest.  Godt  geve,  dat  het  lanck 
mach  du)ren. 

8.  Ende  alsoo  w}-  groote  quantiteyt  rijs  van  noode  hebben,  sijn  van  meenninge 
Chci-ibon.    metten  eersten  naer  Cheribon  te  senden,  omme  aldaer  part\'e  in  voorraet  te 

doen  opcoopen,  opdat  aen  een  plaets  niet  gebonden  worden,  dew\le  in  Cheri- 
bon oock  goede  quantiteyt  rijs  te  becomen  is,  gelijck  mede  ool)"e,  aju\nende 
loock  meer  dan  tot  Japara. 

9.  Op  den  18""  November  passato  is  Godtloff  de  rebellie,  die  inAnboinage- 
Amboina.    resen  was  door  toedoen  van  Capiteyn  Hitto,  weder  beslecht  ende  alles  geeffent, 

eer  de  gecommitteerden  u\t  de  Molucquen  aldaer  arriveerden.  De  gouverneur 
Block  is  verlost  ende  d'  heer  admirael  Verhaegen  de  last  aldaer  bevolen.  D' 
heergennerael  ende  d'admirael  in  Amboina  comende,  heeft  de  dorpen  onder 
't  casteel  staande  een  derde  van  't  ordinaris  werck,  dat  gehouden  waeren  aen 
't  casteel  te  doen,  verlicht,  soodat  nu  alles  in  goeden  standt  ende  vreede  is. 
Godt  geve,  dat  lange  mach  dueren. 

Die  van  Combelle  ve\nsen  mede  alles  goets,  maer  sijn  tot  noch  toe  haeren 
poste  niet  naergecomen,  blyvende  liever  ontrent  Lucidi  in  armoede  resideren, 
dan  dat  hun  in  haer  stadt  onder  't  fort  van  Combelle  souden  begeven.  S\- 
seggen,  dat  metten  eersten  weder  in  haer  stadt  keeren  zullen  ;  dan  met  wat 
gemoet  de  belofte  gedaen  wort,  connen  aen  't  lang  vertreck  oordeelen  ;  doch 
soo  ick  verstae,  is  het  op  Combelle  niet  dan  dies  te  beter  met  de  nagelen 
gaende.  U.E.  sy  vry  versekert,  Capiteyn  Hitto  autheur  van  de  rebellie  is;  dan 
alsoo  harde  partj-e  gevonden  ende  de  veroveringe  van  Poulewaj-  in  't  midden 
van  hun  werck  zijnde  verstaen  hebben,  houde  ick  voor  seker,  dat  daerdoor 
met  sijn  adherenten  van  hun  aenslach  gedesisteert  ende  selffs  wederom  de 
vreede  gemaect  heeft. 

Met  onse  voorgaende  hebben  geadvyseert,  dat  men  dit  jaer  13  a  1400 
bhaer  naegelen  van  Amboina  verhoopen,  doch  alsoo  't  gewas  op  eenighe 
plaetsen   misluct,  sullen  van  Amboina  niet  meer  dan  10  a  1100  bhaer  te 


Eanda. 


256  22  AuG.  1617. 

verwachten  hebben,  wel  te  verstaen  met 'tgeenealsnii  metdit  jachtisgaende. 
Alle  dese  resterende  nagelen  is  het  schip  d'  Eendracht  ladende.  lek  hadde 
geerne  gehadt  ende  de  vrienden  gerecommandeert,  dat  men  de  nagelen  op 
diversche  schepen  verde_\-lt  herwaerts  senden  soude,  om  alsulcke  risco  niet 
te  staen  als  anno  1614  met  't  schip  d' ö/-rt«^/>  in  de  Paternosters  gebeurde, 
daer  nu,  Godt  beter  't,  de  Sterre  gepericlitteert  is ;  dan  waeromme  sulcx  niet 
naercomen  zijn,  wete  niet;  te  meer,  dew\-le  andre  schepen  ledich  herwartsaen 
sullen  moeten  comen. 
10.  Voor  desen  is  U.  E.  geadv)-seert  hoe  in  Banda  Poulewa\-  verovert,  vreede 

werde  gemaeckt,  den  oorloch  wederommebegostwas,  een  seer  goede  uutcom- 
ste  verhoopt  wiert,  ende  dat  men  de  vruchten  voortaen  met  clecn  geit  be- 
comen  soude.  Doch  is,  Godt  beter  't,  vr\'  wat  verandert,  ende  sal  de  stoutheyt 
van  d'  Engelse  doen  verwonderen  degeene  die  niet  en  weten  vanwaer  sulcx 
hercompt. 

Met  onse  voorgaende  hebben  wy  U.  E.  geadvyseert,  hoe  dat  vier  Engelse 
schepen  innewaerts  gegaen  sijn.  De  twee  van  dese  zijn  in  Macassar  om  rijs 
geloopen,  ende  alsoo  de  Bandanesen  door  den  oorloch  tot  de  u\terste  hon- 
gersnoet waren  gecomen,  insonderheyt  die  van  Pouleron,  welcke  de  palmijt 
van  alle  haer  cocusboomen  hadden  gegeten  ende  gereet  waren  omme  ter 
comste  onser  schepen  't  landt  te  verlaten,  soo  sijn  dese  twee  Engelse  sche- 
pen met  goede  part\e  rijs  primo  Januar)-  passato  op  Pouloron  gecomen  ende 
aen  't  oostcynd  geanckert,  waerdoor  onse  v}"anden  weder  ontseth  ende  ge- 
sterct  sijn  geworden ;  ende  alsoo  w}-  niet  seeckers  conden  weten,  waer  het 
d'  Engelsen  hadden  gemunt,  hebben  wy  alle  onse  schepen  van  hier  ver- 
treckende  gelast  gehadt,  dat  eerst  Anboina  aendoen  zouden,  met  expresse 
ordre  dat  sonder  dela\-  eenighe  Engelse,  Francen  oft  andre  in  Amboina, 
Banda,  Buro,  Manipa,  Ceran  off  daerontrent  rescontrerende,  naerde  gedane 
insinuatie  met  gewelt  vandaer  verdrj-ven  souden,  als  per  nevensgaende  copie 
blijckt.  Nu  't  schip  d'  Eendracht,  welck  in  compagnie  van  de  gemelde  twee 
Engelsen  van  Macassar  was  geseylt,  in  Amboina  tjdinge  brengende  hoe 
dese  twee  Engelsen  hunnen  cours  naer  Banda  hadden  geseth,  is  d'avocat 
Dedel  daerop  met  de  schepen  Hoorn,  de  Llorgensterre  ende  de  Jager  van 
Amboina  na  Banda  gesonden  geworden.  Den  13  January  metten  anderen  by 
d'  Engelse  onder  Pouloron  comende  bevonden  hun  met  twee  baterj-en  op 
't  landt  verstreckt,  d'  eene  met  4  ende  d' andre  met  3  stucken  geschuts,  heb- 
bende daerenboven  noch  een  stuck  op  't  landt.  D'onsen  wierden  datelijck 
van  d' Engelse  geinsinueert  binnen  't  verloop  van  vier  gelasen  te  vertrecken, 
off  dat  met  groff  geschut  op  hun  schieten  souden;  ende  alsoo  d'  Engelse 
met  haer  battere\-en  te  grooten  advantagie  hadden,  sijn  d'onse  weder  naer 
't  fort  Xassau  gekeert  en  heeft  d'avocaet  Dedel  de  Jager  datelijck  naer  Am- 


22  AUG.  1617.  257 

boina  om  vordre  assistentie  gesonden.  D'  admirael  Verhagen  heeft  datelijck 
daarop  gedepescheert  de  gouverneerenden  Jaspar  Janssen  met  de  schepen 
Bantam,  de  Trouwe  ende  Nassau  met  ordre,  dat  den  andren  b\'  westen  Pou- 
loron  waernemen  zouden. 

Nu  alsoo  d'  avocaet  Dedel  met  d'  andre  drie  schepen  Hoorn,  de  Morgensterre 
ende  "Jager  weder  op  dese  advyse  naer  Puloron  was  geloopen,  hebben  s}'  den 
anderen  gemist  ende  sijn  alle  u}tgesondert  de  Morgensterre  door  een  groote 
storm  by  oosten  Banda  gedreven.  Bantam,  de  Trouive  ende  Nassau  sijn  te- 
samen  ontrent  60  m)'len  b\-  oosten  geweest  ende  niet  eer  dan  18  Marti  weder- 
gekeert.  'tSchip  Hoorn  alleene  verd  om  d'Oost  in  veel  onbekende  eylanden 
gedreven  wesende,  is  daernaer  door  verle)dinghe  van  stroom  op  Botton  vere- 
vailen,  ende  alsoo  h\-  d'  ooste  mouson  weder  tegenliep,  is  lietselvighe  met 
't  Wapen  van  Amsterdam  naer  groot  peryckel  den  eersten  Juny  tot  Jaccattra 
gearriveert  met  alle  den  rijs  ende  veel  vivres,  daermede  hy  naer  Banda  was 
gesonden,  sijnde  de  haest  tegen  d'  Engelse  nu  soo  groot  geweest,  dat  men  geen 
tijdt  gebruxcken  cost,  omme'tcargason  te  lossen.  De  yf^^^vrgeraecktecorteling 
weder  onder  't  fort  Nassau. 

Terwyle  onse  schepen  aldus  door  een  groote  storm  verstroo\-t  zijn  ghe- 
worden,  is  een  van  de  Engelse  schepen  van  Pouleron  naer  Banda  vertrocken, 
ende  naerdat  \\y  eenich  volck  op  Wayer  ende  Rossanga)n  omme  te  handelen 
hadden  geseth,  sijn  s)-  naer  de  custe  van  Ceram  gelopen,  omme  weder  naer 
Pouleron  te  keeren.  D'  avocat  Dedel  met  de  Morgensterre  mede  op  de  custe 
van  Ceram  geloopen  wesende,  omme  de  verstrooyde  schepen  aldaer  waer  te 
nemen,  rescontreerde  op  den  12  Februarj-  voorsz.  Engels  schip  de  Szvaen, 
ende  alsoo  d' Engelse  van  ons  genouchsaem  geinsinueert  sijn  gheweest  ende 
sylu)-den,  naer  Hendricq  de  Jonge,  oppercoopman  van  'tschip  Hoorn,  meteen 
correcorre  voorby  Pouleron  varende,  hun  best  met  groff  geschut  geschoten 
hadden,  heeft  ditto  Dedel  met  de  Morgensterre  voorsz.  Engels  schip  de  Sivaen 
met  gevvelt  aangetast  ende  naer  een  u\'re  gevochten,  overwonnen.  In  'tge- 
veclit  en  is  niemandt  van  d'onse,  Godt  loff,  geraeckt.  Van  d' Engelse  sijn  der 
4  Engelse  ende  1  Bandanees  doot  ghebleven,  twaelf  gequetsten,  waeronder 
drie  seer  swaerlijck.  Dedel,  desen  Engelsman  onder 't  fort  Nassau  gebracht 
hebbende,  vont  aldaer  de  Jager  met  'tschip  Eneklutysen,  ende  naerdat  't  schip 
Enckliuysen  gelost  hadden,  sijn  met  hun  drien  weder  uuytgeloopen,  omme 
het  ander  Engels  schip,  de  Z^^irwj  genaemd,  van  Pouleron  te  lichten,  opdat 
de  Engelse  dit  jaer  geen  vruchten  souden  vervoeren  ;  doch  in  zee  comende, 
sijn  door  oostelicke  winden  aen  de  Pas  van  Amboina  gedreven.  Interim  Dedel 
dus  doende  was  ende  den  wint  veranderde,  sijn  d'Engelse  besich  gheweest 
om  hun  schip  de  Deffens  van  de  Zu\toostz\'de  naer  de  Noordwestcuste  te  ver- 
leggen, dan  alsoo  haestelijck  u}"t  den  Westen  een  harden  wint  verhieff,  sijn 

17 


I 


258  22  AuG.  1617. 

sy  beneden  Pouloron  gedreven,  waerop  d'Engelsen  tot  op  9  man  naer,  die 
niet  meer  wilden,  met  de  boot  naer  Pouloron  gevaren  zijn.  Hetselve schip  onder 
Poulowa)-  alle  sijn  anckers  verlooren  hebbende,  is  mette  voorsz.  9  man  den 
31^"  Marti  voor  Lhontor  gecomen  ende  voorts  van  d'onse  aen  'tfort  Nassau 
gebracht,  niet  meer  op  hebbende  dan  4  stucken  geschuts,  waervan  'teene  voor 
een  ancker  diende ;  alle  het  ander  geschut,  amonitie  van  oorlogh,  vivres  ende 
andersints  is  alles  door  d'Engelsen  op  Pouloron  gelandt. 

In  deser  voegen  sijn  d'Engelse  in  Banda  van  be)-de  haer  schepen  ontbloot 
geworden.  De  gouverneur  generael  is  daernaer  mede  in  Banda  gearriveert, 
ende  alsoo  die  van  Banda  ende  Rossaga}n  vreede  versochten,  gelijck  tsedert 
verleden  jaercontinueerlijckgedaen  hadden,  ishunde  vreedeopd'art_\"ckulen, 
verleden  jaer  met  den  commandeur  Lam  gemaeckt,  geaccordeert,  ende  dat, 
gelijck  verleden  jaer  mede  geseyt  wierde,  omme  de  vruchten  te  becomen.  lek 
hadde  seer  gerecommandeert,  dat  men  volgens  U.  E.  ordre  te  niet  doen  soude 
het  artyckel,  gelijck  mede  dat  men  geen  volck  meer  op  Orttatten  senden 
soude  ende  den  prijs  van  foelie  ende  nooten  weder  op  den  ouden  voet  van 
70  realen  den  bhaer  soud  brengen,  dan  'ten  heeft,  naer  't  schijnt,  niet  willen 
sijn.  Voor  mijn  part  en  verstae  ick  desen  handel  niet.  Met  de  wapenen  sijn  wy 
altoos  de  sterckste.  De  Bandanesen  waren  in  extremen  noot.  Den  oorloch 
waren  sy  moede;  haer  couragie  wort  gese\t  seer  vermindert  te  sijn,  ende 
noch  behouden  zy  d'avantaigie  in  't  contracteren. 

Op  Pouloron  sijn  d'Engelse  50  a  60  mannen  ende  22  a  23  stucken  geschuts 
sterck;  cargasoen  hebbens)-  we)-nich;  hoeveel  rijs,  noot  en  foelie  connen  niet 
seker  weten.  Na  gesej't  wordt,  domineren  de  Pouloronesen  over  hun.  De  gou- 
verneur generael  heeft  d'Engelse  beyde  haer  schepen  met  't  gene  daarb}-  be- 
vonden is,  gepresenteert,  mits  dat  Pouleron  verlaeten  souden  gelijck  gevon- 
den hebben,  dan  hebben  daerthoe  niet  willen  verstaen,  seggende  Pouleron 
met  de  wapenen  sullen  houden  ende  voor  ons  niet  ontru\-men.  Godt  weet 
waerop  hun  dese  lieden  fonderen.  De  gevangen  Engelse,  wesende  ontrent  50 
sterck,  sijn  in  Amboina  gebracht.  Haer  schip  de  Dcfais  is  in  Banda  aen  de 
wal  geleyt.  De  Swaen  wort  van  ons  gebru\ckt,  ende  sullen  sy  tot  U.  E.  ordre 
gehouden  worden,  ofte  totdat  d'Engelse  anders  resolveren. 

De  macht  geresumeert  zijnde,  is,  naer  gesej't  wort,  te  swack  bevonden  om 
Pouloron  met  gevvelt  aen  te  tasten  ende  d'Engelse  vandaer  te  doen  logeren. 
De  schepen  welck  op  dat  pas  in  Banda  waren  sijn  de  Morgensterre,  de  Jager, 
Bantam,  de  Tromvc,  A'assan,  Enckltuysen  ende  de  Hoope.  In  Amboina  was 
leggende  d'  Eendracht.  Van  hier  hebben  daerenboven  noch  innewarts 
gesonden  't  Wapen  van  Amsterdam  ende  de  Zuyder  Eendracht.  Doch  't  Wapen, 
sijn  tijt  in  Japara  versu\mt  hebbende,  is  hier  alsvooren  op  primo  Juny  met  't 
schip  Hoorn  gekeert.  Dit  schip  alleen  hadden  w>'  voorsien  met  230  coppen, 


22  AUG.  1617.  259 

dan  't  en  heeft  Godt  niet  gelieft  dat  het  voortgeraecken  soude,  hoewel  in  't 
voorste  van  Januar\-  van  Jaccatra  veitrock.  Van  de  Ztijder Eendracht  hebben 
noch  geen  t}-dinge,  gissen  dat  by  noorden  Celebes  naer  de  Molucqen  gelopen 
wesen  zal. 

D'executie  van  mijn  \ver  en  devo\r  heeft  alsulcken  jalousie  ende  nijdt 
gebaeit,  dat  sekere  vrienden,  naer  ick  hoore,  hun  niet  en  hebben  geschaemt 
te  seggeii,  soo  ick  't  IVa/'i/i  van  Antsterdam  ende  j1//V/^/r//;«;r//naer  Amboina 
ende  Banda  ende  niet  naer  Malacca  hadde  gesonden,  dat  ons  d'Engelse  in 
Banda  sulcken  spel  niet  souden  hebben  gespeelt.  Andre,  dat  het  my  niet  en 
betaemt  ieuwers  vloten  te  senden,  maer  dat  het  generaels  werck  is.  Alhoewel 
ick  dese  reproche  geen  antwoort  weerdich  achte,  soo  hebbe  evenwel  niet 
willen  naerlaten  deselvige  te  verhalen,  opdat  men  sie  waer  ende  hoe  't  gesocht 
wort.  Interim  gelieve  de  heeren  ernstelijck  op  haer  saecken  te  letten  ende  den 
e\"sch  voldoen:  dan  sal  't  wel  gaen  ende  anders  niet. 

Waere  mijn  ordre,  de  schepen  gegeven,  naergekomen,  het  silverschip  ende 
galljoen  van  convoj-  waeren  voorleden  jaer  niet  alleen  vermeestert  off  ver- 
slagen geworden,  maer  soude  't  Wapen  van  Amsterdam  evenwel  tijtlijck  in 
Amboina  en  Banda  gearriveert  wesen.  Dit  schip  heeft  ingehadt  140  lasten 
rijs;  Hoorn  heeft  van  Banda  teruggebracht 70 lasten;  350  lasten  sijn  vneiHol- 
landia  in  de  Molucquen  gearryveert  en  440  in  Amboina  ende  Banda;  wel  te 
verstaen,  behalve  't  geene  \"der  schip  voor  sijn  provisie  heeft,  welck  veel  meer 
is  dan  't  geen  d'onsen  o}t  becomen  hebben,  want  daer  is  in  voorleden  tijt 
nooyt  meer  dan  ontrent  800  lasten  rijs  naer  de  Molucquen,  Amboyna  ende 
Banda  gesonden. 

Op  de  uutstel  van  de  tocht  op  Puloron  can  ten  weders)-de  veele  gese)-t 
worden,  doch  \v)-  sullen  't  daer  by  laten,  't  Conde  wel  gebeuren  dat  d'Engelse 
voor  't  verloop]  deser  mousons  hun  wat  beter  bedachten,  doch  soo  het  niet 
en  doen,  sullen  wy  helpen  bevorderen  dat  dit  aenstaend  jaer  Pouleron  ver- 
meestert ende  d'Engelse  met  gew^elt  verdreven  worden,  gelijck  begost  is. 
U.  E.  sullen  gelieven  te  verstaen,  dat  het  niet  genough  wesen  sal,  als  Poule- 
ron schoon  vermeestert  wort,  maer  men  sal  d' Engelsen,  Franse  ende  alle 
andre  natie  met  gewelt  van  Banda  moeten  houden,  want  soolange  s}-lu\den 
daerontrent  gedoocht  worden,  en  sal  't  nimmermeer  wel  wesen,  want  daer 
en  ghebreeckt  gheen  ghelegentheyt  aen  Sammer,  Wajer,  Ouwendender,  Sa- 
lamme,  Rassenga}n  ende  veel  andere  plaetsen,  omme  te  doen  't  gene  aisnu 
b)'  de  Engelse  op  Pouleron  gedaen  is,  want  men  can  't  geheele  landt  met 
gheen  forten  besetten.  Een  gesochte  actie  van  opdracht,  gelijck  nu  seggen 
by  die  van  Pouleway  en  Pouleron  gedaen  is,  is  licht  ombinden.  Die  van  Poule- 
ron moeten  oock  geheel  u)'tgeroe}-t  worden  ende  dient  de  saecke  alsoo  doorge- 
dreven, dat  men  geen  Bandanesen  vreede  vergunt,  totdat  alle  haer  fortten  ge- 


260  22AUG.  1617. 

raseert  zijn,  ende  van  haer  vaertuygh  ende  voorneemste  wapenen  gepriveert 
bij'ven.  De  halstenighe  hoofden  dienen  mede  van  cant,  anders  en  sal  't  nim- 
mermeer wel  wesen.  lek  weet  wel,  dat  veeleBandanesen  liever  souden  sterven 
ende  d'ujterste  ruyne  sien,  dan  in  sdo  een  staet  te  leven,  maer  sonder  al- 
sulcke  halstarrige  hooffden  can  de  gemeente  wel  leven  endebestaen.  Sal  men 
ons  althoos  met  praetjens  ende  contracten  laten  abuseeren  ?  Voorwaer  het 
wort  tijt  om  d'  oogen  eens  te  openen. 

Men  seyt,  aen  de  custe  van  Ceram  6  joncqen  met  rijs  souden  wesen  ge- 
arriveert,  daermede  de  Bandanesen  sijn  handelende.  D'avocaet  Dedel  is  der- 
warts  met  de  Morgensterre  gesonden  geweest,  maer  alsoo  Sijn  E.  onder- 
tusschen  overleden  is,  ende  'tschip  te  leech  verviel,  is  't  selve  in  Amboina 
gekeert  sonder  joncken  gevonden  te  hebben.  Alle  de  nooten  ende  foel\e  met 
dit  jacht  gaende,  is  't  geene  sedert  't  voorleden  jaer  tot  op  'tvertreck  van 
't  jacht  Nassau  van  Banda  aldaer  versamelt  is.  Xa  de  gemaeckte  vrede  hadden 
de  Bandanesen  weder  begost  met  d'  onsen  te  handelen.  Het  schip  Enckhuysen 
is  geordonneert,  omme  inne  te  nemen  ende  iierwarts  brengen  't  geene  men 
voor  'tverloop  van  'tOostelijcke  mouson  sal  connen  becomen.  De  hoope  is 
different.  Godt  geve,  dat  het  effect  goet  ende  groot  worde.  In  Banda  zijn  oock 
geordonneert  te  bl3'ven  de  schepen  de  Morgensterre  ende  de  Trouwe. 

D'heer  generael  hadde  de  y^é-^É-rnaer  de  Boucherones  gesonden,  omme 
waer  te  nemen  de  prauwen  daermede  d' Engelse  off  andere  van  Pouleron  na 
Macassar  souden  mogen  se)len,  maer  de  y^c^t';- heeft  niet  verricht,  ende  heb- 
ben d'Engelse  8  dagen  voor  ons  de  tjdinge  van  't  gepasseerde  in  Banda ge- 
hadt,  sijnde  seeckere  Engelse  met  een  prauwe,  die  met  foelie  geladen  was,  van 
Banda  op  Macassar  gese}lt  ende  van  daer  met  een  van  haer  schepen  gecomen, 
medebrengende  eenen  seeckeren  Cristoffel  van  Lhaer,  assistent,  die  van  Pou- 
leway  met  eenige  Mardjxkers  naer  Pouleron  gesonden  was.  S\-  houden  desen 
man,  naer  \vy  verstaen,  gesloten  ende  verborgen.  lek  hebbe  daernaer  doen 
vernemen,  doch  en  hebben  d' Engelsen  haer  niet  geschaemt,  denselven  te 
wey  geren. 

Waer  het  vierde  Engels  schip,  welck  vooren  gese\'t  hebben  innewaerts 
gese)lt  te  wesen,  belanght  is,  weten  alsnoch  niet,  want  'ten  is  van  d'onse  in 
de  Molucques,  Amboina  noch  Banda  niet  vernomen. 
11.  'tSedert  onsejonxste  en  is  in  deMolucqengantsnietgepasseert.Onsvolck, 

Molukken.  als  oock  de  Spagnaerden,  sijn  ten  wederzijden  stille.  De  Tarnatanen  ende 
Tidoresen  continueren  hunne  treves,  spelende  sood'een  als  d' ander  moo)- 
weder.  De  coninck,  segge  prince  van  T}-door,  is  continuelijck  op  Malleyo, 
vr)ende  des  gevangen  conincx  dochter,  suster  van  de  weduwe  van  de  coninck 
van  Gilole.  Voor  desen  was  den  roep,  dat  men  dit  jaer  een  groote  part}-e 
nagelen  van  de  Molucqen  soude  becomen,  dan  nu  wort  geseyt,  dat  het  niet 


2L!  AUc.  1617.  261 

meer  dan  4  a  ÖOO  bliaer  wcsen  sal ;  sijndc  van  Machian  soo  grooten  (juantiteyt 
naegelcn  (nacr  gese\t  wort)  naer  Tydoor  vervoert,  dat  ick  my  schame,  dese 
Icuge  te  noemen.  De  Tarnatanen  hebben  hierover  den  ouden  sengasy  van 
XofTaq  gedoot  ende  de  Alaquianesen  in  amende  van  100  bhaer  nagelen gecon- 
demneert,  maer  wat  can  U.  E.  dit  helpen,  nu  de  nagelen  wech  sijn?  Ick  hadde 
lange  te  vooren  van  deJavanengehoort,datter  veel  nagelen  door  Maccassaren 
ende  Spagnarden  van  de  Noort  in  Maccassar  waren  gebracht,  dan  hielde 
'tselvige  voor  een  praetjen,  totdat,  Godt  beter  't,  de  saeckein  'tlichtgecomen 
is.  De  Javanen  se)"den  ni}-,  dat  de  Maccassaren  b}\vesten  Mohicco  in  seeckere 
eylanden  met  de  Tarnatanen  waren  handelende  ende  de  nagelen  daer  beco- 
mcn  hadden.  U.  E.  sullen  oock  verstaen,  dat  de  Tarnatanen  hun  generen 
connen  op  de  gagie,  die  aendesoldatenbetaelt  wort,  ende  daeromme  'tnagel- 
plucken  laten  vaeren. 

Naar  de  Mokicquen  is  geordineert,  dat  de  betalinge  der  soldaten  met  clee- 
deren  afgeschaft  worde  ende  dat  men  decledcn  wederomme  op  hun  ouden 
prijs  spud  brengen.  De  betalinge  met  cleden  heeft  sich  in  Amboina  door  ge- 
breck  van  cleden  selffs  affgeschaft,  doch  alsoo  de  vrienden  geldt  gecregen 
hebben,  is  de  betalinge  der  soldaten  in  de  ^lolucques,  Amboina  ende  Banda 
wederomme  met  contant  geldt  begost,  welk  weder  piek  in  't  vier  is.  Het  ware 
veel  beter  dat  de  soldaten  wederomme  op  des  Compagnies  costen  waeren 
gestelt,  ende  dat  men  't  geldt  aen  retoeren  inploj-eerde,  dan  de  heeren  hebben 
daertoe  by  gebreck  van  vivres,  seggen  s\-,  niet  connen  resolveren,  nonob- 
stant  alle  de  plaetsen  van  alle  nootlickheden  (soo  ick  meene)  beter  dan  oo)"t 
voor  de.sen  voorsicn  sijn ;  dan  't  schxnt,  als  men  daer  veel  e}Ten  heeft,  dat 
men  doppen  maecken  moet. 

12.  B)- dese  gaet  copie  van  seeckerjournael,  daerinne  verhaelt  wort,  hoe  van 
Makassar.  '(■  g^hip  d'  Eendracht  in  Maccassar  secr  leelijck  16  mannen  gemassacreert 

zijn.  Dese  lu)-den  bysuyden  Java  door  de  straet  Bj-ma  in  Macassar  comende, 
sijn  gantsch  onwetende  geweest  hoe  de  sacken  aldaer  stonden.  Het  schijnt 
dat  in  Macassar  van  d' Engelse  geassisteert  ende  gefavoreert  sijn  gheweest; 
dan  alsoo  m\-  kenlijck  is,  hoe  seere  voor  desen  tusschen  den  coninck  van 
Macassar  ende  ons  oorloch  hebben  berockent,  als  oock  wat  instantie  ende 
practijck  tot  Jacattra  gebru)xkt  hebben,  omme  de  gevangen  Macasaren  uyt 
handen  van  den  coninck  van  Jaccatra  te  becomen  ende  hun  personagie  daer- 
mede  te  stellen,  soo  achte  haer  doen  den  Judascus  geweest  te  sijn.  In  mijn  pre- 
sentie hebben  sy  haer  voor  desen  niet  geschaemt,  den  pangoran  van  Bantam 
aen  te  seggen,  dat  w\-  niet  en  sochten  dan  zijn  landt  te  bederven;  derhalven 
bidde,  dat  het  haer  Godt  vergeve  ende  U.  E.  gelieve  ten  besten  te  houden. 

13.  Lange  voor  desen  is  U.  E.  geadv)-seert  hoe  wy  naer  T\-mor  gesonden  had- 
Timor.      den  de  schepen  de  Sterre  ende  den  Arent  met  ordre  dat,  den  handel  op 


262  22  AuG.  1017. 

Tymor  gedaen  hebbendej  daernaer  souden  gaeii  ontdccken  de  landen  van 
Terra  Alta  ende  't  e)landt  Malua.  Op  de  zu)ts)de  van  T)-mor  hebben  zy  in 
twee  differente  havens  gehandelt  ende  be}-de  becomen  ontrent  1300  picol 
sandelhout.  Daernaer  onderstaende  omme  na  Terra  Alta  te  loopen,  hebben 
het  landt  door  verle)'dinge  van  stroomen  niet  connen  bese)-len  ende  oock  geen 
groote  moeyte  durven  doen,  want  alsoo  in  Tymor  geen  vremde  natie  aerden 
can ,  hadden  d'  onse  26  mannen  verlooren  ende  waren  het  volk  met  de  Tv  morse 
cortse  seer  gequelt.  Aen  de  plaetse  daer  't  fort  Hendricus  op  Solor  gelegen 
heeft  comende,  verstonden  d'  onsen  hoe  naer  de  noortcuste  van  Timor 
eenighe  Portugesche  fregatten  off  scheepkens  van  Malacca  ende  Maccau  ge- 
varen waren,  waerover  hen  derwarts  oock  gewent  hebben,  maer  conden  de 
custe,  soo  ick  verstae,  weder  niet  beseylen.  Onse  vrienden  op  Solor  reside- 
rende, die  nu  veltvluchtig  moeten  wesen  ende  hun  in  't  geberchte  onder- 
houden, continueeren  alsnoch  d'  oorloch  mette  Portugese  ende  sijn  seer  in- 
stantlijck  versoeckende  eenighe  assisstentie  tegendeselve,  gelijck  de  heeren 
par  nevensgaende  copie  van  haer  missive  connen  sien,  waeraen  ons  refereren. 
Dese  schepen  van  Timor  keerende,  sijn  sy  beyde  door  verle\"dinge  van  stroom 
of  quaet  gissinge  in  de  Paternosters  vervallen.  Den  Arait  is  met  groot  peryckel 
daeru}t  gecomen,  maar  de  Sterre  is  er,  Godt  beter  't,  met  ontrent  600  picol 
sandelhout  gebleven,  sijnde  niet  anders  gebercht  dan  in  't  nevensgaende 
memorie  vervaet  is. 
14.  Alhoewel  het  Gode  sy  gelooft,  soo  verde  gebrocht  is  dat  vremdelingen 

Cocn  van  Amboina  aireede  door  vreese  geweert  zijn,  want  daer  en  isser  dit  jaer  niet 
Ecael.  een  aen  't  Gasteel,  Hitto,  Loua  noch  Cambello  gheweest,  moveren  de  heeren 
generael,  admirael  ende  advocaet  Dedel  groot  swaricheyt  omme  d'inlantsche 
vremdelingen  van  de  Molucquen,  Amboina,  Hitto,  Lauwo  ende  Gambello  met 
gewelt  te  weeren  seggende  dat  niet  verstaen  connen  hun  commersie  swaer- 
lijck  te  gedoogen,  dat  sulcx  te  doen  seer  dangereus  is;  dat  geen  van  die  natie 
verplicht  sijn  vremdelingen  geen  acces  op  haer  landt  te  geven.  Dit  gaet  b}-- 
cans  gelijck 't  verleden  jaer  met  d' Engelse.  Godt  geve  dat  die  van  de  Molucquen, 
Hitto,  Luwa  ende  Cambello  sooveel  van  dit  gerucht  niet  hooren,  als  d'  Engelse 
't  verleden  jaer  verstonden,  opdat  daerop  mede  soo  stouten  invasie  in  'tge- 
maeckte  contract  niet  en  doen  als  d' Engelsen  op  Pouloron  gedaen  hebben. 
Ter  saecke  comende,  soo  segge  daertegen,  wat  behoeft  men  d'inlantsche 
negotianten  met  gewelt  te  weren,  dewyle  aireede  van  Hitto,  Louwe  ende  Cam- 
bello geweert  sijn?  Waertoe  vjolente  remedien  gebruyct,  als  men  sachte  heeft; 
ende  soo  geen  sachte  connen  helpen,  waerom  geen  v)-olente  gebru\ct  alsser 
geen  middelexpedienten  zijn?  Het  is,  Godt  loff,  van  alles  te  vinden.  Eenige 
extraordinarie  can  ick  niet  naerlaten  voor  te  stellen,  op  avontu)-r,  off  s;,-  thans 
off  morgen  dienstich  mochten  worden.  Belangende  degeene  die  noch  acces 


22  Auc.  1617.  263 

in  Mulucco  mogen  hebben,  dat  men  se  soo  tracterc,  dat  een  ander  jaer 
vandaen  blyven.  Is  men  voor  d'alteratie  der  Tarnatanen  beducht,  dat  men  dan 
dese  vremdelingen  in  zee  off  elders  uut  het  gesicht  der  Tarnatanen  ende 
Ambonesen  waerneme.  lek  verseecker  U.  E.  dat  dit  eens  gedaen  wort,  dat 
U.  E.  staet  geen  last  l_\-den  sal  ende  dat  de  gemelde  vremdelingen  wel  achter 
bhven  zullen,  gelijck  't  bIijckt,Amboina  ende  Bande  aireede  verlaten  hebben, 
't  Is  een  jaer  oft  twee  geleden,  dat  my  tot  Bantam  van  eenige  Javanen  voor 
eenvremde,  ongehoorde  mare  verhaeltwierde:  menmachnunaerdeMolucqen 
vaeren.  Daer  sijn  veele  joncqcn  van  Touban  ende  Brandon  geweest,  hebben 
goet  profijt  gedaen  ende  werden  wel  onthaelt.  Is  U.  E.  selffs  niet  kenlijck,  dat 
over  eenighe  jaeren  geen  joncqen  althoos  in  de  Molucqen  pleghen  te  comen? 
Waerom  sal  men  se  dan  nu  invoeren,  off  gedoghen  moeten?  Dat  die  van  de 
Molucqen  ende  Hitto,  Louwaen  de  Combello  niet  verplicht  en  zijn,  vreemde- 
lingen geen  acces  op  haer  landt  te  geven,  weet  ick  seer  wel,  hebbe  oock  nooyt 
gese\t  dat  men  haer  soude  vergen  de  vreemdelingen  te  weeren,  maer  w\- 
moeten  't  doen.  \\'\'  hebben  met  die  van  den  lande  gecontracteert,  dat  d'  in- 
lantsche  vreemdelingen  gehouden  souden  wesen  alle  de  naegelen,  nooten 
ende  foiye  aen  ons  te  leveren,  ende  dat  geene  van  de  plaetsen  souden  moger. 
vervoeren.  Nu  uut  cracht  van  'tgemelde  contract  d' inlantsche  vreemdelingen 
sulcx  aengese\t  zijnde,  gelijck  jaerlicx  gedaen  is,  ende  syluyden  teghen  soo 
gherechtigen  ordonnantie  de  naegelen,  nooten  ende  foelie  steehvijs  vervoe- 
rende, wat  onrecht  (ben  ick  genootsaeckt  d'  E.  heer  generael  te  vragen) 
wortter  dan  gedaen,  als  men  alsulcke  goederen  prijs  maect?  wat  worteronbe- 
hoorlicx  geattenteert,  als  men  alsulcke  lieden  van  daer  weert?  Doen  den 
gouverneur  Blocqmartens  in  desen  gevalle  seeckere  nagelen  op  Hitto  prijs 
maecte,  liet  capiteyn  Hitto  datelijck  daertegen  den  voorcoop  van  alle  nootlick- 
heden  aen  d'onsen  op  de  marckt  verbieden,  off  deed  de  merckt  schorten, 
maer  wat  recht  had  capitexn  Hitto  daertoe?  Het  was  een  stoute  insolentie, 
daermede  h\-  v\oleerden  'tcontract  met  U.  E.  gecomitteerden  gemaeckt,  dat 
met  geen  soetichej-t  genesen  worden  sal.  Doen  w\-  ende  s\',  namentlijck  de 
Tarnatanen  ende  Ambonesen,  genoech  met  den  vyant  te  doen  hadden,  wierden 
s\-  door  den  noot,  maer  niet  uyt  liefde,  in  dwang  en  devo\r  gehouden.  Nu 
sy  geen  v}"andt  meer  en  vreesen,  dertel  en  weelich  zijn,  sal  men  haergedoogen 
sulcx  tegen  ons  te  plegen?  Sullen  wy  tot  een  danck  aannemen,  dat  men  ons 
gelijck  een  roede  in  't  viere  werpe?  Voorwaer  ick  hope,  dat  het  Godt  noch  de 
Nederlantse  couragie  niet  sal  gedogen.  Soo  'tm\-  te  lastich  viel,  tegelijck 
offensiven  oorloch  tegen  de  Spaignaerden  ende  Portugese  te  voeren,  d' En- 
gelse, Francen,  alle  Europische  natiën  ende  alle  inlantsche  handelaeren  van  de 
Molucqen,  Amboina  ende  Banda  te  weeren  ende  dan  noch  de  Tarnatanen, 
Ambonesen  ende  Bandanesen  in  dwang  ende  devoir  te  houden,  soo  soude 


264  22  AUG.  1617. 

in  desen  gevalle  (segge  ick)  mijn  gemoet  alsoo  niet  beswaren,  dat  interim  selffs 
consimieeren  van  dit  ende  dat  waer  te  nemen  en  besorgen,  't  geheele  landt 
met  onnutte  forten  te  besetten,  terw}le  ondertusschen  Engelse  ende  andre 
inlantse  vreemdelingen  met  de  profyten  doorgingen,  maer  sonde  veel  onnutte 
laten  opbreken,  veel  volck  lichten,  ende  alle  de  voormeenste  plaetsen  alsoo 
voorsien  ende  besetten,  dat  een  goede  belegeringe  harderen  eenden,  voerende 
aldaer  niet  dan  diffensiven  oorloch,  ten  ej'nden  de  Spaingarden  alsdan  uut 
souden  mogen  comen.  Dit  doende,  zoud  men  met  de  voorneemste  macht  op 
den  vj-andt  op  een  ander  candt  groote  advantagie  connen  haelen  ende  met  het 
geit,  dat  nu  aen  onnutte  garnisoenen  betaelt  wort,  groote  retoeren  naer  't 
patria  mogen  senden  omme  van  daer  nieuwe  force  te  becomen,  terw_\le  op 
d'ander  zyde  door  de  Spangiarden  de  vremdelingen  van  de Molucqen,  Hitte, 
Loua  ende  Cambello  geweert  wierden  ende  de  Tarnatancn  ende  Ambonnesen 
onderrecht  ende  geleert  wierden,  hoe s}-haer 't  onswaerts  behoorden  teliouden. 
Ick  verseeckere  U.  E.,  soo  den  vyandt  voor  een  tijdt  ontrent  Bantam  aldus 
mede  plaetsc  gegeven  wierde,  dat  den  pangoran  van  Banthem  mede  wel  een 
ander  man  soude  worden,  want  de  conditie  van  dese  natie  is  geheel  andere 
dan  die  van  Europa.  De  sp\se,  die  het  eene  dier  voedct,  doot  het  ander.  Soo 
my  tegenwerpen  wierd,  dat  d' Engelsen  door  geen  vreese  van  Spagnaerden 
van  de  Molucquen,  Amboina  ende  Banda  souden  bKven,  dit  en  laet  m\-oeck 
niet  voorstaen,  doch  wat  heeft  men  anders  te  doen,  seg  ick  daerop,  daneenige 
schepen  daertegen  te  houden  ende  hun  met  gewelt  aen  te  tasten,  gelijck  nu 
in  Banda  gedaen  is?  Ick  bidde  de  heeren,  dat  de  consideratie  by  verstandige 
macli  overwogen  worden,  ende  maeckt  dat  het  beste  geëxecuteert  wort,  alsoo 
het  meer  dan  tijt  is  ende  anders  nimmermeer  wel  sal  gaen.  W)-  moeten  alles 
selffs  met  macht  ende  gewelt,  daer  'tverej'scht  wort,  in  dwange  houden,  ofte 
d'een  met  d'ander  dwingen.  Hoe  connen  w)-  'talles  waernemenPseggen  eeni- 
ghe.  Andre  dunckt  het  noch  veel  vremder,  dat  men  den  vyandt  piaets  maecken 
zoude.  Sy  willen  datelijek  (gelijck  het  goede  bloedt)  tot  de  wonde  u)-t,sonder 
te  considereren  dat  het  accident  allenskens  van  d' andre  leden  (de  rationale 
cracht  in  'tlichaem  behoudende)  genesen  can  worden.  Dit  bekenne  ick  de 
heeren,  dat,  se  men  de  vreemdelingen  van  Amboina,  Banda  en  Molucqen 
weert,  dat  w}-  d'inwoonders  dan  van  alle  noetlickheden  moeten  voorsien 
off  dat  hun  met  recht  over  ons  souden  mogen  beclagen.  Omme  hierinne  te 
voorsien,  is  't  dat  w)-  't  verleden  jaer  diverse  persoenen  vr)he\"t  gegeven  ende 
hun  toestonden  met  allerle)-  vyvres  naer  Amboina  en  Banda  te  vaeren.  Doch 
alsoo  de  hoeffden,  met  den  aracq,  die  brengen,  wat  moe)ten  aengedaen 
hebben,  wenschen  veele  dat  men  se  niet  weder  laet  keeren,  sonder  de  saecke 
behoorlijck  in  te  sien. 

T'  entyde  is  het  schip  d'  Eendracht  achter  Java  om  in  Amboina  aenge- 


Ar 


loi: 


265 


15. 
Reis  van 
do  Een- 
dracht. 


16. 
Vana. 


comen,  want  hier  nu  vcele  nootlijckheden  moeten  derven  die  men  iniiewarts 
wel  hadde  mogen  missen,  ende  sonde  U.  E.  van  't  geit  oock  goede  retoeren 
geworden  connen,  daer  't  nu  goede  partye  misbruyckt  ende  aen  soldaten  be- 
taelt  wort.  Wy  hadden  onse  gissinge  al  vr)-  wat  op  de  hope  van  d'  Eendracht 
gemacct,  hebbende  alle  de  plaetsen  van  gants  Indien  alsoo  voorsien,  dat  elck 
hem  genouchsaem  cost  behelpen  ende  de  noot  b\-  ons  gehouden,  meenende 
de  naeste  te  sijn  om  secours  van  't  patria  te  becomen,  welck  nu  gemist  is, 
want  de  heeren  hebben  thien  kisten  geldts  van  ó!  Eendracht  verdeylt,  te 
weten  2  voor  de  Moluquen,  een  voor  Amboina,  drie  voor  Banda  ende  de  res- 
terende vier  ons  toegesonden.  Tegenwoordelijck  hebben  wj-  hier  niet  meer 
dan  vier  kisten  gelts  b\-  de  cassa.  Watter  van  noode  is  tot  incoop  van  de  ge- 
e}'schtc  peper,  de  sack  drie  realen  geldende,  gelijck  s)-  nu  doet,  can  licht  ge- 
reeckent  worden.  Soo  wy  geen  ander  secours  becomen,  soude  dit  U.  E.  wel 
veel  hondertdu}-senden  connen  schaden  ende  naermaels  noch  meer,  b\aldien 
het  wederom  gebeurt ;  derhave  gelieven  de  heeren  daerinne  te  voorsien.  Men 
se\-t  dat  het  een  opgeset  werck  van  den  schipper  van  d'  Eendraeht  is,  ende 
niet  by  geval  toegecomen  wesen  soude.  Godt  geve  dat  de  heeren  geen  intrest 
daerby  comen  te  l\den.  Dit  schip  ontrent  800  a  1000  m)ien  van  de  Caep  tot 
op  26  a  28  graden  geloopen  wesende,  heeft  daer  veel  eylanden  gerescontreert, 
maer  geen  volck  vernomen. 

Met  de  m}ne  van  dato  22  October  1615  hebbe  U.  E.  veradverteert,  dat  het 
weste)-nde  van  Java  niet  dan  een  scherpen  hoeck  en  is,  niet  zuvdelijck  noch 
niet  noordelijck  dan  op  6j  graden  zujderbreete  liggende,  alsoock  hoe  de 
coers  van  de  west  comende  gestelt  dient,  opdat  de  schepen  bencdenwints 
niet  vervallen,  waertoe  ni}"  gedraege. 

De  schepen  Enckhiiysen,  't  Hart,  de  Troinvc  ende  't  Wapen  van  Zeelandt s\)n 
in  't  NAV.  mouson  bezuyden  de  straete  Sunda  op  Bal)-  ende  op  de  zujtcuste 
van  Java  vervallen  geweest.  Eenige  hebben  niet  alleen  groote  moe\ten  gehadt 
om  de  straet  Sunda  weder  te  bese}len,  maer  sijn  oock  in  groot  perjxkel  ge- 
weest, insonderheyt  't  Wapenvan  Zeelandt.  De  schepen  't  Wapen  van  Amster- 
dam, Walcheren,  Vlissingcu,  den  Engel  in  't  S.  O.  mouson  b}'noorden  de 
straet  Sunda  op  de  custe  van  Sumatra  vervallende  wesende,  brachten  wel 
vijff  maenden  door  eer  de  straet  bese\lden,  gelijck  andre  mede  gebeurt,  ende 
U.E.  voor  desen  oock  gheadv)'seert  is. 

Met  goede  redenen  sijn  de  heeren  van  Zeelandt  voor  de  provisie  van  't 
Wapenvan  Zeelandthzioxz\\i^z\\z^sX.,Aoz\\  haerE.enhadden'tnietghemcent 
gelijck  'tgegaen  is,  want  men  heeft  in  dat  schip  alsulckenhu)-s  gehouden,  dat 
alle  de  wijn,  tot  Bantham  comende,  op  6  leggers  naer  geconsumeert  was,  ende 
dat  de  gemeene  bootsgesellen  in  generaele  vergaderinge  naer  't  gebet,  doen 
't  schip  achter  Java  op  de  dippen  stiet,  schipper,  stuerlieden  ende  officieren 


266  -112  AvG.  1617. 

wel  sat  waren.  De  schipper  ende  .stuirman  deden  haerseggen  datsyhetdrincken 
souden  laeten  ende  beter  op  haer  offitie  passen,  off  dat  se  hun  in  de  boe\en 
souden  setten  ende  geboe)t  tot  Bantam  brengen.  D'oolye,  gelijck  mede  groote 
menichte  speek  ende  vle)'s,  was  oock  meest  gheconsumeert,  soodat  den 
schipper,  naer  't  schijnt,  het  overgeven  heeft  voorcomen  willen.  De  opper- 
coopman  was  in  Verhagensba)-  verdroncken.  Hoe  daer  geloopen  zijn  om 
appelboomkens  binnen  door  te  soecken,  is  oock  wel  om  begrypen  ;  dan  dat 
en  heeft  hun  niet  willen  gelucken.  Door  dese  schipper  sijn  wy  mede  geabuseert 
geworden,  want  hebben  hem  op  den  Szvartai  Leeuw  om  beters  wille  ende 
seeckre  reedenen  over  doen  gaen ;  dan  't  soude  mede  wel  qualijck  connen 
gelucken. 

Wat  voordeel  met  speek,  vle_\'s  ende  ool\-e  gedaen  can  worden,  is  in  nevens- 
gaende  copie  verhaelt.  Bidden  U.  E.  andermael  ernstelijck,  dat  soo  groote 
quantiteyt  gesonden  worde  als  mogelijck  is,  want  al  't  gene  voor  de  forten 
comt,  dubbelde  waerd)"e  off  dubbelt  geldt  verstrecken  sal;  doch  d'  ooh'emoet 
toegesonden  worden  dat  se  gelijk  voor  dese  niet  en  lecke,  off 't  is  beter  dat 
men  se  naerlate. 

Alsoo  niet  onbehoorlijck  van  Gerrit  F"redricxsenDru\ff  vernomen  hebben, 
is  denselven  naer  Patana  gesonden  tot  verlossingh  van  den  oppercoopman 
Hendricq  Janssen. 

Den  26  October  1616  heeft  't  jacht  d'  Orangichooin  den  Sivartcn  Beer,  van 
de  Custe  comende,  aen  Cabo  de  Bona  Esperance  gerescontreert.  Godt  geve, 
dat  costi  met  alle  d'  andre  schepen  behouden  mogen  wesen  gearriveert.  Door 
ditto  jacht  hebben  wy  verstaen  hoe  5  dagen  naerdat  den  IViUenBci'rvan't 
e)dandt  Mauritius  vertrocken  was,  van  Goa  arryveerden  twee  Portugesche 
scheepkens,  )'eder  van  ontrent  70  lasten  groot,  te  weten  aen  de  Westz\-de.  Sy 
creghen  twee  van  ons  volck  gevangen,  maer  alsoo  deselve  met  behendicheyt 
twee  van  haer  wachters,  die  in  't  getal  van  drie  met  hun  waeren  gegaen  om 
verekens  te  vangen,  ombrachten,  sijn  s}'  't  weder  ontloopen.  Dese  scheepkens 
hadden  op  elck  ontrent  80  soldaeten  off  mannen,  waren  geladen  met  calck 
ende  steen,  sijnde  expresselijck  van  Goa  gesonden  omme  een  fort  aen  Santé 
Lucia  op  'tMadagascar  te  timmeren,  waertoe  medebrachten  dezoone  van  den 
coninck  aldaer,  die  over  eenige  jaeren  genomen  ende  naer  Goa  gevoert  hadden, 
wesende  alsnu  na  haer  genoegen  ghenouchsaem  geinstruweert  ende  gepor- 
tugaliseert.  Off  s}-  dit  om  de  copermyne  ofte  om  U.  E.  schepen  affbreuck  te 
doen  voornemen,  wete  niet;  dan  de  heeren  dienen  haer  schepen,  zooder  per 
avontuire  eenige  genootsaeckt  wierden  de  plaetse  aen  te  doen,  daervan  te 
adverteren  omme  ongeluck  te  verhoeden.  B\-  de  N.W.  reede  was  noch  een 
we)-nich  peper  leggende,  welck  s)-  gelicht  hebben. 

De  Hollantse  daelders  mogen  b}-  de  Chinese  haer waerdyeqaulijck gelden; 


22  Avo.  lol7.  267 

ick  aclite  dat  best  wesen  sal,  dat  b_\-  gebreck  van  realen  goede  part_\c  silvcr 
van  de  fijnste,  als  realen,  in  cleene  schu\tgens  (gelijck  de  Chj-nese  haer  gout 
gieten,  wegende  ^  pont)  gegoten  ende  gesonden  worden  omme  aen  de  Chy- 
nesen  te  verhandelen,  want  sylieden  tot  Bantam  het  Japanse  silver  alsoo  her- 
gieten  ende  in  dier  voegen  in  China  gangbaer  is.  Het  silver  welck  de  Span- 
giarden  van  Nova  Spaignen  in  Maniha  brengen,  is  mede  meest  alle  in  platen. 
Derhalve  en  behoeft  hetgene  men  aen  de  Ch\nesen  heeft  te  verhandelen, 
juyst  geen  realen  van  achten  te  sijn. 

De  rosenobels  mogen  in  Amboina  4  ende  altemet  4^  realen  gelden,  dan 
sijn  niet  seergetrocken,  want  niet  dan  om  te  doen  verwercken  gecocht  worden. 
Daeromme  en  dient  voor  dese  quartieren  niet  meer  dan  jaerlijcks  ontrent 
löOO  stucx  gesonden,  doch  goede  partye  gout  sal  voor  de  Custe  veel  dienstiger 
wesen  dan  realen,  gelijck  voor  desen  hebben  geadvyseert  ende  de  heercn  aen 
de  monsters,  met  den  Sw(irh-ii  Beer  gesonden,  vernomen  sullen  hebben. 

Alsoo  de  Chynesen  dit  jaer  tot  Bantam  seer  weinich  rouwe  zyde  en  noch 
min  goede  z)'de  lakens  hebben  gebracht,  sijn  ons  eenighe  tanden  overgebleven. 
Het  goede  sandelhout  is  part)-e  tegens  25  realen  't  picol  vercocht;  dan  daer 
is  dit  jaer  groote  menichte  quaet  hout  onder  gheweest,  welck  sijn  cracht  ende 
reuck  gantsch  verlooren  hadde  ende  de  part}'e  slecht  gemaect  heeft. 

Alsoo  de  gesonden  boecken,  nacr  't  schijnt,  winterdaechs  gebonden  ende 
daerover  niet  behoorlijck  gcdroocht  gepackt  zijn,  sijn  se  meest  alle  bedurven 
ter  handt  gecomen.  De  bevindinge  ende  begeerte  van  andre  coopmanschap- 
pen  sullen  de  heeren  te  zijnertijdt  mede  vernemen. 

Totdat  naerder  off  andre  ordre  becomen,  en  sullen  U.  E.  jaerlicx  niet 
meer  dan  1,  2  a  3000  realen  aen  porcelejn  gesonden  worden.  \V\- hebben 
tot  Bantam  noch  een  part)"e,  doch  sullen  se  eerlangh,  soo  w\-  begeeren,  met 
cent  per  cent  advance  wel  weder  vercoopen  connen.  De  heeren  behoeven  met 
de  porcele\nen  niet  verleghen  te  wesen,  want  daer  en  sal  vooreerst  geen 
quantite\t  overcomen  ende  soo  noch  eenighe  van  die  aldergrootste  schotelen 
over  hebben,  sy  connen  met  avance  in  Arabien  en  Suratten  vercocht  worden. 

Dat  de  porceleynen  onordentlijck  van  Bantam  gescheept  ende  in  de  prau- 
wen  gebroocken  souden  worden,  daervan  behoorde  U.  E.  onder  correctie 
de  hooffden  van  de  schepen  die  sulcke  overbrengen  met  het  cognossement, 
welck  de  heeren  telcken  re\"s  toegesonden  wort,  aen  te  spreecken,  anders  en 
sal  der  nimmermeer  op  gepast  worden.  Hetwaere  eenige  grooten  d' eere  te 
na,  om  daerop  te  letten,  ende  de  cleenen  drincken  liever  een  croesken.  Tot 
Bantam  wort  niemant  gedwongen  een  valsch  cognossement  te  tekenen,  maer 
dat  veel  lieden  't  selvighe  doen  sonder  op  hunne  ontfanck  behoorlijck  te 
passen,  connen  de  heeren  sien  aen  de  groote  menichte  van  porceleynen  die 
in  de  boecken  van  Banthem  overschieten,  en  dit  comt  by,  dat  als  men  de 


268  22  AuG.  lol 7. 

porceleynen  coopt  ende  ontfanckt,  tegen  de  gebroocken  schotels,  die  onder 
de  gebonden  bossen  loepen,  alsdan  soo  groeten  tarra  ontvangen  als  naer 
den  tijt  geaccordeert  wort,  off  naerdatter  veel  gebroocken  goet  onderloopt; 
ende  daernaer  de  porcele)nen  gescheept  wordende,  is  het  eenigheals  vooren 
niet  alleen  te  veel  moe}-te  omme  waer  te  nemen  dat  se  in  de  prauwen, 
schii)ten  ende  't  sclieep  wel  gehandelt  worden,  maer  selffs  te  veel  werck 
omme  te  letten,  dat  hun  geen  gebroocken  goet  voor  heel  worde  gereeckent. 

Den  vercoop  van  d'  indigo  is  ons  lieff;  sullen  versorgen,  datU.  E.  jaerlicx 
soo  't  mogelijck  is  9  a  10  hondert  fardelen  van  de  beste  indigo  gesonden 
worde.  Dagelicx  sijn  goede  partye  van  de  Cust  verwachtende. 

Om  jaerlicx  10  a  1200  picol  fijne  rouwe  z)-de  te  becomen,  sullen  mede 
onse  beste  doen.  't  Ware  al  in  't  varen  geweest,  hadde  't  aen  goedt  niet  ge- 
broocken, docli  de  alderbeste  en  can  niet  wel  om  160  a  170  realen  't  picol 
becomen  worden.  Nu  en  moeter  niet  alleenc  goedt  wesen  om  alsulcken 
quantite)t  te  becomen,  maer  de  snaeren  moeten  oock  anders  gestelt  worden. 
Tot  desen  eynde  is  't,  dat  den  Szvartcn  Lecmv  met  het  capitael  van  Jappan 
naer  Cochin  China  gedcstineert  hebben,  't  Succes  sullen  te  zyner  tijdt  ver- 
nemen. 

Voor  't  capitael  en  cargason  met  d'  Eendracht,  't  JVapen  van  Zcclant  ende 
d'  Orangieboovi  gesonden,  sijn  de  heeren  gecrediteert  als  per  nevensgaende 
copie  van  de  reeckeninge  blijckt. 

De  twee  a  drie  schepen  welck  de  heeren  van  meeninge  waeren  dat  jaer 
noch  met  goede  partye  contanten  herwarts  te  senden,  sijn  wy  dagelicx  met 
groüte  devotie  verwachtende.  Daer  sal  met  clck  schip  veel  geldt  moeten  co- 
men,  of  't  sal  hier  weder  het  oude  duentgen  worden;  doch  alsoo  ick  vertrouwe, 
dat  U.  E.  dien  somer  de  gesonden  vijff  schepen,  namentlijck  den  Groenen 
Lecmv,  Witten  Beer,  Mauritius,  Rotterdam  ende  den  Dolpltijn  meteen  onver- 
wacht redelijck  retour  behouden  overgecregen  sullen  hebben,  soo  lioope 
oock  dat  meerder  schepen  ende  meerder  geldt  gesonden  sal  wesen  dan  te 
vooren  vernomen  hadden,  welck  Godt  geve,  want  't  en  sal  in  dien  gevalle 
aen  geen  retoeren  gebreecken. 

Hans  Paviot  off  andre  Nederlanders  meer,  met  de  Francen  comende,  sullen 
gelicht  ende  gestraft  worden.  De  perfecte  monsterrollen  van  de  schepen  West- 
Vrieslant&nA^  d'  Eendrae/it  zuWen  U.  E.,  hoope  ick,  met  deselvige  geworden. 
D'  andre  van  de  Trouivc  wort  door  heer  Carpentier  gesonden. 

Philips  Titzner  van  Straetsburgh  sal  volgens  U.  E.  ordre  teruggc  ontboden 
ende  per  costi  gelicentieert  worden.  Wat  van  de  30  bhaer  nagelen  sx,  door  den 
coninck  van  Tarnaten  Sijn  Excellentie  ende  generael  Both  vereert,  den  direc- 
teur Hans  de  Hase  heeft  daervan  volcomen  kennisse,  gelijck  oock  van  der 
Dussen,  waeraen  my  referere. 


22  AuG.  1617.  260 

17.  Alsoo  den  lOJuly  passato  tusschen  onse  endede  bottelier  van  de  Engelse  op 

Moedwil    (jg  merckt  seeckere  questie  geresen  was  over  't  coopen  van  visch,  gelijck  voor 
der  En-  ,7  •     i  i  j- 

geUcheu.   dien  tijt  oock  meermacls  gebeurt  was,  soo  is  daarover  een  toeloop  van  diverse 

Duj-tse  ende  Engelse  geschiet,  ende  metten  anderen  handtgemeen  geraecken- 
de,  hebben  de  Engelse,  behalve  de  Japanders  in  hunne  dienst  wesende,  ontrent 
20  a  25  Bandaneese  die  sy  van  Banda  hebben  gebracht  te  hulpe  geroepen, 
waarover  in  't  gevecht  een  van  onse  swarten,  die  de  Compagnie  wel  12  jaren 
hadde  gedient,  't  hooft  affgeslagen  hebben.  Een  Japonder  met  een  ander  swart 
isseergequetst  geworden,  ende  [alsoo]  JacobClaesz.  deWael.ondercoopman, 
met  eenen  Lucas  Lambertsen,  tolck,  die  sonder  geweer  waren  wandelende, 
van  de  questie  niet  en  wisten,  gerescontreert  wierden,  sijn  s)-  be\de  door  last 
van  de  Engelse,  d'  eene  van  de  Bandenese  ende  d'  ander  van  dejaponders 
dootlijck  gequetst :  den  tolck  is  van  de  Bandanesen  met  8  wonden  voor  doot 
ter  aerden  geslagen,  ende  Jacob  Claesz.  deWael  den  arm  b>cans  affgehouwen, 
waervan  be_\de  naderhandt  gestorven  zijn,  gelijck  mede  een  Engelsman  die  in 
de  furie  gequetst  wiert.  Voor  dese  is  U.E.  dickmaels  geadv\seert  wat  insolentie 
hier  ende  daer  door  d'Engelsen  gepleecht  is.  S)'  hebben  cortelingh  verscheyden 
reysen  soo  tot  Jacatra  als  tot  Bantam  questie  gesocht,  lopende  ons  volck,  die 
op  de  straet  bejegenen,  moetwillens  op  't  lijff,  Aen  de  pangoran  van  Bantam 
als  oock  aen  d'  Engelsen  hebben  recht  doen  versoecken,  dan  daer  en  is  niet 
op  gevolcht.  Derhalven  soo  daerin  niet  voorsien  wort,  is  te  beduchten  dat 
thans  off  morgen  wel  een  groot  quaet  ontstaen  soud  mogen,  gelijck  nu  oock 
geschapen  stont,  soo  d'  Engelsen  niet  geretireert  waren  geweest  doend'  onse 
met  geweer  op  de  been  geraeckten.  Op  dit  pas  ben  ick  tot  Jacatra  geweest, 
ende  eer  d'  Engelse  tot  Jacatra  van  de  questie  tot  Bantam  gepasseert  tj'dinge 
costen  hebben,  hadden  s)-  van  haer  schepen,  by  nacht,  groffgeschut  aen  landt 
gebrocht,  soodat  het  b)cans  schijnt  een  gemaect  werck  geweest  te  sijn.  Daer- 
naer  de  t\dinge  becomende,  hebben  noch  meer  groffgeschut  gelandt,  het- 
selvige  tegens  ons  geplandt,  schootvr)'  batteryen  gemaect,  haer  schut  met 
scherp  gelaeden,  ende  continuelijck  brandende  lont  daerbj"  gehouden,  sonder 
dat  wy  ons  in  't  minste  gerept  off  haer  o)-t  gedrej'cht  hebben. 

Tot  Bantam  hebben  sy  dit  mede  2  a  3  mael  gedaen,  ende  't  wort  hun  ten 
goede  gehouden,  omdat  men  seyt,  dat  se  sot  sijn  ende  weynich  geacht  worden. 
Hierdoor  hebben  s}-  dese  advantagie,  maer,  soo  wy  sulcx  eens  begosten,  het 
geheele  landt  soude  wel  in  roeren  geraecken.  Watter  ten  leste  noch  u)t 
spruyten  wil,  sal  den  tijt  leeren.  Ick  bidde  U.  E.,  stelt  ordre  dat  hierinne  voor- 
sien mach  worden,  want  haer  insolentie,  vilipendentie  ende  den  hinder  die  ons 
aendoen,  is  niet  Ij-delijck,  ende  de  Compagnie  oock  veel  schadelijcker  dan  den 
macht  van  alle  U.  E.  v)anden.  Omdat  men  hun  een  tijt  lanck  veele  te  goede 
heeft  gehouden,  sijn  s}-  soo  insolent  alsoff  haer  slaven  waren,  ja  maecken 't 


270  22  AuG.  1617. 

de  luyden  oock  wijs,  waerdoor  de  herten  van  veel  priiiceii  (confus  sijiide)  van 
ons  trecken. 

Voor  desen  hebben  U.  E.  geadv\-seert,  hoe  den  pangoran  tot  Bantam  alle 
onse  schuldenaers  geaprehendeert  hadde  onime  ons,  soo  gese)t  vvierde,  te 
doen  betalen.  H)'  heeft  se  weder  gerelascheert,  sonder  datter  yets  op  gevolcht 
is  dan  dat  sijn  naeste  raet  aen  eenige  geit  op  woeker  a  60  percento  'sjaers 
gegeven  hebbende,  daernaer  haer  hu\-se,  vrouwen  ende  kinderen  naer  sich 
gecomen  heeft,  latende  ons  toekijcken. 

B)-  dese  gaet  wederomme  copie  van  de  generaele  reeckening,  te  weten  van 
't  geene  op  de  jonckste  balance  gevolcht  is,  waerinne  de  heeren  connen  sien 
hoe  den  sin'veren  staet  van  alle  d'effecken,  coopmanschappen,  contante  pen- 
ningen ende  uj'tstaende  schulden  beloopt. 
18.  De  commandeur  Lam  met  10  schepen  op  primo  September  1616  van  de  Mo- 

Scheeps-    luqen  na  Manilha  vertrocken  wesende,  is  primo  October  aen  'tevlandt  Pavev 

strijd  voor  l  j  j 

Manilla,  voor  Porto  de  Hilla  Hilla  gearriveert  ter  plaetse  daer  de  heer  gouverneur 
Reael  voor  desen  is  geweest.  De  Spagnaerden  hadden  op  desen  hoeck  een 
fort  gemaect,  ende  alsoo  daerop  van  de  vloote  een  vliegent  assaut  gedaen  is 
omme  partve  beesten  te  becomen,  sijn  d'  onse  van  de  v)-andt  gestut  ende  met 
verliesvan  13  a  14  mannen  weder  vertrocken.  Daernaer  is  de  vloote  op  28 
October  in  de  Baj-e  van  Manilha  wel  gearriveert,  vindende  des  v}-antsarmade 
in  Cabita  opgele\t,  daer  d'  onsen  niet  b\-  conden  comen.  Seeckere  t)"dinge 
verstaende,  hoe  den  vyant  op  haer  compste  met  seer  grooten  diligentie  aen- 
vinck  (jae,  alsoo  dat  de  geestelijck  niet  vry  was)  haer  schepen  toe  te  maken 
ende  dat  voorseker  uutcomen  zoude,  heeft  den  commandeur  Lam  met  den 
raedt  geresolveert,  de  Spagnarts  te  verwachten,  ende  daerover  alle  de  schepen 
by  hem  gehouden  (hoewel  expresse  ordre  had  op  sijn  arryvement  advies  naer 
de  Molucquen  te  senden)  tot  den  1 V  Februar\-  passato,  als  wanneer  't  schip 
]Valchcren  naer  den  Molucqen  gesonden  is  met  adv\-se,  hoe  tot  dien  dach  niet 
een  seyl  gesien,  noch  vernomen  hadden  ;  item  dat  den  v)-andt  hem  vaerdich 
maeckte  om  uyt  te  comen  ende  d'  onse  geresolveert  waren  hem  te  verwach- 
ten ;  dat  in  Juhe  passato  2  schepen  naer  Mexico  waren  vertrocken,  20  October 
twee  schepen  van  Mallacca  in  Manilha  waren  gearr)-veert,  dat  even  voor  de 
compste  van  d' onse  aen  't  ejlandt  Ilecus  (wesende  ontrent  25  m}len  van 
Manilha)  aengecomen  was  welck  wy  U.  E.  voor  desen  geadvj-seert  hebben 
in  Japon  vervallen  te  wesen  ende  sijn  compagnon  aldaer  verlooren  hadde 
(heeft  medegebracht,  naer  gesej-t  wort,  400  mannen  ende  300.000  realen)  ende 
dat  in  onse  vloote  veel  siecken  waren  ende  tot  dien  tijt  40  a  50  mannen  ver- 
looren hadden. 

'sAnderdaechs  naer 't  vertreck  van  Walcheren,  wesende  12  February,  heb- 
ben sy  vier  fruytjoncqen  verovert  ende  daermede  't  volck  seer  ververst.  Den 


22  Ave.  1617.  271 

20"  Marti  is  de  vloote  lunt  de  ba\e  van  ManilhanaerWitterse\]andt  (gelegen 
10  a  12  mylen  by  noorden  de  have)  geloopen ;  van  hier  heeft  de  commandeur 
om  de  Xoort  naer  CaboTra\-lesgesonden,  ommedeCh\-nesen  waertenemen, 
de  schepen  den  Eolus,  den  Engel,  den  Roodcn  Lccmv  ende  Vlissingcn.  Den 
Eolus  is  daerna  by  de  vloote  aen  dit  eylant  met  twee  groote  joncqen,  volsyde 
geladen,  u edergekeert,  waervan  de  syde  in  den  Eolus  &n<\&  Der  f 'ït;- ge- 
scheept is. 

De  zes  schepen,  de  Nieuwe  ende  Oude  Zonne,  de  Nieuwe  ende  Oude  Mane, 
Der  Veer  ende  den  Eolus,  omtrent  gemelde  ejlandt  by  den  anderen  wesende, 
soo  is  den  v\andt  met  sijn  vloote  den  15  April  passato  in  't  gesichte  van  d' 
onse  gecomen,  ter\v\le  den  vice-commandeur  een  jonque  was  lossende,  die 
hy  achteraen  hadde,  waerover  ontrent  900  canasters  overgenomen  hebbende 
deselve  heeft  laeten  slippen.  Den  vyandt  was  sterck  7  galjoenen,  1  jacht  ende 

3  galleyen  met  eenige  scheepkens  ende  fregatten  tot  16  a  17  se\len.  Haer 
admirael  had  op  6  stucken  die  50  'S  yser  schoten,  ende  d'  andre  24  a  25  tf. 
D' ander  galjoenen  hadden  elck  40  a  50  stucken,  't  jacht  24,  alle  t' samen 
metalen  geschut,  schietende  24  a  25  'S  ysers. 

De  vloten  by  den  anderen  sijnde  hadden  den  loeff;  d' onsen  deden  haer 
best,  om  die  te  becomen  doch  alsoo  de  Spaensche  schepen  met  haer  halve 
ze>"len  beter  sexlden,  conden  de  loeff  niet  becomen,  maer  waren  hun  in  't 
wenden  ende  keeren  te  clouck.  Tegen  den  avont  sijn  aen  malcander  geraect, 
seer  geweldich  op  den  anderen  schietende,  sonder  dat  men  cost  bemercken 
wie  de  meeste  advantagie  off  schade  bequam.  Interim  aldus  vechtende  waren 
is  't  schip  den  Engel  van  de  Noort  naer  Witterse\landt  affgecomen  met  een 
Chynesche  joncke  vol  sijde  geladen.  Sylieden  meer  dan  20  seylen  siende  ende 
schieten  hoorende,  wilde  't  gemeene  volck  tot  versterckinge  van  d'onsen 
daernaer  toe,  maer  d'  oppercoopman  ende  schipper  lieten  sonder  eenighe 
noot  de  rijcke  joncke  dryven  en  deeden  de  cours  naer  Maleye  steevenen,  al- 
vvaer  den  2Jun\'  gearrsveert  zijn,  medebrengende  ontrent  6  a  700  pacqen 
ende  canasters  soo  zyde  als  andre  Ch\-nese  waren,  die  hem  den  commandeur 
Lam  uyt  een  fru\tjoncq  hadde  doen  lichten.  D' oppercoopman  ende  schipper 
sijn  over  hare  misdaet  b}'  provisie  geaprehendeer. 

s' Anderdaechs,  wesende  16  April  ontrent  10  uj-ren  voor  den  middach 
sijn  beyde  voorsz.  vlooten  weder  aen  den  ander  gecomen  ende  dat  met  stilte, 
die  den  vyant  seer  voorderlijck  was.  Sy  hebben  datelijck  den  ander  geabor- 
deert,  ende  daer  is  ter  weders\-den  met  soo  grooten  courage  ende  cloeck- 
moedicheyt  gevochten,  dat  men  wonder  daervan  spreeckt.  't  Gevecht  heeft 

4  a  5  uyren  gedu\rt  ende  hebben  den  anderen  soo  ghetreft,  dat  den  v}-andt 
naer  d'eerste  furie  niet  meer  en  schoot  ende  niet  en  socht  dan  met  piecken, 
stocken  en  staven  van  boort  van  onze  schepen  te  comen,  leggende  haer  over- 


272  22  Auo.  1617. 

lopen,  gelijck  men  door  de  poorten  sach,  vol  dooden  ende 't  schut  sonder 
volck.  Den  commandeur  Lam  met  de  Nicinvc  Zonnc  tusschen  de  Spaensche 
admirael  ende  een  anker  Spaens  schip  wesende  is  alsoo  getreft,  dat  hy  (niet- 
tegenstaendedaerinne  gedaen  is,  wat  doenlijck  was)  seer  sub}'telijck  sonck,  en 
dat  eensdeels  door  advantagie  welck  de  Spaense  admirael  door  de  stilte  had- 
de,  want  alsoo  twee  galleyen  op  hem  pasten  ende  't  schut  van  d'  een  z\de  gelost 
was,  roe\den  de  galeyen  hem  om,  waerdoor  datelijck  de  andre  mede  ge- 
bru}-ckte.  In  't  schip  Der  Veer  den  brandt  geraeckende,  is  't  selvighe  geheel 
verbrant.  Den  Eolus  in  ]_\'  wesende,  hadde  twee  Spaensche  schepen  aen  boort, 
ende  naerdat  lange  met  grooten  couragie  hadden  gevochten,  is  hj-  met  een 
Spaens  schip  gesprongen,  hebbende  den  schipper,  soo  men  se)t,  geen  hoop 
meer  siende,  de  brandt  in  't  cru\t  gesteecken.  Den  commandeur  Lam  is  van 
de  Nieuwe  Sonne  met  eenich  volck  op  d'  Oude  Zoutte  gesalveert.  Van  't  schip 
Der  Veer  is  de  schipper  met  47  man  gebercht. 

Naer  't  verlies  van  dese  drie  scheepen  sijn  d'andre  drie  door  ordre  van  den 
commandeur  van  den  v\-andt  geweken,  doch  was  (als  voeren  is  gese\"t)  mede 
soo  mat,  dat  hun  niet  seer  en  sochten.  Twee  van  de  Spaensche  schepen  in 
sinckensnoot  wesende,  liepen  dwers  naer  de  waV;  d'andre  volchden  d'onsen 
tot  in  de  nacht,  maer  dat  in  sulcker  voeghe,  dat  se  hun  nieten  bese\lden,  hoe- 
wel de  helft  beter  bese\lt  waren.  Onse  schepen  geraeckten  's  nachts  van  den 
anderen.  De  twee  Mauen  sijn  ontrent  de  Calderes  weder  b}-  den  anderen  ge- 
comen  ende  den  7""  Juny  tesamen  geheel  doorschoten  ende  reddeloos  voor 
Maleye  gearr\"veert;  gisten,  dat  den  commandeur  Lam  met  d'  Oude  Sonne 
naer  Patana  is  gesejlt,  in  voegen  dat  den  vxant  door  al  te  grooten  couragie 
van  d'onse  als  s\-ne  lanckmoedige  voorsichtiche\t,  die  Godt  geve  dat  ons  eens 
mach  geworden,  meester  van  't  velt  gebleven  is ;  dan  het  is  voor  hem  een  seer 
bloedighe  victorie.  Men  gist  datter  van  d'onse  ontrent  280  mannen  gebleven 
sijn.  't  Getal  van  de  Spagnaerds  dooden  weet  men  als  noch  niet. 

't  Is  voorwaer  een  lastighe  saecke,  dat  men  4  a  5  maenden  den  v)andt  voor 
sijn  deure  ghewacht  hebbende,  de  vloote  daernaer  heeft  verde}lt  ende  de 
Spagnarts  soo  grooten  advantagie  gegeven.  Men  siet  hieraen,  hoe  de  Spaen- 
sche lanckmoedichheyt  te  dier  tijt  tegelijck  de  groote  couragie  ende  heerlijcke 
macht  van  d'onse  overwonnen  heeft,  Dan,  soo  't  Godt  gelieft,  dat  d'achteloos- 
he}t  in  Indien  onder  ons  wesende  hiermede  gedoot  s)%  sal  der  ongelijck 
meer  gewonnen  dan  verlooren  wesen,  jae,  soo  sal  't  voor  ons  de  grootste  vic- 
torie we.sen,  die  ooyt  gewonnen  hebben. 

Doen  de  slach  geschiede,  waren  soo  nu  soo  dan  door  d'  onse  verovert 
thien  Chjnese  joncqen,  7  geladen  met  frujten,  eenighe  s\de  cleeden  ende 
andersints  ende  3  vol  z)-de,  waervan  de  meeste  paert,  gelijck  vooren  is  ge- 
se)-t,  in  de  schepen  Der  Veer  ende  den  Eolus  geladen  was  ende  daermede 


22  AUG.  1617.  273 

gebleven  is.  De  goederen  b\-  voorgemelde  schepen  de  Maen  ende  den  Engel 
in  de  Molucquen  gebracht,  namentlijck  15  a  1600  packen  ende  canasters, 
worden  ghesext  waerdich  gestelt  te  sijn  15  a  1600.000  realen.  Godt  geve  dat 
se  U.  E.  moghen  gheworden  ende  dat  het  geen  Moluxse  calcutatie  sy.  Naer 
wat  marckt  de  reeckening  gemaeckt  is,  ofte  wat  quantiteyt  van  rouwe  syde, 
syde  laecken  ende  andersints  datter  is,  weeten  alsnoch  niet.  De  beste  rijcke 
joncqen  wierden  noch  gewacht  ende  sullen  (naer  gissinge)  de  schepen  den 
Rooden  Leeuw  ende  l^lissingen  geworden  sijn.  S\-  waeren  be)de  noch  om  de 
Noort  ende  hadden  ordre  den  20'"  April  weder  aen  Witterseylandt  tekeeren. 
Men  gist,  datse  naer  Japon  sullen  wesen  geseylt.  De  Heere  wil  hun  met  een 
rijcke  last  in  salvo  gele\-den. 

Alsnu  advjseert  de  heer  generaal,  dat  preciselijck  U. E.  ordre  tegen  d'En- 
gelsen  naercomen  sal  ende  daerop  aen  alle  hoofifden  van  fortten  ende  schepen 
commissie  gepasseert  heeft,  soodat  ick  hoope,  de  staedt  geen  meer  last  van 
d' Engelsen  hden  ende  sy  voortaen  wel  geweert  sullen  worden. 

19.  Van  de  vier  Engelsche  schepen,  die  't  jacht  't //«rrf/ verleden  jaer  aen  Cabo 
Engel-     (la  Bona  Esperance  rescontreerde  ende  vandaer  naer  Suratte  liepen,  sijn  den 

pen.  primo  stanti  twee  schepen  tot  Bantam  gearriveert,  geen  geldt  ende  we\nich 
cleeden  (naer  wy  verstaen)  medebrengende ;  seggende,  dat  van  Suratte  een 
schip  met  sijn  last  naer  Engelandt  hebben  gesonden  ende 't  vierde  naer  Atchijn, 
Tico  ende  Pryaman  gelopen  is.  Dese  schepen  sijn  oock  op  de  custe  van  Coro- 
mandel  geweest  ende  hebben  daer  bejegent  de  schepen  den  Gouden  Leeuiv, 
de  A^eptunus  ende  Der  Goes,  wesende  den  Gouden  Leeuw  thien  dagen  voor 
hun  vertreck  geladen  van  Maselipatnam  naer  Palecatte  vertrocken  omme 
vandaer  herwarts  te  comen  ;  de  Heer  wil  hun  in  salvo  gele)-den.  Ontrent  de 
Primeros  ofte  de  Comores  hebben  voorgemelde  vier  Engelsen  schepen  een 
Portugesche  caraque,  daermede  een  vice-ro\-  naer  Goa  was  varende,  geres- 
contreert  ende  deselvige  aengetast,  doch  alsoo  den  generael  van  d' Engelsen 
met  d'  eerste  schoot  dootgeschoten  wierde,  geraeckten  de  hooffden  van  d'  En- 
gelse oneens  ende  hielden  s\  off,  waerdoor  de  caraq,  naer  de  wal  loopende, 
gestrandt  is.  D'Engelse  seggen  'tmeeste  volck  gebleven  te  sijn  ende  dat  de 
vice-roj-  met  eenigh  volck  in  Goa  wel  gearryveert  is.  De  couragie  van  d'En- 
gelsen,  nae  ick  hoore,  is  in  dit  gevecht  seer  cleen  geweest;  waren  anders  licht 
meester  van  de  caraq  geworden.  Hoe  het  met  ons  volck  in  Suratte  is  gaende, 
connen  niet  séker  vernemen.  Eenige  seggen  dat  se  in  'tleven  ende  in  goede 
doene  zijn  ende  datter  een  assistent  brieven  van  ons  aen  boort  van  d' Engelse 
gebracht  heeft,  dan  sj-  en  comen  niet  te  voorschijn. 

20.  Met  onse  voorgaende  is  gesej-t,  hoe  d'  Engelse  van  den  pangoran  van 
srftó^lose    Bantham  vergunt  was,  de  drie  syden  van  een  viercante  plaetse  met  steenen 

te  Ban-     hu)se  te  bouwen,  ende  dat  dwers  t'  zeewart  van  ons.  Soo  de  twee  z}den  b\'- 


tam. 


18 


\ 


274  22  Auo.  1617. 

cans  gedaen,  ende  aen  de  derde  besich  waren,  is  hun  't  bouwen  wederom  ver- 
booden,  ende  dat  onder  't  pretext  dat  te  verde  op  de  straet,  die  tusschen  ons 
ende  d'  Engelsen  is  lopende,  gebout  hadden.  Doch  het  is  om  onsenthalve, 
soo  't  schijnt,  geschort,  want  naerdat  wj'  lang  genouch  tot  't  bouwen  waren 
geport  geweest,  gelijck  vooren  is  geseyt,  hebben  wij  ten  lesten  een  nieuwe 
plaetse  omme  te  mogen  bouwen  doen  versoeken,  dewyle  d'Engelsen  ons  het 
gesicht  ende  't  licht  benamen,  ofte,  soo  het  den  pangoran  gelieffde,  haer  werck 
te  doen  schorten:  dat  dan  geen  ander  plaets  begeerden.  Licentie,  gelijck 
vooren  is  geselt,  heeft  h)-  datelijck  niet  willen  geven,  maer  d'Engelse  't  bou- 
wen verboden.  Aldus  is  den  pangoran  d'een  met  d'  ander  quellende.  Het  is 
hem  maer  om  geldt  te  doen ;  doch  alsoo  ons  wel  connen  behelpen,  vinden 
wy  alsnoch  niet  geraden,  groote  oncosten  te  doen. 
23.  Vooren  is  gese\t,  hoe  van  Pouleway  b)'  d'Engelsen  op  Pouleron  gevaren 

Poeloe     ware  eenen  Christoffel  van  Lhaer,  assistent,  die  d'  Engelsen  binnen   haer 
Rnn.  «  >  s 

logie  waren  houdende,  ende  ons  gewe3-gert  hadden.  Desen  persoon  op  sijn 
versoeck  secretelijck  vr)'geleyde  toegese\t  hebbende,  is  daerop  naderhandt 
by  ons  wedergekeert,  pardon  versoeckende.  Hoe  Pouloron  ende  d'Engelse 
aldaar  wesende  te  vermeesteren  sijn,  heeft  hy  ons  vertoont,  endegaetb\"dese 
ontwerp,  hoe  aldaer  versterckt  sijn.  H}-  se}"t,  d'Engelse  seer  oneens  waren, 
ende  dat  de  gemene  man  geresolveert  waren,  d'  onsen  Pouleron  aantastende, 
niet  te  vechten. 

22.  Van  Mauritius  heeft  't  jacht  d'  Orangicboom  gebracht®  5.400  peper  ende 
Ladmg.    «g  167.039  ebbenhout.  Den  peper  ende  part}"e  van  't  ebbenhout  is  met  't  sel- 

vige  gaende.  U.  E.  sullen  ons  gelieven  voor  't  geheel  cargason  te  crediteeren. 
't  Resteerende  hout  sal  op  de  volgende  schepen  verdeelt  worden. 

\\'\'  hebben  U.  E.  gese\t,  dat  de  heeren  dit  jaer  een  treffelijck  rijck  retoer 
toesenden  souden.  Van  dese  opinie,  hoope  ende  vertrouwen  sijn  w\'  alsnoch, 
niettegenstaende  d'  opstaculen  die  ons  tot  Bantam  voorcomen ;  doch  off  't 
gebeurde  dat  de  schepen  (als  niet  verhope)  naer  dese  wat  lange  tardeeren, 
gelieve  U.  E.  evenwel  aen  de  retoeren  niet  te  twijffelen,  want  hoe  vast  de 
monopolie  tot  Bantam  oock  besloten  is,  sullen  s\'  per  lesten  tot  den  vercoop  wel 
moeten  resolveren.  Wat  getal  van  schepen  de  heeren  te  verwachten  hebben, 
can  alsnoch  niet  seecker  geseyt  worden. 

23.  Naer  't  schrijven  van  't  voorgaende  is  by  ons  gecomen  Guilliaume  de  Caen, 
Fransche   commies  generael  van  de  schepen  Moufmonvid ende  la  Margarietc,  van  Diepe 

u\tgevaren ,  verhalende,  hoe  Charles  de  Mees,  capte}-n  generael  van  de 
crijchsraedt,  hem  in  de  boej-en  geset  heeft  gehadt  ende  gedwongen  hem  voor 
hooft  te  erkennen,  niettegenstaende  hy  (naer  sijn  seggen)  soo  grooten  com- 
missie als  voorsz.  generael  is  hebbende.  Desen  comm\s  aldus  overheeft 
wesende  ende  siende,  gelijck  h_\-  sejt,  geen  raedt  omme  voor  syne  meesters 


22  AUG.  1617.  275 

eere  te  begaen,  maer  dat  alles  ter  contrarie  door  onverstandt  van  den  gene- 
rael  in  maleur  moet  gaen,  is  daerover  seer  instantlijck  versoukende  omme 
met  't  jacht  d'  Oxangiebooin  per  costi  te  mogen  keeren  ;  doch  alsoo  \\\  dit 
versoeck  voor  een  valsche  practica  ende  gants  suspect  sijn  houdende,  hebben 
hiertoe  niet  connen  resolveren,  maer  denselven  getraineert,  omme  te  sien 
off  hun  voornemen  naerder  souden  connen  ontdecken.  't  Is  wel  waer  dat  ge- 
durende de  geheele  reyse  gants  twistich  geweest  sijn,  maer  de  valshe\"t  van 
dit  volck  is  te  groot.  Behalve  't  voorgemelde  geschut  hebben  s\-  daernaer 
noch  andere  12  stucken  aen  den  pangoran  van  Bantam  vercocht,  gelijck 
mede  aen  d'  een  ende  d'  ander  goede  partye  cruyt,  hetwelcke  U.  E.  niet  vorder- 
lijck,  maer  den  pangoran  te  trotser  maecken  zal. 

Hiermede,  erntfeste,  wyse,  voorsienige,  zeer  discrete  heeren,  zullen  desen 
e\"ndigen.  Godt  geve  U.  E.  naer  hertelijcke  groetenisse  alles  goets. 

In  Jaccattra  adi  22"^"  Augusto  anno  1617. 

U.  E.  dienstwillege 

J.\N  PlETERSZ.  COEN. 


17.  —  1  SEPT.  1617.  —  K  102. 

(PER  D'  ORANOIEBOOM). 


Alsoo  de  nieuwe  peper  begint  uut  te  comen,  hebbe  ick  m\",  naer  't  sUu^ten 
van  onse  voorgaende,  weder  tot  Bantam  getransporteert,  omme  te  sien  wat 
ten  besten  daerinne  gedaen  dient.  Tot  Bantam  comende,  bevinde  dat  niet  al- 
leen d'oude  guyterje  met  den  peper  gepleecht  wort,  maer  alsoo  in  April  pas- 
sato  door  de  Chinesen  selfifs  goede  partye  peper,  die  na  China  hebben  gevoert, 
gecocht  is  a  S^,  4  ende  oock  5  realen  de  sack,  ende  dat  de  Francen  met  twee 
schepen  aengecomen  sijn,  soo  is  de  gemeene  man,  soowel  de  grooten  als 
cleene,  met  haren  peper  soo  costelijck,  dat  veele  niet  en  weeten  wat  e\schen 
willen  en  vooreerst  haeren  peper  niet  en  sullen  vercoopen.  Doen  de  peper  nu 
eerst  uutquam,  wierde  deselve  door  de  Chinesen  a  2.')  realen  de  10  sacken  ge- 
cocht, ende  door  't  we)nige  alsnu  bj'  ons  in  d'  Orangeboom  gescheept,  is  de- 
selvige  aireede  tot  35  realen  geresen.  Het  is  noch  te  vrouch  om  peper  te 
coopen  ;  doch  om  de  noodige  advj-sen  niet  langer  op  te  houden  hebben  ons 
wat  verhaesten  moeten  ende  soo  veele  in  't  jacht  niet  gescheept,  als  men 
anders  wel  soud  connen  doen,  't  welck  U.  E.  ten  besten  gelieve  te  nemen. 

Voor  desen  is  de  heeren  geadv)seert,  hoe  wy  verleden  tijts  uut  nootshalve 
tot  een  seeckren  prijs  groote  part\e  peper  op  leveringe  cochten  ende  veel  geit 
tevooren  gaven,  en  dat,  om  daermede  d' Engelsen  te  preverieren,  actie  te  be- 
comen  ende  de  monopoliers  daermede  te  dwingen,  gelijck  oock  geschiet  is. 
Alsnu  heeft  den  pangoran  over  eenige  dagen  in  publicq  doen  uutroepen  ende 
op  groote  pene  verboden,  dat  niemant  van  ons,  van  d'  Engelsen  noch  Francen 
eenlch  geit  op  levering  van  peper  neme,  noch  oock  geen  schuit  en  maecke. 
Aen  ons,  d' Engelsen  ende  Francen  is  oock  aengese_\"t,  dat  niemant  geit  noch 
goet  op  schuit  en  geven.  Men  seyt  ons,  dit  van  den  pangoran  gedaen  wort, 
omme  voor  te  comen  de  groote  moeyten,  die  voor  dese  daeruut  ontstaen  is. 
Aireede  sien  w)-,  dat  niemant  eenige  peper  aen  ons  vercoopen  derff  sonder 
licentie  van  den  sabandaer.  Watter  voorder  van  sy  en  volgen  wil,  sal  den  tijt 
leeren.  Vanwegen  den  pangoran  heeft  mij  den  sabandaer  voorgeslagen,  soo 
w_\"  peper  tot  redelijcken  prijs  begeeren  en  oock  bevrijt  willen  sijn  van  de  gu)- 
terye  der  Chinesen,  dat  ick  hem  last  geven  soude  te  coopen  't  gene  begeeren, 
totalsulcken  prijs  als  ons  aenstaet,  oft  gelijck  d' Engelsen  en  Francen  souden 
mogen  coopen.  H)'  sal  (se)t  h})  alle  den  peper  aenslaen  die  voorhanden  is, 
ende  ons  sooveel  leveren  als  begeeren.  Dit  voorslach  heeft  eenen  schoonen 


l  Skpt.  1617.  277 

schijn.  De  gemelden  sabandaer  is  halve  broeder  van  den  pangoran  gouver- 
neur; dan  h\-  heeft  \ve\nich  verstandt,  om  soo  groote  dingen  te  doen.  Naer 
't  vertreck  van  d'  Ordiigfbooiii  sullen  onderstan,  wat  van  saecke  s\-.  Doch  de 
somma  van  alles  is,  dat  \v\-,  goetcoop  peper  in  Bantam  begeerende,  eenige 
maenden  stille  sullen  moeten  sitten,  ofte,  willende  d' Engelsen  ende  Francen 
hinderen  ende  haest  peper  becomen,  neffens  hun  diere  sullen  moeten  coopen. 

lek  ben  van  meninge  ende  hoope,  de  heeren  dit  jaer  toe  te  senden  7  of  8 
schepen  met  een  rijcke  last.  De  Heere  laet  se  U.  E.  geworden.  Daer  is  om  en 
t'  om  soo  goede  ordre  gestelt,  dat  ick  hoope  eerlange  met  de  nagelen  van  Am- 
boyna  ende  de  Mollucqen,  als  noten  ende  foelie  van  Banda,  ontrent  vier  vol- 
laden  schepen  te  becomen,  behalven  eenige  peper  van  Bantham,  waermede 
den  prijs  alhier  wel  connen  doen  dalen,  tens}-  dat  geraetsamer  vinden  den 
peper  alhier  hooch  te  doen  houden,  opdat  het  geit  van  d' Engelsen  ende 
Francen  in'et  verder  strecke. 

De  Francen  hebben  alrecde  22  stukken  geschutt  vercocht.  Sij  sijn  van 
meninge  haer  cleenste  schip  mede  te  vercoopen  off  verlaten  ende  met  hun 
groot  alleen  te  keeren.  Twijffelen,  of  hetselvige  volladen  can  worden. 

Den  25  stanti  is  hier  een  Engels  schip  aengecomen,  welck,  na  haer  seggen, 
in  compagnie  van  8  schepen  over  6  maenden  van  Engelandt  geseylt  is.  De 
6  souden  na  Suratten  geloopen  wesen  ende  van  't  achtste  was  h}"  maer  5 
dagen  versteecken  geweest.  S\'  houden  soo  secreet  wat  schepen  van  hier  b\- 
U.  E.  geariveert  ende  wederomme  vandaer  herwarts  aen  vertrockcn  sijn,  dat 
daervan  gants  geen  tijdinge  connen  becomen.  't  Is  verdrietich  dat  onse  sche- 
pen soo  qualick  se\-len  ende  dat  in  soo  langen  tijt  geen  t\-dinge  van  't  patria 
vernemen.  Ick  bidde  de  Heeren,  stelt  eens  alsulcke  ordre,  dat  de  schepen  haer 
reys  beter  vervorderen  ende  dat  den  rechten  wech  opBanthem  gebru\ct  wort, 
want  daer  sijn  veel  lieden  die  moetwillens  omwegen  soecken.  De  maenden 
gaen  (seggen  sy) ;  in  zee  sijn  w\-  heeren  en  meesters,  daer  anders  in  Indien  maer 
dienaers  sijn.  '  Is  beter,  dat  selffs  van  onse  provisie  welvaren,  dan  dat  wj-se  in 
Indien  overgeven.  Laet  ons  om  een  goeden  bu\t  uutsien.  Dit  gaeter,  Godt 
beter  't,  onder  veel  lieden  omme,  ende  als  den  tijt,  de  vivres  ende  veel  volck 
alsoo  geconsumeert  is,  weet  men  noch  wonder  van  tegenspoet  te  seggen. 

D'  heer  gennerael  Reael  heeft  voor  dese  adv\-s  gee}"scht,  waer  my  docht 
de  gennerael  behoort  te  resideren  ende  waer  de  gennerael  rendevousgemaect 
diene.  Hierop  hebbe  ampel  geschreven  ende  geantwoort,  dat  het  hierontrent 
moet  sijn,  ende  sijn  E.  geraden  metten  eersten  herwarts  te  comen.  Met  ver- 
scheyde  brieven  advyseert  hy  dat  metten  eersten  van  de  Molucqen  herwaerts 
comen  sal.  Ick  hoope,  soo  syn  E.  comt,  dat  de  genneraele  Compagnie  een 
grooten  dienst  geschieden  sal,  want  dew}-le  wy  met  den  andren  in  d'  alder- 
voorneemste  poincten,  daer  de  welstant  van  de  genneraele  Compagnie  aen 


278  1  Sept.  1617. 

dependeert,  gants  discordeeren  ende  na  eenen  doel  geheel  contrarie  maxime 
gebruycken,  als  te  weten,  d'  eene  soete  middelen  ende  d'  andre  herde,  sal, 
naer  vrientlijcke  conferentie  en  claer  bewijs,  het  beste  door  den  byeen  weesen- 
de  raet  gecosen  ende  gebrii}xt  connen  worden,  dat  Godt  geve. 

Alsoo  den  jongen  coninck,  den  pangoran  ende  alle  den  adel  van  Bantam 
hun  tusschen  Jaccatra  ende  Bantam  met  ontrent  200  goraps  ende  prauwen 
waren  gaen  vermaecken,  is  den  coninck  van  Jaccatra  aldaer  weder  b)- hun 
gecomen  ende  heeft  hacr  binnen  Bantham  geleyd  gedaen.  Ontrent  een  maent 
naer  dese,  worter  geseyt,  sal  den  jongen  coninck,  den  pangoran  ende  alle  den 
Bantansen  adel  na  Jaccatra  varen  omme  in  de  warande  des  conincs  te  gaen 
jagen,  soodat  het  schijnt,  alle  de  jalousie,  die  tusschen  de  gemelde  twee  conin- 
gen  was,  te  niet  gedaen  is  ende  nu  groote  vrienden  geworden  sijn.  Vanwaer 
off  waeruut  soo  grooten  verandering  hercompt,  connen  als  noch  niet  seecker 
weeten,  doch  is  d'  apparentie  dat  de  vreese  van  de  Mattaram  hun  alsoo  doet 
vereenigen,  waerop  wel  verandering  soud  mogen  volgen,  ende  hoope  ick,  dat 
het  ten  besten  van  de  genneraele  Compagnie  door  d' Almogende  alsoo  ge- 
schickt  wort. 

Ten  besluyt  van  dese  sj-  U.  E.  ten  alderhoochsten  gerecommandeert  ende 
gebeeden,  jaarlicx  hervvarts  aen  een  groote  somme  contanten  te  senden,  ja, 
sooveele  als  de  middelen  van  de  Compagnie  gedogen,  want,  de  saecken  hier 
wel  beleyt  wordende,  sullen  U.  E.  daervooren  geen  rijcke  retoeren  gebreecken. 
Ja,  de  middelen,  omme  de  gantsche  negotie  t'  incorporeeren  ende  de  Spaensse 
macht  te  dwingen,  heeft  Godt  de  vereenichde  Nederlanden  gegeven.  Eenige 
treffelijcke  oorlochschepen,  extraordinairlijck  gearmeert,  dienen  ter  gelege- 
ner tijt  mede  herwarts  gesonden,  omme  't  voorneemste  gewelt  van  den  v)-ant 
daermede  te  breecken. 

Op  gisteren  is  hier  van  Pouleron  een  opgeboej-de  prauw  met  eenige  Engel- 
sen aengecomen.  Wat  tydinge  vandaer  brengen,  connen  niet  vernemen.  By 
dese  gaen  attestatie  van  de  querelen  ende  gevecht,  welck  tusschen  d'onse 
ende  d'  Engelsen  alhier  gepasseert  is. 

Hiermede,  erntfeste,  w\-se,  voorsienige,  seer  discrete  heeren,  sullen  desen 
eyndigen.  Godt  geve  U.  E.,  na  hertelijcke  groetenisse,  alles  goets.  In  Bantam 
adi  primo  September  anno  1617. 

U.  E.  dienstwillege 

Jan  Pietersz.  Coen. 

Voorgemelde  sabandaer  naerder  gehoort  hebbende,  dunckt  my  dat  het 
niet  dan  dubbelde  gu\terye  is,  omme  onse  intentie  te  onderstaen. 

Jan  Pietersz.  Coen. 


18.  —  10  NOV.   1617.  —  L  22. 

(PER  'T  FOSTFAERT.) 


1. 
A. in- 
gekomen 
schepen. 


2. 
Banda. 


3. 
Amboina. 


't  Sedert  oiisc  joncksteii  gesonden  per  't  jacht  d'  Orangcbooin  wclck  de 
Heere  nevens  desen  in  salvo  gele\de,  s)n  hier  verleedemaentGodts\- gelooft 
wel  aengekomen  de  schepen  't  Postpacrt,  den  Witten  Beer,  den  Tiger,  d'  Een- 
hoorn,  't  l^osken  ende  den  Groenen  Leeino,  waarmede  van  U.  E.  ontfangen 
hebben  ses  missiven  gedirrigeert  aen  den  heere  Gennerael  en  de  Raden  van 
Indien  van  dato  24,  24,  26  November,  20  December  1616,  15  Februari,  12 
April  anno  1617,  ende  twaelff  andre  aen  ons  van  dato  26  November,  6, 
9,  17,  17  December  1616,  9,  27  Januario,  12,  14,  15,  16  ende  20  April 
1617,  met  diverse  missiven  door  de  heeren  aen  haere  commisen  in  Indien  ge- 
schreven. W\-  sullen  op  den  inhout  van  alles  letten  ten  effect  helpen  brengen 
't  gene  des  Compagnies  welstant  vere\\scht  ende  doenlijck  sy.  Hiernevens 
gaet  de  copie  van  onse  voorgaende  met  d'  Orangeboom  gesonden  waervan  d' 
inhoude  confirmeren ;  wat  't  sedert  gepasseert  en  voorgevallen  is,  als  oock  tot 
antwoort  op  alle  voorgemelde  missiven  geseyt  dient,  sullen  mits  desen  soo- 
veele  sommierlyck  verhalen,  als  den  tegenwoordigen  tijt  sal  willen  lyden, 
ende  't  gebreck  met  de  volgende  schepen  voldoen.  Uut  de  Molhiccos,  An- 
boyna  ende  Banda  s)n  hier  verscheyde  schepen  gekeert,  ende  hebben  wy 
daermede ontfangen,  namen tlijck  van  Banda,  19.626^  catti  banda  foelie,34.6l3 
catti  banda  noten  muscaten ;  van  Ambo}-na  met  d'  Eendracht  behalven  't 
gene  met  d'  Orangeboom  per  costi  is  gesonden  890  bharen  giroffelnagelen, 
welck  alles  is  dat  d'onsen  tot  dien  t)-t  aldaer  becomen  hebben.  Met  die  van 
Banda  was  den  handel  noch  continueerende,  doch  rijs  en  cleden  was  er  ge- 
breck. D'Engelsen  waren  hun  op  Puloron  alsnoch  onthoudende;  schoten  hun 
best  met  groff  geschut  naer  het  schip  Enckhnysen  doen  hetselvige  daer  ende 
by  passeerde.  Sy  hebben  van  daer  herwarts  aen  een  correcorre  met  ontrent 
100  sockels  foelie  gesonden,  doch  deselvige  is  met  de  foelie  ontrent  Botton 
gebleven  ende  sijn  d' Engelsen,  wesende  10  mannen,  meteen  prauwe  hier 
aengecomen,  ende  voor  soo  vele  van  hun  hebben  connen  vernemen,  is  haer 
niet  dan  alles  op  Puloron  gebreeckende.  De  Bandanesen  die  by  hun  waren 
sijn  in  Botton  gebleven,  alwaer  van  miserie  vergaen,  vermits  van  dien  coninck 
geen  assistentie  noch  onderhout  connen  becomen. 

In  Anboyna  was  alles  stille  ende  na  uuterlycken  schijn  in  eenen  goeden 
stant.Van'tcleene  gewas  welck  September  passatogepluctis.wierde  600  bharen 
nagelen  verhoopt.  Het  fort  (dat  voorwaer  beclaechlijck  is),  was  gants  onversien 


280 


10  Nov.  1617. 


4. 

Moluk- 
kcn. 


5. 

Werea 

der  En- 

gelscben. 


van  goet  cni)t,  ende  hebben  w\-  \ve\nich  middelen  om  hun  te  versien.  't  Is 
een  seer  crancken  troost,  dat  de  heeren  ons  na  de  Guste  renvo)eeren,  want 
het  cru)t  dat  daer  gemaect  wort  geen  drie  maanden  can  dueren,  ende  omme 
den  salpeter  van  daer  te  doen  brengen:  veel  tijt  ende  veel  spels  heeft  het  inne 
aleer  deselvige  tot  cruyt  geraecke,  want  de  gesonden  meesters  overleden  sijn. 
In  Anboxna  is  wel  een  ander  die  voorgenomen  hadde  het  quaet  cru\'t  te  ver- 
nieuwen, maar  alsnoch  en  isser  geen  preuve  van  gesien. 

In  de  Molluccos  was  alles  in  eenen  staet  ,de  meeste  nagelen  sijn  van  Machian 
(men  weet  niet  hoe)  op  Tidor  vervoert,  ja  de  quantite\'t  wort  soo  groot  ge- 
noemt,  dat  het  qualick  geloofflijck  is.  D'  heer  gennerael  Reael  is  met  sijn 
geselschap  van  daer  alhier  Godt  lofif  wel  aengecomen,  waeraen  ick  hoope  de 
Compagnie  goeden  dienst  geschieden  sal. 

By  dese  gaet  notitie  van  'tgene  de  schepen  de  Mn iic  ende  En^c!  va.n  de 
Manillas  hebben  gebracht ;  van  de  resteerende  schepen  d'  Oudi'  Zonnc,  Vlis- 
singew  ende  den  Rooden  Leeuw  is  noch  geen  t)-dinge,  d'Heerewil  hun  in  salvo 
geleyden.  Als  het  Godt  ende  U.E.  gelieft  dient  de  saecke  derwaerts  hervat 
ende  verbetert  te  worden.  Onse  corragie  is  te  groot  ende  de  v\-ant  te  cleen 
geacht  geweest.  Men  seyt  gemeenelijck  dat  het  licht  te  reprehendeeren  maer 
quaet  om  verbeteren  is,  hetwelcke  ick  voor  mijn  part  geerne  bekenne,  dan 
daeromme  can  de  waerheyt  niet  gelochent  worden.  Omdat  het  schijnt  de 
vvandt  hier  advantagie  becomen  heeft,  sijn  die  van  de  Molluccos  beducht 
dat  aldaer  wel  comen  mocht,  waerover  wel  weder  een  goet  getal  schepen  tot 
assistentie  souden  begeeren.  De  voorsichticheytiseenvoortreffelijckedeucht, 
dan  dat  men  de  naeste  quartieren  bloot  ende  verdr\vinghe  van  d'Engelsen 
uut  Banda  naerlaten  soude,  omme  de  vyandt  inde  Molluccos,  daerd'heer- 
lijckste  forten  van  Indien  sijn,  metdeschepen  waer  te  nemen,  gelijck  voor  dese 
gedaen  is,  en  can  ick  niet  goet  vinden. 

Het  discoers  of  'tverhael  der  maniere  en  rechte  als  oock  de  nieuwe  ordre 
welck  U.  E.  gelieft  heeft  te  geven  touscherende  'tweeren  der  Engelsen  ende 
alle  andre  van  de  Molluccos,  Anbo3"na  ende  Banda  hebbe  geerne  gesien,  doch 
haer  voorgaende  ordre,  de  leere  dernatuire  ende  'tgene  b\-alle  voickeren  van 
tijt  tot  tijt  gepleecht  is,  is  my  altoos  suffisant  genoch  geweest,  gelijck  de  heeren 
verstaen  sullen  hebben,  aen  d'opisitie  tot  sustentement  van  de  Compagnie's 
welstandt  b\-  m}-  gedaen  tegen  de  resoluitie  in  Mollucco  genomen,  namentlijck 
per  'tgene  dienaengaende  aen  d'E.  heer  gennerael  ende  raden  van  Indien 
hebben  geschreven  per  resoluitie  den  21  October  löl6  met  de  presente  raden 
tot  Bantam  genomen,  ende  door  ordre  aen  U.  E.  gecommitteerden  gegeven; 
waerop  gevolcht  is,  dat  d'Engelsen  niet  meer  verschoont  maer  van  beyde 
haer  schepen  gefrustreert  sijn  geworden,  gelijck  in  copie  is  verhaelt.  Het  derde 
Engels  schip  welck  mede  na  Banda,  Anboyna  oft  Mollucco  gedestineert  was. 


10  Nov.  1617.  281 

in  Macassar  de  tydinge  van  't  succes  in  Banda  vernemende,  heeft  niet  voorder 
durven  varen,  maeris  datelijck  met  d'advyse  van  daer  weder  gekeert.  D' En- 
gelsen hebben  hier  seer  gecalumnieert  over  'tarest  van  haere  twee  schepen, 
spouwende  vier  ende  vlam.  S)'  maecken  dageh'cx  een  grootenbouhas,  d'eene 
tijt  willen  se  na  Banda  revengie  gaen  halen,  den  anderen  willen  se  onse  schee- 
pen alhier  met  gewelt  aentasten  :  dan  sullen  se  haere  revengie  met  represaille 
in  de  Hoofden  wel  becomen,  ende  dan  willen  se  ons  alhier  den  beek  breecken ; 
in  voegen  dagelicx  nieuwe  dreygementen  vernemen  en  claerlijck  blijct,  dat 
gants  confus  sijn.  Soo  swart  als  inct  schilderen  s\-  ons  aff,  doch  met  het  gepas- 
seerde in  Banda,  siende  d'lndiaenen  dat  alle  haere  dre\"gementen  niet  dan 
ydele  winden  sijn.  Is  hun  eere,  reputatie  en  achtbaerhe)"t  alhier  soo  seere  ge- 
crenckt,  dat  die  niet  weder  sullen  connen  repareeren,  ende  dat  haer  gelooff 
versterft.  Sy  weten  seer  wel  watter  b)-  ons  ommegaet,  want  hebben  al  op  my 
versien,  seggende  plat  uut,  dat  ick  van  al  haer  ongeval  oorsaeck  ben,  ende 
dat  in  Indien  geen  grooter  v\-andt  hebben,  ja  datter  niemant  en  is  die  haer 
Compagnie  meerdere  quaet  gedaen  heeft,  't  Is  beclaechelijck  datter  onder 
ons  soo  lange  tongen  sijn.  Behalven  de  schepen  nu  jongst  van  Engelandt  na 
Suratten  gese\'ltisal  haer  macht  (op  een  schip  na)  hier  b}"  den  anderen, stercq 
werende  9  schepen,  wat  daermede  sullen  verrichten  sal  den  tijt  leeren.  Als- 
noch  en  hebben  van  hun  dessej-n  niet  seeckers  connen  vernemen,  doch  het 
schijnt  aen  haeren  doen,  dat  de  moet  verlooren  geven  ende  dat  niet  en  soecken 
dan  hoe  hun  best  met  eeren  redden  sullen;  'ts\-  dat  innewaerts  gaen  off  van 
daer  bl_\-ven,  daer  is  (m\ns  bedunckens)  weynich  aen  gelegen,  alsoo  ickachte 
overal  evenveel  cans  hebben,  doch  totdat  geconsumeert  sijn,  sullen  hier  off 
elders  de  quellagie  hebben.  B\-  aldien  s}hiyden  niet  anders  resolveeren  sullen 
wv  in  'tdoenlijck  is  soo  veele  doen  dat  d' Engelsen  met  gewelt  van  Puloron 
ende  Banda  werden  gedreven,  ende  dat  alles  aldaer  ten  uu  tterstenaerbehooren 
beslecht  werde,  waertoe  d'Heere  sijn  sege  geve.  Daer  is  ick  en  weet  niet  wat 
essentie,  die  alsnoch  eenige  heeren  schrupeleus  hout  omme  met  de  behoor- 
lijcke  ende  nootlijcke  middelen  d^Inlantse  handelaers  van  de  Mollucquen, 
Anboyna  ende  Banda  te  weeren  en  houden  ;  Godt  geve  dat  het  betere. 
6.  Toucherende  den  genneralen  rendevous.  Drie  plaetsen  hebbe  ick  U.  E. 

Bendez-  voorgestelt  op  een  van  dewelcke  deselvige  dient  begreepen  te  worden,  wat  in- 
commoditie  ende  gelegenthej^t  elck  van  die  heeft,  is  mede  ten  deele  geseyt. 
Den  tijt  en  laet  niet  toe,  omme  alsnu  daer  van  largo  te  discoureren.  D'  opor- 
tuniteyt  ende  stant  om  die  te  begr)-pen,  sal  na  mijnne  oppinie  wesen  als 
grooter  quantite\t  peper  in  voorraet  hebben  sullen.  Interim  dien  tijt  connen 
vanjaccatraonsgenochsaem  voor  een  provisionele  rendevous  dienen,  gelijck 
tot  noch  toe  geschiet  is;  te  meer  dewyle  tegenwoordiglijck  weder  een  goet 
sterck  nieuw  huys  gebout  hebben,  hetwelcke  over  de  riviere  dommineert. 


vous. 


282  lONov.  1617. 

waermede  redelijck  verseeckert  ende  ons  tamelijckcn  sullen  connen  behelpen, 
insonderheyt  als  daer  continueerlijck  een  redelijck  getal  soldaten  werde  ge- 
houden, lek  hebbe  moet  metten  coninck  van  Jaccatra  alsoo  te  verdragen,  dan 
sonder  commotie  geen  plaetse  becomen  sullen  ('t  en  sy  naerder  b_\-  de  Stratc 
begeeren  te  wesen)  daer  alsoo  sullen  mogen  ende  connen  bouwen  datter  geen 
vande  qualite\"ten  sal  gebreecken  die  de  heeren  b\-  de  rendevous  sljn  ver- 
e)'schende ;  doch  geit  ende  grooten  arbeyt  sal  't  costen. 

Aengaende  Candaele  ende  Japara,  dese  plaetsen  sijn  al  te  oostelijck  ge- 
legen. De  timmering  hebben  te  Jaccatra  in  goeden  tre}-n  gebracht;  veel  spel 
soud  het  in  hebben,  aleer  daer  sooveel  souden  connen  verrichten,  ende  't  en 
beschiet  daer  oick  soo  veel  niet  als  men  wel  luyde  roept.  Derhalven  sullen 
ons  hierinne  niet  verder  largeeren.  Na  aparentie  sal  den Mattaran  in 'toosten 
welhaest  meester  wesen.  Hier  schijnt  het,  dat  den  Pangoran  onse  assistentie 
tans  off  morgen  tegen  denselven  wel  soud  mogen  versoecken,  alsoo  men  ons 
persuadeert,  dat  deselvige  aenbieden  souden  omme  des  pangorans  faveur  te 
becomen.  W)-  sullen  in  dese  volgens  U.  E.  ordre  nad'  apparentste  uutcompst 
alsoo  handelen  als  den  welstant  ten  besten  van  de  genneraele  Compagnie 
verej-scht,  doch  achte,  dat  het  die  van  Bantam  tot  op  't  uutterste  sullen  laten 
aencomen. 
7.  Op  primo  stanti  is  hier  van  de  Custe,  Godt  loff,  doordestraetvan  Mallacca 

Coro-       y,^]  aengecomen  het  schip  den   Gouden  Leemu  met  ontrent  751  packen, 
mandcl.  ... 

waaronder  sijn  235  packen  indigo,  die  ick  mene  (conforme  de  gesonde  monster 

van  de  Hase  wesende)  U.  E.  wel  bevallen  sullen ;  wenste  wel  dat  de  quanti- 
te)-t  meerder  waere.  Alles  is  daer  Godt  loff  in  goeden  staet ;  't  sedert  het  lich- 
ten van  Petapoulie  sijn  d'onse  in  Massilipatnam  seer  wel  getracteert  geweest, 
gelijck  de  heeren  per  nevensgaendc  missiven  van  de  Hase  sullen  vernemen. 
Het  comptoir  van  Tegenampatnam  is  niet  gelicht,  maer  alsoo  de  cleden  ende 
indigo  aldaer  beter  dan  op  d'andre  plaetsen  bevallen  sal  't  selvige  gecontinu- 
eert  worden.  De  cleden  door  den  (7(»«!/i'«  Z,rf«ce' gebracht  sijn  niet  dan  Javaen- 
se  sorteringe,  soodat  de  Mollucquen,  Anboyna  noch  Banda  daervan  niet 
versien  connen  worden,  doch  per  de  Ncptuincs  sijn  dagelicx  een  ander  car- 
gasoen  verwachtende.  Dese  Gouden  Leemv  heeft  op  de  reyse  seer  grooten 
tegenspoet  gehadt,  sijnde  7  maenden  onder  weech  geweest,  soodat  het  Godt 
betert  bykans  een  plaech  schijnt  te  wesen,  want  d' Engelsen  op  den  selven  tijt 
van  de  Custe  vertreckende  in  6  weecken  ja  min  alhier  wel  aengecomen  sijn, 
doch  meest  met  leedige  scheepen.  Ditto  Lccinv  sal  datelijck  in  't  mousson 
weder  derwarts  moeten  gaen,  alsoo  niet  eerder  door  gebreck  van  geit  en 
schepen  hebben  connen  senden.  Wy  sullen  derwarts  ordre  geven  dat  men  soo 
veel  indigo  opcoope  als  doenlijck  sy,  ende  dat  vande  rest,  off  b}-  gebreecke 
liever  slechte  dan  geene,  gelijck  mede  2  a  3  off  400  baelen  Guineese  lijwaten 


10  Nov.  lol  7.  283 

van  Tirepopelier,  ende  dat  geen  catoene  gaeni  meer gesonden  worde daii  eenich 
slecht  ende  cort  gehaspelt. 

Zeer  goet  is  't  dat  de  heeren  geresolveert  sijii  vandaer  jaerlicx  een  jacht  na 
de  Ciiste  met  een  goet  cappilael  te  senden,  want  hun  alsdan  't  retour  niet 
gebreecken  sal.  De  Heere  wil  de  gaende  ende  comende  schepen  in  salvo  ge- 
leyden.  Alsulcken  gout,  peerlen  ende  roode  laken  als  voor  dese  gese\t  is  dient 
derwarts  gesonden  in  plaetse  van  de  realen,  vermits  daerop  wel  tien  ten  hon- 
dert  verlooren  wort.  Met  een  goet  gout,  ongemunt  off  in  massa,  meen  ick  dat 
de  heeren  best  gedient  wesen  sullen.  Het  schip  Der  Gocs  can  qualick  langer 
mede.  Het  sal  op  de  Custe  affgevaren  worden,  en  dat  om  San  Thome  te  be- 
nouwen ende  de  vaert  op  Palleacatte  te  bevr}den. 

Ontrent  Mallacca  heeft  den  Gouden  Lceuia  onse  schepen  gerescontreert ; 
waren  daer  eerst  gecomen  ende  sijn  met  den  andre  dicht  voor  de  stadt 
geweest,  alwaer  den  vyandt  geen  scheepen  hadde  leggen,  üp  Isla  das  Naos 
is  oock  geen  batterxe  noch  fort  gemaect,  gelijck  voor  dese  gcse\t  is.  On- 
trent Jamby  hadden  dese  onse  schepen  peper  becomen,  welck  w)'  verstaen 
in  't  voorste  van  October  ontrent  3  a  4000  sacken  bedroech,  waer  van  den 
Gouden  Leeiczu  2000  sacken  gebracht  heeft,  't  Is  my  leet  dat  de  schepen  met 
500  schoue  partye  peper  den  vyandt  sijn  gaen  soecken,  want  soo  die  noch 
lange  tardeert  eenige  van  onse  schepen  daer  na  sullen  moeten  wachten. 
Het  lichten  van  peper  uut  de  Chinesse  joncken  van  Jamb\-  heeft  dien  coninck 
niet  wel  bevallen  ende  al  wat  gealtereert,  omdat  de  laeste  dicht  aende  riviere 
aengetast  wierde,  doch  't  sal  wel  beteren.  De  noot  heeft  de  wett  gebroocken. 
^-  Per  't  jacht  d'  Orangebooui  hebben  \J .  E.  geadviseert,  wat  sedert  het  vertreck 

van  Westvricslandt  tot  Bantam  soo  inden  handel  als  andersints  gepasseert 
was,  gelijck  mede  hoe  snoode  monopolie  hier  bele\t  wierde,  waerdoor  niet 
alleene  ten  welstandt  van  de  geheele  Compagnie  genootsaect  sijn  geworden 
omme  ordre  te  geven  dat  alle  den  peper  opgecocht  werde,  maer  oock  dat 
deselvige  uut  de  Chinesse  joncken  werde  gelicht  ende  na  merctganck  betaelt. 
't  Is  seer  goet  dat  dese  ordre  tijtlijck  gegeven  hebben,  want  sedert  dien  tijt 
claerlijcken  gebleecken  is  ende  dagelicx  blijct,  dat  de  monopolie  vande  peper 
door  ingeven  der  Chinesen  van  den  pangoran  selffs  gedaen  wort,  doch  onder 
pretext  dat  al  haer  beleyt  t'  onsen  besten  doen,  want  niemant  hem  ontbloot ; 
daer  en  is  oock  niemant  in  't  landt  die  de  waerheyt  vande  saecke  soud  durven 
seggen.  Dat  ons  het  secours  van  bu\ten  gebi^aecke  daer  en  ware  geen  raet 
om  dit  jaer  aen  quantite\"t  peper  te  geraecken,  off  souden  na  den  pangorans 
pype  dansen,  ende  sooveel  betalen  moeten  als  't  hun  gelieffde.  Het  is  lange 
geleden  datU.  E.  geadv)seert  hebbe,  hoe  m}-  aengeseyt  was  soo  niet  een  jaer 
lieten  verloopen,  dat  eerlange  7  realen  ende  meer  voor  een  sack  peper  souden 
moeten  betalen,  't  Loopt  er  nu  hart  na  toe,  doch  met  het  secours  dat  corteling 


Bantam. 


284  10  Xov.  1617. 

van  bu\ten  verwachten  hebben  ick  goede  hoope  dat  de  monopoliers  selver 
bedrogen  sullen  worden,  hoewel  tegenwoordig  in  hun  faveur  sijn  werckcnde. 
D'  occasie  heeft  den  pangoran  seer  wel  vvaergenomen,  want  alsoo  de  peper 
in  China,  door  't  verongelucken  van  diverse  Chinese  joncken  tot  15  realen 
't  picol  gerescn  was,  hebben  de  Chinesen  verleden  jaer  de  peper  alhier  ge- 
cocht  tegen  5  realen  de  sack.  Doch  alsoo  het  gewas  dit  jaer  seer  groot  is  en 
soude  de  peper  evenwel  niet  seer  diere  connen  wesen,  tenware  dat  se  de  pan- 
goran dede  ophouden.  Hoe  \vy  verleden  jaer  peper  ter  nauwer  noot  op 
een  gemaeckte  actie  met  gewelt  bequamen  is  U.  E.  geadvyseert,  gelijck  mede 
hoe  den  pangoran  die  jaer  sulcx  voorgecomen  heeft  met  een  publicq  verbot 
dat  niemant  aen  ons,  d'  Engelsen  noch  Francen  quantite\t  peper  op  leveran- 
tie vercoope  noch  schulden  maecke,  ende  dat  op  een  tiranicke  pene. 

De  Chinesen  hebben  tegenwoordelijck  meest  al  haer  geit  bestect  ende 
soo  veel  peper  opgecocht  als  haer  geit  verstrecken  mag,  soo  dat  het  wel 
apparent  schijnt  dat  se  een  goede  tijt  stille  sittende  nootlijck  soud  moeten 
daelen.  Maer  alsoo  den  tijt  verloopt  ende  d'  Engelsen  en  Francen  soo  wel 
den  goeden  coop  als  \\y  souden  genieten,  soo  is  't  dat  al  soetjens  soo  veele 
coopen  als  becomen  connen,  opdat  tans  off  morgen  niet  verlegen  geraecken 
ende  d'  Engelsen  en  Francen  haer  geit  t'  eerder  voort  s\-,  want  niet  moge- 
lijcken  is  hun  te  prevenieren  off  het  coopen  te  verhinderen.  Ick  hebbe  den 
dach  gesien  dat  de  Javanen  ende  Chinesen  ons  den  peperbykants  met  gewelt 
wilden  aendringen,  maer  het  is  Godt  betert  geheel  verkeert.  U.  E.  gelieve  te 
considereren  hoe  nu  geplaecht  sijn  ende  wat  raet  datter  tot  de  saecke  is.  Den 
pangoran  metde  sijnne  vastelijckbeslooten hebbende, datw)',d'Engelsenende 
Francen  nootlijck  groote  quantite)-t  peper  sullen  moeten  coopen,  't  s)-  oock 
hoe  diere  dat  se  s}',  soo  is  't  dat  niemant  aen  ons,  d'  Engelsen  noch  Francen 
peper  vercoopen  mach,  dan  seecker  twee  a  drie  persoonen,  die  daertoe  ge- 
committeert  sijn.  Als  W)-  nu  peper  willen  coopen,  soo  en  isser  niet  dan  een 
cleene  part\x  ve)-l ;  5  a  600  off  1000  sacken  gecocht  hebbende  soo  en  isser 
's  anderen  daechs  geen  peper  meer  te  becomen  (hoewel  alle  packhuysen  vol 
leggen)  off  w\- moeten  op  de  10  sacken  een  reael  van  achten  meer  betalen. 
Doen  een  langen  tijt  nae  't  vertreck  van  d'  Oraiigcboom  stille  saten  daelde  den 
peper  van  35  op  30  realen  de  10  sacken,  maer  soo  haest  weer  begosten  een 
vveynich  tot  depessche  van  't  Postpaert  te  coopen,  is  den  peper  aireede  weder 
tot  34  per  de  10  sacken  geresen,  nonobstant  d' Engelsen  ende  Francen  ais- 
noch  stille  sitten,  ende  soo  al  coopende  voort  varen,  sal  se  welhaest  op  40  en 
hooger  sijn.  In  voegen  dat  (gelijck  vooren)  als  nu  geen  raet  te  vinden  wesen 
soude  b)-aldien  den  pangoran  niet  geprevenieert  ende  lange  voor  desen  geen 
ordre  gestelt  hadden,  oft  U.  E.  soude  dit  jaer  den  peper  moeten  derven,  doch 
onse  ordre  geluckende,  gelijck  het  aireede  ten  deele  geluckt  is,  verhoope  ick 


lONov.  1617.  285 

den  pangoran  als  oock  d'  Engelsen  ende  Francen  't  vordeel  aff  tesien,  gelijck 
den  tijt  leeren  sal. 

Interim  bidde  U.  E.  niet  qiialick  te  nemen  dat  \vy  den  peper  soo  diere  doen 
coopen,  want  het  moet  sijn,  endedaeren  is  geen  anderen  raet.  lek  houde  voor 
seecker  dat  met  de  naeste  joncken  van  China  tijdinge  becomen  sullen  dat  de 
peper  aldaer  meer  dan  tot  op  10  realen  desackgcresen  \vesensal;sulcxsijnde 
sullen  de  Chinesen  niet  naerlaten  deselvige  tot  hoogerprijse  dan  voorleden 
jaer  te  coopen,  ten  s)'  dat  \vy  't  voorcomen,  waerop  de  heeren  gelieven  teletten. 

't  Is  m}'  lieff  dat  d'  ontfange  peper  ende  nagelen  U.  E.  wei  bevallen,  aen  de 
volgende  vertrouwe  dat  oock  geen  fe\l  bevinden  sullen.  M)-  verwondert  dat 
de  Jambische  peper  maer  een  groot  meer  dan  de  Bantamsse  mach  gelden, 
dewyle  de  Priamanse  peper  5  grooten  hooger  vercocht  is.  U.  E.  sy  veradver- 
teert  dat  veel  van  de  Jambisse  peper  die  haer  toegesonden  hebben,  bykans 
soo  schoon  als  den  Priamansen  is. 

De  huysen  welck  d'  Engelsen  van  den  pangoran  vergunt  waren  hier  te  bou- 
wen en  sijn  noch  niet  volmaect.  D'eene  tijt  wort  het  hun  geconsenteert  en 
d'  ander  weder  verbooden.  Het  werk  volmaect  sijnde  sullen  s)-  brandtvry 
wesen.  't  Is  seecker  dat  hun  dit  bouwen  toegestaen  is  niet  omdat  den  pan- 
goran haer  grooter  lieffde  toedraecht  off  meer  dan  ons  vertrout,  maer  alleen 
omme  ons  spijt  aen  te  doen,  tot  bouwen  tegen  haer  te  dringen  ende  sijn 
profijt  ermede  te  doen.  Alsoo  ons  hier  met  de  tegenwoordige  hu}\sen  wel 
connen  behelpen,  ende  haer  proeve  in  April  passato  tegen  den  brandt  afif- 
gestaen  hebben,  is  't  aen  d'eene  syde  om  seeckere  redenen  geensints  ge- 
raden dat  ons  tot  bouwen  laten  dringen;  maer  soo  men  beducht  waere,  dat 
d'Engelsen  met  haer  getimmer  't  haer  tegen  mochten  maecken,  soud  het  van 
noode  wesen  daermede  voort  te  varen. 
9.  Alsoo  de  coninck  van  Palinban  onse  vrientschap  lange  versocht  heeft, 

Palem-  hebben  w\-  van  Jamb)'  't  jacht  Cleen  Hollandia  derwarts  gedestineert.  Den 
oppercoopman  Raemburch  is  er  mede  b}-  den  coninck  geweest;  waren  seer 
wellecom  ende  wel  onthaelt.  Desen  coninck  als  oock  die  van  Banca  b)-  hem 
residerende  souden  geeren  onse  vrientschap  met  die  van  Bantam  gebroocken 
sien.  De  meeste  leet  welck  men  die  van  Bantam  mach  doen  is  de  grootste 
vrientschap  (se)-de  h}',  redene  soeckende  omme  van  Bantam  te  spreecken)  die 
mj'  gedaen  can  worden,  want  ter  wereltgeen  grooter  vj-andt  hebben.  Alsser 
geen  bequame  plaets  en  tot  een  rendevous  te  vinden  ware,  soude  men  per 
avontuere  hierontrent  wel  te  recht  connen  comen,  doch  vande  situatie  ben 
alsnoch  niet  wel  geinformeert.  Wat  negotie  daer  te  doen  is,  wort  in  nevens- 
gaende  copie  van  Raemburch  verhaelt. 

Door  nevensgaende  copie  van  missive  door  Abraham  Rasiere  geschreven, 
sullen  de  heeren  sien  wat  verleden  jaer  door  die  van  't  schip  EnckliHysen  in 


286 


10  Nov.  1617. 


10. 
Diensten 
door  Coea 
aan  de 
Compag- 
nie be- 
wezen. 


11. 
Voortel 
omtrent 

de 
equipage, 


Celeber  versuymt  is.  Godt  geve  dat  het  niemvs  weder  verbetert  worde,  't  Jacht 
de  J'os  hebben  nieuws  derwarts  gesonden. 

lek  bedancke  U.  E.  hoochlijcken  van  d'eere  weick  m}-  in  haere  missive  sijn 
aendoende,  doch  de  presentatie  omme  te  doen  continiieeren  ende  mijnne  tijt 
prolongeren  is  een  al  te  geringen  bodt.  lek  nieene  dat  mijnne  voorgaende 
diensten  over  lange  veel  meer  waerdich  geweest  sijn.  Door  een  quae  passie 
die  de  heeren  niet  en  behooren  te  volgen,  heeft  den  heer  gennerael  Reynst 
zaliger  in  Indien  comende  andre  ongelijck  meer  dan  m}-  verbetert,  doch  daerna 
gesien  hebbende  wat  hier  en  daer  ommeginck,  heeft  liy  my  soo  groeten  gagie 
belooft  als  iemant  in  Indien  heeft.  Hebben  de  heeren  o\t  meer  verhoopt  van 
de  geene  die  meer  dan  twee  mael  soo  veele  betaelt  hebben ;  als  by  my  door 
genade  Godts  gedaen  is?  D'  eerlijcke  schaemte  verbiet  m\-  daervan  claer  te 
spreecken  ende  perticulier  verhael  te  doen,  derhalven  sal  't  hierbj'  laten,  bid- 
dende de  heeren  soo  mescin  tegen  haer  trouhertige  dienaers  niet  te  sijn,  dat 
een  ondanckbaren  naem  becomen.  Betoont  (willen  de  heeren  wel  doen)  soo 
grooten  corragie  ende  deucht  met  liberale  erkentenisse  als  rechtveerdige 
straffe  te  doen  daer 't  behoort,  volgens  la  gran  justicia  et  libcralita  van  onsen 
almogenden  Godt,  alle  groote  ende  welg  eregelde  staten,  opdat  alle  genereuse 
geesten  te  meer  geanimeert  ende  niet  gediscouragieert  en  worden.  lek  ben 
noch  een  jaer  verbonden  ende  sal  volgens  de  gedane  eet  om  geenderley  saecke 
naerlaten  des  Compagnies  welstant  te  vorderen  ende  haer  soo  trouwelijck 
dienen  als  tot  noch  toe  gedaen  hebbe.  Voorwaer  segge  U.  E.  soo  mijnne  han- 
den des  gemoets  niet  gebonden  waren  geweest,  gelijck  s\-  noch  sijn, andre  dien- 
sten souden  de  heeren  over  lange  vernomen  hebben.  Godt  weet  wat  de  banden 
sijn  daermede  't  progres  van  de  welstant  verhindert  wort,  ende  verlosse  de 
gennerale  Compagnie  daervan.  Door  mijn  vertreck  hoope  de  Compagnie  in 
't  Godt  gelieft  noch  heerlijcker  dienst  te  doen  dan  oyt  gedaen  hebbe.  D'  Al- 
mogende verleene  sijn  segen  daertoe;  sal  oock  niet  naerlaten  de  bequaemste 
tot  successeur  te  nomineeren  en  helpen  verkiesen,  opdat  de  Compagnie  met 
mijn  vertreck  niet  geintresseert  worde,  doch  veel  te  luttel  van  de  goede  stoffen 
sijn  de  heeren  sendende,  dat  wel  te  beclagen  is,  want  van  goede  matterie  con- 
nen  allerlej"  vaten  gemaect  worden. 

Hoe  men  hier  sooveel  volcx,  geit,  goederen  ende  nootlijcke  behoeften  met 
we>nich  schepen  soude  ciygen,  is  (de  vragen  simpelijck  aensiende)seerwelle 
gese}-t.  lek  bidde  de  heeren  en  loope  niet  de  rune  extreme  a  Fautre,  want  het 
isser  alles  van  noode  ende  dienstich,  ja  al  waer  't  oock  dat  de  heeren  jaerlicx 
20  schepen  met  soo  grooten  cappitaelsonden  als  voor  desevoorgestelt  hebbe, 
soo  soude  alles,  laet  ick  m)-  voorstaen,  tot  groot  profyt  van  de  Compagnie 
wel  weten  't  inplo\eeren.  Dat  w\-  om  meerder  geit  ende  min  schepen  gewenst, 
ende  oock  geallegeert  hebben  onse  macht  inne  te  trecken  om  d' Engelsen 


lONov.  1617.  287 

het  spits  te  lateii  affbyten,  geüjck  mede  nu  jongst  met  d'  Orangieboovi  dat  ons 
wat  retireren  ende  den  vyandt  plaets  maecken  souden,  omme  de  Tarnatanen 
ende  Anboxnesen  de  dertele  weelde  te  benemen  ende  den  pangoran  van 
Bantam  tractabeler  te  maecken,  is  U.  E.  geallegeert  het  eerste  ten  respecte  de 
heeren  seer  clachtich  waren  de  sware  equipagie  haer  soo  lastich  vielen,  omme 
daermede  te  betonen  dat  ons  voor  den  tijt  na  gelegenthe)"t  van  saecken  wel 
souden  connen  behelpen  ende  des  Compagnies  staet  in  dier  voegen  ma\n- 
teneren ;  het  tweede  ten  respecte  gesien  hebbe  sommege  lieden  de  swaricheden 
die  de  Compagnie  voorcomen  soo  swaer  wegen,  dat  het  verstant  daeronder 
b_\-kans  versmacht,  even  gelijck  off  de  lasten  niet  gedragen  ende  geen  raet  noch 
finantie  gevonden  soude  connen  worden,  daer  my  ter  contrarie  alle  svvarich- 
heden  licht  om  helpen  voorstaan,  alsoo  de  vverckenGoodts  volcomensijn.  lek 
segge  noch,  dew}le  hier  langen  tijt  groot  gebreck  van  volck  ende  alle  nootlijck- 
heden  geweest  sijn,  dat  ons  de  heeren  daervan  sonder  sware  equipagie  wel 
hadden  connen  versien,  niet  sonder  schepen  maer  met  slechte  oncostelijcke 
schepen,  omme  'thaerder  aencomste  gesleeten  te  worden  ende  't  volck  over 
te  setten  op  de  heerlijcke  oorlochschepen  die  hier  in  't  landt  machteloos  van 
volck  sijn  varende.  Waren  de  schepen  die  in  Manilla  tegen  des  vj'ants  macht 
geslagen  hebben  behoorlijck  gemant  geweest,  sy  alleene,  na  ick  versta,  souden 
de  geheele  Spaense  macht  vernielt  hebben,  want  nu  de  helft  van  hun  geschut 
door  gebreck  van  volck  niet  conden  gebru}xken.  Doch  omme  alle  casus  aen 
d'een  syde  te  stellen  ende  weder  a  proposito  te  spreecken,  soo  segge  den 
alderbesten  raet  te  sijn,  dat  de  heeren  jaerlicx  continueeren  herwarts  aen  te 
senden  gelijck  verleden  jaer  ende  het  tegenwoordige  seer  heerlijckendeloffe- 
lijcken  hebben  begost,  een  reedlijck  getal  van  schepen  soo  eenige  heerlijck 
gemonteert  als  eenige  slechte,  groote  menichte  van  volck,  alderlej-  noot- 
lijckheden  met  een  goet  cappitael  in  contant,  opdat  den  vj'ant  overal  't  hooft 
mach  worden  geboden,  d'ontrouwe  Mooren  genootsaeckt  blyven  trouw  te 
houden,  d'ondercruypinge  van  de  guyterj-e  der  vrienden  belet  worde  ende 
U.  E.  jaerlicx  rijcke  retoeren  gewerde,  soo  sal  de  Compagnie  ten  sp)te  van 
alle  haere  vyanden  welhaest  floreren.  Dit  doende  soo  verseeckre  de  heeren 
dat  haer  geen  rijcke  retouren  sullen  gebreecken,  waervan  dagelicx  in  't  Godt 
geliefft  't  effect  sullen  sien. 

Tot  Jaccatra  hebben  het  timmeren  in  trejn  gebracht :  daer  is  een  groote 
galleje  met  3  fregatten  gemaect ;  dan  nu  isser  weder  volck  gebreck.  Ick  bidde 
de  heeren  wilt  ons  eens  tedegen  versien,  als  oock  van  touwerck  ende  loopent 
want,  daeromme  seer  verlegen  sijn. 

Xa  wy  verstaen  sijn  d'Engeisen  besich  omme  van  Jaccatra  te  vertrecken. 
Met  een  lelijcken  stanck  sullen  se  schayen.  Acht  gevangen  Portugesen,  die 
van  onse  schepen  sijn  wech  geloopen  door  quae  opsichtvan  d' onsen,  sijn  sy 


288  lOTS^Ov.  1617. 

12.  ons  onthoudende.  De  provoost  van  desa  logie  die  laestent  van  hun  mede  ge- 
^^"'       quest  wierde  is  daervan  cortehng  overleden,  welck  nu  de  vierde  man  is,  die  op 

vertrek     een  tocht  van  hun  wel  schandelijcken  gedoot  sijn,  te  weten  twee  Nederlanders 
schen°Tan  s"<ie  twee  swarten.  De  swarten  hadden  elck  een  stock,  een  van  de  Duytsen 
Jacatra.     een  pongiaert  ende  d' ander  gants  geen  geweer  altoos.  U.  E.  sy  gedachtich 
dat  het  Engels  schip  de  Defcns  genaempt  welck  by  Lontor  met  4  mannen 
quamdr)ven  ende  van  d'onseaengehaelt  wierde,  onder 't  fort  Nassouw  aen  de 
wal  gele)'t  is,  want  hetselvige  gants  onbequaem  is  ende  niet  langer  vaeren  can. 
W}-  en  sullen  niet  naerlaten  metten  heere  gouverneur-gennerael  ende  allen 
andre  goede  corespondentie  ende  vrientschap  te  houden  gelijck  tot  noch 
toe  gedaen  is.  Godt  geve  dat  alle  jalousie  ende  nijt  niet  vermeerdere  maer 
gedoot  s)-.  Hebbe  oock  niet  gelaten  by  my  te  houden  de  bequaemste  per- 
soenen die  ons  voorgecomen  sijn,  opdat  in  allen  gevalle  de  Compagnie  wel 
dient  werde. 

13.  Volgens  de  gesonden  cognossementen  hebben  wel  ontfangen  te  weten 

Oovan-         ■at.x\Postpaert.     .     .     6  kisten  inhoudende      ,     .     .     .     R.     48.000 

gen  ' 

gelden.         per  den  Witten  Beer    .     7  kisten  inhoudende      .     . 


per  den  Ttger  ...  3  kisten  inhoudende 
per  d' Een/ioorn .  .  .  12  kisten  inhoudende 
per  den  Groenen  Leeuw    8  kisten  inhoudende 


R.  56.000 

R.  24.000 

R.  96.000 

R.  64.000 


Sijn  te  samen  36  kisten  inhoudende  .  .  .  .  R.  288.000 
waervooren  de  generaele  Compagnie  gecrediteert  hebben  a  48  stuivers  ieder 
reael;  insgelijcx  alles  oock  goetgedaen  ende  na  behooren  gedistribueert 
werden  de  goederen  in  voorsz.  schepen  gescheept  conforme  de  cognossemen- 
ten ende  facturen  daervan  sijnde.  De  Heere  wil  de  Goede  FortiiyneenAeZiriekzee 
mede  in  salvo  geleyden,  soo  sullen  reedlijcken  van  cappitael  versien  sijn.  De 
retoeren  daervan  sullen  de  heeren  nietgebreecken,  maer  in  '  t  Godt  gelieft  corte- 
lijcken  %e\\oxd,en. Zirckzee  noch  de  Goede  Fortityne  en  sijn  aende  Cabo  niet  ver- 
nomen, 't  Jacht  de  Vos  is  van  de  Goede-Fortiiyne  dicht  onder  de  Cabo  geraect ; 
gissen,  dat  alsoo  te  laech  vervielen  na  Madagascar  sullen  wesen  geloopen, 
vermits  het  volck  seer  inneviel ;  den  oppercoopman  ende  schipper  waren 
bejde  overleden.  Godt  geve  dat  aen  Santé  Lucia  loopende  geen  ongeluck 
becomen,  alsoo  de  Portugiesen  derwarts  sijn  gevaren  omme  aldaer  een  forte 
te  maecken,  gelijck  voor  dese  is  verhaelt.  Wij  hebben  voor  dese  gesex^t  hoe 
w\-  verhoopten  de  heeren  dit  jaer  7  off  8  schepen  rijckelijcken  volladen  toe 
te  senden.  lek  en  twyffele  alsnoch  niet  off  sullen  U.  E.  geworden. 
14.  Nevens  dese  gaet  cognossement  en  facture  van  't  gene  in  't  jacht  't  Post- 

Lading.  paert  geladen  hebben  beloopende  ƒ44.961  — 16  waervooren  de  heeren  onse 
reeckeninge  sullen  gelieven  te  crediteeren.  Dit  jacht  uuttermaten  ranck  wesen- 
de,  heeft  veel  meer  ebbenhout  geladen  dan  my  lieff  is,  waerdoor  veel  min 


10  Nov.  1617.  289 

peper  geladen  heeft  dan  gegist  hadden,  ende  also  ze^lreet  is,  hebben  't  selvige 
niet  willen  ophouden  om  in  dese  breder  te  sijn ;  dan  sullen  de  heeren  puntueel 
antwoort  op  hare  missiven  van  't  gene  hier  gebreect  met  de  volgende  schepen 
geworden. 

Seer  cort  naer  dese  sullen  de  heeren  te  verwachten  hebben  de  schepen 
d' Eeiidrac/it,  ]l'(ilc/ifrin ende  EnckhHyscn,  namentlijck  soo haest  claer coniien 
sijn,  want  het  aende  last  niet  sal  gebreecken.  Ware  het  rondt  hout  van  ]Val- 
clurcn  versien  geweest,  nevens  dese  had  h_\'  connen  vertrecken. 

By  dese  gaet  eene  missive  met  een  packet  oltra  marina  van  Cornelis  de 
Heda,  gelijck  mede  de  missive  ende  pampieren  van  decuste  van  Cornmandel. 
De  boeken  sullen  U.  E.  met  de  volgende  schepen  geworden,  als  oock  die  van 
Mollucco,  Anboyna  ende  Banda. 

Hiermede,  erntfeste,  wvse,  voorsienige,  zeer  discreete  heeren,  sullen  desen 
eyndigen.  Godt  geve  U.  E.  na  hertelijcke  groetenisse  alles  goets. 

In  Bantam  adi  10  November  anno  1617. 

U.  E.  dienstwillege 

Jan  Pieter-Sz.  Coen. 


19 


19.  —  18  DEC.  1617.  —  M  228. 

(PER  D-  EENDRACHT). 


\\y  en  hebben  alsnoch  de  schepen  de  Goede  Fortuyne  ende  Zirckzee  niet 
vernomen,  noch  van  hun  geen  andre  Udinge  gehoort.  D'  Ahnogende  wil 
deselvige  voor  alle  ongeval  behoeden  ende  in  salvo  gelej'den.  Nevens  dese 
gaet  copie  van  d'  onsen  gesonden  per  de  schepen  d'  Orangcboom  ende  't 
Postpaert,  waerinne  de  heeren  sullen  sien  wat  tot  dien  tijt  gepasseert  was; 
't  gene  sedert  voorcomen  ende  geinnoveert  is,  sullen  alsnu  sommierlijck 
verhalen. 
1.  Hoe  het  jacht  de  Neptunes  van  de  Custe  ariveerde,  eer  het  Postpaert  om 

Coro-  (Jen  hoeck  van  de  Straet  Sonda  geracete,  sullen  de  heeren  door  sch\ven  van 
den  heer  generael  wel  verstaen  hebben,  gelijck  mede  wat  t}-dinge  van  daer 
brachten,  namentlijck,  dat  alles  op  de  Custe  in  eenen  goeden  standt  was, 
ende  hoe  de  schepen  1\I  iddelburg  Gnécde.  Duyve,  na  veel  tegengpoet,  tusschen 
Suratta  ende  Damman  (Godt  beter  't)  op  de  wal  gebleven  sijn.  Het  volck, 
geschut,  geit  ende  ontrent  de  helft  van  't  cargasoen  is  gebercht,  dan  off 
d'  onsen  door  giericheyt  van  de  regenten  van  Suratten  over  't  geberchde  geen 
molestie  hden  sullen,  sal  den  tijt  leeren.  By  dese  gaen  copie  van  de  missiven 
vandaer  gecomen,  waertoe  ons  voorder  gedragen.  Wat  cargasoenen  met  den 
Gouden  Leeinv  ende  de  Neptunes  van  de  Custe  gecomen  sijn,  connen  de  heeren 
in  onse  nevengaende  boecken  vernemen.  Den  incoop  van  be\de  beloopt 
ƒ169.972  —  8  —  8j.  Wat  aengaet  de  deucht  der  goederen,  den  indigo, 
meene  ick,  sal  U.  E.  wel  bevallen  ;  van  de  cleden  connen  alsnoch  geen  vol- 
comen  oordeel  geven,  't  Gene  gesien  hebbe  is  redelijck  goet  ende  schoon, 
doch  daer  loopt  onder  de  Javaense  sorteringe  eenige  die  met  valsse  vervve 
geverft  sijn,  hetwelcke  metter  tijt  wel  voorcomen  worden  sal,  insonderheyt 
als  d'  Inlantse  oorloch  van  't  landt  Palleacatte  gee}'ndicht  s}'. 

Alsoo  het  mousson  verloopen  is  terwj-lenaer  schepen,  cargasoen  ende  geit 
waren  verwachtende,  sijn  wy  ten  lesten  genootsaect  geworden  het  schip  den 
Gouden  Leeuw  (dat  anders  seer  bequaem  was  omme  met  retoeren  naer  't 
patriatekeeren)  wederommenadeCuste  te  senden.  In  contant  sijn  daermede 
8  kisten  gel  t  gesonden  ende  beloopt  het  geheele  cargasoen  f  1 79.660  —  9  —  4, 
welck  we\nich  is  ten  aensiene  van  't  gene  verej^scht  wort  tot  incoop  van  de 
indigo,  Guineetse  l\\vaten  ende  Inlantse  cleden.  Derhalven  seer  wel  te  passé 
comen  sal,  soo  de  heeren  volgens  hunne  advysen  derwarts  een  schip  met  goet 


18  Dec.  1617. 


291 


3. 
Malakka. 


cappitael  gesonden  hebbeiv  Is  't  niet  gedaen,  versoecken  vv}-  dat  het  metten 
eersten  geschiede,  ende  dat  sulcxjaerlicxgecontiniieert  worde.  U.  E.  advysen 
ende  ordre  touscherende  den  indigo,  Guineetse  lywaten  ende  catoene  gaern 
sijn  mede  na  de  Custe  gesonden,  met  goede  advysen  wat  voorder  gedaen  dient. 

In  Jiil\-  passato  is  tot  Pulocceri  (een  plaetse  dicht  b}"  Tegenampatnam  op 
de  Custe  gelegen)  een  van  de  twee  schepen  van  St.  Malo  geariveert,  ende  na- 
dat eenige  cleeden  wel  diere  hebben  gecocht,  sijn  s)-  vandaer  naer  Atchijn 
vertrocken,  ahvaer  het  tweede  schip,  wesende  hunnen  admirael,  aengecomcn 
was.  Daer  wort  gesej't,  dat  aireede  eenige  peper  in  Atchijn  gecocht  ende  ge- 
laden hadden  ende  dat  herwarts  comen  souden,  doch  hebben  hun  tot  noch 
toe  niet  vernomen.  Sy  hebben  oock  uutgegeven,  dat  ontrent  het  RoodeMeer 
uut  een  seecker  Portugies  schip  een  grooten  buj't  becomen  souden  iiebben. 
Watter  van  is,  sal  den  tijt  leeren.  Dese  twee  schepen  sijn  meest  met  Nederlan- 
ders gemant.  Soo  hier  compareren,  sal  ons  het  volck  wel  te  passé  comen.  Aen 
de  hoeck  van  de  Straet  hebben  w)-  seer  lange  gehouden  de  schepen  Bantam 
ende  den  Beer  omme  hun  waer  te  nemen,  maer  alsoo  noch  niet  vernomen. 
Alsoo  op  de  Custe  geen  macht  b)-  de  handt  was,  hebben  d'onse  U.  E.  ordre 
niet  executeren  connen.  Cornelis  Comans  is  met  de  schepen  den  Are/if  ende 
de  Valck  naar  Atchijn  gesejlt;  wat  daer  verricht  worden  sal,  hoopen  haest 
te  vernemen. 

Zeer  geraetsaem  ende  noodich  is  het,  dat  metten  eersten  een  schip  off  twee 
naer  Mocha  ende  Suratten  met  een  redelijck  cargasoen  werde  gesonden,  dan 
alsoo  ons,  soo  lange  hier  geweest  ben,  altoos  schepen  gebroocken  hebben, 
ende  tegenwoordichlijck  noch  gebreecken,  hoewel  in  corten  tijt  wel  20  sche- 
pen overhoop  hebben  gehadt,  soo  en  connen  daerover  alsnoch  niet  dispo- 
neeren,  maer  sullen  ons  na  den  tijt  moet  reguleeren. 

Den  5^"  stanti  sijn  vanjambi  ende  de  Straet  Malaccagekeert  het  IVapenvan 
Zeelandt  ende  de  Halve  Ulaen.  S\'  sijn  lange  met  de  schepen  de  Bergerboof,  de 
Valck,  de  jachten  Vlissiytgen  ende  fregat  Jaccatra  in  de  Straet  Malacca  ge- 
weest, omme  waer  te  nemen  't  gene  van  de  Noort  na  Mallacca  soude  mogen 
seylen  ;  dan  hebben  gants  niet  verricht,  ende  over  de  vloote  van  siecte,  soo 
gese)-t  wort,  wel  100  mannen  verlooren.  Die  van  Mallacca  hebben  een  Malley 
uutgemaect  gehadt,  onder  decxel  al  off  h)-  van  den  coninck  van  Jhoor  ware 
gesonden  geweest,  ende  daerdoor  het  dissejn  van  d'onsen  vernemende,  heb- 
ben sy  alsulcke  ordre  gestelt,  dat  hun  fregatten  van  St.  Thome  ende  Nege- 
patan  in  Mallacca  wel  geariveert  sijn.  Van  Goa  seggen  d'onsen  ditjaerin  Mal- 
lacca geen  schepen  noch  fregatten  gecomen  wesen  souden,  doch  na  de  Ja- 
vanen rapporteerden,  die  jongst  vandaer  comen,  sijnder  naderhandt  eenige 
schepen  ende  fregatten  geariveert.  Verleden  jaer  was  in  Mallacca  grooten 
hongersnoot,  maer  alsoo  dit  jaer  aldaer  wel  120  Javaense  joncken  geweest 


292  18DEC.  1617. 

sijn,  is  de  rijs  seer  goeden  coop  geweest  ende  hebben  s\-  de  Javanen  seerqua- 
lick  getracteert,  want  de  Portugiesen  onse  schepen  vernemende,  wierde  voor 
belegering  seer  gevreest  ende  hebben  daerover  den  rijs  uutdejoncken  gelicht 
ende  deselvige  na  hun  gevalle  betaalt. 

Alsoo  het  Wapc7i  van  Zeclandt  vrjwat  later  gekeert  is  dan  onse  ordre  was, 
hebben  de  vrienden  geresolveert  hetselvige  in  Jambi  niet  langer  op  te  houden, 
maer  goet  gevonden  alle  de  peper  die  daer  in  voorraet  was  ende  naermaels 
noch  souden  mogen  becomen,  in  't  schip  de  .5«-^t7-^öö^  te  schepen,  soodat  het 
Wapen  niet  anders  en  brengt  dan  de  9500  sacken  daermede  naer  Mallacca 
waren  gesej'lt.  Sur\-  advyseert,  dat  h}-  naer  dese  met  de  Bcrgcrbooi  ontrent 
70  lasten  peper,  ten  minsten  off  ten  quaesten  geluckende,  meent  te  senden; 
dan  ick  hoope,  dat  ditto  schip  wel  voUaden  worden  sal. 

4.  Den  1 1  deser  is  alhier,  Godt  loff,  van  Patana  ende  Jappan  wel  geariveert  het 
Patani.     schip  den  Swartcn  Leeuw,  meest  met  s\de  ende  andre  waren  geladen.  Wy 

hebben  daerdoor  verstaen,  hoe  het  met  onse  resterende  drie  schepen  in  Ma- 
nilha  gegaen  is,  alsoock  wat  in  Patana  ende  Siam  ommegaet,  enne  alhoewel 
de  heeren  't  selvige  per  nevensgaande  missiven  volcomentlijck  sullen  verstaen, 
hebben  evenwel  niet  willen  naerlaten  sulcx  sommierlijck  aen  te  roeren  ende 
ons  advj's  daerby  te  vougen. 

5.  In  onse  voorgaande  is  geseyt,  hoe  de  schepen  den  Rooden  Leeuw  ende 
Manilla.     Vlissmgen  geordonneert  waren  weder  by  de  vloote  aen  Witters  E\landt  te 

keeren,  ende  alsoo  daer  met  5  joncken  ariveerdan  ende  geen  schapen  ver- 
namen sijn  s}-  weder  om  de  Zuyt  geloopen  ende  hebben  gerescontreert  een 
van  de  Spaanse  gallioenen,  sondar  voorsteng  en  basoans  mast,  'twelcke  het 
het  schip  Missingen  den  24  April  heeft  aengetast  ende  daertagen  wel  4  uyren 
gevochten.  Door  stilte  van  den  andren  raeckende,  is  dan  Hollantsen  Leeuw 
's  anderen  daechs  daerby  gecomen,  anda  heeft  ditto  gallioen  alsoo  getracteert, 
dat  den  vj-andt  met  staende  se\len  op  da  wal  geloopen  is,  ende  nachts  daer- 
uut  gevlucht  sijn  ende  de  brandt  in  'tschip  gestaacken  hebben.  Naer  dese 
noch  eenige  andre  joncken  becomende,  hebben  d'  onse  soo  veel  zyde  ende 
andre  waren  in  hun  schepen  geladen  als  bargen  conden,  ende  sijn  daermede 
met  noch  twee  geladen  Chineese  joncken  na  Jappan  galoopan  ende  den  18 
Jun\-  met  een  van  de  twee  joncken  onder  Firando  in  de  haven  van  Cochi  wel 
geariveert.  D'andre  joncke,  daerop  6  off  7  Duytsen  waren  geset,  is  in  een 
ander  haven  wel  aengecomen,  maar  alsoo  ons  volck  naderhandt  door  eenige 
Chinesen  met  seeckre  vervarsinge  geabuysaert  wierden,  hebben  sy  het  volck 
vermoort,  hun  gading  uut  de  joncquen  genomen  ende  den  brandt  daerin  ge- 
staacken. De  goederen  uut  het  schip  den  Rooden  Leeuw  gelost  sijnde,  isser 
den  29  Jul\-  een  soo  groeten  storm  geresen,  dat  be\de  de  schapen  en  oock 
d'andre  joncke  van  hun  anckers  gespilt  ende  op  de  wal  gedreven  sijn,  doch 


ISDrc.  1617.  293 

met  veel  moeyten  sijn  dacrvaii  gebracht.  Dan  alsoo  den  Roodcn  Lccinv  geheel 
leek  was  geworden  ende  qualick  reparabel  geoordeelt  wiert,  is  by  den  raet 
goetgevonden  ditto  schip  te  verlaten.  \  lissingai  heeft  sijn  mast  gecorven 
ende  is  sonder  andre  schade  daervan  geraect,  dan  alle  de  goederen  in  de 
joncke  wesende  sijn  nat  geworden. 
6.  Den  commandeur  Lam,  met  het  schip  d'  Oude  Zonnc  uut  de  slach  van 

Japan.  Manilha  gevlucht  ende  's  nachts  van  de  twee  Manen  versteecken  sijnde, 
heeft  het  na  Patane  gewent,  doch  op  10  graden  noorderbreete,  b}-Pulo  Con- 
door,  contrarie  wint  bejegenende,  is  hy  naejappan  geloopen  ende  den  20Juny 
ontrent  Maccau  comende,  heeft  aldaer  de  schepen  den  Swarten  Leeuw  ende 
de  (7rt///VzjJTgerescontreert,waerover  hunne  ordre  verstaende,  met  den  andren 
na  Nangasacque  geseylt  sijn  ,  omme  de  caracque  van  Maccau ,  derwarts 
varende,  waert  te  nemen.  Den  2  July  metten  anderen  op  de  Custe  van  Nange- 
sacque  comende,  is  by  den  raet  gedelibereert,  off  in  zee  souden  bh-ven  cruys- 
sen,  ofte  binnen  in  de  haven  loopen,  waerover  geresolveert  wierde  (alsoo  den 
commandeur  Lam  niet  wel  geinformeert  was  ende  Martin  van  der  Strengen 
versu\-mde  seeckre  resolutie  van  Specx  te  vertoonen),  dat  se  binnen  de  haven 
loopen  souden.  Den  Z""  ditto  binnen  wesende,  soo  is  de  caracque  twee  dagen 
daerna  ontrent  7  m}len  suydelijcker  in  de  haven  van  Cocthijn  Atch)-  geari- 
veert,  ende  alsoo  ontsnapt;  waeraen  de  heeren  connen  sien,  hoe  schadelijck 
d'achteloosheyt  van  hun  dienaren  haer  valt,  want  d'  uutcompste  betoont  dat 
sood'ordre  wel  naergecomen  ware,  ditto  caracque  vermeestert  souden  hebben. 
In  onse  instructie  sullen  L^.E.  wel  gesien  hebben,  hoe  wy  ordre  gegeven  had- 
den, soo  de  caracque  in  zee  gemist  wierde  ende  deselvige  cort  voord'onsen  in 
Nangesacque  ariveerde,  dat  men  se  aldaer  assalteren  soude ;  daerop  by  den  raet 
aldaer  veel  dispuiten  gevallen  sijn,  die  mijns  oordeels  onnodich  waren,  want 
dewjle  den  Rooden  Leeinv  ende  Vlissingen  met  soo  costelijcken  last  in  Firan- 
do  geariveert  waren,  was  het  gants  niet  geraden  in  ditto  off  andre  havens 
moe_\ten  te  maecken.  Dan  byaldien  op  't  comptoir  van  Firando  geen  groot 
cargasocn  was,  ende  d'occasie  goet  voorquame,  soo  confirmere  b\-  dese  ander- 
mael,  dat  men  in  dien  gevalle  de  dreygementen  van  de  gouverneur  van  Nanga- 
sacque, noch  de  gealegeerde  redenen,  niet  en  behoort  te  ontsien,  want  de 
vreede,  soo  ick  mene,  met  den  ke\ser  wel  gemaect  soud  worden.  De  Portu- 
giesen  seggen,  dat  se  onse  schepen  met  ditto  caracque  hadden  gesien  ende 
daerdoor  wonderbaerlijck  gesalveert  sijn,  gelijck  mede,  dat  hem  wel  wachten 
sullen  weder  met  groote  schepen  te  varen. 

B\-  dese  gaen  twee  differente  registers  van  de  veroverde  goederen  door 
Jacques  Specx  uut  de  schepen  Vlissingen,  den  Rooden  Leeuw,  de  Sonnc,  ende 
de  joncke  ontfangen.  D'  eene  is  de  originele,  by  de  vrienden  aldaer  gemaect, 
ende  alsoo  ons  dochte  de  zyde  met  eenige  andre  goederen  tehooch  getaxeert 


294  18  Dix.  1617. 

waren,  hebben  w\-  een  ander  register  doen  maecken.  Derhalven  sullen  U.  E. 
gelieven  ons  voor  ditto  veroverde  goederen  te  debiteeren,  conforme  onse 
boecken,  ter  somme  van  ƒ  743.414' —  1  —  10,  ofte  andre  ordre  tegeven.  Ins- 
gelijcx  gaet  hiermede  dubbelde  facture  van  't  gene  door  Specx  in  den  Sivartcn 
Leeuw  gescheept  is,  opdat  de  heeren  na  hun  gevalle  mogen  disponeren.  Na 
onse  taxatie  beloopen  de  goederen  door  den  Swarten  Leeuw  uut  Jappon  ge- 
bracht/418.157 —  8  —  1,  ende  na  die  van  Specx  ƒ  468.500  _  15  —  3.  Met 
dese  schepen  gaen  eenige  cassen  van  dese  veroverde  goederen; de  resterende 
sullen  met  andre  volgen. 

De  taxatie  van  de  goederen  by  Specx  in  Jappan  gehouden,  beloopt ƒ356. 000 
Per  nevensgaende  notitie  connen  de  heeren  sien,  waerinne  deselvigebestaen. 
My  dunct  dat  het  niet  quaet  ware  geweest,  dat  men  meerder  goet  herwarts 
hadde  gesonden,  alsoo  vooreerst  het  provenu  van  't  selvige,  soo  ick  mene,  in 
Cochin  China  niet  besteet  sal  connen  worden,  ende  tot  incoop  van  provisie 
voor  de  Mollucquen  geen  heel  groot  cappitael  van  noode  is.  Dan  't  is  om 
beter  wille  gedaen,  daeromme  moeten  de  resolutie  van  de  vrienden  lauderen. 

Den  commandeur  Lam  was  van  meninge,  met  het  schip  Vlissingen  in 
November  na  de  Mollucquen  te  seylen,  ende  ontrent  September  1618vandaer 
met  een  goede  vloote  weder  na  Manilha  te  loopen,  doch  achte  dit  niet  en  sal 
connen  geschieden  voordat  van  U.  E.  een  treffelijcke  vloote  becomen,  alsoo 
ons  schepen  gebreecken,  ende  op  d'  Engelsen  gepast  moet  worden.  D'  andre 
twee  schepen,  de  Sonne  ende  de  Galliasse,  sullen  gebrujxt  worden  omme 
onse  voorige  ordre  naer  te  comen,  als  te  weeten,  eerstelijck  sullen  sy  ontrent 
Meaxima  ende  den  hoeck  van  d'ex'landen  Gottho  b)-houden,  ommeteonder- 
staen  off  voorsz.  caracque  in  't  keeren  vanMaccau  rescontreren  connen,  ende 
van  hier  nae  't  vastelandt  van  Luconia  loopen,  omme  te  sien  off  eenige  jonc- 
ken,  na  Manilha  varende,  becomen  connen.  Dit  verricht  sijnde,  soo  sullen  sy 
naer  Quinam  seylen,  omme  volgens  onse  ordre  te  versoecken  off  men  aldaer, 
off  daer  ontrent,  den  handel  met  de  Chinesen  sal  connen  stabileeren.  De 
meeninge  van  de  vrienden  is,  omme  ditto  schepen  vandaer  weder  in  Juny  of 
Jul)'  1618  na  Jappan  te  doen  keeren,  omme  daerna  van  Jappan  met  vivres  na 
Manilha  off  Mollucco  gesonden  te  worden;  sulcx,  dat  men  niet  eens  gissinge 
maect  om  eenich  cargasoen  off  cappitael  herwarts  te  senden,  't  welck  my  een 
groot  misverstandt  dunct  te  sijn,  want  het  s\-  hoe  de  reyse  op  Cochin  China 
affloopt,  in  allen  gevalle  hadden  s)^  behoort  ordre  te  geven,  dat  tenminsten 
een  van  de  twee  schepen  (soo  tot  be}'de  niet  conden  resolveeren)  toecomende 
jaer  met  het  noorder  mouson  van  Cochin  China  over  Patana  herwarts  aen- 
quame,  't  sy  dan  met  de  waren  die  daer  souden  mogen  becomen,  ofte  met 
het  silver  dat  over  mochten  hebben. 

Geconsidereert  hebbende,  hoe  nodich  ende  dienstich  den  Chineesen  handel 


18  Dkc.  U.17. 


295 


I. 
China. 


8. 
Quinam. 


9. 
Siam. 


de  Compagnie  s\-,  als  oock  dat  haer  deselvige  niet  dan  door  onse  faultc  ge- 
breeckt,  soo  is  't,  dat  terwyle  sulcx  in  Java  noch  Patana  off  daer  ontrent  nim- 
mermeer wel  geliicken  can,  alsmede  datter  noch  \ve\nich  apparentie  schijnt 
te  wesen  omme  in  China  selffs  acces  te  becomen,  m)-  goet  gedocht  heeft,  wat 
naerder  by  de  werckcn  te  loopen  ende  te  onderstaen,  wat  men  in  Quinam 
sal  connen  doen.  Wil  't  daer  gelucken,  is  't  wel;  soo  niet,  moet  daerontrent 
(doch  sonder  verachteringe  van  de  generale  réndevous)  een  andre  plaetse 
off  eylandt  gesocht  worden,  want  soo  w\"  met  de  Chinesen  een  goeden  handel 
begeeren  te  doen,  ende  hun  sulcx  met  de  Spangiaerden  ende  Portugiesen 
willen  verhinderen,  moet  nootlijck  een  plaetse  b}-  de  wercken  begreepen 
worden.  U.  E.  sullen  de  Chineesen  handel  volcomen  becomen,  soo  het  ons 
aen  geen  geit  gebreeckt,  soo  w)-  by  de  wercken  gaen  ende  de  vaert  op  Ma- 
nilha  onveyl  houden ;  derhalven  gelieve  de  heeren  hierop  te  letten. 

Quinam  is  een  plaetse  in  Cochin  China  gelegen,  welck  een  seer  bequame 
baye  off  reede  heeft.  De  Chineesen  handelen  daer  jaerlicx  met  de  Japponders 
seer  sterck.  Over  twee  jaren  was  de  zyde  aldaer  goetcoop,  dan  alsoo  dit 
jonckste  jaer  een  groote  part\e  op  Manilha  gescheept  is  geweest  ende  der- 
warts  te  min  ginck,  is  de  z\-de  daerover  seer  diere  geweest,  sijnde  de  Jappan- 
ders met  5  joncken  ende  meer  dan  200.000  ta\len  silver  aldaer  geweest.  Den 
coninck  van  Cochin  China  heeft  tot  twee  verscheyde  rej-sen  na  Ligor,  ende 
oock  Patana,  aen  d'onsen  geschreven,  seer  instantelijck  versoeckende  dat 
aldaer  sonden  comen  handelen,  aenbiedende  goede  verseeckering  ende  vry- 
heden  tegelijck.  Na  ick  versta,  sijn  de  Chinesen  seer  wel  gesint  om  met  ons 
aldaer  te  resideren  ende  handelen.  Eenige  peper,  rouwe  zyde,  zj-de  laeckenen, 
benguwijn  ende  indigo  isser  in  't  landt  selffs  mede  vallende,  maer  insonder- 
heiit  groote  abondantie  van  lijfftochten,  ende  dat  goetcoop.  Mj-  en  is  niet  on- 
bekent,  hoe  qualick  d'onsen  tot  verschejde  re)-sen  in  de  bocht  van  Cochin 
China  gevaren  sijn,  dan  alsoo  de  natuerlijcke  ongevallen  door  goede  voor- 
sichticheden  voorcomen  connen  worden,  ende  veel  ongelucken  dicwils  door 
misverstandt  ende  by  geval  gebeuren,  soo  is  't,  dat  daorover  goet  gevonden 
hebben,  de  saecke  ten  naesten  te  doen  ondersoecken. 

De  joncke  de  Hoope  is  met  sijn  cargasoen  in  Siam  wel  aengecomen,  ende 
vandaer  met  een  retoer  beloopende  /  32.270 —  17  —  8  weder  in  Jappan 
wel  geariveert,  soodat  Specx  van  meninge  is,  deselvige  andermael  derwarts 
te  gebruycken.  Alsnoch  en  heb  ick  geen  boecken  van  Jappan  connen  beco- 
men, soodat  geen  seeckre  staet  of  gissingc  connen  maecken,  wat  den  handel 
van  Jappan  ende  Siam  om  't  lijff  heeft.  S''  Specx  heeft  haest  7  jaeren,  soo  voor 
als  naer,  in  Jappan  geweest,  ende  men  heeft  noyt  geen  boecken  van  hem  ge- 
sien,  ende  noch  beclaecht  h}-  hem,  dat  dacromme  wat  hart  geschreven  hebbe. 
Over  de  compste  van  de  schepen  ende  't  groot  cargasoen  aldaer  is  d'excuse 


296 


18DEC.  Iöl7. 


10. 
Chinee- 

aohe 
jonken. 


U. 
Cambod- 
ja- 


dit  jaer  heel  gei'eet,  doch  Godt  geve  dat  w)-  se  toecomende  jaer  mogen  be- 
comen. 

Marten  Houtman  is  door  Cornelis  van  Nieuroode  in  Siam  verlost;  doch 
alsoo  ditto  Houtman  met  een  jonck  van  daer  na  Sangora  was  varende,  sijnne 
boecken  b)'  hem  hebbende,  is  h)-  soo  lange  achtergebleven,  dat  seer  gevreest 
wort  door  de  rovers  van  Borneo  genomen  wesen  sal. 

Voorsz.  Houtman  ende  Nieuroode  verhalen,  hoe  den  coninckvan  .Siam 
hem  -seer  gebelcht  heeft  ende  hem  vrywat  gereprosscheert  is  geworden,  datter 
ontrent  4  a  500  sacken  peper  uut  een  Siamse  joncke  door  d'onse  gelicht  ende 
ten  pr)"se  deselvige  ingecocht  was,  betaelt  is;  ja,  Hendrick  Jansz.  van  Patana 
maect  dese  daet  (aen  Sour)-  schr)vende)  soo  groot,  alsoff  de  geheele  staet 
van  de  Compagnie  daerdoor  gepericliteert  wierde  ende  d'  onsen  in  Siam  met 
het  cargasoen  groot  per\'ckel  leden.  D'advysen  sijn  seer  goet,  maer  niet  dan 
met  groote  discretie  moeten  sommige  aengenomen  worden.  M)-  dunct  dat 
het  veel  beter  ware  geweest,  dat  de  vrienden  de  schade,  welck  die  van  de 
joncke  daerover  geleden  mogen  hebben,  voldaen  hadden,  dan  hunselvige 
daerover  alsoo  te  quellen.  Moeten  oock  bekennen  een  faulte  geweest  te  sijn, 
dat  men  in  Jambi  soo  nauwe  gesien  heeft.  Doch  wat  sal  menseggen,  de  men- 
schen  sijn  niet  volmaect;  alle  gevallen  connen  \vy  niet  voorschryven.  't  Is  ge- 
passeert  ende  licht  om  remedieeren.  U.  E.  sy  veradverteert,  dat  alles  met 
groote  discretie,  groote  patientie  ende  corragie  in  dwang  gehouden  moet 
worden,  insonderhe)-t  in  alsulcken  armen  staet  als  ons  voordese  bejegent  is. 
Souden  w}-  ons  aen  een  cleentjen  stooten,  de  Compagnie  soud  het  slecht 
hebben. 

Dit  jaer  en  sijn  in  Patana  noch  Sangora  geen  Chineese  joncken  geweest, 
maer  in  Ligor  drie;  dan  hebben  daer  niet  sonders  gebracht.  De  peper  is  in  die 
quartieren  niet  wel  gevallen,  soodat  d' onsen  in  Sangora  niet  meer  dan  1800 
sacken  versamelt  hebben.  Tegen  toecomende  jaer  hoopen  w)-  wel  10.000  te 
becomen.  Sj'  is  in  die  quartieren  mede  seer  diere,  doch  met  de  jonckste  ad- 
v}-sen  verstaen  vv}-,  dat  se  in  Siam  vrywat  gedaelt  was.  Alsoo  de  Chineese 
joncken  door  quaet  tractement  van  Patana  sijn  bl)-vende,  trachten  de  regenten 
wederomme  seer  om  hun  aen  te  trecken.  De  custe  door  die  van  Mallacca 
wat  onvejl  sijnde,  is  de  coninginne  met  hare  orangkays  mede  seer besich 
omme  met  Mallacca  vreede  te  maecken.  Willen  de  saecken  in  Cochin  China 
eenichsints  gelucken,  soo  sal  dagelicx  noch  min  in  Patana  te  doen  vallen. 

Alsoo  Hendrick  Jansz.  van  Patana  na  Cambodjagesonden  hadde  een  onder- 
coopman  off  assistent  met  een  cargasoen  cleden  van/ 6000,  sijn  deselvige 
aldaer  tegens  benguwijn  wel  verhandelt,  maer  in  'tkeeren  sijn  d' onsen  met 
haer  goederen  door  de  Portugiesen  binnen  de  riviere  genomen.  Andermael 
heeft  hy  derwarts  gesonden  ende  goet  retoer  becomen.  Den  coninck  van 


18  Dix-.  1M7.  297 

Cambodja  sage  geeriie  oiisweder  op  de  Portugiesen  valleerden,  alwacr  'toock 
binnen  de  stadt  selven,  gelijck  mede  dat  men  daer  een  comptoir  stabileert, 
doch  'tcomptoir  is  onnodich. 

Nevens  dese  gaet  copie  van  de  facture  der  goederen  door  den  Swartcn 
Li-euu'  van  Patana  gebracht,  beloopende  ƒ  33.190  —  16  —  3.  Den  peper  is  in 
Sangora  gebleven,  vermits  den  Sivartcn  Leeuw  daeromme  te  veel  tijts  ver- 
suympt  soiid  hebben. 

12.  By  dese  gaet  copie  van  seeckre  missive,  door  Andries  Soury  vanjamby  ge- 
Jambi.     schreven.  De  heeren  sullen  daerinne  sien  wat  aldaer  gepasseert  is  tousche- 

rende  't  lichten  van  de  peper  uut  de  Chinese  joncken,  waervan  met  de  jonckste 
geen  mentie  meer  gemaect  wort,  soodat  het  schijnt  al  verstorven  te  sijn,  hoe- 
wel een  ider  vreest  om  peper  te  vervoeren.  Insgelijcx  wat  }dele  fame  aldaer 
van  de  Francen  geloopen  is  ;  diergelijcke  is  over  geheel  Java  mede  gegaen. 
Item  wat  roem  seeckre  Maccassaren  in  Jambi  gedreven  hebben  over  de  mas- 
sacre  by  hunnen  coninck  in  Macasser  over  16  persoenen  van  't  schip  d'  Een- 
dracht begaen,  evenals  off  itne  bataille  rengee  gewonnen  hadde;  't  is  maer 
een  Indiaens  geclap,  welck  goet  gevonden  hebben  de  heeren  toe  te  senden, 
opdat  daeraen  souden  sien  wat  d'Indiaensse  geruchten  zijn. 

13.  Alsoo  de  Spangiaerden  groote  insolentie  in  Maccassar  plegen,  off  om  andre 
Makassar.  redenen  die  m\-  noch  niet  bekent  sijn,  wort  ons  aengedient,  dat  den  coninck 

van  Maccassar  met  ons  geerne  vreede  begeeren  soude,  ende  dat  daerover 
weder  een  schip  derwarts  souden  senden. 

14.  Voor  dese  hebbe  die  van  de  Moluccos  gereprosscheert  de  groote  dispense 
^'°'^'     die  aldaer  gedaen  sijn,  ende  daerover  vermaent  alle  onnutte  oncosten  soo 

veele  aff  te  schaffen  als  doenlijck  s)-.  D'  antwoorde  daerop  connen  de  heeren 
aen  nevensgaende  missive  van  Westerwolt  vernemen.  B)"  t\"de  van  de  Haze 
beliepen  d'  ongelden  in  17  maenden  f  190.000,  daerna  onder  den  Dorstende 
Westerwolt  in  19  maenden  ƒ  360.000  ende  nu  jongst  onder  Westerwolt  in  19 
maenden  ƒ467.000,  wel  te  verstaen,  sonder  d' oncosten  van  schepen,  gelijck 
U.  E.  per  de  boecken  connen  sien,  welck  na  hun  sin  niet  genoch  is,  want  het 
schijnt  noch  bet  daeraen  willen.  Men  claecht  noch.datdegarnesoenenswack 
sijn,  dat  de  forten  vervallen  ende  dat  d'  ongelden  niet  vermindert  connen 
worden,  doch  ick  ben  van  ander  gevoelen  ;  ende  is  daertegen  wel  goeden  raet 
te  vinden,  dan  wie  sal  off  wie  wil  de  quae  man  sijn?  D'oorsaecke  dat  delasten 
soo  extraordinarie  groot  sijn  is  eensdeels,  dat  in  de  Mollucquen  meestal,  off 
veel,  dubbelde  soldeniers  sijn,  die  men  aldaer  met  groote  verbeteringe  hout. 
Item  dat  de  soldaten  betaelt  wordende  't  s)-  dan  met  cleden  off  geit,  hun  gagie 
verquisten,  waerover  de  Ternatanen  geen  nagelen  pluckende,  allelijfftochten 
dies  te  dierder  sijn,  ende  dew\le  aldaer  een  tijtlanck  groote  menichte  van 
schepen  geweest  sijn,  sijn  de  taffelen  dies  te  grooter  ende  costelijcker  geweest. 


298  ISDiic.  1617. 

De  beste  remedie  hiertegen  is,  dat  men  d'  overige  dubbelde  soldeniers  licen- 
tiere  ende  andre  in  hun  plaetse  leyt,  dat  men  de  betalinge  der  soldaten  aff- 
schaft  ende  hun  op  des  Compagnies  costen  onderhoude,  gelijck  men  de 
bootsgesellen  scheep  doet,  ende  dat  voorts  alle  oncosten  ende  fortificatie 
redelijck  gemenageert  worden.  lek  moet  het  cort  maecken,  want  den  tijt  my 
niet  toe  en  laet  de  voordre  aenhanck  te  verhalen.  Doch  alles  hebben  w\-  't, 
ende  breet,  den  raet  ongeveynst  verhaelt  ende  vertoont.  VVatter  op  volgen 
wil,  sal  den  tijt  leeren. 

Nevens  dese  sijn  verscheyde  boecken  als  per  register  gaende,  gelijck  mede 
de  rollen  van  het  volck,  ende  register  van  d'  amonitie  van  oorloge  op  de 
forten  wesende.  Alles  dient  b}"  de  heeren  neerstelijck  geexamineert  te  worden, 
want  den  tij  t  valt  ons  te  cort  ende  gebreect  hier  stoff  om  daertoe  tegebruycken, 
hebbende  de  cooplieden  by  m\-  residerende  aen  't  dagelijcx  voorvallende 
wcrck  de  handen  vol. 

B\-  provisie  sijn  vooreerst  innewaerts  gesonden,  te  weten  na  de  Mollucques 
het  schip  den  Engel,  naer  Banda  het  schip  Hoorn,  naer  Japara  het  schip  't 
Wapen  van  Amsterdam,  omme  vol  rijs  naer  Anboj'na  ende  Banda  te  seylen. 
Naer  Solor  ende  Timor  den  Tigcr  ende  de  Jager,  die  weder  op  nieuws  ordre 
gegeven  hebben,  omme  soo  't  geschieden  can,  Terra  Alta  off  het  eylant  Mal  va 
te  ontdecken,  doch  duchte,  dat  weder  niet  verrichten  sullen,  want  den  tijt  te 
cort  vallen  sal.  Men  soud  een  schip  off  meer  daartoe  expresselijck  moeten 
gebru3'cken,  ende  w\'  hebben  geen  schepen  over.  Met  wat  last  oft  cargasoen 
ditto  schepen  gegaen  sijn,  connen  U.  E.  aen  onse  boecken  vernemen.  Nas- 
souiü  is  mede  vol  rijs  geladen  om  mede  innewaerts  te  vertrecken.  D'  Engelsen 
sijn  noch  met  9  schepen  voor  Bantam  leggende ;  thien  sijn  sy  sterck  geweest, 
waervan  een,  soo  ge.se}"t  wort,  na  de  Custe  vertrocken  is. 
15.  Belangende  den  peperhandel.  Totdat  den  peper  alhier  op  4  realen  de  sack 

Peper-  gedreven  is  ende  ruchtbaer  geworden  was,  hoe  w\-  de  Chineese  joncken  hun 
peper  affgecocht  hadden  ende  't  Wapen  van  ZiTf/rtw^'/ in  Jambi  meest  volladen 
was,  is  ons,  d'  Engelsen  ende  Francen  door  den  pangoran  ende  die  van  't  hofF 
groote  molestie  ende  verhindering  aengedaen.  Niet  dat  men  ons  het  peper- 
coopen  o}-t  verboden  heeft,  maer  onder  seeckre  gesochte  pretexten  is  ons, 
d'  Engelsen  ende  Francen  het  wegen  alsoo  verhindert,  dat  de  schoonste  tijt 
verloopende  ende  de  monopoliers  dagelijcx  meer  ende  meer  begeerende,  den 
peper  tegen  den  andren  tot  40  ende  43  realen  de  10  sacken  geresen  s\-,  als 
wanneer  den  pangoran  ende  die  van  't  hoff  van  hun  guyterye  affgcstaen  sijn, 
het  wegen  weder  liber  en  vry  gelaten  is  ende  de  negotianten  hebben  laten  ge- 
worden. Men  wil  ons  nu  seggen,  dat  het  een  misverstant  geweest  zy,  ende  dat 
den  pangoran  door  eenige  van  sijn  volck  geabuseert  is  geweest.  lek  verseeckre 
U.  E.,  dat  al  haer  loosheyt  en  booshejt  den  peper  soo  hooch  niet  gebracht 


18  Dkc.  lol 7. 


299 


16. 

Vertrek- 
kende 
schepen. 


17. 
Behoefte 
aan  volk, 
8chepen 
en  geld. 


soud  hebben,  't  en  ware  dat  selffs  goet  hadden  gevonden  (maer  niet  met  lieff) 
daertoe  te  resolveren,  eensdeels  om  tijt  te  winnen,  ende  ten  andren,  opdat  het 
geit  van  d'  Engelsen  ende  Francen  'teerder  voort  wesen  ende  te  min  ver- 
strecken  soude.  In  alles  hebben  de  Francen  gecocht  ende  gescheept  5677 
sacken  peper,  waermede  z)-lieden  met  het  schip  Montinorcnci  wederkeeren. 
Het  ander,  la  ]\farg7-icttc,  is  aen  de  Gouseratten  vercocht.  D'  Engelsen  hebben 
tot  nu  wel  gecocht  5000  sacken,  sijnde  in  deliberatie  wat  voorder  doen  sullen  ; 
d'  eene  begeert  met  coopen  voort  te  varen,  ende  d'  ander  wil  't  naer  affslach 
vertoeven.  Alsoo  ons  geit  tegenwoordelijck  seer  cleen  is,  ware  het  goet,  dat 
s\-liedenmetcoopen  voortvoeren,  off  dat  men  hun  daertoe  brengen  cost.omme 
den  peper  daerna  te  doen  dalen  ende  met  cleen  geit  te  meer  te  becomen.  Het 
w'are  nu  den  rechten  tijt,  soo  geit  hadden,  omme  de  Compagnie  wederomme 
een  treffelijcken  dienst  te  doen  ende  hare  partye  te  matteren,  want  d'  occasie 
seer  schoon  voorcomt.  Soo  de  schepen  de  Goede  Fürtuyiie  enÓQ  Zirckzcc  noch 
binnen  een  maent  naer  dese  ariveeren,  sal  't  we!  gelucken;  soo  niet,  sal  weder 
ander  finantie  moeten  gesocht  worden,  alsoo  niet  en  weten,  offd'  occasie  (dat 
een  ongestadich,  vliegent  geest  is)  ons  voor  decs  tijt  langer  sal  willen  dienen. 

Dese  gaet  alsnu  met  de  schepen  d'  Eendracht,  Walcluren  ende  EnckJiityscn, 
weicke  te  samen  door  Godts  genade  rijckelijck  geladen  sijn.  De  Heere  wil  se 
in  salvo  gelej-den.  Met  het /'öj^f^rt'^'^hebbegeadvyseert,  dat  dese  schepen  seer 
cort  na  hem  volgen  souden,  doch  alsoo  de  reparatie  der  schepen  ende  het 
overschepen  van  de  goederen  vr\-  wat  meer  tijt  genomen  heeft  dan  gemeent 
hadde,  is  het  uut  mijnne  gissinge  gegaen.  Cort  naer  dese,  in  't  Godt  gelieft, 
sullen  wederomme  volgen  andre  twee  of  drie  schepen,  rijckelijck  geladen, 
daerop  hem  de  heeren  wel  mogen  verlaten,  sijnde  't  IVapenvan Zeclaudt end& 
d'  Eenhoorn  meest  volladen,  ende  in  den  Stvarten  Leemu  'trijckste  noch  over, 
soodat  geen  wonder  soud  zijn,  dat  in  plaetse  van  7  off  8  schepen  (die  ick  met 
d'  Orangeboom  adv}seerde  de  heeren  dit  jaer  toe  te  senden)  haere  E.  7  off 9 
bequamen,  want  van  Jambi  ende  westcuste  van  Sumatra  noch  vr)-wat  te  ver- 
wachten hebben.  De  Heere  wil  de  gaende  ende  comende  schepen  in  salvo  ge- 
leyden  ende  geve  ons  z)"nen  zegen,  soo  sal  't  wel  sijn. 

Eere  zy  U.  E.  van  de  groote  coeragie  die  in  de  meeste  tegenspoet  betoont 
hebben,  insonderheyt  van  de  heerlijcke  secoerssen  ende  contanten  met  de 
jonckste  schepen  gesonden.  Doch  alsoo  w)-  oock  niet  gelaten  hebben  voor  't 
geit  goede  retoeren  te  senden,  in  Manilha  eenige  schepen  gebleven  sijn  ende 
dagelicx  oock  eenige,  affge%'aren  wesende,  gesleeten  worden,  ende  dit  jaer  een 
groote  vloote  naer  't  patria  keert,  soo  is  't  dat,  na  den  eysch  van  saecken,  vry 
wat  ontbloot  blyven  van  geit,  schepen  ende  volck.  Ick  segge  na  den  eysch  van 
saecken,  want,  Godt  sy  loff,  deninlantsen  staet  tegenwoordelijck  beter  is  ende 
blijft  dan  oyt  voor  dese  geweest  is,  gelijck  de  heeren  in  de  generale  boecken 


300  18  Dec.  1617. 

connen  sien.  Den  starit  van  alle  forten,  comptoiren  ende  plaetscn  en  is  niet 
min,  maer  om  alles  nogelijck  meer  te  verbeteren  ende  de  saecke  daetoe  te 
brengen,  dat  de  heeren  jaerlicx  soo  heerlijcken  retoer  gevvorde  als  nu  over- 
gaet,  bidden  wij  U.  E.  vrientlijck  om  de  gemeene  welstandt  wille  niet  alleene 
jaerlicx  te  continueeren,  gelijck  seer  lofflijck  begost  hebben,  maer  jaerlicx 
meer  ende  meerder  geit  te  senden,  gelijck  mede  een  goet  getal  schepen, 
groote  menichte  van  volck  ende  alle  nootlijckheden.  Volck,  schepen  ende 
geit  mocter  sijn  omme  tot  volcomen  welstandt  te  geraeken.  D'occasie  begint 
wederomme  seer  schoon  te  genaken,  omme  't  gewelt  van  den  vj'ant  ende 
alle  ondercru\'pinge  van  de  geve}nsde  vrienden  geheelijcken  te  dwingen  en 
dempen,  't  Effect  van  de  goede  hoope,  die  ick  U.  E.  lange  voor  desen  gegeven 
hebbe,  begint  sich  te  vertoonen.  Derhalven,  forniert  de  middelen  (bid  ick 
andermael),  zoo  sal  't  de  heeren  geworden.  Ende  byaldien  U.  E.  resolveeren 
(gelijck  ick  hoope  doen  sullen)  jaerlicx  herwarts  aen  een  heerlijcke  vloote  met 
een  groot  cappitael  te  senden,  soo  verlaet  noch  en  vertrout  u  niet  op  degene 
die  hier  tegenwoordichlijck  en  zijn,  want  \vy  sijn  alle  swacke,  sterffelijcke 
menschen,  maer  U.  E.  dienen  telken  reys  cloecke,  verstandige  hoofden  te 
senden,  die  hem  in  allen  gevalle  weten  te  behelpen,  opdat  de  macht  ende 
middelen  wel  geinployeert  ende  niet  onnuttelijck  geconsumeert  worde,  ge- 
lijck eertijts  gebeurt  is,  want  de  welstant,  naest  Godt,  daeraen  dependeert. 
Mv  verwondert,  dat  met  de  jonckste  schepen  geen  ander  volck  gecomen  is ; 
derhalve  segge  wederomme,  en  stoot  U.  E.  aen  geen  ongeval,  noch  en  weest 
(goet  geluck  becomende)  niet  onachtsaem,  want  het  can  licht  veranderen, 
ende  de  heeren  weten  noch  we^nich  (na  ick  bespeure)  van  waer  hun  't  goede 
off  quade  comt,  veel  min  hoe  haest  het  hier  gewonnen  off  verlooren  wort. 

Belangende  de  schepen  tot  de  retoeren  ende  Inlantse  negotie  noodich, 
dienen  U.  E.  weder  herwarts  te  senden  eenige  treffelijcke,  wel  gemonteerde 
oorlochschepen,  die  niet  min  dan  de  voorgaende  sijn,  opdat  men  de  v\-andt 
wederomme  mach  gaen  besoecken  ende  alle  mogelijcke  affbreuck  doe.  Want 
het  anders  niet  wel  soud  connen  geschieden,  dewyle  veel  schepen  tot  d' In- 
lantse negotie  noodich  sijn,  ende  soowel  op  d' Engelsen  als  op  onse  v\-anden 
gepast  moet  worden.  Des  V}andts  schepen  in  Manilha  sijn  soo  geweldich 
groot,  alsoo  gemonteertende  geequipeert  als  oytdaervan  geseyt  wort,  gelijck 
de  heeren  door  d'overcomende  vrienden  connen  vernemen.  Op  een  schip 
hebben  s>-  veel  meer  volck  gehadt,  dan  in  U.  E.  geheele  vloote  geweest  is.  In 
allen  deele  heeft  des  vyandts  vloote  d'onse  verde  overtreft,  anders  waren  sy, 
niettegenstaende  de  verdeylinge  onser  schepen,  geslagen  geweest.  Derhalven 
dient  hierop  gelet  te  worden. 

Mijn  heeren,  alhoewel  wy  't  recht  ende  de  macht  in  handen  hebben,  daer- 
mede  ons  lichtclijck  tegen  d"Engelsen  souden  connen  valleren  overd'inso- 


18DF.C.  1617.  301 

IS.        lentie.vioientiecndevilipendiedieoiisin  alle  quartiereii  van  Indien  aandoende 

Moedwil    j-jj,^  ende  darelicx  noch  vermeerderen,  dan  de\v\!e  het  de  sterckste  best  voecht 
der  Engel-      J  ^  '  ■ 

sfheii.     de  meeste  last  te  dragen,  soo  is  't,  dat  oock  dies  te  meer  patienteeren  (alhoewel 

het  bykans  onh-delijck  valt),  opdat  onse  onschult  voor  alle  de  werelt  te  meer- 
der blijcke,  soo  daer  tans  off  morgen,  dat  Godt  gelieve  te  verhoeden,  meer 
ongeval,  bloetstortnige  off  schade  uut  spru)te,  dan  s\lieden  over  d'invasie  in 
Banda  gedaen  geleden  hebben.  Met  onse  voorgaende  is  U.  E.  geadyseert, 
hoe  d'Engelsen  alhier  omgebracht  hebben  4  mannen  van  d'onse,  die  sy  by- 
geval  op  straet,  sonder  geweer,  rescontreerden,  na  seecker  gevecht  die  met 
eenige  andre  van  d' onsen  hadden  gehadt.  Daerna,  doen  \Postpaert  per  costi 
vertrocken  was,  sijn  wy  met  alle  de  resterende  schepen  weder  na  Jaccatra 
vertrocken,  omme  alle  wercken  te  vervorderen  ende  elck  sijns  weegs  te  depes- 
scheren,  soodat  er  tot  Bantam  wesnich  volck  bleeff.  Met  onse  voorgaende  is 
U.  E.  mede  geadvj-seert,  hoe  versche)-de  gevangene  Spangiaeren  ende  Portu- 
giesen  uut  onse  schepen  gevlucht  ende  by  d'Engelsen  geloopen  waren,  welcke 
den  admirael  Peppel  platuut  geweygert  hadde  weder  te  geven,  seggende  dat 
het  sijnne  vrienden  waren.  Ende  alsoo  naderhandt  verstaen  hadde,  dat  eenige 
van  dese  aen  landt  gesien  waren,  hebben  aen  d'onse  last  gelaten,  dat  hun, 
soo  die  becomen  conden,  aprehendeeren  souden,  'tis  daerna  gebeurt,  dat  de 
voorgemelde  Spangiaerden  ende  Portugiesen,  14  sterck  wesende,  eenige 
van  onse  assistenten  op  straet  rescontrerende,  hun  met  seeckre  injurieuse 
woorden  ende  't  geweer  in  de  handt  braveerden,  waerop  den  oppercoopman 
Buysero  den  22  November  passato  T)men  Michielsz.,  ondercoopman,  met 
eenich  volck  gesonden  heeft  omme  hun  te  vatten.  Hierop  sijn  eenige  gevlucht, 
ende  hebben  andre  hun  geweer  getrocken  ende  daertegen  gestelt.  Zeeckre 
Engelsen,  dit  spel  aensiende,  vraechden  watter  te  doen  was,  daerop  d'onsen 
antwoorden,  dat  se  onse  gevangenen  wilden  vatten.  Doet  het,  soo  ghy  se  be- 
comen cont,  repliceerde  een  van  d'Engelsen,  w}-  hebben  met  de  Spangiaerden 
niet  te  doen.  Ons  volck  een  van  de  Spangiaerden  becomende,  hebben  sy 
denselven  in  ons  peperhu\-s  gebracht  ende  de  poorten  geslooten,  blyvende 
daerbinnen  voorsz.  ondercoopman  met  9  Nederlanders  ende  7  Jappanders. 
Ontrent  een  uyre  daerna  sijn  d'Engelsen  met  alle  man,  sterck  wesende  niet 
min  dan  250  mannen,  met  alderley  hantgeweer  ende  piecken  op  onse  logie 
gecomen,  omme  met  gewelt  daer  in  te  breecken,  tierende  en  roepende  als 
dolle,  beseten  menschen :  T\mon,  Tjmon.  Doch  verstaende  dat  den  voorsz. 
Thjmen  in  't peperhuys  was,  dat  een  vierkandt,  geslooten  steenen  hu)'s  is, 
sijn  sy  met  alle  man  derwarts  gegaen  ende  hebben  de  poorte  met  een  grooten 
balck  opgeloopen.  Voorsz.  Tymen  metd'andre  Nederlanders  siende  dat  niet 
machtich  waren  hun  te  dififendeeren,  sijn  achteruut  gevlucht  ende  hebben 
hun  in  een  cleyn  Chinees  huysken  verborgen,  terw\le  voorgemelde  Jappon- 


302  18  Dec.  1617. 

ders  met  hantgeweer  seer  cloeckelijck  vochten  ende  de  poorte  inhielden ; 
doch  alsoo  veel  te  swack  waren,  sijnder  drie  van  onse  Japponders  dootge- 
bleven  ende  d'andre  seer  gequest  geworden,  maer  Thjmen  met  d'andre  Ne- 
derlanders hebben  sy  niet  gevonden.  In  'top  en  inbreecken  van  de  poorte 
sijnder  oock  drie  Engelsen  gequest  geworden,  ende  een  van  deBandanesen  is 
door  een  van  onse  Jappanders  bs'kants  dwers  doorgehouwen.  Naderhandt 
hebben  d' Engelsen  hun  noch  niet  geschaemt  te  seggen,  soo  voorgemelde 
Tymon  met  alle  d'  andre Nederlanders  gevonden  hadden,  dat  sy  die  al  t'  samen 
dootgecapt  souden  hebben.  Hierna  de  bottelier  van  onse  logie,  die  van  de 
merct  quam,  door  twee  Spangiaerden  gevat  wesende,  is  door  een  Engels  coop- 
man,  Grien  genaempt,  die  in  Succadana  gelegen  heeft,  van  achteren  de  geheele 
rugge  op  gehouden.  Eenige  bootsgesellen  van  A^Tiger,  met  seeckre  andre  assi- 
stenten die  sonder  geweer  op  de  straet  vonden,  hebben  z\  gevangen  genomen. 

Dese  tj'dinge  tot  Jaccattra  becomende,  sijn  datelijck  eenige  gecommitteer- 
de na  Bantam  gesonden,  omme  van  de  saecke  informatie  te  nemen  ende  van 
d'  Engelsen,  als  oock  van  den  pangoran,  recht  te  e\-sschen.  Van  den  pangoran 
ende  alle  de  werelt  wort  het  voor  een  ville}-n  ende  horribel  stuck  verstaen, 
seggende,  soo  w}-  met  Javaens  recht  tevreeden  waren,  dat  hy  daarover  recht 
doen  soude,  doch  daer  en  is  niet  op  gevolcht,  noch  daer  en  sal  (achte  ick) 
niet  op  gedaen  worden,  want  hy  de  v)'antschap  voet,  om  d'  een  met  d'  ander 
te  quellen  ende  in  toom  te  houden. 

D'  Engelsen  hebben  haer  niet  geschaemt,  het  voorz.  stuck  te  verdedigen 
ende  schrifftelijck  staende  te  houden,  seggende  (gelijck  de  heeren  door  d' 
acte,  onder  coverte  van  d'  heer  generaelovergaende,  sullen  sien)  dat  alsoo  een 
van  hun  volck  door  den  coopman  van  den  Tiger  doorsteecken  was,  sj'lieden 
genootsaect  sijn  geworden  hun  te  dififendeeren.  Hierop  naerder  informatie 
genomen  wesende,  is  bevonden,  dat  terwyle  d' onse  op  een  oort  met  voorz. 
Spangiaerden  besich  wesende,  in  een  ander  strate,  dicht  by  het  hu)s  van  d' 
Engelsen,  twee  bootgesellen,  een  Nederlander  ende  een  Engelsman,  beyde 
seer  droncken  wesende,  malcanderen  met  vuysten  sloegen,  doch  sy  sijn  on- 
geschent  van  den  andren  geracet.  Maer  alsoo  een  ander  droncken  Engelsman 
na  hu)-s  om  geweer  liep,  sijn  de  Japponders  (in  dienst  van  d' Engelsen  wesen- 
de) met  piecken  ende  sabels  op  het  gevecht  uutgecomen,  ende  is  voorsz. 
Engelsman,  in  hare  deur  comende,  door  een  van  hun  Japponders  met  een 
pieck  onversiens  in  de  borst  geloopen,  ende  teruggetredende,  voor  haer  stoep 
ter  aerde  doot  gevallen,  sonder  datter  eenige  Nederlanders  ontrent  geweest 
sijn,  gelijck  veel  Javanen,  Chinesen,  èen  Fransman  en  oock  verscheyde  En- 
gelsen selfifs,  die  in  haer  stoep  saten,  gesien  hebben.  Doch  het  schijnt,  terw)-le 
sy  ons  alle  eenen  grooten  haet  toedragen  (ende  insonderheyt  voorgemelde 
Thymen  Michielsen,  ondercoopman  alhier,  omdat  h\-  een  getrou  dienaer  voor 


IS  Dec.  1617.  303 

de  Compagnie  is  ende  d'  Engelsen  in  den  ontfanck  ende  afifschepen  van  de 
peper  veeltijts  het  voordeel  affsiet),  dat  de  booshe\t  van  sommige  andre  in 
een  ontsinniche>-t  gebracht  heeft,  want  alsoo  der  geroepen  wierde  T\-mon, 
Tymon,  even  off  liy  voorsz.  man  gedoot  hadde  (hoewel  naderhandt,  gelijck 
vooren  is  geseyt,  de  coopman  van  den  TV^iffdaermedeaccuseeren,  ende  geen 
van  be}-de  daer  ontrent  sijn  geweest)  sijn  s_\-  ut  supra  met  alle  man  gewapent 
op  onse  huNsen  geloopen  ende  hebben  't  geheelde  vile^^n  stiick  acngerecht, 
welck  met  haer  eygen  faulte  soecken  te  verbloemen. 

üp  dit  pas  sijn  der  5  van  onse  swarten  by  d'  Engelsen  geloopen,  't  sy  door 
vreese,  off  dat  van  hun  aengetrocken  sijn,  want  ons  volck  de  straet  niet  vr\' 
gebruycken  mochten,  ende  alsoo  ons  tot  Jaccatra  van  S'^Buyserogeads'xseert 
wierde  hoe  datter  een  Engels  schaloupken  gereet  lach  om  na  Macassar  te 
seylen,  ende  dat  onse  swarten  ende  voorgemelde  Portugiesen  ende  Span- 
giaerden  daermede  apparentlijck  souden  vervoeren,  is  by  den  raet  goet  ge- 
vonden daerop  te  doen  letten,  ende  soo  ons  volck  gevonden  wierde,  dat  men 
se  met  minne  off  onminne  lichten  soude. 

D'  ordre  aen  de  schaloupen  Clccn  Hollandia  ende  Clecn  Enckhuysen  ge- 
geven wesende,  soo  heeft  Cleen  Hollandia  den  7*^"  stanti  een  Engels  schaloup- 
ken gerescontreert,  hetwelcke,  naer  't  schijnt  (alsoo  ons  dissejn  ruchtbaer 
was  geworden)  a  posto  van  Bantam  na  Jaccatra  gesonden  is  geweest,  omme 
te  onderstaen  wat  men  doen  soude.  Onse  schipper  van  Clcen  Hollandia 
vraechde  hun  off  oock  imant  van  ons  volck  inne  hadden  ende  versochte  dat 
strijcken  souden,  omme  hun  volgens  d'ordre  van  d'  heer  generael  te  visiteren. 
Doch  also  d'Engelsen  geensints  strijcken  wilden,  hebben  d'onsen  (nadat  meer 
dan  een  half  uyre  lanck  neffens  den  andren  hadden  geseylt  ende  geconcer- 
teert)  op  d'  Engelsen  geschooten,  hun  geentert  ende  gedwongen.  Een  Engels- 
man is  door  sijn  d)'e  geschooten  ende  een  ander,  die  de  ca\-uyt  met  gewelt 
wilde  inhouden,  doorsteecken  geworden,  in  voegen  dat,  Godt  beter  't,  het 
eene  ongeluck  uut  het  ander  begint  te  spruyten. 

Wjlieden  op  dat  pas  met  d'  heer  generael  in  't  Wapen  van  Zeelandtz\]\\Ae., 
omme  daarmede  naer  Bantam  te  varen,  wierde  ons  voorz.  Engels  schaloupken 
gebracht.  Men  heeft  daerinne  niet  dan  6  Engelsen  ende  3  swarten,  in  hun 
dienst  wesende,  gevonden.  Daervan,  gelijck  vooren,  isser  een  Engelsman  doot 
gebleven  ende  een  gequest  geworden.  Het  sloepken  is  met  de  drie  swarten 
weder  by  d'  Engelsen  generael  gesonden  ;  dan  de  vij  ff  Engelsen  hebben  ge- 
houden, omme  te  sien  offons  volck  daertegen  souden  connen  becomen. 

Van  't  voorgaende  gaen  nevens  deseverscheydeattestatien,  daerinne  U.  E. 
naerder  bescheet  ende  de  waerheyt  connen  sien.  Oock  gaet  hiernevens  attes- 
tatie, daerinne  verclaert  wort,  hoe  door  toedoen  van  d'  Engelsen  in  Macassar 
vermoort  sijn  de  16  mannendiew\- voor desegeadvj'seert hebben,  van  'tsciiip 


304  18DEC.  1617. 

de  Eendracht  in  Macassar  gedoot  te  sijn.  Van  Gristenen  is  sulcx  qualick  ge- 
loofflijck,  doch  alsoo  wel  weete,  dat  groote  neerstiche\t  hebben  gedaen  omme 
een  jaer  te  vooren  oorloch  te  berockenen,  ende  dat  door  haer  toedoen  het 
ongeluk  met  het  schip  Eyickhuysen  in  Macassar  gebeurde,  soo  geloove  oock 
dat  de  waerheyt  gedeposeert  is,  want  de  man  de  saecke  uut  sich  selffs  vertelt 
heeft.  Wat  in  Siam  gebeurt  is,  sullen  de  heeren  per  nevensgaande  attestatie 
mede  sien.  Op  de  Custe  sijn  oock  soo  vermetel  geweest,  dat  d'  onsen  den 
indigo  die  gecocht  hadden,  met  menichte  van  volck  hebben  moeten  con- 
voyeren,  off  anders  souden  d' Engelsen  metgewelt  daermededoorgegaensijn. 

't  En  is  niet  genoch,  dat  den  oorloch  van  Banda  door  d'  Engelsen  gevoet 
wort,  dat  die  van  Amboyna  tegen  ons  opgeroej-t  hebben  gehadt,  dat  de 
Spangiaerden  in  de  Mollucquen  tegen  ons  hebben  geassisteert,  dat  alhier, 
op  de  Custe,  in  Patana,  Siam  ende  ten  corten  gese}t  alomme  groote  insolentie 
plegen,  op  het  respect  welck  sijnne  Majeste\t  van  Groot  Britanie  ende  d'Engel- 
.se  natie  toedragen,  maar  s}'  sijn  daerenboven  dagellcx  hun  beste  doende  omme 
met  alle  valssche  practycken  ende  openbare  logenen  tusschen  ons  ende  die 
van  Bantam  oorloch  te  berockenen. 

Alsoo  hier  reeckre  tydinge  gecomen  is,  soo  die  van  Bantam  hun  onder  den 
Mattaran  niet  en  bu)-gen,  dat  den  oorloch  wel  haest  op  den  hals  hebben  sullen, 
hebben  d'  Engelsen  den  pangoran  hierop  oock  aengedient  ende  tot  Bantam 
als  Jaccatra  ende  elders  uutgestro\-t,  dat  w)-  met  die  van  Suraba}"a,  Palimban 
te  water,  ende  den  Mattaran  te  lande  comen  sullen.  Godt  weet  watter  van  is, 
doch  b\-  provisie  doet  den  pangoran  sijn  geschut  op  de  wal  t'  zeewaert  brengen. 
De  voordre  calomnie  ende  vilipendie  sijn  sonder  endt. 

Voor  desen  hebben  geadv)-seert,  |hoe  hier  groot  gerucht  liep  datter  veel 
joncken  door  onse  scheepen  berooft  geweest  souden  hebben,  als  oock  wat 
molestie  ons  tot  Jaccatra  aengedaen  wierd,  om  reparatie  van  seeckre  schade 
die  eenige  orangka\s,  aldaer  residerende,  aengedaen  was.  Naderhandt  sijn 
wy  condich  geworden  hoe  de  joncke  van  ditto  orangkaj's  van  Jaccatra  door 
d'  Engelsen  berooft  is  geweest,  gelijck  mede  een  andre  joncke  van  den  broeder 
van  den  pangoran  van  Bantam,  dat  ons  oock  te  last  hadden  gele}-t.  Den 
broeder  van  desen  pangoran  gouverneur,  sijnde  genaemt  pangoran  Gabang, 
hadde  onder  andre  met  sijn  jonck  tot  een  present  gesonden  een  zeeckre 
quitasol,  welckealhierdoor  eenige  Engelsen  onbedachtelijck  gebru\ct  sijnde, 
is  door  hun  verkent  ende  de  booshext  ontdeckt  geworden. 

W)-  hebben  goet  gevonden,  vrientlijck  aen  d'  Engelsen  schriftelijck  te  ver- 
soecken,  dat  hun  gelieven  soude  Puloron  te  ontruymen,  ende  in  sulcken  standt 
laten  als  't  selvige  gevonden  hebben,  ende  daerb)-  gedaen  nieuwe  insinuatie 
ende  protestatie,  dat  van  de  Mollucques,  Anbo\na  ende  Banda  blyven,  off  dat 
genootsaect  sijn  sullen,  hun  andermael  met  gewelt  te  weeren,  gelijck  een  ider 


18  Dec.  1617.  305 

van  L'.  E.  officieren  in  deselve  acte  belast  wort.  D'  antwoordt,  als  oock  d'  acte 
selffs,  gaet  nevens  dese,  ofif  onder  coverte  van  d'  heer  generael. 

Ende  opdat  niemant  ignorantie  pretendeere,  gelijck  voor  dese  gebeurt  is, 
als  oock  om  ons  rechtveerdich  doen  al  de  werelt  te  vercondigen,  hebben  wy 
goet  gevonden  de  geheelde  acte  buyten  aen  onse  poorte,  soo  tot  Bantam  als 
Jaccatra,  in  publicque  aen  te  slaen.  Soo  haest  het  d'  Engelsen  vernamen,  dien- 
den s\-  den  pangoran  van  Bantam  aen,  dat  wy  hun  niet  alleene  de  vaertopde 
ISIolluccos,  .Anbosna  ende  Banda  verboden  hadden,  maer  oock  de  negotie  op 
Bantam,  ende  alles  inslocken  wilden.  Den  pangoran  heeft  datelijck  d'  acte 
ontboden,  ende  alsoo  men  die  niet  aff  cost  crygen,  is  de  geheele  poorte  ten 
hüve  gebracht  ende  heeft  h_\'  d'  acte  in  presentie  van  d'  Engelsen  wel  duj'de- 
lijck  doen  lesen.Doch  horende  dat  Bantam  nietgenoemt  wierde.ja,  oock  geen 
andre  plaetsen  dan  de  Mollucquen,  Anbo\na  ende  Banda,  heeft  h)'  hun  over 
d'  onbeschaemde  logenen  heftich  bestraft,  seggende,  dat  hy  met  de  Molluc- 
quen, Anboyna  noch  Banda  niet  te  doen  en  hadde  ende  dat  het  hem  niet  aen- 
ginck.  Dan  se\-de  niettemin  tegen  d'  onsen  :  Doet  het  van  de  poorte,  want  't 
en  causeert  niet  dan  te  meerder  verbittering. 

Dese  acte  heeft  d'  Engelsen,  soowel  de  hooffden.als  de  gemeene  man,  vr\- 
wat  beroert  ende  onder  haer  oneeniche\t  gecauseert,  want  veele  niet  innewarts 
willen  noch  durven,  't  Is  een  tijt  geleden  datter  gesejt  wierde  dat  sy  met  3 
a  4  schepen  innewarts  conden  varen,  maer  daer  en  volcht  niet  na,  ende  men 
hoort  nu  dat  se  wel  souden  willen  gaen,  maer  niet  en  durven,  te  meer  dewjle 
hun  sloepken  sonder  respect  aengehaelt  is. 

't  Is  m\-  leet,  dat  ick  om  d'  Engelsen  dus  veel  papier  hebbe  moeten  beclad- 
den,  te  meer,  dew\le  my  den  tijt  te  cort  is  omme  U. E.  voorgaende  missiven 
pertinentlijck  te  beantwoorden,  gelijck  geerne  doen  soude.  Dan  alsoo  men 
Bantam  om  d'  Engelsen  soud  moeten  rujmen,  off  hier,  soo  leven  willen,  gar- 
nesoen  aen  landt  dient  te  houden,  hebbe  niet  connen  naerlaten  U.  E.  daervan 
te  verwittigen,  biddende  in  de  saecke  te  versien,  voor  soo  veele  doenlijck  sj', 
anders  sullen  hier  noch  meer  ongelucken  gebeuren,  want  het  can  aldus  niet 
bestaen.  Connen  w)'  geen  vrienden  sijn,  laet  ons  d'  oorloch  publiceeren  ende 
laet  ons  oorloch  voeren,  want  het  te  schandelijck  ende  moordadich  is,  dat 
d'  een  den  ander  sal  vermoorden  ende  doen  vermoorden,  't  s)- oock  onder  wat 
pretext  dat  het  mach  wesen,  sonder  datter  eenich  recht  over  gedaen  worde. 
In  sulcke  conjuncturen  als  dit  sijn,  l)-den  U.  E.  aldergetrouste  dienaers  't 
meeste  per)ckel.  Eerst  sijnder  4  doot  gebleven,  die  de  Compagnie  10  a  15 
jaren  troulijck  gedient  hebben,  ende  nu  drie  Jappanders,  die  het  leven  van 
voorgemelde  Nederlanders  gesalveert  hebben,  anders  waren  s\-alle  vermoort 
geworden,  't  Is  al  lange  geleden  dat  d'  Engelsen  myselven  den  doot  geswoo- 
ren  hebben  ;  Godt  wil  't  hun  vergeven. 

20 


306  18DEC.  1617. 

19.  Naer  "t  vertreck  van  't  Postpacrt  s\yc\  \vy  coiidich  geworden,  hoe  dat  daer- 

Vana.  \x\x\q  gescheept  sijn  'S  88.875  nagelen  ende  niet  'S  7 1 . 1 00,  gelijck  in  d'  overge- 
sonden  cognossementen  ende  facture  gestelt  is,  door  dien  71100  catti  China 
woegen,  hetwelcke  b\'  de  cooplieden  van  de  schepen  voor  ponden  gereeckent 
was,  omdat  de  Chinese  cvenaer,  daermede  ditto  nagelen  gewogen  wierden, 
met  cijfferletters  geteeckent  was.  Derhalve  gelieve  U.  E.  per  't  cargasoen  in 
ditto  rostpaert  gescheept,  goet  te  doen  ƒ48766  — •  4,  conforme  de  nevens- 
gaande facture,  want  niet  en  twijffele,  off  sullen  het  abiiys  aen  't  overwicht 
van  de  nagelen  wel  bevinden. 

Alsoo  hier  dit  jaer  in  den  peperhandel  noch  ordre  noch  recht  geweest  is, 
sal  't  gewichte  van  de  Bantamse  peper  die  met  dese  schepen  overgaetsooveel 
(achte  ick)  niet  rendeeren,  als  voor  dese  wel  gcdaen  heeft,  doordien  partye 
van  ditto  peper  b\-  de  Chinesen  nat  gemaect  wesende,  ons  volck  genootsaect 
sijn  geworden  deselvige  alsoo  te  ontfangen.  Derhalven,  soo  de  heeren  mance- 
ment  bevinden  sullen,  gelieve  ons  te  excuseeren.  Het  schijnt,  dat  het  voor 
dees  tljt  aldus  heeft  moeten  sijn.  Ick  hoope  daerinne  naer  dese  wel  te  versien. 

U.  E.  sullen  gelieven  verdacht  te  sijn,  hoe  in  de  facture  der  goederen  met 
den  Swarten  Zévwic  van  Jappan  ende  Patana  gecomen,  geen  speciale  vercla- 
ringe  gedaen  wort  wat  z)-de  off  benjuwijn  ider  casse  inhout,  maer  alleencdat 
alle  de  cassen  te  samen  soo  veel  catti  z\-de  of  benguwijn  gelijck  s}-  seggen, 
inneliouden,  in  voegen  dat,  alsoo  men  nu  de  cassen  z\de  ende  benjuwijn  ver- 
deylt  heeft  na  d'  inhoude  van  den  geheelen  hoop,  pro  rato  heeft  moeten  cal- 
culeeren  wat  in  een  off  meer  cassen  gepactsy.  Derhalven,  soo  in  d'eenecamer 
min  't  gewicht  dan  in  onse  facture  gestelt  is,  bevonden  wort,  sal  in  d'  andre 
dies  te  meer  moeten  sijn,  hetwelcke  ten  goede  gelieven  te  nemen,  want  heb- 
ben hier  niet  anders  connen  doen  dan  een  slach  daerinne  slaen,  dewj'le  het 
overschepen  wat  haestich  toegaet  ende  selffs  overal  niet  connen  sijn.  Gelieve 
U.  E.  mede  ten  besten  te  nemen,  soo  per  avonture  in  de  nombers  faulte  be- 
vonden wierd,  gelijck  ons  hier  met  de  cleden  van  de  Custe  dickwils  gebeurt 
ende  vee!  spils  veroorsaect. 

Hoe  w_\-  het  timmeren  tot  Jaccatra  in  tre\'n  gebrocht  hebben,  is  voor  dese 
geadvyseert,  als  oock  hoe  een  groote  galle\-e  met  drie  fregatten  gemaect  sijn. 
Dan  alsoo  dit  jaer  geen  off  weynich  secoers  hebben  becomen,  blyven  ditto 
galleje  ende  fregatten  door  gebreck  van  volck  ende  verscheyde  nootlijck- 
heden  leggen.  Derhalven  segge  andermael,  gelijck  vooren,  groote  menichte 
van  volck,  schepen,  vivres  ende  alderlej'  nootlijckheden  dienter  metten  eersten 
gesonden,  insonderheytcruyt,  want  alle  de  forten  ende  schepen  seer  ontbloot 
sijn.  Naer  d'overgesonden  rollen  sijn  ons  veel  ambachtslieden  toegesonden, 
eenige  van  die  de  name  voeren  sijn  hier  wel  gecomen,  maer  de  meesters 
bl\-ven  achter.  Ick  bidde  de  heeren,  en  abuseert  Uselffs  niet  meer. 


18  DEC,  1617.  307 

De  mueren  van  't  Iui>s  welck  d'  Engelsen  hier  begost  hebben  te  timmeren 
ontrent  drie  vadem  hooch  sijnde,  is  hun  't  voordre  werck  verboden,  soodat 
het  werck  ten  halve  blijft  staen. 

Alsoo  d'  Engelsen  haer  schepen  hier  by  den  andren  houden,  doordien  de- 
selvige  niet  connengebruycken,  te  meer  dewyle  overal  (Bantam  uutgesondert) 
sondercappitael  sijn  sittende,  verletten  s\-  ons  grootelicx  ende  wort  de  Com- 
pagnie door  haer  seer  groote  schade  aengedaen,  want  onse  schepen  dienen 
altemacl  wel  versonden,  maer  om  hun  gewelt  ende  insolentie  weder  te  staen 
werden  w\-  genootsaect  deselvige  op  te  houden.  Schepen,  segge  andermael, 
dienen  hier  een  groot  getal  metten 'eersten  gesonden  te  worden,  want  den 
e\sch  nieuwers  na  voldoen  connen  met  degene  die  tegenwoordelijcken  hier 
sijn,  ende  erger  soud  het  wesen,  soo  den  vyant  bygeval  uutquame. 

Met  het  schip  d'  Eendracht  is  overgaende  Cornelis  Barentsz.  van  Neck, 
commis  van  de  Magelaense  Compagnie,  dewelcke  tot  sijn  onderhout  genoten 
heeft  /  124^1  —  S,  dat  de  heeren  van  de  Magelaense  Compagnie  gelieven  te 
innen  ende  ons  goet  doen. 

Van  Gerret  Malleys,  soldaet,  hebben  hier  ontfangen  400  realen.  U.  E. 
sullen  gelieven  deselvige  aldaer  met  redelijck  avance  aen  ditto  soldaet  te 
betaelen. 

Dusverde  geschreven  hebbende,  sijn  hier  op  heden  wedergekeert  de  jachten 
Jaccaira  ende  de  Vos.  De  Vos  heeft  niet  connen  voortcomen  ende  't  jacht 
Jaccatra  brengt  1 100  sacken  Piamanse  peper.  Brengen  t\-dinge,  hoe  noch  in 
Atchijn  waren  leggende  de  twee  France  schepen,  ende  dat  onse  twee  schepen 
daer  aengecomen  waren,  't  Gerucht  liep  in  Priaman  dat,  na  aparentie,  ons 
volck  van  den  coninckden  handel  op  de  VVestcustebecomen  ende  d' Engelsen 
daervan  geraecken  souden,  't  Gevolch  sal  den  tijt  leeren.  In  Atchijn,  soo  ge- 
seyt  wort,  hadden  de  Francen  25  realen  voor  de  bhaer  peper  gebooden,  maer 
niet  connen  becomen. 

Dit  jaer  sijn  hier  onder  d'  inwoonderen  gants  weynich  off  geen  nagelen  al- 
toos gecomen,  soodat,  voor  soo  veele  in  't  landt  selffs  geconsumeert  wort, 
soo  tot  medecina  als  tot  reuckwerck,  het  picol  wel  70  realen  soud  mogen 
gelden.  Nooten  ende  foelie  isser  oock  niet  gecomen,  dat  te  bedieden  heeft. 

Hiermede,  erntfeste,  wyse,  voorsinnige,  seer  discrete  heeren,  sullen  desen 
eyndigen.  Godt  geve  U.  E. ,  na  hartelijcke  groetenisse,  alles  goets.  In  Bantam, 
adi  IS  December  anno  1617. 

U.  E.  dienstwillige 

Jan  Pietersz.  Cüen. 


20.  —   10  JAN.  1618.  —  M  18. 

(PER  'T  WAPEN  VAN  ZEELANDT). 


Met  de  voorgaende  schepen,  ó' Orangeboom ,  \  Postpaert ,  A'  Eendracht, 
WaliJicren  ende  Euikliuysen,  die  de  Heere  (als  oock  't  Wapen  van  Zeclandt 
ende  d'  Eenhoorn,  daermede  dese  gaet)  in  salvo  gele\de,  is  U.  E.  geadvyseert 
den  staet,  standt  van  Indien,  ende  watter  omme  gaet.  Tsedert  hebben  geen 
groote  matterie  om  schnven  becomen.  Derhalven  alsnu  voldoen  sullen  't 
gene  in  onse  voorgaende  gebreect  tot  beantwoordinge  van  d'overgeslagen 
poincten  der  gemelde  ende  particuliere  missiven  met  de  schepen  het  Post- 
paert,  den  Willen  Beer,  den  Tiger,  d'  Eenhoorn,  de  Vos  ende  den  Groenen 
Leeiav  on  t  fan  gen. 

1.  Comende  dan  tot  het  eerste  poinct  van  U.  E.  generale  missive  aen  den 

Koers      heer  gouverneur-generael  ende  raden  van  Indien  geschreven,  soo  segge  dat 
door  de 
schepen    het  voorseecker  wel  mogen  geloven,  datter  geen  schepen  tegen  haer  wille 

te  houden,  jj^  jg  Bocht  vallen,  ende  dat  het  door  noot  soud  geschieden  can  oock  qualick 
geloven,  't  En  is  de  Bocht  niet  alleen,  gelijck  ick  U.  E.  voor  dese  hebbe  ge- 
adv)-seert,  die  d'uutreysch  verlangt,  maer  voornemelijck  dat  sommige  de 
Caep  verbyloopen,  aen  't  vastelandt  van  Affrica,  de  Majotten,  Madagascar 
oft  Mauritius  gaen  ververschen  oft  andersints  benoordelijck  sejlen,  alwaer 
veel  stilte  ende  variabele  winden  becomen,  gelijck  verscheyde  schepen  ge- 
beurt is.  U.  E.  sullen  oock  wel  verstaen  hebben,  hoe  verscheyde  schepen  van 
Cabo  recht  door  om  de  Suy  t  loopende  ach  ter  Java  vervallen  sijn,  waerdoor  mede 
vr\-  wat  getardeert  hebben,  ende  het  schip  d'  Eendracht,  't  sy  moetwillens  oft 
andersints,  na  Anbojna  geloopen  is,  sonder  Bantam  aen  te  doen,  't  welcken 
de  Compagnie  soo  veel  heeft  geschaet,  dat  men  te  syner  tijt  geen  geit  na 
deCuste  heeft  connen  senden,  maer  den  Gouden  Leeuw  daerna  in  't  mousson 
gegaen  is.  Wat  hiertegen  gedaen  dient,  is  over  lange  geadv\-seert.  Alsnu  gaet 
by  dese  ontwerp  van  't  westelycke  landt  van  Java.  De  heeren  gelieven  op  de 
saecke  alsulcke  ordre  te  stellen,  als  na  haren  goeden  raet  sullen  vinden  te  be- 
hooren.  De  premie  ende  pene  gestelt  op  de  corte  ende  lange  reysen  sijn 
goede  saecken,  die  naer  behooren  voldoen  ende  executeren  sullen. 

2.  Belangende  't  rendevous  :  het  schijnt,  dat  die  in  de  juredictie  van  Jaccatra 
V0U3.      "'^'  soud  mogen  vallen.  Den  eysch  ende  gelegentheyt  van  saecken  den  heer 

generael  ende  raet  voorgestelt  hebbende,  is  daerop  gearesteert  dat  ick  daer- 
mede voortvaren  sal,  soo  haest  den  tijt,  d'  occasie  ende  gelegenthe\t  van 


10  Jan.  lols.  309 

saecken  sulcx  gedoocht;  'tgeeiie  ons  tegenwoordicli  meest  verhindert  is  't  ge- 

breck  van  geit,  schepen  ende  volck,  als  oock  datter  noch  geen  groote  quan- 

titc_\t  peper  in  voorraet  is.  Doch  peper  can  met  geit  vercregen  worden,  in 

voegen  dat  het  aen  U.  E.  staet.  Soo  't  Godt  gelieft  dat  de  schepen  de  Gocdf 

Fortuync  ende  Zirckzcc  eer  lange  alhier  behouden  mogen  ariveeren,  sullen 

wy  't  beste  doen.  Soo  de  nootlijcke  middelen  hadde,  ick  soude  U.  E.  welhaest 

aen  een  bequamen,  welgelegen  rendevous  helpen,  sonder  eenichsints  deMol- 

lucques,  Ambo\"na  ende  Banda  te  vercorten  off  in  perxckel  testellen.  Pro- 

visionelijck  connen  wyons  genochsaem  tot  Jaccatra  behelpen.  D'  ongelegent- 

heden  van  Japara  ende  Candael  hebben  voor  dese  geadvyseert. 

De  spraecke  gaet  nu  stercker  dat  de  Mattaram  haest  herwarts  aencomen 

sal,  ja,  men  voecht  er  oock  b\-,  dat  w\-  ons  met  hem  ende  die  van  Palemban 

souden  hebben  verbonden  omme  Bantem  te  vermeesteren,  hetwelcke  b\'  d' 

Engelsen  eerst  uutgestro\t  is,  dat  s}-  van  eenige  van  d'onsen  selffs  verstaen 

souden  hebben.  Op  't  gene  de  heeren  per  forme  van  advijs  desen  aengaende 

voorstellen,  sal  te  sijnner  tijt  wel  gelet,  ende  tusschen  off  met  d'een  en  d'an- 

der  niet  dan  voorsichtelijck,  met  gemeen  advijs,  gedaen  worden. 

3.  Met  recht  smaden  de  heeren  op  veel  ampten,  officien  ende  \dele  titulen 

Bcant-     jjg  onlangs  gecreeert  sijn.  Doch  in  alles  dient  oock  goede  mate  gehouden  te 
woording  t.     t>  J  &  i> 

TaiiTcr-  worden,  opdat  de  cloeckhe\-t,  moet  ende  corragie,  die  hier  soo  hoochnoodig 
'punten''  sijn,  niet  geweert  worden.  My  en  is  niet  onbekent  hoe,  in  wat  maniere  ende 
met  wat  officieren  de  saecken  van  Indien  wel  souden  connen,  ende  oock  be- 
hooren  gedirrigeert  te  worden.  Dan  wat  baet  het,  ende  alsoo  'tschryven  geen 
endt  nemen  soude,  maer  de  reformatie  eensdeels  van  U.  E.,  ende  ten  andre 
van  den  heer  gouverneur-generael  moet  comen,  sullen  w\-  niet  naerlaten  sijn 
E.  met  raet  ende  daet  te  assisteeren,  daer  sulcx  gee\scht  mach  worden.  Seer 
belachelijck  is  het  door  wie,  hoe,  ende  tot  wat  eynde  seeckre  nieuwe  ampten 
en  titulen  voortcomen  ende  gecreeert  sijn. 

Dat  U.  E.  geresolveert  sijn  geen  expresse  commandeurs  over  haer schepen 
te  stellen,  moet  ons  wel  wesen,  ende  sullen  wy  oock  naerlaten  sulcx  te  doen 
over  de  schepen  naer  hu)'s  varende.  Godt  geve  dat  de  Compagnie  daerover 
geen  ongeluck  betrefife,  want  na  mijn  opinie  in  dier  voegen  meerinconvenien- 
ten  onderworpen  sijn,  dan  de  lasten  van  tien  commandeurs  mogen  bedragen  ; 
insonderhe}  t  op  d'  uutreyse,  gelijck  d' ervarentheyt  betoont,  doch  geve  't 
m\-ne  om  beter. 

't  Is  waer  dat  nu  een  tijt  lanck  we\nich  diamanten  in  Succadana  becomen 
sijn.  Dan  evenwel  hebben  niet  goet  connen  vinden  alsnoch  op  te  breecken, 
ende  de  plaetse  aen  d' Engelsen  te  cederen,  alsoo  d'  inlantse  negotie  d'ongel- 
den  wel  betalen  mogen.  Derhalve  sullen  van  U.  E.  naerder  advijs  verwachten. 

\Vj'  en  sullen  niet  naerlaten  soo  veele  ons  aengaet,  in  't  aen  nemen  der- 


310  10  Jan.  1618. 

genen  die  hunnen  tijt  geexpireert  sijn,  meer  te  letten  op  den  dienst  der  Com- 
pagnie, dan  op  't  faveur  van  particuliere  persoenen;  't  geen  tot  nochtoe  ge- 
daen  hebben. 

De  geladen  schepen  sullen  hier  d'  een  na  d'  ander  niet  opgehouden,  maer 
op  't  spoedichste  voortgesonden  worden. 

Sullen  oock  voorcomen,  datter  op  geenige  plaetsen  eenige  nootcn,  foelie, 
noch  nagelen  in  handen  van  d' Engelsen,  Francen  oft  andre  Europissche 
natie  geraecke,  noch  door  'tRoode  Meer  in  Europa  gevoert  worde. 

Daer  en  wort  geen  geschut  vercocht  ende  oock  seer  we\  nich  verschoncken. 
Dan  belangende  't  metalen  geschut,  ick  versta  datter  veel  van  de  schepen 
gelicht  ende  op  Malle)o  gele)t  is,  dat  niet  sonder  nadeel  wel  iiad  mogen 
naerlaten. 

't  En  blijct  niet  alleen  aen  Cappiteyn  Hitto,  dat  hy  door  de  menichvuldige 
weldaden  te  meer  tegen  ons  geanimeert  is  geworden,  maer  oock  aen  de  Ter- 
natanen  in  Mollucco,  de  Bandanesen  in  Banda,  Mericomaldi  ende  andre 
Mooren  op  de  Custe,  den  pangoran  tot  Bantem  ende  andre  meer;  want  dage- 
licx  bevinden,  hoe  men  dese  natie  meer  deucht  doet,  hoc  te  meer  begeeren, 
ende  hoe  vi^y  meer  gedogen,  so  meerder  last  moeten  wy  dragen.  Derhalve 
houden  U.  E.  voorstel  Hitto  ende  Ticco  aengaende  voor  goet,  hoewel  ick 
dencke,  andre  van  ander  gevoelen  sijn. 

Met  den  heer  gennerael  is  hier  een  zoone  van  Cappiteyn  Hitto  geweest,  die 
eertijts  in  Nederlandt  geweest  is,  ende  dat,  soo  men  seyt,  op  een  spee!re\"s. 
Dit  faveur  mach  Hitto  wel  om  beter  wille  geaccordeert  sijn,  dan  ick  en  can 
het  niet  dan  voor  piek  in  't  viere  houden,  hoewel  men  'tselvige  alsnoch  niet 
en  siet  branden.  In  de  boecken  sullen  de  heeren  sien,  hoe  hem  500  realen  ge- 
avanceert  sijn. 

Op  de  consomptie  van  de  vivres  sal  volgens  U.  E.  ordre  gelet  worden.  Sullen 
insgelijcx  belasten,  dat  de  schepen  20  voeten  ende  meer  diepgaende  naer 
halff  September  de  bequaemste  ende  gereetste  haven  van  onse  landen  in- 
loopen,  ende  U.  E.  de  bequaemste  schepen  soo  tijtlijck  met  de  retoeren  over- 
senden,  als  doenlijck  zy,  opdat  degementioneerdeinconvenientienvergoedet 
worden. 

Wy  houden  nevens  U.  E.  voor  goet,  datter  niet  dan  hantsame  schepen 
herwarts  gesonden  worden,  doch  U.  E.  en  dienen,  gelijck  gesej't  hebbe,  niet 
naer  te  laten  wederomme  eenige  treffelijcke,  welgemonteerde  oorlochschepen 
te  senden. 

De  contanten  met  de  jonckste  schepen  herwarts  gesonden,  beloopen  voor- 
waer  een  redelijck  goede  somme,  maer  meer  moeter  sijn,  soo  de  heeren  daer- 
tegen  jaerlijcks  meer  ende  meerder  rijcke  retoeren  begeeren ,  d'  Engelsen, 
Francen  ende  andre  contraminiers  matteren  willen,  gelijck  doenlijck  is.  Soo 


10  Jan.  1618.  ,  311 

de  schepen  de  Goede  1'ottuync  ende  Zirckzcc  met  de  resterende  contanten 
waren  geariveert,  wy  .souden  se  beydc,  met  noch  een  ander  schip,  boven 
degene  die  tegcnwoordelijck  geladen  sijn,  datelijck  mede  rvkelijck  volladen, 
ende  U.  E.  tot  een  getal  van  thicn  schepen  toegcsonden  iiebben.  Wat  Godt 
noch  geven  wil,  sa!  den  tijt  leeren. 

Dat  de  heeren  gesint  waren,  het  najaer  1617  herwarts  aen  te  senden  de 
schepen  Mauritius,  Delft,  een  jacht  d'aviso,  een  flii\t,  twee  roe\-jachten  ende 
per  avontuercn  noch  een  bequaem  nieuw  schip,  is  voorwaer  veele  te  we\nich. 
Derlialvcn  hoope,  dat  hun  daerna  beter  sullen  hebben  bedacht,  ende  dat  op 
de  goede  retoeren,  die  ick  hoope  wel  geariveert  sullen  sijn,  oock  meerder 
schepen  ende  een  treffelijcke  vloote  gesonden  sullen  hebben,  want  het  nu  den 
rechten  tijt  is  omme  de  saecke  met  een  groote  corragie  te  hervatten.  Groote 
hoope  heb  ick  U.  E.  gegeven.  De  daet  beginnen  de  heeren  te  sien,  derhalve 
bidde,  geeft  ons  gelove  :  't  en  sal  met  Godts  hulpe  aen  de  retoeren  niet  gebree- 
cken.  Al  de  macht  van  alle  vyanden,  ondercru)pinge,  noch  contramine  van 
geveynsde  vrienden  en  sal  de  Compagnie  niet  breeken.soo  de  heeren  de  noot- 
lijcken  eysch  fornieren,  ende  hun  saecken  cloeckmoedige  verstanden  ende 
trouhertige  liefhebbers  beveelen.  't  Is  nu,  Godt  z)-  gelooft,  soo  verde  gebracht, 
dat  ick  hoope  de  Engelsen  ende  alle  andre  Europische  natie  van  Mollucques, 
Anbojna  ende  Banda  wel  bl)ven  sullen,  ende  byaldien  wederkeeren,  dat  niet 
meer  gesimmuleert  noch  gedila\eert,  maer  met  gewelt  vandaen  gedreven 
worden  sullen,  als  oock  degene  op  Puloron  wesende.  Tot  desen  e}nde  is  de 
heer  generael  den  27  passato  na  Jaccatra  gevaren,  omme  weder  innewaerts 
te  bl\-ven.  Wat  aengaet  d'inlantse  negotiantie,  mettertijt  sal  't  oock  wel  sijn. 

In  't  affsenden  van  schepen  sullen  d'egalite\t  soo  nacrhoudenalsdoenlijck 
is.  Die  van  Hollandt  mogen  hun  met  recht  beclagen,  dat  een  tijt  lanck  we\- 
nich  retoeren  becomen  hebben,  maer  niet  dat  het  by  ons  toegecomen  wesen 
soude.  Want  het  is  soowe!  bygeval  geschiet,  als  het  ongeluck  die  van  Enck- 
hu}sen  getreft  heeft,  dat  hunne  schepen,  Godt  beter  't,  voor  dese  gepericliteert 
sijn.  Die  van  Rotterdam  sijn  oock  van  opinie  geweest,  dat  hun  schip  door 
wangunst  van  t'  handt  gestiert,  ende  lange  in  't  landt  gehouden  is  geweest. 
Dan  de  heeren  gelieve  in  't  generael  te  geloven,  dat  soo  lange  hier  geweest 
ben,  daerinne  no\t  z}-de  off  part\"c  gedragen  is. 

't  En  is  niet  mogelijck,  dat  met  alle  jaren  precise  egalité  gebru^xken  can, 
maer 't  gene  d' eene  camer  b\-  geval  d'eenetijt  gebreect,  can  deselvige  op 
een  ander  jaer  wel  toe  gevoecht  worden,  't  welckc  alsoo  ten  besten  oock  ge- 
schieden sal.  Derhalve  bidde  dat  de  vercorte  een  wej-nich  patienteere. 

Aen  d' Engelsen,  Schotten  ende  Francoxsen  alhier  in  U.  E.  dienste  wesen- 
de, is  noyt  fa\l  bevonden.  Ja,  seeckre  Engelsen  op  de  ]\Iorgcnsterre  wesende, 
doen  daermede  't  schip  de  Swane  in  Banda  met  gewelt  gedwongen  ende  ver- 


312  10  Jan.  161S. 

meestert  wierde,  sijn  d'  eerste  in  't  enteren  geweest.  Van  andre  sijn  oock  ge- 
trouwe diensten  in  't  ontdecken  van  verrader\e  ende  andersints  gewaer. 

Een  schoonen  schijn  heeft  gehadt  de  vertooninge,  die  U.E.  gedaen  is.omme 
by  uuttbanninge  van  de  reaelen,  soo  men  't  noemde,  den  handel  der  inlantse 
vreemdelingen  van  de  Mol!  uccos  te  weeren.  Den  glans  scheen  de  gevoechelijcke 
middel  te  wesen.  Dan  't  is  immer  soo  quaet  geweest  als  d'  invoeringe  der  be- 
talinge  van  de  soldaten  met  reaelen.  De  saecke  geconsidereert  ende  overle}t 
wesende,  is  voor  best  geoordeelt,  dat  men  de  soldaten  weder  op  des  Compag- 
nies eesten  sal  stellen,  mits  hun  de  nootlijcke  cledinge  versorgende,  ende  de 
dubbelde  soldeniers  verlossen  sal.  't  Succes  wil  den  tijt  leeren. 

Volgens  U.  E.  ordre  sullen  helpen  bevorderen,  dat  de  gevangenen,  die  men 
van  den  vyandt  becomt,  getracteert  worden  gelijck  sy  d'  onsen  doen.  Hoe 
slechtelijck  ende  schandelijck  datter  veele  van  onse  schepen  b\'  d'  Engelsen 
geloopen  sijn,  is  U.  E.  voor  dese  geadv\seert.  Voorwaer  de  cooplieden  ende 
schippers  sijn  daerover  straffbaer  geweest. 

Daer  en  sal  geen  dilligentie  gespaert  worden,  omme  onse  gevangenen  te 
doen  lossen,  insonderhe)t  de  zoone  van  den  E.  heer  raetsheer  Lodenstejn; 
doch  daer  wort  gese)t,  dat  deselve  overleden  is.  Alsnoch  en  isser,  Godt  beter 
't,  geen  occasie  voorcomen.  Van  't  schip  d'  Eendracht  \s  tot  Japara  een  per- 
soon ontloopen,  daermede  ick  mene,  dat  men  wel  eenige  persoonen  van  d' 
onsen  sonde  hebben  connen  lossen. 

Het  houden  van  boecken  der  reeckeningen  van  't  volck  gaet  alsnoch  vry 
wat  slordich  toe,  waervan  elck  sijn  excuse  heeft.  Met  eenige  van  schepen  nu 
jongst  gecomen,  is  het  niet  een  haer  beter  dan  voor  dese. Teroorsaecke  wort  my 
gese\"t,  dat  op  d'  Ecu  hoorn  den  oppercoopman  altoos  cranck  geweest  is,  ende 
den  assistent,  die  op  't  Postpaert  de  boecken  hielt,  is  subj^tlijck  overleden, 
soodat  d'originele  reeckeningen  noch  in  de  penne  steecken  ;  late  staen  hoe 
ons  copie  leveren  souden.  Dese  feyl  comt  nu  by  versterven,  gelijck  het  wel 
meer  gebeurt,  dan  die  het  versu\men  te  doen,  weeten  't  met  een  praetjen 
mede  wel  aff  te  leggen.  Daer  sal  voortaen  soo  naer  op  gelet  worden,  als  ons 
den  tijt  toelaet  ende  doenlijck  s\-,  gelijck  mede  op  't  registreren  der  vercochte 
goederen.  Sullen  oock  ordre  geven,  dat  met  distinte  boecken  onderschej'den 
worde  wat  gagie  in  't  gaen  ende  keeren,  als  in  Indien  verdient  worden.  Omme 
de  boecken  b\-  U.  E.  van  de  Mollucques,  Anbo_\na  ende  Banda  ontboden, 
hebben  oock  geschreven. 

't  En  sal  niet  dan  seer  goet  wesen,  dat  de  heeren  voortaen  geene  infame 
off  andre  gedeporteerde  persoonen  herwarts  senden.  Voor  soo  veel  ons  aen- 
gaet,  sullen  vvy  niemant  lichtveerdelijck  deporteren,  noch  de  gedeporteerde 
weder  in  ampte  stellen.  Had  ick  de  tijt  gehadt,  de  saecke  van  van  Berchem 
ware  U.  E.  niet  ongedecideert  toegesonden.  Maer  alsoo  m\-  doentertijt  dochte. 


10  Jan.  1618.  313 

datter  meer  aeti  gelegen  ware  U.  E.  schepen  te  laden  ende  affveerdigen,  dan 
over  't  proces  van  van  Berchem  te  valieren,  heb  ick  hetselvigedoentertijt  laten 
berusten.  Want  alsoo  hier  gemeenelijck  alle  wercken  overhoop  comen,  ende 
op  een  sprong  gedaen  moeten  worden,  connen  w\-  alles  te  gelijck  niet  waer- 
nemen,  daerover  't  principale  voor  moet  gaen.  Daer  sijn  wel  eertijts  eenige 
fiscalen  op  de  schepen  per  forme  geweest,  maer  tot  Bantam,  verseeckreU.  E., 
soud  h\-  genoech  te  doene  vinden,  sooder  eene  ware,  die  sijn  ampt  behoorlijck 
waername.  lek  sie  al  eenige  persoonen  wederkeeren,  die  hier  voor  dese  geen 
dienst  conden  becomen,  doch  achte  dat  de  heeren  haer  niet  gekent  en  hebben. 
Dit  jaer  syndcr  al  mede  eenige  overgevaren,  die  wondere  dingen  sullen  wee- 
ten  te  vertellen,  zeer  schoone  persoonagien  schynen  te  wesen,  dan  hare  be- 
deckte  daden  betuygen  wat  se  sijn.  U.  E.  sullen  gelieven  te  verstaen,  datter 
veele  hun  hier  ontsien  de  quae  man  te  sijn;  daeromme  is  hoochnoodich  dat 
U.  E.  daerinne  versien,  de  rechters  diffenderen  ende  maynteneren.  B_\-  die 
van  Hoorn  heef  m\- gaen  blammeren  eenen  jan  Grujler,  voor  oppercoopman 
met  het  schip  Hoorn  uutgevaren,  dcwelcke  tweemael  van  sijn  ampt  gedepor- 
teert  is  geweest,  ende  met  het  schip  Hfaio-itius  overgecomen  is.  Ick  bidde  de 
heeren,  straft  hem  off  mv,  nadat  bevinden  sullen  te  behooren,  opdat  het 
recht  ende  wel  gae. 

De  toerustinge  van  d'  Engelsen  hebben  verstaen.  Het  Postpacrt  is  by  alle 
haer  schepen  aen  de  Caep  geweest ;  twee  van  deselvigesijn  hieraengecomen, 
dan  wat  geit  medebrengen  hebbe  niet  connen  vernemen.  D'andre  schepen 
sijn  na  Suratten  geloopen,  soodat  die  ons  alhier  vooreerst  niet  quellen  sullen. 

De  schepen  Middelburg  ende  de  Diiyve  hebben  last  gehadt  omme  te  on- 
dersoecken,  off  op  Madagascar  eenige  slaven  becomen  souden  connen ;  dan 
sy  hebben,  ick  en  weet  niet  hoe,  het  landt  gemist,  en  sijn  daerna,  Godt  beter 
't,  als  gese)t  is,  b)-  Suratten  gebleven.  Slaven  en  sullen  der  geene  vercocht 
worden. 

De  prijs  van  de  nagelen  en  sal  niet  wel  vermindert  connen  worden.  Maer 
die  van  de  foelie,  welcke  in  Banda  om  100  realen  de  bhaer  gecocht  werden, 
behoorde  men  weder  op  den  ouden  voet  te  brengen,  gelijck  dickwils  gere- 
commandeert  hebbe. 

Van  't  gene  tot  presenten  ende  andersints  b_\-  den  heer  generael  Reynst 
zaliger  geeyscht  is  geweest,  hebben  noch  we\nich  off  niet  vernomen. 

\Vy  hebben  U.  E.  verleden  jaer  overgesonden,  een  rolle  van  de  persoonen 
die  hier  vr)-  waren  gegeven,  omme  in  de  MoUucques,  Amboyna  off  Banda 
te  gaen  resideren  onder  de  geraemde  off  noch  te  ramen  art)'culen.  Eenige 
daervan  sijn  nu  weder  per  costi  met  de  schepen  overvarende,  maer  de  voor- 
neemste  sijn,  Godt  beter  't,  ontrent  Boutton  met  hun  jonckjen  gebleven,  dat- 
ter gants  niet  van  terecht  noch  te  voorschijn  gecomen  is. 


314  10  Jan.  1618. 

Met  andre  hebben  U.  E.  geadv'wseert  lioe  tot  Jaccatra  het  timmeren  in 
treyii  gebracht  is;  dan  wat  Iieeft  het  te  bedieden?  Daer  en  is  nu  geen  volck 
om  de  galle\e  ende  fregatten  te  mannen.  De  reparatie  van  schepen  in  't  landt 
varende,  ende  het  maecken  van  scluivten  ende  boots,  geeft  de  timmerlieden 
de  handen  mede  soo  vol,  dat  het  nieuwe  werck  de  meeste  tijt  stil  heeft  moeten 
staen,  vermits  alle  de  schepen  soo  gants  qualick  van  timmerlieden  versien 
sijn  ;  want  de  helft  geen  timmerlieden  sijn,  die  op  U.  E.  rollede  name  gegeven 
worden.  Daer  sijn  oock  eenige  schepen  gecomen,  die  wy  met  timmerlieden 
hebben  moeten  versien  soo  haest  hier  arriveerden.  Wy  souden  tot  Jaccatra 
wel  eenige  timmerlieden  connen  aenfocken,  gclijck  aireede  begost  hebben, 
dan  liet  gebreect  aen  timmergereetschap.  De  heercn  advjseercn  dat  se  veele 
senden,  maer  \v}  becomen  luttel  genoch. 

Onder  andre  is  by  den  heer  generael  Re\'nst  saliger  endeden  raet  wel  ge- 
aresteert  geweest,  dat  men  't  garnisoen  van  Saboe  lichten  soude,  dan  't  en  is 
niet  geexecuteert,  om  redenen  als  de  heeren  per  missive  van  den  heer  gou- 
verneur Reael  gesien  sullen  hebben.  Dan  't  ware  beter  dat  d'  ordre  voldaen 
ware,  gelijck  met  meerder  reedcne  betoont  can  worden.  De  plaetse  en  is  oock 
niet  dan  sonder  ordre  onbedachtelijck  begrecpen  geweest,  gelijck  het  met 
andre  meer  oock  toegegaen  is. 

't  Is  meer  dan  noodich  dat  de  crijgsverstandige  in  den  oorloge  te  land,  de 
zeevarende  lieden  te  water,  ende  de  cooplieden  tot  den  handel  gebru\'ct 
worden.  Maer  dewyie  somtijts  alle  drie  tegelijck  in  een  saecke  gebruyckt 
moeten  worden,  ende  genoch  te  doen  vinden,  de  natuer  en  toon  van  eick 
ander  gants  contrarie  is,  ende  s)-  nochtans  in  een  schip  moeten  varen,  wat 
wil  't  dan  worden  alsser  geen  goetoverhooftenisPWiesal  vansoodiscordante 
toonen  een  goet  accoort  maken  ?  Wort  d'  eene  verheven,  soo  blijft  d'  ander 
vereert.  Derhalven  concludeeren,  gelijck  vooren  oock  gese)"t  is,  dattter  op 
alle  tochten,  over  alle  vluoten,  ende  in  alle  saecken  van  gewichte,  een  over- 
hooft  van  autoriteyt  ende  respect  moet  wesen,  ofte  het  sal  niet  dan  by  geval 
wel  connen  gaen. 

Dit  is  d'  oorsaecke  dat  Jan  Dircx  Lam  door  ons,  ter  lieffde  van  't  gemeene 
beste,  gecommitteert  wierde  tot  een  overhooft  op  de  tocht  van  Puloway, 
ende  dat  met  gemeen  advijs  van  de  cappiteynen  ende  andre  presente  raden, 
soo  crijgsraden  als  andre.  Vermits  bemercke  U.  E.  haer  d'oncosten  ontsien, 
omme  gequalificeerde  persoonen  herwarts  te  senden,  ende  als  imandt  senden, 
dat  dan  noch  haer  authorite}t  ende  respect  immers  sooseere  besn)den  als 
doen  connen,  soude  dit  poinct  wel  wat  wijtloopiger  verhandelt  dienen ;  dan 
om  redene  sullen  daerinne  niet  treden,  U.  E.  biddende  de  saecke  wat  diep 
inne  te  sien,  want  om  't  cort  te  maken,  de  Compagnie  met  hooffden  ende 
door  gebreck  van  hooffden  grootelijcx  vercort  wort. 


10  Jan.  1o18.  315 

Soo  veele  de  wclslandl  van  de  Compagnie  soiid  mogen  vereyschen  ofi' ge- 
dogen, sal  met  den  connicl^  \an  Jhoor,  als  oock  op  Clieylon,  gedaen  worden, 
en  anders  niet. 

De  predicanten  sullen,  gelijck  tot  noch  toe  oock  gedaen  hebben,  in  goet 
aensien  ende  respect  gehouden  worden. 

Toiischcrende  't  renvoxeren  van  onnutte  dienaren,  op  'tgene\v\- vernemen 
ende  vermogen,  sal  recht  gedaen  worden. 

Alsnoch  en  hebben  geen  \ssere  hoepen,  noch  du)gen  vernomen,  dat 
waert  is. 

Per  voorgaende  schepen  sijn  eenige  uutworpsels  van  forten  ende  plaetsen 
gesonden. 

Op  den  incoop  van  de  nooten,  foelie  ende  nagelen  ende  de  stuwagie  der 
schepen  wmt  nu  wel  gelet.  U.  E.  gelieven  te  verstaen,  dat  de  schepen  hier 
wel  volgeladen  worden  ;  derhalven  sooder  eenige  wanladich  overcomen,  dat 
de  goederen  op  de  re\se  gesackt  moeten  wesen. 

Lackwercken  ende  porceleynen  sullen  U.  E.  tot  naerder  ordre  niet  ge- 
sonden, noch  niet  meer  ingecocht  worden.  Ende  wat  aengaetdegittagomme, 
rubarber,  gember,  zydewercken,  floss)-de  ende  getwernde  s\de,  daervan  sal 
voortaen  geen  meer  ingecocht  worden.  Doch  alsoo  ons  van  Pattana  ende 
Jappon  eenige  gittagomme  ende  gember  toegesonden  is,  sijn  wy  genootsaect 
geworden  deselvige  voort  te  senden. 

Alsoo  onder  de  goederen  in  Manilla  verovert,  becomen  sijn  goede  part\-e 
flossyde,  getwernde  syde,  poilzyde  ende  diverse  zydewercken  ofif  s)de  lakenen, 
hebben  wy  goet  gevonden  nevens  de  rouwe  zyde,  omme  de  retoeren  ver- 
stercken,  U.E.  daervan  te  senden  meest  al 'tgene  van  Jappon  becomen  hebben, 
niettegenstaende  't  sel  vige  in  Jappon  ende  elders  tot  goede  pr)se  wel  gesleeten 
soud  connen  worden,  ende  sulcx  tegen  U.  E.  ordre  oock  geschiet;  dan  alsoo 
ick  mene  d' ordre  gegeven  te  sijn  ten  aensiene  dat  haer  geit  liever  besteet 
willen  hebben  in  waren  die  meerder  avance  geven  ende  beter  van  handt 
willen,  soo  hoope  dat  onse  resolutie  ten  besten  nemen,  ende  de  goederen 
wellecom  sullen  sijn. 

Pieter  van  Ra\-  is  na  de  Custe  gesonden.  De  catalogue  van  d' ambachtslieden 
is  een  schoon  doeckjen  voor  'tbloeden.  Ladinge  sal  hier  niet  overgesonden 
worden.  Op  leveringe  van  zyde  sal  geen  geit  gegeven  worden,  noch  op  tijt, 
al  wasser  99  ten  hondert  contant  b\-,  ick  late  staen  de  helft,  en  sal  men  geen 
z)-de  becomen.  Alsnoch  hebben  qualick  soo  veel  was  connen  becomen,  als 
op  de  forten  ende  schepen  geconsumeert  wort,  ende  dat  noch  wel  tot  25 
realen  'tpicol.  Om  iets  tot  goeden  pryse  te  becomen,  soud  men  een  expres 
jacht  (behalven  die  het  sandelhout  haelen)  na  Timor  moeten  senden,  waartoe 
ons  niet  dan  alles  gebreect. 


316  10  Jan.  lt.18. 

lek  hadde  gedocht  U.  E.  als  nu  te  voldoen  den  volcomen  e\  sch  van  peper, 
maerdewyle  den  prijs  van  die  (door  de  gu\-ter)e  welck  tot  Bantam  gepleecht 
wort),  als  oock  door  opjaginge  tusschen  ons,  d' Engelsen  ende  Francoysen 
tot  op  4  realen  ende  meer  gedreven  is,  ende  ons  door  'tretarderen  van  de 
twee  groote  schepen  het  geit  comt  te  gebreecken,  hebben  sulcx  als  noch  niet 
connen  volvoeren.  Hadden  wy  'tgelt,  een  treffelijcken  dienst  soud  men  connen 
doen.  't  Is  waer  dat  de  heeren  aen  soo  dure  peper  cleene  proffyten  souden 
hebben,  maer  andre,  soo  ick  meen,  soud  men  in  dier  voegen  alhier  beter  dan 
U.  E.  aldaer  connen  matteren. 

Op  den  indigo  is  ordre  gegeven.  B}'  Pieter  van  den  Broeck  sijn  van  Mocha 
eenige  brieven  over  Alcairo  na  Venetia  gesonden,  dan,  naer 't  schijnt,  niet 
wel  voortgeraect.  Na  de  Custe  is  ordre  gegeven,  omme  te  onderstaen  off  het 
vandaer  can  geschieden.  Op  de  Custe  sijn  eenige  persoonen  over  landt  aen- 
gecomen.  Hun  en  sal  met  U.  E.  schepen  geen  passagie  verleent  worden. 

't  Is  seer  wel  practicabel  omme  alle  commisen  ende  cooplieden  te  landt  op 
hun  e\"gen  coste  te  stellen,  ende  hare  gagie  na  reden  soo  veele  te  verhoogen; 
dan  wat  voor  de  Compagnie  proiitabiler  wesen  soude,  connen  qualick  oor- 
deelen,  want  het  daermede,  na  de  pesoonen  souden  mogen  sijn,  wel  of'  qualick 
gaen  soude.  Hoe  men  't  keert  of  off  wendt,  de  gedebauscheerde  ende  andre 
ej'genbatige  lieden,  die  principaelijck  voor  haer  selven  dienen  ende  leven, 
sullen  nimmeer  occasie  gebreecken  omme  haer  personagie  te  speelen. 

Met  onse  wille  off  wete  en  sullen  hier  geen  brieven  opgehouden,  maer  U.  E. 
toegesonden  worden  wat  wy  souden  mogen  becomen.  Cornelis  Barentsz.  van 
Neck  is  met  d'  EcndracJit  overgevaren,  hebbende  hier  copie  van  sijn  journael 
versegelt  gelaten,  omme  aen  sijn  successcur  overgelevert  te  worden. 

Bantam  Indiaen,  sijnnen  tijt  geexpireert  sijnde,  sal  gelicentieert  worden.  Na 
de  Custe  hebben  om  salpeter  geschreven. 

Opdat  het  geit  in  de  Mollucques  niet  weder  vruchteloos  off  onnuttelijck 
geconsumeert  worde,  sullen  w\-  't  selvige  soo  spaerlijck  derwarts  senden  als 
sonder  vercortinge  van  d'incoop  van  de  nagelen,  noten  ende  foelie  geschieden 
can,  opdat  de  heeren  daervooren  goede  retoeren  mogen  becomen. 

Dit  is  wat  ons  goet  gedocht  heeft  voorder  te  verhalen  op  de  missiven 

door  U.E.  aen  den  heer  generael  ende  raden  van  Indien  geschreven,  't  Gene 

tot  antwoordt  op  d'andre,  aen  ons  gedirrigeert,  in  de  voorgaende  gebreect, 

sal  hiernaer  volgen. 

4.  Met  onse  missive  vanden  10 November  1614  en  sijn  jaerlicx  geen  1.000.000 

•^®.'  ,    realen  vereyscht,  maer  daer  is  geseyt  dat  het  cappitael  tot  den  inlantsen 

kapitaal,   handel  700.000  realen  stercker  off  meerder  diende  te  wesen  dan  het  doen- 

tertijt  was,  ende  datter  dan  jaerlicx  tot  de  vere\schte  rijcke  retoeren  voor 

't  patria  gesonden  diende  1.200.000  realen.  Ick  hebbe  wel  gedocht  dat  desen 


10  Jan.  1618.  317 

eysch  offvoorstel  veel  lieden  vreemt  in  d'  oore  soud  clincken,  maer  evenwel  ge- 
raden gevonden  sulcx  te  verhalen.  Het  cappitael  offd'  effecten,  die  nu  eenige 
jaren  tot  den  inlantsen  handel  gebru\ct  sijn,  beloopen  die  niet  van  ontrent 
/2.500.000a/3.500.000,  gelijckin  degeneraeleboecken  ende  per  overgeson- 
den  staet  blijct?  Het  sonde  noch  vreemder  geweest  sijn,  datter  eertijts  in  den 
inlantsen  handel  sulcken  somma  gee\-scht  ware  geweest ;  nochtans  wort  desel- 
vige  bevonden  alsnu  in  Indien  te  wesen.enoocknodichendedienstich  tesijn. 
Nu  gelijck  het  cappitael  't  sedert  dien  tijt  van/2.500.000  tot  ƒ3.500.000  ende 
meer  op  ende  nedergeloopen  is,  besluyt  ick  andermael  dat  het  ongeveerlijck 
tot/ 4..500.000  mettertijt  oock  wel  gebracht  ende  gehouden  worden  can.  Wat 
nu  aengaetden  eysch  off  propositie  van  1.200.000  realen  tot  jaerlickseretoeren, 
ick  bekenne  de  gelegentheyt  noch 'tvermogen  van  deCompagnieniet  te  weten, 
als  oock  dat  U.  E.  beter  dan  ons  bekent  is,  wat  goederen  jaerlicx  hebben  con- 
nen  verstieren.  Dan  dies  niettegenstaende  geconsidereert  hebbende,  wat  nego- 
tie de  Portugiesen,  Spangaerden,  Engelsen  ende  andre  daerenboven  op  ende  in 
Indien  drwende  sijn,  welck  alles  (soo  ick  wel  sie,  ende  my  niet  en  abuyseere) 
de  vereenichde  Nederlanden  aengeboden  wort,  soo  is  't  dat  te  dien  aensien 
soo  grooten  e}sch  voorgestelt  hebbe,  hetwelcke  de  heeren  ten  besten  gelieven 
te  nemen,  't  En  is  niet  dan  een  simple  sommaris  voorstel  geweest.  U.  E.,  die 
de  saecke  beter  dan  ons  bekent  is,  connen  na  haer  gelieven  ende  vermogen 
handelen.  Dan  hoe  stercker  (segge  andermael)  hoe  beter:  het  voordeel  sal  te 
meer  ende  't  per)ckel  te  min  wesen.  Daer  en  is  vooreerst  noch  geen  apparentie, 
omme  de  negotie  van  de  Mollucquen,  Anboyna  ende  Banda  vreedelijck,  son- 
der  aenstoot,  te  possederen  ende  mainteneren.  Sal  't  met  geen  vreede  connen 
wesen,  soo  moet  het  met  macht  geschieden.  Wat  voordeel  sullen  dan  de  Mol- 
lucques,  Anbo)na  ende  Banda  connen  geven,  ende  waeromme  soude  men 
dan  niet  trachten,  de  v)anden  vanderhandt  te  dr\ven,  ende  hun  resterende 
negotie  t' incorporeren,  opdat  hun  de  resterende  middelen  benomen  worden, 
ende  U.  E.  de  proff\ten  in  d' oorloge  niet  bl)ven  consumeren?  Mijn  heeren, 
d'  onachtsaemhe\t  heeft  u  veel  quaedt  gedaen.  Met  de  minste  macht,  daer 
men  nu  niet  mede  verrichten  can,  had  het  overlange  in  de  MoUucques,  An- 
boyna ende  Banda  wel  beschickt  connen  worden.  Wat  spel  hebben  ons  d' En- 
gelsen (die  men  eertijts  soo  licht  had  connen  weeren,  maer  niet  geweert  heeft) 
gemaect?  Is  de  Compagnie  door  hun  niet  in  extreme  peryckel  geweest?  Tot  in 
de  grondt  souden  se  ons  vernielen,  soo  het  doen  konden.  Gedenckt  het  de 
heeren  wel,  datter  eertijts  geschreven  is  geweest,  laet  d'Engelsen  de  peper 
vry  overbrengen,  want  wy  connen  daermede  geen  vordeel  doen  ?  Ick  bidde 
U.  E.,  considereert  eens  van  waer  hun  de  middelen  gecomen  is  ?  Hierb)-  wil  ick 
seggen  als  U.  E.  haer  v\anden  de  negotie  iwers  cederen,  dat  hun  dan  middel 
geven  om  voorder  t'  attenteeren,  ende  de  Compagnie  te  meer  te  quellen.  Der- 


Diensten 
van  Coen. 


318  10JAN.J618. 

lialve  beslu\te  andermae!,  dat  de  saecke  van  jaer  tot  jaer  niet  alleen  met  een 
groote  corragie,  maer  met  meerder  ende  meerder  macht  van  volck,  schepen 
ende  geit  vervolcht  dient  te  worden,  na  de  gelegenthe\t  van  de  Compagnie 
gedoocht.  W_\der  sullen  ons  hier  oock  niet  uutbreyden,  want  wel  wete  de 
macht  ende  de  behoudenis  van  goede  retoeren  comen  moet. 

Wouter  Symens  is  verleden  jaer  met  het  schip  Amsterdam  overgevaren, 
soodat  d'ordre  te  laet  comt.  U.  E.  missiven  aen  haer  commisen  geschreven, 
sijn  voortgesonden,  daer  elck  behoort. 

Volgens  U.  E.  ordre  heeft  de  heer  generael  versocht  mijnnen  tijt  te  pro- 
longeren, presenterende  een  redelijcke  goede  verbeteringe  te  geven.  Dan 
alsoo  ick  noch  een  jaer  verbonden  ben,  ende  de  meeste  troost  van  de  grootte 
last  geweest  is  dat  de  tijt  cort  was,  ende  dat  het  niet  lange  dueren  soude,  soo 
hebbe  daertoe  niet  connen  resolveeren  ende  mijn  beraet  tot  het  naeste  jaer 
genomen,  't  Heeft  m)-  voorwaer  al  vr\'  wat  verdrooten,  te  sien  dat  m}- de 
heeren  tot  prolongatie  van  driejaren  tijt  min  aenbieden  dan  andre  verdienen. 
Voorwaer  't  is  al  te  slecht,  en  heb  ick  noch  niet  anders  verdient,  wat  wil  't  dan 
worden  ?  Ick  bidde  U.  E.  considereert  van  waer  hercomen  sijn,  de  menichvul- 
dige  groote  daden,  die  nu  eenige  jaren  achter  den  andren  gedaen  sijn?  Wie 
heeft  de  welstant  van  de  Compagnie  gemaynteneert,  verbetert  ende  behouden? 
Geeft  d'eere  en  loon,  willen  de  heeren  recht  ende  wel  doen,  daer  't  behoort, 
't  En  betaemt  noch  en  voecht  my  geensints,  eenige  roem  te  dragen,  en  d'eere 
van  andre  te  verminderen.  Derhalven  sullen  't  hier  by  laten,  ende  trachten 
tot  het  gemeene  beste  ende  welstandt  der  generaele  Compagnie  noch  meer 
te  doen  dan  o}t  gedaen  is,  waertoe  om  leven  noch  doot  ick  niet  naerlaten  en 
,-  sal  mijn  uuterste  beste  te  doen.  De  Heere  geve  ons  synen  segen  ende  U.  E. 
liberaler  gemoet. 

Volgens  U.  E.  ordre  hebben  w)-  voortgesonden,  aen  elck  daer  't  behoort, 
de  brieven  ende  pampieren  by  U.  E.  onder  onse  couverte  gesonden,  gelijck 
mede  aen  de  voorneemste  persoonen  ende  plaetsen  copie  van  U.  E.  generaele 
missiven,  als  oock  versche)-de  extracten  aen  andre,  alsoo  't  selvige  seer  nodich 
en  dienstich  is,  gelijck  de  heeren  wel  vernemen  sullen. 

Prompte  ordre  hebben  overal  medegegeven,  gelijck  voor  dese  oock  geschiet 

is,  ende  de  heeren  wel  vernomen  sullen  hebben. 

6.  Nevens  dese  gaet  wederomme  copie  van  de  generaele  boecken,  met  balance 

Generale    daerb\-,  waerinne  de  heeren  sullen  sien  hoe  d' effecten  van  de  generaele  Com- 
boeken. 

pagnie  tegenwoordelijck  m  Indien  wesende  daervan  retoeren  te  verwacliten 

hebben,  te  weeten  coopmanschappen,  uutstaende  schulden  ende  contante 
penningen  beloopen  /  3.483.496  —  1,  waervan  cort  naer  dese  noch  /  3  a 
400.000  in  retoeren  verhoopen  over  te  senden.  De  generaele  ongelden  be- 
dragen /  2.772.860  —  7  —  2,  ende  de  generaele  winst  met  de  veroverde 


10  Jan.  16 is.  310 

goederen  daertegen  /  2.626.035  —  18  —  4,  in  voegen  dat  alsiui  't  sedert 
tlitto  generaele  boecken  gefmmeert  hebben,  ten  achteren  off  te  qiiade  sijn 
/  146.824  —8—14.  Den  10"'  November  l6l4,  doen  wy  U.  E.  d'  eerste  ge- 
neraele boecken  oversonden,  beliep  den  staet/3.255.447  —  2,  waeraen  blijct, 
als  dit  jaer  de  laetste  schepen  vertrocken  sullen  sijn,  de  retoeren  ontrent 
soovcel  beloopen  sullen  als  de  contanten,  coopmanschappen  ende  alle  andre 
provisien,  sedert  dien  tijt  door  L\  E.  herwarts  gesonden.  W'aermede  ick  be- 
toonen  ende  seggen  wil,  hadden  de  hecren  meer  geit  gesonden,  dat  oock  meer 
retoeren  becomen  souden  hebben.  Ick  houde  den  staet  off  de  restanten  als- 
nu  een  groot  stuck  gelts  beter  dan  s\'  over  vier  jaren  was,  doen  d'  eerste  staet 
opgenomen  wierd,  niettegenstaende  datter  alsnu  soowel  als  doen  veel  qiiae 
schulden  onderloopen,  want  tegenwoordelijck  daeronder  beter  coopman- 
schappen ende  meerder  contanten  sijn. 
7  Voor  dese  hebben  U.  E.  geseyt,  watter  tot  Jaccatra  ende  Bantam  gepasseert 

Ver-  was  tusschen  de  schaloupe  Chrn  HolUindia  ende  een  Engels  schaloupken. 
tot  de  En-  ^^^  Engels  schaloupken  weder  tot  Bantam  op  de  reede  b}-  haer  schepen  ge- 
golsohen.  keert  wesende,  hebben  d' Engelse  haere  drie  swarten  die  'tselvigeopdereede 
brachten  daeruut  gelicht,  ende  op  de  reede  tusschen  onse  ende  haere  schepen 
laten  sincken,  alwaer  het  noch  ley  t,  met  de  stengen  boven  water.  Wat  daermede 
voorhebben  weet  Godt.  D'apparentie  is  dat  het  zy,  omme  actie  tegen  U.  E. 
te  formeren,  hoewel  niet  meerdan  ontrent  twee  a  drie  gouden  realen  waerdich 
was.  Men  is  niet  sonder  suspitie  dat  het  selfs  in  de  grondt  geboort  hebben. 
In  mijnne  voorgaende  hebbe  verhaelt,  wat  hu}-sbraeck,  moort  ende  andre 
insolentie  by  hun  tegen  ons  gepleecht  is,  ende  hoe  overal  trachten  U.  E.  te 
rouwineren  ende  ons  te  vernielen,  tot  reconpense  dat  sy  eertijts  alhier,  ten 
t)-de  van  Jan  Willemsz.  Verschoor,  door  U.  E.  volck  gesalveert  ende  behouden 
wierden,  gelijck  my  cortelings  van  eenige  grootcn  noch  verhaelt  is:  als  te 
weten,  dat  de  Quiay  Pati,  alsdoen  gouverneur  wesende,  geresolveert  was  al 
d' Engelsen  te  doen  vermoorden,  dan  alsoo  d' onsen  hun  daertusschen  stelden 
ende  voor  d' Engelsen  borch  bleven,  wierden  s\-  behouden. 

Boven  't  cargasoen  in  't  schip  Walcheren  wesende,  sijn  U.  E.  daermede 
toegesonden  12  sacken  peper  van  den  connick  van  Jaccatra,  daervooren  h\- 
aen  den  heer  generael  versocht  heeft,  dat  U.  E.  gelieven  soude  te  senden,  te 
weten  voor  10  sacken  een  retoer  van  bossecru\t,  ende  voor  de  rest  ick  en  weet 
niet  wat  hooftcieraet,  gelijck  ick  achte  U.  E.  al  geschreven  wesen  sal. 

U.  E.  sy  veradverteert,  dat  d'  advocaet  Dedel  in  de  Mollucques  op  sijnne 
reeckening  genoten  heeft/  176  —  5,  welcke  daerinne  niet  gestelt  sijn,  omdat 
de  reeckening  ge.slooten  was  eer  'tselvige  wisten.  Derhalven  connen  de  heeren 
sulcx  aldaer  inhouden,  off  weer  doen  invorderen. 

Cort  naer  dese  souden  V .  E.  het  schip  den  Stvarten  Leeuw  met  sijnne  last 


320 


lOjAtf.  1618. 


Peper- 
handel. 


9. 
MisRÏTea 
aan  de 
buiten- 
kantoren. 


seer  geerne  toesenden,  dan  alsoo  't  selvigeontrentPatanaseergestooten heeft, 
soo  weete  noch  niet  off  het  geraden  s\-,  te  meer  dew}len  haest  weder  een  groot 
schip  na  Patana  om  de  last  gesonden  dient.  Wil  dit  niet  vallen,  sullen  U.  E. 
andre  in  plaetse  becomen. 

De  peper  met  dese  schepen  overgaende,  meen  ick  meer  dan  de  voorgaende 
renderen  sal,  maer  s}-  en  is  noch  niet  als  wel  behoorde  ende  gaerne  wensten. 
U.  E.  gelieve  ons  van  't  gebreck  t'  excuseeren,  want  daer  en  is  geen  dilligentie 
gespaert,  noch  en  hebben  w\-  oock  niet  naergelaten  alle  mogelijcke  middelen 
voor  te  wenden  ende  in  't  werck  te  stellen,  omme  den  peper  goetcoop  te  coo- 
pen,  d'  Engelsen  ende  Francen  daerinne  te  prevenieren  ende  goede,  onverval- 
ste peper  te  becomen;  dan  't  en  is  niet  mogelijck  geweest,  omme  daervan  vol- 
comen  effect  te  becomen.  Wie  soud  ons  den  peper  goetcoop  geven,  als  d' En- 
gelsen ende  Francen  diere  coopen,  gelijck  sy  gedaen  hebben  ?  Hoe  souden  wy 
goede  peper  connen  becomen,  als  d'  Engelsen  ende  Francen  sonder  onder- 
sche)'t  aennemen  wat  hun  voorcomt,  ende  hoe  s)-  oock  vervalst  is,  ofte  wy 
mosten  hun  den  voorcoop  gecedeert,  ende  onse  schepen  soo  lange  opgehou- 
den hebben,  tot  dat  s\lieden  hun  becomste  gehadt  hadden,  welck  immers 
geensints  en  diende.  Derhalven  moeten  patientie  hebben,  ende  ons  met  het 
beste  van  twee  laten  genoegen. 

Alhoewel  U.  E.  voor  dese  gesonden  hebben  copie  van  alle  onse  missiven, 
op  alle  forten,  comptoiren  ende  plaetsen  geschreven,  die  vv)'  hoopen  de  heeren 
wel  geworden  sullen  sijn,  soo  is  't  dat  evenwel  neffens  dese  andermael  senden 
de  copie  van  de  missive  den  1  November  1616  aen  den  heer  gouverneur  gene- 
rael  geschreven,  gelijck  mede  van  d'  ordre  allen  schepen  innewaerts  varende 
gegeven.  U.  E.  sullen  daeraen  sien,  wat  oppositie  gedaen  hebben  tegen  de 
resoluitie,  die  in  Mollucco  op  't  stuck  van  d'  Engelsen  genomen  was.  Ende 
opdat  d'  inhoudt  b\-  den  heer  gouverneur  generael  niet  versmoren  soude, 
hebben  wy  doentertijt  een  van  gelijcken  inhoudt  gesonden  aen  alle  de  raden 
van  Indien,  te  weten  aen  elck  bysonder  eene,  namentlijck  aen  den  heer  admi- 
rael  Verhagen ,  gouverneur  Jasper  Jansz.,  ad  vocaet  Dedel  ende  andre.  Dese  mis- 
sive haere  E.  in  Anbo}"na  ter  handt  comende,  terwyle  de  heer  generael  noch 
in  de  Moluccos  was,  hebben  s\-  hun  daerop  alsoo  bedacht,  dat  datelijck  resol- 
veerden, contrarie  t'  gene  in  de  Mollucques  met  den  heer  generael  Reael  ge- 
aresteert  hadden,  d'  Engelsen  met  gewelt  van  de  Molluccos,  Anboj'na  ende 
Banda  te  verdrj-ven,  gelijck  eertijts  door  mijn  toedoen  met  haeradvijsby  den 
heer  generael  Rej-nst  zaliger  tot  Bantam  gearesteert  was.  Waerop  voorder 
gevolcht  is,  dat  d'  advocaet  Dedel  het  Engels  schip  de  Swane  in  Banda  met 
gewelt  gedwongen  ende  vermeestert  heeft,  als  per  d'  Orangeboom  ende  andre 
largo  geadv\seert  hebbe.  Dit  is  voorwaer  een  groote  instabilite  van  de  raet 
geweest,  dan  't  is  met  de  swackhe\t  van  den  mensch  excusabel.  Gelooft  sj' 


10  Jan.  IMS.  321 

d'  Alderhoochsten  dat  het  sooverde  gebracht  hebben.  Tot  de  volconienhe\t 
hoope  nu  Ucht  geraken  sullen. 

D'  Engelsen  hebben  hier  lange  met  10  schepen  gelegen,  ende  continueelijck 
verluyden  laten  dat  noch  meer  schepen  verwachtende  waren,  ende  met  een 
groote  vloote  innewaerts  varen  souden ;  dan  daer  en  volcht  niet  na.  Een 
van  de  thien  hebben  s)-  gesleten,  een  na  Jamb)-  gesonden,  ende  een  na  Jac- 
catra.  De  resterende  zeven  zijn  noch  voor  Bantam  leggende,  waervan  twee 
schepen  met  peper  geladen  hebben,  die  ick  achte  cort  nae  't  Wapen  ende 
d'  Eenhoorn  na  Engelandt  vertrecken  sullen.  Wat  met  de  resterende  vijff 
schepen  sullen  doen,  alsoock  hetgene  dat  noch  van  Jappon  verwachten,  sal 
den  tijt  leeren. 

By  dese  gaet  faciure  ende  cognossementen  van  de  goederen,  gescheept  in 
de  schepen  't  Wapen  van  Zeelandt  ende  d'  Eenhoorn.  U.  E.  sullen  gelieven 
ons  daervooren  in  conformite  van  deselvige  te  creditteren,  mitsdebevallinge 
van  alles  adviserende,  opdat  ons  daerna  mogen  rechten. 
10.  Den  8  stanti  dus  verde  geschreven  hebbende,  sijn  hier  Godtlof  wel  aenge- 

Aange-  conien  de  schepen  de  Goede  Fortuyne  ende  Zirckzee,  met  gesont  volck,  dan 
schepen,  hebben  wonder  aevontuer  gehadt  ende  seer  groot  perjckel  geleden,  insonder- 
heytde  G^öiv/i-/ö/'/«_>'«t',  want  dit  schip  wonderbaerlijckdoorGodts  genade,  met 
hulpe  van  Zirckzee,  die  't  selvige  aen  Madagascar  b)-geval  rescontreerde,  tot 
drie  mael  behouden  is.  De  Heere  sy  van  sijn  genade  gelooft.  De  Goede  For- 
tuyne heeft  103  mannen  verlooren  ende  Zirckzee  1~ ,  die  Godt  behoude.  Alle 
particularisatie  sullen  de  heeren  nevens  dese  per  missive  van  de  commisen 
wel  verstaen.  Den  coopman,  twee  schippers  ende  alle  d'  officieren  van  de 
Goede  Fortuyne  sijn  overleden. 

W)'  verstaen  van  dese  schepen,  hoe  aen  Santé  Lucia  door  de  Portugiesen 
geen  fort  gemaect  is,  gelijck  wy  geadvj-seert  hebben  by  hun  gedissegneert 
was.  S)"  sijn  daer  met  twee  schepen,  die  aen  Mauritius  waren,  wel  geweest, 
dan  alsoo  den  coninck  van  Santé  Lucia  met  finesse  14  persoonen  van  hun 
bequam,  heeft  h)-  haer  daermede  gedwongen  sijn  soon  weder  te  geven. 
Hierdoor  metten  anderen  in  vyantschap  geraect  sijnde,  hebben  de  Portugiesen 
niet  connen  verrichten,  't  En  heeft  Godt  niet  gelieft,  want  soo  hun  dissejn 
geluckt  ware,  souden  sy  de  Goede  Fortuyne  voorseecker,  ende  per  avontuere 
Zirckzee  mede,  met  al  het  volck,  geit  ende  cargasoen  becomen  hebben.  Der- 
halven wil  U.  E.  by  dese  andermael  gebeden  hebben  op  de  plaetse  te  letten, 
want  daer  veele  aen  gelegen  is.  M}-  dunct  onder  correctie,  seer  goet  ende 
hoochnodich  wesen  soude  dat  U.E.  den  vjandt  aldaerpreveniere,  nietomme 
daer  een  fort  te  maecken  ende  groot  garnesoen  te  houden,  maer  dat  men  al- 
daer  gestadelijck  eenich  volck  houde,  te  weten  8  a  10  mannen,  off  soo  veelen 
het  de  heeren  gelieft,  omme  alle  machteloose  schepen,  die  daer  weder  byge- 

21 


322  10  Jan.  1618. 

val  souden  mogen  comen,  te  assisteren,  te  recht  te  helpen  ende  den  vj'andt 
te  weeren,  alsoo  achte  van  daer  niet  blyven  sullen. 

11.  Nadat  de  twee  France  schepen  van  Sant  Malo  een  tijt  lanck  tot  Atchijn 

Frangche   gelegen  hadden,  hebben  sy  daer  voorde  compste  van  onse  schepen  den  ^;t«^// 

schepen.    ^    ,^  „   ,  ,  ,  ^  ,  ,  ,  ,  ,     .       , 

ende  Valck  goede  partye  peper  becomen,daermedegeseyt  wort  den  admirael 

meest  sijnne  ladinge  heeft.  Van  Atchijn  sijn  s\-  door  de  Straet  van  Mallacco 
herwarts  aengecomen.  In  passant  hebben  Mallaccaaengedaen  ende  sijn  binnen 
de  stadt  geweest.  De  Straet  van  Pallinban  gepasseert  wesende,  sijn  sj-  door 
de  weste  wint  ende  harde  stroomen  (alsoo  de  wal  van  Sumatra  te  seer 
schonden)  verde  beneden  Bantam  om  d'  oost  vervallen  ende  van  de  andren  ge- 
raect.  De  heer  generael  Reael,  met  de  schepen  Bantam  ende  Nassouw  na 
Jaccatra  varende,  heeft  den  28  passato  b}'  d'ej^landen,  niet  verde  van  de 
Versse  rieviere  van  Jaccatra,  gerescontreert  den  vice-admirael  van  S'  Malo, 
waeruut  sijn  E.  met  dre\gementen  becomen  heeft  de  Nederlanders  die  daerop 
vernamen,  te  weten  thien  persoonen.  Dit  schip  heeft  inne  eenige  cleden,  indigo 
ende  peper,  maer  seer  vveynich.  Het  ander  schip,  den  admirael,  is  noch  niet 
vernomen.  Het  moet  binnen  Jaccatra  vervallen  wesen,  gelijck  den  tijt  leeren 
sal,  want  be\de  van  meninge  waren,  recht  na  Bantam  te  sejlen.  Onse  schepen 
leggen  continueerlijck  daerop  wachtende,  omme  naerder  visite  te  doen,  ende 
alle  de  Nederlanders  te  lichten. 

Dese  gaet  met  den  E.  heer  gouverneur  Jasper  Jansz.  de  Jonge,  raet  van  In- 
dien, welcke  soo  in  Ambo}Mia  als  elders  de  generaele  Compagnie  seer  lange 
eerlijck  ende  wel  gedient  heeft,  ende  oock  kennelijck  is,  watter  vereyscht 
wort  ende  omme  gaet.  U.  E.  gelieve  denselven  goet  gehoor  ende  gelove  te 
geven,  soo  sullen  de  heeren  naerder  bescheet  becomen  van  't  gene  in  onse 
penne  blijft. 

12.  Ten  beslu\-t  van  dese  sy  U.  E.  andermael  ten  hoochsten  gerecommandeert 

Behoofteu  jaerlicx  herwarts  aen  te  senden  een  treffeHickc  vloote schepen,  proote  menichte 
vanlndie.  . 

van  volck  ende  een  groote  somma  contanten,  opdat  de  heeren  jaerlicx  daer- 

tegen  in  retoer  mogen  becomen  een  vloote  van  acht,  thien  ende  meer  schepen ; 
en  weest,  bid  ick,  niet  besorcht,  hoe  of  waer  de  heeren  soo  groote  retoeren 
vertieren  sullen  ;  want  aen  't  gene  vercocht  hebben,  niet  affgemeten  worden 
can,  wat  men  naer  dese  vertieren  sal.  Als  wy  andre  hier  prevenieren,  gelijck 
het  doenlijck  is,  sullen  de  waeren  uut  de  Vereenichde  Nederlanden  over  de 
gantse  werelt  wel  getrocken  worden.  Derhalven  verwerpt  niet  't  gene  de  Ver- 
eenichde Nederlanden  aengeboden  wort,  maer  voldoet  soo  naer  den  ej'sch 
van  gelde,  die  wy  vooren  seggen  U.  E.  simpelijck  voorgestelt  te  hebben,  als 
het  oordeel  van  de  verstandige  ende  de  middelen  van  den  lande  gedragen 
sullen,  en  ontsiet  de  macht  van  Spangien  noch  alle  vyanden  niet,  veel  min 
d'ondercru)pinge,  contramine  off  tusschenloopers  van  Engelsen,  Francen, 


10  Jan.  1618.  323 

Schotten,  Deeneii,  off  wie  dat  se  oock  souden  moogen  sijn,  want  het  Ver- 
eenichde  Nederlandt,  met  de  genade  Godts,  die  U.  E.  soo  lange  aengebooden 
is  geweest,  alles  vermach.  Datter  de  genade  Godts  moet  sijn,  is  elck  ende 
alle  de  werelt  wel  bekent,  ja,  selffs  d'  alderbarbarste  nienschen  (soo  men  se 
in  Europa  noemt)  van  de  geheele  werelt.  Dat  de  genade  Godts  met  ons  sy, 
wie  twijffelt  daeraen?  Derhalven  is  d'uutlegginge  hiervan  onnodich.  Maer 
belangende  't  vermogen  der  Vereenichde  Nederlanden  met  sijn  tegendeel, 
die  matterie  is  soo  groot,  dat  ick  daerin  niet  treden,  maer  d'  uutlegginge  aen 
de  geleerde  remitteren  sal.  Voor  dese  hebbe  geclaecht,  dat  hier  dit  jaer  soo 
slechte  schepen  ende  volck  gecomen  waren.  Nu  sijnder  twee  heerlijcke  sche- 
pen geariveert,  ende  noch  eenige  andre  treffelijcke  sijnder  hier  te  lande.  Dan 
wat  heeft  het  te  bedieden  ?  't  gemoet  ende  den  drang  van  d'  armhartege 
onder  de  heeren  sijnde,  consumeert  ende  vernieticht  U.  E.  macht.  Vergeeft 
het  my,  bid  ick,  want  het  is  nodich  dat  de  waerhe}"t  geseyt  worde.  Waertoe 
sijn  de  heerlijcke  schepen,  al  waren  se  noch  soo  schoon  ende  wel  gemon- 
teert,  sonder  volck  nutt?  Ick  bekenne  eendeels,  dat  nu  t'ontyde  spreecke, 
want  de  heeren  de  twee  jonckste  schepen  redelijck  hadden  versien,  ende  niet 
beteren  connen  datter  soo  veel  volck  gestorven  is,  maer  omdat  de  schepen 
in  Indien  wesende  evewel  niet  behoorlijck  hadden  connen  worden  versien, 
al  waren  se  alle  behouden  geariveert,  soo  ben  genootsaect  U.  E.  andermael  te 
bidden,  dat  het  de  heeren  gelieve  een  groote  menichte  van  volck  met  allder- 
ley  provisie  te  senden,  met  eenige  slechte  scheepen,  fluyten,  off  andre  omme 
gesleeten  te  worden  soo  haest  hier  by  de  voorneemste  schepen  ariveeren, 
opdat  al  het  volck  alsdan  overgeset  mach  worden.  Dit  doende,  sullen  U.  E. 
schepen  in  Indien  varende  de  helft  machtiger  worden  dan  sy  nu  sijn,  ende 
soo  het  niet  gedaen  wort,  sal  U.  E.  macht  de  helft  wel  vercleent  blyven  van 
't  gene  uutterlijck  aen  't  getal  der  schepen  wel  schijnt  te  sijn,  want  volck  moet 
er  wesen.  Gelooft  m)',  mijn  heeren,  soo  gh\lieden  wat  groots  verricht  begeert 
te  hebben  (gelijck  ick  hoope  doen  sullen  ende  vrientlijck  bidde  te  onderstaen), 
dat  het  niet  genoch  wesen  sal  als  herwarts  treffelijcke,  wel  gemonteerde  vloo- 
ten  senden,  want  de  menschen  sijn  sterffelijck,  ende  elck  schip  heeft  meer  dan 
van  noode  al  het  volck,  dat  het  met  alle  nootlijckheden  uutvoeren  can.  Der- 
halve (om  't  cort  te  maecken)  concludere  andermael  datter  by  de  schepen 
die  jaerlicx  uutgesonden  worden  eenige  slechte  schepen  vol  volck  met  alle 
nootlijcke  provisie  dienen  te  gaen  omme  't  haerder  compste  alhier  gesleten 
te  worden,  ofte  het  sal  't  oude  deuntjen  bl}ven. 

Hiermede,  erntfeste,  wyse,  voorsinnige,  seer  discrete  heeren,  sullen  desen 
eyndigen.  Godt  geve  U.E.,  na  Ijertelijcke  groetenisse,  alles  goets.  In  Bantam, 
adi  10  Januari  anno  1618. 

U.  E.  dienstwillige 

Jan  Pietersz.  Coen. 


21.  —  11  MAART  1618.  —  N  15. 

(PER  GOEDE  FORTUYNE.) 


1-  Nevens  dese  gaet  copie  van  onse  jonckste,  geschreven  met  de  schepen 

Fransohe    ,     ]y^p^,,i  ^^n  Zcelandt  ende  d'  Eenhoorn,  waervan  d'  inhoude  confirmeren. 
schepen.  ' 

Wy  hebben  U.  E.  daerinne  verhaelt  d'  aencomste  van  't  schip  St.  Louis  van 
St.  Malo  ende  hoe  de  Nederlanders  daarvan  gelicht  waren.  Doord' heer  gouver- 
neur Jasper  Jansz.,  die  met  ditto  schepen  gegaen  is,  sullen  de  heeren  mede 
verstaen  hebben  doe  d'  heer  generael  Reael  innewaerts  varende  het  schip 
St.  Michiel  ontrent  Carawang  rscontrerende,  daervan  de  Nederlanders  mede 
gelicht  heeft.  D'oversten  van  dese  twee  schepen  overleden  sijnde,  is  eenen 
Hans  de  Decker  daerover  generael  gemaect,  ende  alsoo  denselven  met  een 
boot  aen  't  schip  Bantam  voor  Jaccatra  leggende  gecomen  was,  terw)'le  sijn 
schip  door  contrarie  wint  van  Carawang  niet  op  comen  cost,  is  hy  daer  aan- 
gehouden. D'  heer  generael  nam  hem  mede  innewaerts.  Dan  van  Carawang 
heeft  hy  ditto  Hans  de  Decker  met  Jan  Rossangijn  weder  terugge  herwarts 
gesonden,  met  adv)-se  dat  wy  denselven  naer  't  patria  senden  souden,  ten 
ware  met  meer  raden  van  Indien  anders  geraden  bevonden,  hebbende  Decker 
aen  de  handt  belooft  dat  hy  na  Nederlandt  gesonden  worden  soude.  Wat  syn 
E.  gemoveert  heeft  alsulcke  belofte  te  doen  ende  Decker  herwarts  te  senden, 
connen  niet  wel  begrypen.  Wy  sijn  hierdoor  in  groote  moe\te  ende  last  ge- 
racet, ende  is  de  gennerale  Compagnie  oock  geen  cleenen  hinder  ende  nadeel 
geschiet,  gelijck  U.  E.  sommierlijck  verhalen  sullen,  ende  de  lieeren  van 
d'overcomende  vrienden  breder  connen  vernemen. 

Jan  Rossangijn  den  17  Jannuario  passato  savonts  met  Decker  voor  Bantam 
ariveerende  soo  het  Wapen  van  Zeelandt  ende  d'  Eenhoorn  se}lreet  lagen, 
heb  ick  ditto  Rossangijn  datelijck  ordre  gegeven  voorsz.  Decker  in  't  schip 
Zirckzee  over  te  setten.  Decker  des  nachts  van  Rossangijn  vernemende  hoe 
hem  niet  geworden  soude  't  gene  hem  d'  heer  gennerael  toegeseyt  was,  is 
deselvige  nacht  van t  fregat  CVy/(?«  aen  een  van  d' Engelse  schepen  met  sijn 
twee  dienaers  gevlucht.  D'  Engelsen  hebben  hem  in  't  hoff  vande  pangoran 
van  Bantam  gebracht.  Daer  verliepen  wel  drie  dagen  eer  ick  wiste  waer  Decker 
was,  ende  soo  haest  sulcx  vernam,  hebbe  na  de  pangoran  van  Bantam  geson- 
den, op  't  vriendelijckste  verthoonende  wat  placcaten  van  d'hoogh  mogende 
heeren  Staten  waren  uutgegaen,  ende  daerover  d'  overleveringe  van  Decker 
versoeckende.  Den  pangoran  heeft  hem  plat  uut  gewejgert,  seersp)tich  daer- 


11  Maart  1618.  325 

by  seggende,  dat  hy  alle  natie  acces  ende  negotie  in  sijn  lant  wilde  vergunnen; 
dat  het  ons  niet  te  doen  was  omme  voor  te  comen  de  rover}e die sy  op  onse 
name  gedaen  hadden  off  doen  souden  mogen,  maer  omme  alleene  de  negotie 
't  incorporeren,  dan  dat  wy  hier  niet  doen  souden  gelyck  inde  Mollucqen, 
Anboxiia  ende  Banda  hadden  gedaen.  Ons  volck  desen  affscheyt  eens  ge- 
geven hebbende  riep  h\-  hun  daerna  wederomme,  soeckende  de  wej-geringe 
met  recht  ende  reden  te  bevestigen,  doch  besloot  ten  laetsten  andermael  dat 
hy  Decher  niet  wilde  overleveren,  seggende  dat  h}-  onder  de  juredictie  van 
d'hooch  mogende  heeren  Staten  Generael  niet  en  sorteerde ;  ende  alsoo  ons 
geensints  geraden  docht  de  saecke  hierby  te  laten  berusten,  hebben  geresol- 
veert  het  schip  van  ditto  genneracl  Hans  de  Decker,  SL  Mic/iü-l  genocmt, 
welckop  dat  pas  van  Jaccatra  na  Bantam  wasseylende,  in  zee  in  arest  te  nemen, 
omme  Decker  daerdoor  te  dringen  van  selffs  weder  te  keeren.  D'ordre  ge- 
geven sijnde,  is  het  schip  Sf.  Jl/ic/ih-/  van  d'onse  den  23  Jannuario  niet  verde 
van  Bantam  ontrent  Tenara  gerescontreert  ende  gearesteert,  alvvaer  noch 
leggende  is  ende  gehouden  wort.  Hoe  dit  den  pangoran  van  Bantam  beviel 
ende  wat  vier  de  Francen  ende  Engelsen,  die  dagelijcx  by  Decker  ten  hove 
liepen,  gestooct  hebben,  connen  de  heeren  wel  considereren.  Geen  rodomon- 
tados  noch  dreygementen  wierdender  gespaert,  ende  alsoo  ick  by  my  selven 
gedissegneert  hadde  de  schepen  Zirckzee  ende  de  Goede  Fortuyne  noch  aff 
te  laden,  soo  ben  den  26  Jannuario  van  Bantam  na  Jaccatra  vertrocken,  omme 
te  beter  aen  peper  te  geraecken  ende  onse  schepen  van  Atchijn  ende  Jamby 
te  vertoeven  als  andersints,  tot  Bantam  ordre  latende  dagelicx  met  opcoop 
van  peper  voort  te  varen,  en  dat  tegen  den  opcoop  die  by  d' Engelsen  ende 
Francen  gedaen  wierde.  Den  pangoran  siende  de  saecke  van  Decker  by  ons 
soo  hoogh  genomen  wierde,  heeft  hy  eerstelijck  met  raet  van  de  sijnnen  ge- 
resolveert  sich  met  de  saecke  niet  te  bemoeyen,  maer  ons  metten  andren  te 
laten  geworden ;  doch  by  Decker  ende  de  Francen  is  daerna  door  groote 
schenckagie  off  groote  belofte  soo  veele  te  weech  gebracht,  dat  ditto  pangoran 
voorgenomen  heeft  ons  met  gevvelt  te  dringen  het  schip  St.  Middel  te  ver- 
laten, ende  ons  van  ons  recht  off  pretentie  te  doen  dissisteren. 

Decker  is  verborgen  geworden.  Sommige  se\den  dat  h)-  den  13''''"  Februario 
met  d' Engelse  schepen  vertrocken  was,  andre  dat  hy  wel  uut  het  hoff  ver- 
trocken was,  maer  niet  seecker  warwarts;  doch  van  eenige  andre Javanerj  ver- 
stonden dat  h>-  secretelijck  in  't  hoff  verborgen  wierde.  Watter  van  z)-,  sal  den 
tijt  leeren. 

't  Is  soo  verde  gecomen  dat  doen  ontrent  10.000  sacken  peper  off  meer 
gecocht  hadden,  ende  daervan  6700  sacken  in  de  Goede  Fortuyne  gescheept 
waren,  den  pangoran  gouverneur  ons  volck  platuut  met  seer  grooten  trots 
heeft  doen  aenseggen  dat  geen  peper  meer  wegen  noch  affschepen  en  sou- 


326  11  Maart  1618. 

den  voor  dat  het  France  schip  ende  de  Chineese  joncken  op  de  reede  waren. 
Den  sabandaer  voeghde  daer  oock  by,  wilt  ghy  van  Bantam  vertrecken,  gaet 
door,  ende  wilt  gh)-oock  oorloch,  sult  ons  wel  vinden  ;  alle  omstanders  d'onse 
mede  dreygementen  doende.  Hierop  hebbe  clachte  doen  doen  aen  alle  de 
grooten  van  Bantam,  haer  assistentie  ende  recht  versoeckende.  Sy  gaven  alle 
seer  goet  bescheet ;  dan  het  slot  was :  als  den  pangoran  niet  begeert,  wat  con- 
nen  wy  doen  ?  D'  aenspraeck  van  de  grooten  ende  edelen  heeft  den  pangoran 
als  voor  deseseer  verdrooten,  te  meer  dewyle  onder  hun  de  jalousie  ende  on- 
lust, gelijck  hierna  verhalen  sullen,  op  dese  tijt  geheel  ontbloot  is  geworden. 
De  Francen  soo  goeden  protecteur  gevonden  hebbende,  hielden  hun  soo  stille 
ende  gerust  al  off  haer  de  saecke  niet  eens  aenginck,  endealsoo  niet  vorderen 
conden,  hoe  het  keerden  offwenden,  meenden  onse  part)-e  't  proces  gewonnen 
te  hebben,  want  geen  schoon  spreecken,  noch  drej-gementen  helpen  costen: 
d' audiëntie  wierd  ons  volck  veeltijts  gewe},"gert,  ende  als  den  pangoran  waer 
namen,  soo  was  't:  gaet  daer  gh)'  geweest  zijt,  laetse  u  licentie  geven. 

Hierop  geconsidereert  sijnde  wat  verlet  ons  aengedaen  wierde,  ende  de 
saecke  ten  uutersten  innegesicn  ende  wel  overlej-t  wesende,  hebben  wy  geen- 
sints  goet  connen  vinden  van  ons  recht  te  dissisteren,  en  dat  om  seer  gewich- 
tige redenen,  te  lanck  om  deduceren  ende  verhalen,  als  oock  opdat  andre 
contramineurs  hun  op  't  faveur  van  Bantam  naer  dese  niet  verlaten  souden, 
ende  dat  die  van  Bantam  haer  niet  voor  souden  laten  staen  ons  met  den  peper 
te  connen  dwingen,  want  de  Fransman  om  de  peper  verlatende,  souden  daerna 
niet  dan  te  meer  geplaecht  worden,  gelijck  voor  desensonder  redenen  gedaen  is. 
Derhalve  is  eenstemmelijck  in  diverse  vergaderingen  op  verschelde  tyden  ende 
stonden  by  de  presente  raden  gearesteert,  met  contrawercken  voort  te  varen. 

lek  hebbe  hierover,  ten  cortsten  gesej-t,  van  Jaccatra  ordre  gegeven  dat 
S^  David  Marien  (nadat  alle  andre  preuven  gedaen  souden  sijn ,  veel  tijt 
verloopen  was  ende  geen  raet  meer  voorhanden  scheen  te  wesen)  by  den 
pangoran  gouverneur  gaen  soude,  platuut,  (doch  met  alle  bescheydenheyt 
ende  beclagende  redenen)  licentie  versoeckende  omme  met  baggagie  te  mogen 
vertrecken,  ende  dat  oock  datelijck  alles  van  Bantam  scheepen  souden,  ja  tot 
de  kisten  van  't  volck  toe,  verwachtende  voorder  mijnne  compste.  Den  pan- 
goran dit  versoeck  met  alle  omstandicheden  hoorende,  veranderde  van  gelaet, 
wierd  heel  perplecx,  veranderde  van  propoost  endevertrock  ten  lestensonder 
d'onse  bescheet  te  geven,  hem  excuserende,  dat  het  nacht  was  ende  s\-nget\-e 
(na  geestelijcke  costu)-me)  lesen  most.  's  Anderen  daechs  heeft  men  begost 
het  goet  van  landt  te  scheepen,  daerop  elck  het  sijnne  door  Bantam  was  seg- 
gende.  Soo  ick  nu  van  Jaccatra  voor  Bantam  ariveerde,  was  daer  daechs  te 
vooren  van  Jamb}'  wel  aengecomen  het  schip  de  Bcrgcrboot,  medebrengende 
ontrent  4000  sacken  peper,  waermede  de  burcht  genochsaem  ontset  was, 


11    AlAAKT   1(1  IS,  327 

alsoo  de  Fortuync  daermede  volladeii  cnde  naer  't  [latria  gedepesscheert 
cost  worden  ;  dan  evewel  vonden  geraden  met  den  schijn  voort  te  varen.  Der- 
halve hebbe  d'  onse  belast  weder  b\"  den  pangoran  te  gaen,  hem  aendienende 
hoe  volgens  ordre  alles  tot  op  den  peper  na  affgescheept  was,  derhalve  dat 
het  hem  gelieven  soude  licentie  te  geven  dat  onse  peper  gewogen  ende  mede 
affgescheept  moch  worden,  ofte  soo  niet,  dat  imant  gelieffde  te  committeren 
omme  die  aen  te  nemen.  Den  5  stanti  is  hem  dit  aengedient.  H\-  vraechde 
daerop  seer  ernstlijck  aen  alle  de  presente  cooplieden  off  het  seecker  was, 
dat  vertrecken  wilden,  seggendc:  en  boert  met  m)-  niet,  't  is  een  saecke  van 
grooten  inportantie,  beclaecht  U  naemaels  niet;  waerop  weder  bevesticht 
sijnde  dat  het  seecker  was,  want  als  tot  Bantam  niet  vr}-elijck  mochten 
handelen,  daer  niet  te  doen  en  hadden,  bedocht  hy  hem  een  tijt  lanck,  ende 
antwoorde  ten  lesten  met  grooten  beschej^denheyt  (na  twee  swarcsuchtingc, 
ende  nadat  h\-  sijn  boose  raetgehoort  hadde):  wel,  wilt  gh)-  vertrecken,  ick  en 
begeere  niet  een  siere  van  het  uwe ;  ontfangt  U  peper  ende  scheept  se  aff, 
maer  segt  niet  dat  ick  U  hiet  gaen  off  blyven,  noch  oock  dat  ick  U  qualick 
getracteert  off  niet  bemint  en  hebbe,  veel  min  dat  ick  andre  dan  U  gunstiger 
geweest  ben ;  dan  soo  gh\-  van  meninge  sout  wesen  te  blj'ven  ende  meer 
peper  te  coopen,  soud  ick  wat  anders  te  seggen  hebben.  Savonts  quainmer 
een  boode  uut  het  hoff,  aenseggende,  soo  meer  peper  begeerden  te  coopen 
ende  onderd'  andre  aff  te  schepen,  dat  daermede  voortvaren  souden. 

U.  E.  mijn  heeren  connen  wel  considereren  hoe  hart  het  den  pangoran  valt 
aldus  weder  te  hebben  moeten  cedeeren,  dan  't  heeft  alsoo  tot  uwen  besten 
moeten  sijn,  ende  is  oock  hooch  noodich  geweest.  D'achtbaerhe}t,  het  respect, 
d'eere  en  authorite\-t  moet  met  soete  vermenginge  gema^Miteneert  sijn,  off 
anders  souden  geensints  connen  bestaen  ;  derhalven  sullen  de  heeren  gelieven 
onse  handelinge  ten  besten  te  nemen.  Ick  late  m\-  voorstaen,  dat  naer  dese 
wel  beter  getracteert  ende  groote  veranderinge  becomen  sullen,  want  alle  de 
quellinge  die  de  Compagnie  veel  jaren  tot  Bantam  aengedaen  sijn,  heeft  den 
pangoran  gouverneur  alleene  mét  grooten  trots  doorgedrongen  op  't  adv)-s 
van  seeckre  Chinesen  die  hy  in  't  hoffb\-  hem  hout  resideren,  welck  de  snooste 
fielten  sijn  van  'tChineese  quartier.  Met  gewelt  en  finesse  is  het  dat  h}-  het 
gouvernement  ende  regiment  inhout.  Ick  hebbe  U.  E.  overlange  geadvyseert, 
hoe  datter  in  Bantam  een  gennerael  misnoegen  van  sijn  regeeringe  ende 
onder  de  grooten  een  groote  jalousie  was,  willende  alle  den  adel,  dat  het  gou- 
vernement den  jongen  coninck  overgelcvert  worde.  Op  desen  tijt  heeft  den 
pangoran  Gabang  welck  de  voorneemste  naest  den  pangoran  gouverneur 
van  Bantam  is,  alle  d'eerteeckens  affgele}"t  ende  nieuwers  meer  in  vergade- 
ring willen  compareren,  sich  als  een  privaet  persoon  houdende.  H)-  sejt  dat 
hy  ende  sijn  broeder  den  gouverneur  out  sijn ;  dat  het  meer  dan  tijt  ende  reden 


328  11  Maart  1618. 

is  dat  den  jongen  coninck  sijn  dominie  overgelevert  worde,  opdat  hy  leere 
eer  s\'  sterven.  Den  pangoran  gouverneur  en  heeft  hem  alsnu  met  geen 
geit  connen  paven  gelijck  h)-  eertijts  dickwils  gedaen  heeft;  daerover  ver- 
moet  wordt  pangoran  Gabang  met  den  jongen  coninck  secreet  verstant  heeft. 
Meest  alle  den  adel  is  oock  op  sijn  zyde,  dan  elck  hout  hem  stille,  mistrout 
den  andre  ende  blijft  apsent;  den  pangoran  gouverneur  hout  regement  inne 
ende  den  jongen  coninck  perplecx  met  soo  een  vreese  ende  respect  als  de 
kinderlijcke  tot  den  vader  is,  en  d'onervarenheyt  in  wichtige  saecken  mede- 
brengt. Wat  uutcompste  de  saecke  nemen  sal,  wil  den  tijt  leeren,  doch  sonder 
moorden  (naer  't  schijnt)  en  sal  de  questie  tusschen  hun  niet  eynden.  Den 
pangoran  gouverneur  loopt  grooten  peryckel,  ende  is  noch  meerlydende,  soo 
qualick  succedeert  de  questie  die  hy  tegen  ons  aenneemt,  insonderheyt  soo 
eens  opbreect  d'onlust,  die  ons  gegeven  wort,  want  sijnne  part}e  daerinne 
groeyen.  D' Engelsen  sijn  in  dese  tijt  soo  veele  stoockende  als  doen  connen, 
aenradende  dat  men  ons  licentieren  soude,  presenterende  wonderlijcke  din- 
gen ;  dan  ick  meene  dat  s}-  ende  w\-  seer  wel  bekent  sijn.  Alsoo  gevreest  wordt 
dat  \vy  de  Chineese  joncken  na  Jaccatra  voeren  souden,  hoewel  sulcx  niet 
gedacht  en  is,  hebben  d'Engelsen  na  ick  versta  haer  dienst  gepresenteertomme 
deselvige  waer  te  nemen  ende  hier  te  convoyeren,  ende  sulcx  den  pangoran 
ende  Chinesen  wel  aenstaende,  sijn  s)-  drie  schepen  in  zee  houdende  omme 
op  de  joncken  te  wachten.  Twee  daervan  sijn  over  twee  maenden  tot  by  Luci- 
para  geweest;  off  dit  hun  desseyn  zy,  dan  off  wat  anders  in  'tsin  hebben,  sal 
den  tijt  leeren.  Al  hoewel  zy  hiermede  veele  meenen  te  vorderen,  achte  ick 
dat  haer  selfts  niet  dan  onnuttelijck  consumeeren,  want  den  pangoran  over- 
lange  d'een  tot  een  roede  van  d'ander  gebru\"ct  heeft.  Het  blijct  hieraen,  dat 
weynich  moet  hebben  gehadt  omme  innewaerts  iets  te  attenteeren. 

B\-  dese  gaet  acte  daerinne  verclaert  wort  hoe  by  de  schepen  S(.  Louis 
ende  S/.  ]\n<;hicl  van  St.  Malo,  onder  onse  gewoonlijcke  vlagge,  diverse  Gouse- 
ratse  ende  Moorsse  schepen  aengehaelt  ende  genomen  sijn,  gelijck  oock  blijct 
aen  de  deden  die  hier  gebracht  hebben.  Tot  Atchijn  wierd  gese}'t,  dat  voor 
'tRoode  Meer  wel  15  off  20  scheepkens  aengehaelt  ende  geplundert  hebben. 
Soo  't  waer  is,  soud  ons  volck  ende  goederen  daerover  in  Suratten  wel  groote 
moej-ten  mogen  aengedaen  worden,  als  oock  in  Arabia  wederkeerende.  Wy 
en  hebben  de  Francen  hiervan  noch  niet  aengesproocken,  dan  dencken  het 
noch  te  doen,  maer  St.  Michicl  alleene  in  arest  gehouden  omme  Decker  te 
dringen  weder  te  keeren.  lek  achte  dat  hun  (overcomende)  des  grootelijcx 
sullen  beclagen,  en  wonderlijcke  pretentie  maecken^  omdat  Decker  eens  in 
handen  hebben  gehadt,  doch  alsoo  hy  haren  gennerael  was,  ende  .s}lieden 
na  de  vluchtinge  Decker  niet  alleene  erkent,  maer  sijn  raet  en  daet  gevolcht 
hebben,  gaende  hem  dagelicx  ten  hove  van  den  pangoran  besoecken  ende 


11  Maakt  lbl8.  329 

van  alle  nootlijckhedeii  assisteren,  soo  doclit  ons  reden  genoch  te  hebben 
omme  liet  schip  Sf.  Micfticl  daerover  in  arest  te  nemen  en  houden,  't  welcke 
verhoopen  U.  E.  na  Iiare  ordre  wel  gevallen  sal.  Voordesehebbegeadvyseert 
hoe  geseyt  wierde,  dat  het  schip  St.  Mic/iiel  'm  Atchijn  sijn  meeste  last  beco- 
men  soud  iiebben,  dan  naderhandt  hebben  verstaen,  dat  daer  niet  meer  dan 
3  a  400  bharen  peper  becomen  hebben.  Tot  Bantam  hebben  ontrent  2000 
sacken  gecocht,  ende  hoe  het  voorder  gaen  wil,  sal  den  tijt  leeren.  Door  off 
omme  den  voorsz.  Decker  sijn  wy  met  de  Francen  soo  belemmert  geworden, 
dat  de  schepen  de  Nicutve  Maen  ende  de  Ncptuines,  die  met  alderley  provisie 
volladen  innewarts  gesonden  hebben,  soo  laet  vertrocken  sijn,  dat  b)-kans  te 
beduchten  is  off  Anboxna  ende  Banda  sullen  connen  besej'len  off  niet.  De 
resterende  schepen,  die  geerne  elders  souden  gebruycken,  sijn  daerdoor  tot 
nu  toe  mede  geoccupeert  geweest,  't  weleke  niet  sonder  grooten  intrest  van 
de  Compagnie  geschiet. 

2.  Mijn  oogemerck  is  geweest  met  dese  occasie  off  in  desen  troubel  ontrent  de 
Eendez-    Versse  riviere  plaetse  tot  een  gen  neralen  rendevouz  te  begrypen ,  soo  het  eenich- 

vous.  .  .  .. 

sints  soud  willen  vallen.  Met  den  coninck  van  Jaccatra  sijn  wederomme  in 
onderhandelinge  getreden,  ende  schijnt  het,  dat  de  saecke  wel  soud  mogen 
vallen.  Om  geit  is  het  hem  ende  sijnnen  adel  te  doen.  De  saecke  staet  tusschen 
't  loven  en  bieden,  't  Gene  mj-  meest  in  de  weech  is,  is  alleenlijck  dat  alle  de 
schepen,  die  hier  tegenwoordig  hebben,  eick  sijns  weechs  haest  versonden 
moeten  worden  omme  de  negotie  te  voldoen,  soodat  ick  duchte  dan  sonder 
schepen  off  macht  souden  blyven  sitten,  't  welck  niet  wel  soud  passen  ingeval 
imant  onderstonde  ons  disse)-n  te  verhinderen ;  doch  alsoo  het  tegenwoordich 
evenwel  den  besten  tijt  is,  dient  d' occasie  vi'aergenomen  te  worden,  't  Succes 
staet  U.  E.  met  de  naeste  te  vernemen. 

3.  Den  17'''^"  passato  sijn  hier  van  Atchijn  gekeert  de  jachten  de  Valck  e.nó.& 
Atjeh.      jg,.,  yi,-f,i(  sonder  een  grijn  peper  mede  te  brengen,  alsoo  der  in  Atchijn  gants 

geen  en  was.  Den  coninck  hielt  hem  vreemt,  dat  den  handel  met  exclusie  van 
d' Engelsen  ende  andre  Europissche  natie  versochten.  Hoe  seyde  h)-,  soud 
ick  d'Engelsen  connen  licentieren,  s\-  hebben  mj-  op  haer  compste  wel  2000 
taylen  vereert;  daerop  weder  goede  redenen  geallegeert  sijn.  Ende  alsoo  den 
coninck  op  'tversoeck  van  sijnnen  adel  van  meninge  was  geen  vreemde  natie 
in  Ticco  noch  Priaman  den  handel  toe  te  staen,  maer  deselvige  sijn  volck 
alleen  te  vergunnen,  omme  den  peper  in  Atchijn  te  trecken  ende  aldaer  in 
negotie  te  stabileeren,  liet  hem  een  ider  voorstaen  dat  geensints  licentie  om 
daer  te  handelen  souden  becomen,  doch  nadat  6  weecken  vertoeft  hadden 
ende  d' onsen  begeerden  te  vertrecken  heeft  h)-  hun  gelicentieert,  seggende 
in  gennerale  vergaderinge  daer  d'Engelse  commies  mede  was,  die  wel  vreemt 
opsach  ende  anders  verhoopt  hadde:  gaet,  den  handel  geve  ende  be.love 


330  11  Maart  1618. 

ick  U  in  Ticco  ende  Priaman  voor  twee  jaren,  soo  haest  mijnne  6000  tallen, 
die  ick  derwarts  gesonden  hebbe,  besteet  sullen  sijn ;  ende  alsoo  hiervan 
schriftelijcken  acte  versochten,  sej-de  hy:  Verwerpt  mijnne  woorden  niet. 
Segt  U  gennerael,  dat  h\-  twee  schepen  sende,  ende  comt  haestich  weder:  ick 
sal  se  be\-de  volladen.  De  helft  van  mijn  geit  is  besteet,  ende  was  de  rest  mede 
geimplo}eert,  nu  datelijck  soud  ick  U  bescheet  geven. 

In  dese  maent  expireert  de  permissie  die  d' Engelsen  hebben  gehadt.  S\'  en 
sijn  in  Atchijn,  Priaman,  noch  Ticco  gants  niet  wel  gesien  noch  bemint.  Als- 
noch  en  hebben  sy  geen  nieuwe  licentie  connen  becomen,  doch  men  gist,  dat 
het  hun  nevens  ons  wel  geworden  sal.  In  Ticco  was  goede  quantiteyt  peper. 
D'Engelsen  saten  daer  sonder  cappitael.  Door  de  Francen  ispeperin  Atchijn 
gecocht  a  10  ta\-len  de  bhaer,  welck  een  seer  hoogen  prijs  is.  In  Atchijn  is 
by  provisie  per  forme  gelaten  den  oppercoopman  Nicolaes  Casembroot  met 
2  persoonen  ende  seer  wej'nich  cappitael.  Ick  ben  van  meninge  de  saecke  te 
doen  vervolgen,  ende  metten  eersten  weder  derwarts  te  senden,  en  dat  princi- 
paelijck  om  d'Engelsen  te  prevenieren,  want  nu  twee  a  driejaren  Ticco  haer 
principael,  ja  b\kans  d'eenige  steun  geweest  is.  S\- hebben  van  daer  in  2  jaren 
25.000  sacken  peper  becomen,  welck  meer  is  dan  in  dien  tijt  tot  Bantam  ge- 
cocht hebben.  Het  toecomende  jaer  sal  't  gewas  tot  Bantam  seer  cleenwesen. 
4.  Dese  gaet  als  nu  per  't  schip  de  Goede  Fortiiyne.  Wat  daerinne  gescheept 

Lading,  is,  sullen  U.  E.  per  nevensgaende  facture  sien ;  de  heeren  sullen  gelieven  ons 
in  conformite  van  deselvige  daer  vooren  te  creditteren,  de  bevindinge  ad- 
v\-seerende.  De  peper  is  schoonder  dan  de  voorgaende,  sal  haer  gewicht  oock 
beter  rendeeren.  Om  't  packhu\-s  ledich  te  maecken,  senden  een  cleen  restant 
porceleynen,  die  hier  met  goede  avance  wel  souden  hebben  connen  ver- 
coopen,  dan  alsoo  U.  E.  in  langen  geen  porceleynen  te  verwachten  heeft, 
achte  ick  dat  costi  mettertijt  wel  getrocken  worden  sullen  ;  derhalve  gelieve 
de  sendinge  ten  besten  te  verstaen.  Alsoo  onder  eenige  cassen  z\-de  laeckenen 
vanjappan  gecomen,  veel  goet  bevonden  hadde  gants  geschentendegepleckt, 
vermits  het  hout  niet  drooch  geweest  is  daervan  de  cassen  gemaect  sijn, 
duchte  ick  de  heeren  groote  schade  l\den  sullen  aen  de  7.3-de  ende  z}'de 
laeckenen,  voor  dese  overgesonden.  De  kisten  sijn  alsdoen  seer  haestich  ovcr- 
gescheept,  want  de  tijt  niet  toe  en  liet  omme  deselvige  opnieuws  te  versier. 
Hetgene  alsnu  overgaet  is  gevisiteert  ende  herpact,  soodat  ick  hoope  daer- 
aen  soo  veel  schade  als  aen  de  voorgaende  niet  l}-den  sullen,  't  Is  jammer 
ende  verdrietich  dat  men  in  Jappan  niet  eens  bedocht  heeft  alsulcke  coste- 
lijcke  waeren  in  drooge  kisten  te  packen,  ja  sonder  pampier  is  het  goet  (soo 
nu  bevinde)  daerinne  gedaen.  De  kisten  sijn  oock  seer  slordich  genombreert. 
Twee  cassen  met  rouwe  z>de  vinden  hier  over,  ende  een  met  fluweelen  te  cort. 
Godt  geve  dat  U.  E.  alles  ten  besten  geworde. 


11  Maart  lois.  331 

Opdat  het  swack  geschut  de  Goede  Fortuync  niet  al  te  seer  beswaren,  cnde 
de  last  niet  verhinderen  soude,  hebben  wj-  daervan  6  stucken  doen  lichten, 
ende  4  andre  verruylt.  Dit  is  een  braefif  oorlochschip.  \Vy  senden  hetselvige 
met  de  last  terugge,  niet  omdat  het  hier  niet  nodich  en  zy,  maer  eensdeels 
omme  de  last  te  beter  te  verseeckeren,  ende  ten  andre,  omdat  tegenwoordelijck 
geen  vloote  tot  offensiven  oorloch  uutmaecken  conncn,  ende  dat  het  tot  dif- 
fensiven  oorloch  op  een  schip  (soo  ick  hoope)  niet  aencomcn  sal.  Dit  is  nu 
het  achtste  schip,  welck  dit  jaer  door  Godts  genade  volladen  hebben,  ende 
dat  noch  nonobstant  ons  gemist  is  het  secoers  van  Bordeion,  Ligor,  Atchijn, 
Priaman  ende  Ticco,  en  tegen  de  groote  verhindering  die  ons  tot  Bantam 
aengedaen  is.  Noch  veel  slimmer  en  vile)-n  souden  met  ons  geleeft  hebben, 
soo  wy  over  lange  de  swarichheyt  niet  voorsien,  ende  daertegen  ommentom 
geen  goede  ordre  gestelt  hadden,  ende  ons  consequentelijck  alsnu  soo  goede 
secoersen  van  buyten  niet  waren  geworden.  Sonder  de  verhinderinge  van 
Bantam,  ofte  soo  onse  voorgemelde  dissej-nen  volcomelijck  waren  geluct, 
thien  van  de  beste  schepen  off  meer  souden  U.  E.  seer  rijckelijck  volladen 
geworden  sijn,  doch  mogen  alles  na  onsen  wille  niet  hebben.  Noch  zouden 
wy  Zirckzcc  volladen  connen,  dan  alsoo  vrcese  den  tijt  cort  vallen  soude, 
vermits  den  peper  met  gemack  versamelt  ende  gecocht  moet  worden,  soo 
dencke  dat  Zirckzcc  tot  het  naeste  jaer  sullen  moeten  overhouden.  Een  jacht 
can  noch  met  gemack  wel  volladen  worden,  dan  alsoo  ons  schepen  gebreecken 
omme  tegen  't  naeste  jaer  op  voorraet  wederomme  versamelinge  van  retoeren 
te  doen,  schijnt  het  schier  geraetsaemste  te  zijn  den  peper  in  Zirckzcc  in  voor- 
raet over  te  houden  tegen  het  aenstaende  jaer.  W)- sullen  den  tijt  noch  wat 
aensien,  ende  daerna  ten  besten  disponneren. 

Alhoewel  het  schrjwen  ende  ej-schen  van  't  gene  den  Indischen  staet  ver- 
e)-scht,  meriteert  ende  de  genneraele  Compagnie  profitabel  zy,  my  bykans 
verveelt,  de  stemme  verflout  ende  de  penne  traech  wort,  doordien  dat  U.  E. 
hoewel  in  eenige  saecken  groote  corragie  betoonen,  haer  altoos  in  't  een  off 
ander  miscin  laten  vinden,  loopende  van  't  eene  extreme  in  't  ander,  soo  hebbe 
evewel  niet  connen  noch  niet  willen  naerlaten  U.  E.  vrientlijcken  te  bidden, 
dat  haer  E.  gelieve  tegen  dese  overgaende  retoeren  te  senden  een  vloote  van 
ontrent  twintich  heerlijcke  wel  gemonteerde  schepen,  vol  volck,  alderley 
provisie  ende  met  een  groote  somme  contanten,  opdat  de  heeren  jaerlicx  soo 
goede  retoeren  ende  meer  mogen  becomen,  als  wy  nu  sendende  sijn,  alsoo 
het  doenlijck  is;  ende  en  wcest  niet  besorcht  hoe  off  waer  soo  groote  retoeren 
vertieren  sullen.  Ontsiet  noch  en  vreest  U  vyanden  oock  niet,  doch  cloeckmoe- 
dige  verstanden  ende  trouhertige  lieffhebbers  moeten  by  de  macht  ende  mid- 
delen wesen,  opdat  dieselftsnietwederonnuttelijck  als  voor  desegeconsumeert 
worden  ende  U.  E.  in  plaetse  van  goede  retoeren  geen  blauwe  bloemkens,  cier- 


332  11  Maakt  1618. 

lijcke  discoursen,  noch  excusen  meer  becomen.  Soo  la  miserie  van  d'  arm- 
hartige  mede  niet  toestaan  can,  dat  jaerlicx  nevens  off  onder  de  vlooten  eenige 
slechte  scheepen  vol  voick  met  alderle\-  provisie  herwarts  gesonden  worden, 
opdat  alsulcke  slechte  schepen  t'  haerder  compste  alhier  gesleeten,  het  volck 
ende  de  provisie  over  d'  andre  schepen  ende  forten  verdeylt  mogen  worden, 
sal  't  mede  al  overstier  sijn,  gelijck  voor  desen  geschreven  hebbe,  wantin  dien 
gevalle,  hoe  braeff  U.  E.  scheepen  oock  mogen  sijn,  de  twee  niet  meer  dan  een 
souden  connenverstrecken.  Volck  moet  er  wesen,  off 't  en  heeft  niet  te  bedieden. 
In  groote  interprinssen  moet  de  corragie  groot,  't  gemoet  nobel  ende  liberael 
sijn,  off  het  is  beter  dat  men  't  niet  begint.  Het  past  een  eerlijck  hu\-shoudent 
man  seer  wel,  dat  hy  wel  menagiere  ende  sijn  saecke  wat  su)-nich  overlegge, 
gelijck  oock  een  merctgfinger,  dat  hy  op  de  merct  wat  hoetele  ende  ten  nouste 
verdinge ;  maer  U.  E.  en  voecht  siilcx  geensints.  In  veeledaerghylieden  thien 
bespaert,  wort  de  Compagnie  wel  hondert,  ja  duysent  schade  gedaen,  dat  sulck 
niet  eens  bedocht,  noch  geweeten  worde.  Neemt  de  vrijheytten  goede  (bidde 
ick)  want  s)'  wort  tot  U.  E.  ende  't  gemeene  beste  gebru)ct.  U.  E.  gelieve  ge- 
dachtich  te  sijn,  dat  in  China  groot  gebreck  en  dierte  van  peper  is,  ende  aldaer 
groote  quantite\t  getrocken  ende  geconsumeert  wort,  waerover  seer  apparent 
is,  dat  de  prijs  van  de  peper  in  dese  quartieren  vooreerst  in  een  jaer  off  twee 
niet  veel  dalen  sal.  Voor  dese  hebbe  geclaecht  ende  my  gee.xcuseert,  dat  ge- 
nootsaect  waren  geworden  twee  realen  voor  de  saeck  te  geven,  maer  wat  sal 
ick  seggen  nu  4j  hebben  moeten  betalen?  Tot  5  realen  de  sack  is  die  by  de 
Chinesen  gecocht,  ende  tot  7  off  8  realen  de  sack  ware  sj' gebracht,  soo  ick 
sulcx  niet  belet  en  hadde.  Cost  ons  geit  verstrecken,  een  grooten  dienst  soud 
ick  U.  E.  met  den  peper  noch  doen,  ende  wel  rijckelijk  weder  intrecken  dat 
ons  affgedrongen  is;  dan,  patientie! 
6.  Vermits  de  joncken  van  China  een  tijt  lanck  we_\'nich  cassies  hebben  ge- 

Varia.  bracht,  doordien  de  pangoran  veel  om  haer  snooheyts  wille  verbannen  hadde, 
sijn  de  cassies  soo  diere  geworden,  dat  men  nu  niet  meer  dan  8000  voor  een 
reael  becomen  can,  daer  eertijts  30.000  een  reael  waren  geldende,  ende  dat 
noch  beter  goet  dan  nu  ganckbaer  is.  Hierover  gelieve  U.  E.  te  considereren, 
dat  alsoo  alle  dispensen  met  cassies  gedaen  moeten  worden  ende  voor  8000 
cassies  niet  meer  connen  coopen  dan  eertijts  deden  doen  de  30.000  een  reael 
waren  geldende,  d'  oncosten  alsnu  sooveel  meer  beloopen  ale  de  cassies  ver- 
diert  sijn,  ende  is  apparent  dat  het  noch  erger  worden  sal. 

Over  eenige  dagen  versocht  den  pangoran  gouverneur,  dat  ick  van  U.  E. 
ontbieden  soude  een  kiste  geit  van  soo  cleenen  munte  als  van  fijn  silver  ge- 
slagen ende  gemunt  worden  can,  omme  't  selvige  ter  merct  te  doen  gebru)-- 
cken,  de  cassies  te  doen  consumeren  ende  gelijck  uut  het  lant  te  bannen  U.  E. 
gelieve  na  welgevallen  te  disponneren. 


11  Maart  1618.  333 

Eertijts  heeft  den  gennerael  Re)nst  zaliger  eenige  juweelen  off  rarite)ten 
geeyscht,  omme  tot  presenten  te  gebruj-cken,  daerop  gants  niet  dan  beloften 
gecomen  is.  Derhalven  versoecken  andermael,  dat  U.  E.  gelieve  't  gee^-schte 
te  senden,  ende  dat  vry  tot  een  goede  sonime  geit,  sonder  sulcx  voor  verlooren 
oncosten  te  houden.  Insonderhe)-t  is  nodichdatter  een  goede  partye  geslepen 
diamanten  gesonden  worden ;  sy  sullen  oock  met  goede  avance  vercocht 
conden  worden. 

Vooren  is  U.  E.  verhaelt  hoe  ende  in  wat  maniere  wy  licentie  becomen 
hebben  omme  onse  gecochte  peper  te  mogen  ontfangen  ende  affschepen, 
't  welck  alsoo  gevolcht  is,  ende  sijn  wy  2000  sacken  overhoudende. 

Men  quelt  ons  nu  niet  meer  om  den  Fransman,  maer  wort  ons  volck  aen 
landt  meerder  vrientschap  ende  schoonder  samblant  getoont,  dan  voor 
dese  gedaen  is.  \V\-  souden  wel  weder  opnieuws  met  den  handel  als  voor 
dese  wel  voort  mogen  varen,  dan  alsoo  te  beduchten,  ja  apparent  is,  soo  ons 
soo  seere  met  peper  coopen  verhaesten  dat  den  boosen  raet  van  den  pan- 
goran  daerdoor  betuygen  connen  dat  het  ons  maer  om  den  peper  te  doen 
geweest  is,  ende  dat  ons  metten  peper  connen  dwingen,  dat  het  dan  weder 
op  den  andere  voet,  ja  per  avontuere  slimmer  dan  voor  desen  gaen  sal,  soo 
schijnt  het  seer  geraetsaem  te  saem  te  sijn  ons  soo  verde  van  Bantam  te 
retireren,  dat  het  blijct  w)-  op  die  van  Bantam  noch  op  haren  peper  niet 
passen.  Voor  dese  scheen  alle  de  wereldt  aen  den  pangoran  gouverneur  te 
hangen.  H)-  en  was  niet  spreeckeüjck,  maer^als  nu  is  h)-  perplecx  en  hebben 
wy  't  geheele  lant  wacker  gemarct,  't  welck  pangoran  Gabang  soo  veele  vor- 
dert, dat  het  seecker  schijnt  den  jongen  coninck  in  sijn  rijck  ende  't  gouver- 
nement geraecken  sal.  Van  goeder  handt  die  m}'  dunct  in  dese  wel  vertrouwen 
mogen  verstaen  w)-,  dat  de  grooten  van  't  landt  geensints  begeeren  dat  wy 
vertrecken,  maer  trachten  sullen  (soo  wj-  ten  uutterste  voortvaren)  ons  met 
goede  conditie  ende  goet  tractement  tot  blyven  te  bewilligen.  Hierover  ben 
gesint  voort  te  varen,  omme  den  boosen  raet  van  haer  ofifitie  te  helpen  ende 
van  de  Bantamse  plage  ontslagen  te  worden,  goede  conditie,  goet  tractement 
ende  met  gemack  groote  quantite\t  peper  te  becomen.  lek  sal  't  noch  een 
wejnich  aensien,  eer  finalijck  resolveeren.  't  Succes  sullen  U.  E.  per  't  jacht 
d'  aviso  naer  dese  vernemen.  Interim  bidde  de  heeren  andermael  herwarts 
aen  te  senden  een  treffelijcke  groote  vloote  schepen,  menichte  van  volck  ende 
groote  somma  contanten,  't  S\-  hoe  dat  het  tot  Bantam  met  ons  gaet,  wel  off 
qualick,  in  allen  gevalle  vertrouwe  ick,  sullen  U.  E.  't  naeste  jaer  met  Godes 
hulpe  wederomme  een  groot  rijck  retour  becomen,  daerop  U.  E.  haer  wel 
mogen  verlaten. 

Met  brieven  van  Jamb)-  van  dato  23  Februari  passato  is  de  t\dinge  conti- 
nueerende  dat  de  Spaense  vloote  van  Manilla  na  Molhicco  varende  gebleven 


334  11  M^ART  1618. 

wesen  soude,  waerover  sulcx  naer  't  schijnt  voor  de  waerhe)t  wel  mogen 
houden.  B)-  dese  gaet  vervolch  vande  partye  uut  het  gennerale  boeck,  met 
ballance  daer  b}%  waerinne  U.  E.,  't  cargasoen  dat  in  de  Fortuync  geladen  is 
afftieckende,  den  genneralen  staet  connen  sien,  waertoe  my  gedrage. 

Hiermede,  erntfeste,  wyse,  voorsinnige,  seer  discrete  heeren,  sullen  dcsen 
eyndigen.  Godt  geve  U.  E.  na  hertelijcke  groetenisse  alles  goets. 
In  't  schip  Zirckcee,  leggende  voor  Bantam  adi  11  Maert  1618. 

U.  E.  dienstwilligen 

Jan  Pietersz.  Coen. 


22.  —  24  Juni  1618.  —  N  1. 

(PER   WITTEN  BEER.) 


Per  't  schip  de  Goede  Fortuyne  welck  de  Heere  neffens  alle  d'  andre  gaende 
ende  comende  schepen  in  salvo  gele)-de  sullen  U.  E.  verstaen  hebben,  hoe 
door  den  pangoran  van  Bantam  met  seer  grooten  trots  platuut  verboden  ge- 
weest was,  dat  geen  peper  souden  mogen  ontfangen  noch  van  landt  schepen, 
ende  wat  remedie  daertegen  gebruyct  hebben.  Insgelijcx  mede  hoe  goet  ge- 
vonden hadden  voort  te  varen  in  allen  schijne,  als  off  Bantam  geheel  souden 
hebben  verlaten. Wat  daerop  gevolcht  is,  sullen  in  desesommierlijck  verhaelen. 
1.  Cort  naer  't  vertreck  van  't  voorsz.  schip  de  Goede  Fortuyne  alle  de  goederen 

AfseheiJ  ende  oock  meest  alle  het  volck  van  Bantam  gescheept  wesende,  soo  hebben 
Bantam,  alle  d'  oppercooplieden  ende  schippers  van  de  respective  schepen  ten  hove 
by  den  pangoran  gesonden,  met  last  omme  andermael  licentie  te  versoeken 
ende  afFsche\"t  te  nemen,  mits  dat  soo  den  pangoran  dubieus  antwoorde,  dat 
dan  instantie  doen  souden  omme  een  claer  bescheet,  en  sich  vrientoffvyandt 
te  verclaren.  Item  soo  h\-  begeerde  dat  bIjven  souden,  dat  dan  belofte  van  beter 
tractement  souden  e)schen,  ende  soo  hy  het  vertreck  avo)-eerde  ende  ons 
licentieerde,  dat  haerdan  aend'uutstaende  schulden  souden  houden.  D'  eerste 
re\s  naer  't  hoffgaende  wierd  ons  volck  van  verde  wech  gevveesen,  ende  'sande- 
ren  daechs  audiëntie  becomende,  vonden  den  pangoran  niet  slecht:  om  s)ne 
vreese  te  bedecken  ende  ons  volck  te  abu}seeren  hielt  hem  seer  fors  en  trots, 
seggende  geensints  eenige  beloften  van  beter  tractement  te  willen  doen.  Het 
soude  schynen,  se\de  h)-  als  off  ick  ongelijck  en  U  qualickgetracteerthadde; 
uwen  cappite\n  is  oorsaeck  van  alles.  Hy  mach  het  soo  maecken  dat  U  noch 
wel  qualicker  tracteere.  Wilt  ghy  bljven,  blyft,  ende  wilt  gaen,  gaet;  sonder, 
wat  daerop  gerepliceert  wierd,  ander  bescheet  te  connen  becomen.  's  Anderen 
daechs  hebben  hierop  goet  gevonden  de  schepen  de  Ziiyder  Eendracht  ende 
den  Witten  Beer  (die  het  schip  St.  J^/zV/^/V/ in  arest  waren  houdende)  mede 
voor  Bantam  te  doen  comen  ende  soo  naer  de  stadt  te  laten  setten  als  moge- 
lijck  was,  omme  onse  part)en  te  meer  te  verflauwen  endeonse  macht  te  meer 
te  verstercken,  ende  te  meer  aensien  ende  respect  te  maecken.  Doch  interim 
besich  waren,  isser  een  bode  uut  het  hoff  gecomen,  aendienende  hoeden 
jongen  coninck  met  alle  de  grooten  van  't  landt  seer  gestoort  waren  dat  den 
pangoran  op  gisteren  soo  quaeden  bescheet  gegeven  hadde,  ende  dat  hem  be- 
last was  sich  met  ons  te  verdragen,  ende  een  ander  goed  bescheet  te  geven; 


336  24  Juni  1618. 

derhalve  versocht  den  bode  dat  noch  eens  ten  hove  senden  sonde.  Sulcx 
op  een  bootscliap  b}-  haer  selffs  gefabriceert  gedaan  sijnde,  wierd  ons  volck 
van  verde  seer  vrientlijck  ingehaelt.  Den  trots  vande  pangoran  was  geheel  ge- 
vallen, ende  't  groote  woort  is  daeruut  gecomen.  In  redenen  getreden  sijnde, 
seyde  hij:  Soo  den  cappite)n  met  den  jongen  coninck,  met  iti\- ende  het  landt 
wel  wilt,  blijft  dan  ende  en  vertrect  niet;  ick  sal  U  wel  tracteeren  ende  oock 
wel  met  U  handelen.  Begheert  gh)-  peper  te  coopen,  vaert  daermede  vr)-  voort. 

Hiermede  is  alle  de  questie  voor  die  tijt  geslecht,  ende  hebben  wy  in  dier 
voegen  den  crjxh  door  Godts  genade  sonder  slach  offstoot  gewonnen.  Te 
vooren  mocht  ons  volck  het  hooft  niet  heel  houden,  ende  alsdoen  wierd  haer 
van  elckeen,  soo  Javanen  als  Chinesen,  schoondersamblandt  en  meerder  vrient- 
schap  getoont  dan  o)t  in  Bantam  gedaen  is.  Het  volck  dat  in  't  ledige  huys 
noch  aen  landt  was,  hebben  daer  gelaten,  sonder  ons  te  verhaasten  in  't  aen 
landt  brengen  van  goct  off  meerder  volck.  Men  had  geern  gesien,  dat  datelijck 
weder  peper  hadden  gecocht,  dan  alsoo  sulcx  geensints  geraden  was  hebben 
ons  stille  gehouden. 

Alsoo  door  dese  questie  in  langen  tijt  geen  peper  gecocht  hebben,  is  de- 
selvige  daer  door  na  de  spraeckginck  van  48  tot  op  33  gedaelt,  doch  soo  w}' 
wederomme  meenden  pertye  te  coopen  ariveerden  tot  Bantam  een  Chineese 
joncq,  waerdoor  den  peper  datelijck  weer  op  43  ende  45  gehouden  wierde. 
Cort  naer  dese  jonck  is  ontrent  Bantam  noch  een  andre  geariveeet,  die  het 
na  Jaccatra  gemunt  hadde,  doch  door  schoone  belofte  heeft  den  pangoran 
van  Bantam  hem  daer  getrocken,  ende  hebben  wy  't  selvige  toegestaen  omme 
daerna  ons  profijt  daermede  te  doen.  Ende  alsoo  voor  seecker  hielde,  dat  niet 
gelaten  worden  soude  d'oude  gu\-ter)e  te  plegen,  hebben  w)-  goet  gevonden 
daer  tegen  en  vooren  tesijn,  ende  hierover  ordre  gegeven,  dat  men  onderstaen 
soude  by  gewoonlijcke  maniere  van  handel  part\'e  peper  te  coopen  tot  ontrent 
3  a  Sj  reael  de  sack,  gelijck  men  se}de  de  mert  te  sijn  eer  de  Chineese  joncken 
ariveerden,  ende  soo  daertoe  niet  comen  conden,  dat  dan  des  pangorans  hulpe 
versoecken  soude,  en  dat  alleene  voor  4  a  5000  sacken,  omme  te  sien  off  hj- 
ons  volgens  sijnne  belofte  tot  redelijcken  prijs  aen  peper  helpen  soude.  Ons 
volck  heeft  selffs  geen  peper  connen  becomen,  ende  des  pangorans  hulpe 
versoeckende  wierd  eerst  belooft,  dat  men  ons  helpen  soude,  maer  ten  lesten 
aengeseyt  dat  ons  niet  helpen  cost,  off  souden  de  merct  moeten  volgen. 
Hierop  hebben  de  schippers  ven  de  Chineese  joncken  geinsinnueert  geen 
peper  te  coopen,  noch  van  Bantam  te  vervoeren,  voor  dat  wy  eerst  van  een 
goede  partye  gerieft  waren,  op  pene  dat  anders  de  peper  in  zee  weder  uut 
haer  joncken  lichten  souden. 

Dese  waerscliuwinge  meermale  gedaen  sijnde  heeft  onder  de  Chinesen  een 
groote  beroerte  gemaect,  ende  den  pangoran  meer  gespeeten  (gelijck  men 


24  lUNi  lolS.  337 

wel  dencken  can)  dan  alle  oiise  voorgaeiide  acten.  Doch  w}-  en  hebben  sulcx 
geensints  mogen  aensien,  noch  achten,  want  daer  was  geen  andren  raet  om 
tot  redelijcken  pryse  peper  te  becomen.  Hier  tegen  sijn  dagelicx  veel  booden 
in  ons  hiiys  gecomen,  soo  van  des  pangorans  wegen,  als  ons  (soo  men  seyde) 
ten  besten  vragende,  wat  manier  van  doen  het  was,  dat  wy  in  des  pangorans 
landt  aende  nieuwe  Chinesen  verbooden  geen  peper  te  coopen  noch  ver- 
voeren, de  sacken  soo  swaerwichtich  en  hooch  weegende,  als  eenichsints 
doenlijck  was.  \\'\-  gaven  hiermede  oorsaeck  (se}den  sy)  dat  men  andre  voor 
ons  soud  prefereren,  datde  toorne  van  den  jongen  coninck,  alleden  adel  cleen 
en  groot  op  den  hals  becomen  souden,  ja  dat  de  Portugiesen  per  avontuere 
geroepen,  plaetse  vergunt,  ende  voor  ons  geprefereert  worden  souden,  met 
ontallijckc  cleene  en  groote  redenen  meer.  Daer  en  wierd  niet  gespaert  om 
ons  van  dien  terne  te  dinckteeren,  dan  alsoo  wel  gefondeert  ben  geweest,  is 
de  saecke  wel  gema)-nteneert  ende  elck  met  recht  en  goede  redenen  de  mont 
wel  gestopt,  namentlijck  dat  soo  tot  Bantam  niet  liber  en  vr\'  mochten  han- 
delen, daer  niet  te  doen  hadden  ;  dat  dit  niet  en  deden  om  de  Chinesen  off 
andre  den  handel  te  verbieden  off  verhinderen,  maer  alleene  om  haer  te 
dringen  (tegen  het  geit  dat  ons  hebben  affgedrongen)  een  goede  parye  peper 
tot  redelijcken  pr\"se  op  voorraet  te  leveren,  omme  daermede  de  monopolie 
voor  te  comen  ende  den  handel  te  redresseren;  met  veel  andre  redenen  meer. 
't  Is  te  lanck  om  verhalen  wat  ter  wederz)-de  geallegeert  ende  voortgebrocht 
is,  want  dit  spel  wel  vier  maenden  lanck  geduert  heeft.  Den  pangoranen  heeft 
ons  volck  selffs  no\-t  van  de  saecken  aengesproocken,  maer  hem  stille  ge- 
houden, vreemde  instrumenten  gebrujckende,  en  dat  door  de  vreese  soo  hy 
de  saecke  hooch  nam,  en  w\"  daertegen  bleven  persisteren,  dat  dan  weder  als 
voordesen  beschaemt  bKven  soude.Ondertusschen  weet  Godt  hoe  sijn  gemoet 
sy,  dan  daer  is  weynich  aen  gelegen.  W\-  sullen  den  handel  voor  U.  E.,  haer 
recht  en  authoriteyt  wel  maynteneren. 

Hoe  den  pangoran  d' Engelsen  (om  ons  te  piekeren)  vergunt  heeft  recht  op 
onse  neus  een  schoon  steenen  huys  te  bouwen  is  U.  E.  voordese  geadvj-seert. 
De  voortganck  is  dickwils  verhindert  geworden.  Dan  door  dese  nieuwe  questie 
is  het  voltrocken,  maer  alsoo  den  pangoran  daermede  niet  verdert,  en  wy  ons 
de  saecken  niet  aentrecken,  sijnder  diverse  persoonen  uutgemaect,  aendie- 
nende  dat  ons  den  pangoran  wel  vergunnen  sal  beter  hu}s  te  bouwen  dan 
d'  Engelsen.  Maer  vermits  sulcx  gants  geen  acht  en  sloegen  heeft  nu  corteling 
den  pangoran  Gabang,  broeder  van  den  pangoran  gouverneur,  een  van  ons 
volck  ontbooden  ende  quansu\s  als  in't  secreet  aengedient  dat  alsoo  voor 
dese  ons  huys  affgebroocken  ende  d'  Engelsen  daertegen  vergunt  was  een 
hu)'s  als  een  casteel  te  bouwen,  sijnde  ons  daerenboven  veel  overlast,  spijt 
en  injurie  aengedaen,  wy  wel  redenen  hadden  omme  gestoort  te  sijn,  dan  dat 


338  24  Juni  1618. 

h}'  wiste  by  den  jongen  coninck  ende  den  pangoran  gouverneur  beslooten 
was,  dat  ons  des  versoeckende  geconsen teert  worden  soude,  beter  en  meer- 
der te  bouwen  dan  d' Engelsen  gedaen  hebben,  ja  soo  selft's  begeeren.  lek 
hebbe  den  voorsz.  pangoran  hierop  onder  andre  doen  antwoorden,  dat  geen- 
sints  gesint  waren  iets  te  bouwen,  voordat  den  handel  liber  en  vr}'  werde 
gelaten,  ende  dat  teenemael  uutgeroeyt  sy  de  monopolie  ende  guyterj-e  die 
door  de  Chinesen  in  de  peperhandel  gepleecht  wort;  ende  alsoo  met  aller 
beleefthe)t  liet  excuseren,  dat  om  beter  wille  tot  dien  ej-nde  de  Chinesen  ge- 
insinnueert  waren  geen  peper  te  vervoeren,  op  pene  dat  men  se  haer  in  zee 
affnemen  soude  ende  dat  het  my  seer  leet  was,  soo  hart  te  moeten  proche- 
deren,  hem  biddende  sulcx  niet  qualick  te  nemen,  ende  te  helpen  vervorderen 
dat  alles  ten  besten  geredresseert  mocht  worden,  antwoorde  hj",  dat  daer- 
mede  wel  voort  mochten  varen,  dat  hy  het  hem  niet  eens  aantrecken  off 
belgen,  ja  daertegen  niet  spreecken  soude. 

Doch  in  't  eerste  d'insinnuatie  aende  nieuwe  Chinesen  gedaen  wierd  heb- 
ben sy  niet  gelaten  goede  partye  peper  te  coopen,  ende  die  by  nacht  secrete- 
lijck  te  laden.  Maer  ten  lesten  siende,  dat  het  ons  ernst  was,  ende  datter  expres 
twee  schepen  gehouden  wierden  omme  d'executie  te  doen,  hebben  s\-  haer 
peper  weder  behendelyck  gelost,  ende  vercocht.  Daer  sijn  meer  dan  vier  maen- 
den  gepasseert  eer  eenige  peper  hebben  connen  beconien ,  want  tot  op  het 
uuterste  hebben  de  Chinesen  laten  aencomen,  ende  ten  lesten  seer  demoedich 
licentie  voor  een  weynich  peper  versocht.  Hiertegen  hebbe  verclaert  en  haer 
aengeseyt,  dat  ons  eerst  10.000  sacken  tegen  32  j  leveren  souden.  Soo  soude 
haer  soo  vele  laten  coopen  ende  uutvoeren  als  't  haer  belieffde,  sonder  ons 
eenichsints  met  haer  te  moe)-en,  en  sonder  haer  eenich  verlet  te  doen.  't  Is 
ontrent  een  maent  geleden,  dat  eerst  aen  't  coopen  van  peper  geraecten,  doe 
men  se\'de  de  peper  tot  op  30  gedaelt  was.  Dan  eer  ontrent  2000  saecken 
bequamen,  wierden  allenskens  gedrongen  van  31  tot  3.t  te  rj'sen,  waerdoor 
het  coopen  weder  schortende,  ende  alsoo  de  Chinese  joncken  qualick  langer 
connen  vertoeven,  sijn  ons  nu  tot  ontrent  7000  sacken  peper  vercocht  ende 
gelevert,  de  Bantansse  tegen  32  j  ende  de  Priamanse  a  35  reael  de  10  sacken. 
Duslange  is  de  leveringe  getreyneert,  op  hoope,  datter  eenige  Engelssen 
schepen  met  geit  souden  comen.  Dan  het  geluct  wel  dat  d' Engelsse  van 
Suratten  wat  lange  tarderen,  want  soo  s>-  quamen,  genootsaect  wesen  souden 
den  prys  selffs  te  verhogen,  gelijck  de  Chinesen  seer  wel  bekent  is,  waerdoor 
alsnu  de  leverantie  door  vervalssinge  vande  peper  beginnen  te  traj'neren , 
't  welcke  met  harde  remedie  weder  geremedieert  sal  moeten  worden.  Een 
seer  grooten  dienst  sal  U.  E.  geschieden,  soo  wy  voor  de  compste  van  d'  En- 
gelsse schepen  goede  partye  peper  (gehck  ick  hoope  geschieden  sal)  becomen 
connen,  ja  het  is  apparent,  dat  dit  jaer  daermede  door  alle  de  laegen  en 


24  Juni  1618.  339 

swariclieden  van  Bantam  geraecken  sullen.  Den  pangoran  is  met  sijnnen  raet 
ten  eynde  van  raedt.  lek  heb  hem  corteling  met  eenige  vereeringe  doen  ver- 
soecken,  en  dat  a  posto  omme  in  redenen  te  treeden,  sijn  humeur  en  taele  te 
Iiooren.  Maerhoe  seer  d'  occasie  gesocht  wiert,  heeft  h}"  van  geen  s\variche_\-t 
ge.sproocken.maerseervrientlyck  met  een  schoon  gelaet  in 't  wilt  gediscoiireert. 

2.  Op  avontuer  oft"  de  saecke  tot'Bantam  niet  wel  geluct  en  hadde,  hebben 
Japnra.     ^^,y  jg^^  21  Maert  na  Japara  endejortan  gesonden  de  jachten  den  Arcndt,  de 

Halve  Maen  ende  ]'Hssingen,  met  ordre  dat  daer  alle  den  peper  opcoopen 
souden  ende  soo  die  door  deChinesen  opgecocht  was,  dat  men  haer  dan  driegen 
soude,  soo  die  niet  weder  vercochten,  den  peper  in  zee  aff  te  nemen.  Eeronse 
jachten  tot  Japara  en  Jortan  arivecrden,  was  daer  de  meeste  peper  door  de 
Chinesen  opgecocht  a  10,  12  ende  13  realen  't  picol.  In  Jortan  heeft  ons 
voick  de  peper  van  haer  weder  becomen  a  10  ende  10^  realen  't  picol,  maerin 
Japara  hebben  haer  soo  verhaest,  dat  12  realen  voor  't  picol  gegeven  is,  waer- 
op  gedelibereert  hebbe  omme  die  weder  tot  den  selven  prijs  aen  de  Chinesen 
te  doen  vercoopen,  alsoo  tot  dien  prijs  peper  na  Nederlandt  sendende,  we\-- 
nich  off  geen  proffijt  gedaen  worden  can;  maerdaertegenconsidererendedat 
den  peper  verleden  jaer  in  China  18  realen  het  picol  vercocht  is  ende  dat  dit 
aenstaende  jaer  wel  24  gelden  sal,  hebben  goet  gevonden  dito  peper  te  houden 
omme  hier  ons  profijt  daermede  te  doen,  want  sy  can  altoos  dat  geit  ver- 
strecken,  ende  't  is  apparent  dat  se  noch  ongelijck  meer  rj'sen  sal. 

Van  Jappara  hebben  met  Ter  Thoolen  ontrent  1300  picol  becomen,  ende 
van  Jortan  sijn  noch  5  a  700  picol  verwachtende.  Den  coninck  van  Surabaja 
is  seer  verblijt  geweest  van  de  compste  van  ons  volck  aldaer,  dan  h)"  claecht 
de  naergelaten  uutstaende  schulden  qualick  betaelt  connen  worden,  vermits 
de  lieden  door  den  oorloch  van  de  Mattaram  verarmt  sijn. 

3.  Hoe  het  schip  St.  Michiel  van  St.  Malo  den  20  Januario  passato  in  arest  ge- 

Fransclio    ,^omen  hadden  omme  den  persoon  van  Decker  te  becomen,  is  U.  E.  met  de 
schepcu. 

Goede  Fortitync  geadv\'seert,  als  oock  hoe  h\-  secretelijck  uut  het  hoff  van  de 

pangoran  vertrocken  was,  sonder  dat  vernemen  costen  warwarts,  alsoo  het 
de  Francen  een  langen  tijt  secreet  hielden.  Interim  vernomen  hebbende  hoe 
de  schepen  St.  Michiel  <t\\A^  St.  Louis  ontrent  het  Roode  Meer  onder  onsege- 
woonlijcke  vlagge  versche)den  Gouseratse  ende  andre  Moorsse  schepen  ge- 
rooft  ende  geplundert  hadden,  ende  vreesende  dat  alle  de  werelt  weder  met 
voeten  over  ons  loopen  soude,  hebben  wy  geensints  goed  connen  vinden 
het  voorsz.  schip  St.  Michiel  te  verlaten,  hoewel  de  Francen  presenteerden 
met  secckre  Javanen  te  gctu\'gen  dat  ditto  Javanen  selffs  Decker  in  de  straet 
van  Sonda  aen  d' Engelse  schepen  (den  T^'"  Februario  na  Engelant  ver- 
trocken) gebrocht  hadden;  maer  dre}xhden  daerenboven  het  ander  schip  St. 
Louis  dat  voor  Bantam  lach,  alsoo  het  mede  een  van  de  rovers  is,  mede  in 


340  24  Juni  1618. 

arest  te  nemen,  doch  hebben  dit  schip  noyt  gemoeyt,  endeterwyle  S(.  Mtc/iiel 
ontrent  3  m)len  nevens  een  plaetse,  Tanora  genaemt,  in  arest  lach,  hebben 
de  Francen  daeruut  gelost  ende  tot  Bantam  gebracht  dat  haer  gelieffde,  son- 
der  dat  hun  eenige  hinder  oiï  moejten  aengedaen  is,  want  alleene  last  ge- 
geven hadden  het  scliip  daer  te  houden  ende  voor  tecomen.dattergeen  peper 
uut  gelicht  vvierde. 

Doch  het  nu  gebeurende  dat  goet  vonden  onse  macht  voor  Bantam  te 
verstercken,  de  Ziiyder  Eendracltt  ende  den  Beer  (die  voorsz.  schip  in  arest 
waren  houdende)  voor  Bantam  te  doen  comen,  gelijck  vooren  is  gese\'t, 
soo  ist  dat  gedelibereert  hebbende  hoe  het  met  St.  Michiel  sondcn  maecken 
(omme  ons  met  de  minste  moeyten  van  hem  te  verseeckeren)metdenandren 
geraetsaem  vonden,  dito  schip  metde^^r^ï-r^öö/aend'eylanden  vanjaccatra 
te  doen  verseylen,  om  het  arest  aldaer  met  een  batter\e  aen  landt  te  con- 
tinueeren, terwyle  de  Bergerboot  verdubbelt  worden  soude,  tot  dertijtdat  van 
Suratten  door  ons  volck  off  d'  Engelsen  naerder  bescheet  becomen  mochten 
wat  van  haere  roverye  z\",  wat  hinder  ende  molestie  U.  E.  volck  ende  goederen 
aldaer  mocht  wesen  aengedaen,  dew}le  de  t\"dinge  noch  lange  costtardeeren 
ende  seer  moe)"elyck  viel  een  schip  soo  lange  in  zee  in  arest  te  houden.  Doch 
de  voorneemste  oorsaeck  daeromme  goet  vonden  voorsz.  schip  St.  Miehiel 
aen  d'e)landen  van  Jaccatra  te  doen  verseylen,  was,  omme  te betoonen  dat 
onse  corragie  equivalent  tegen  den  trots  vande  pangoran  was  wassende,  daer- 
mede  de  questie  geslecht  is  en  door  Godts  genade  oock  gewonnen  hebben. 
Soo  nu  de  Bergerboot  den  17  Maert  b)-  St.  Miehiel  quam  ende  haer  van  onsent 
wegen  aenseyden  dat  hun  gelieven  soude  goet  te  vinden,  met  haer  na  d'eylanden 
van  Jaccatra  te  se_\len,  hebben  de  Francen  't  selvige  gewej'gert,  ende  ons 
volck  daerop  overgaende  omme  d'anckers  te  lichten  en  se}'l  te  maecken,  soo 
sijn  de  Francen  aen  d' ander  zyde  uut  het  schip  gegaen,  schip,  goet  ende 
alle  haer  baggagie  daer  latende.  Eenige  die  daerin  wilden  bl)ven  heeft  de 
schipper  vande  Fransman  selffs  met  gewelt  ende  bloot  geweer  gedwongen 
uut  het  schip  te  gaen,  geensints  begeerende,  datter  een  in  bhven  soude,  als 
per  nevensgaende  attestatie  blijct.  Doch  daer  bleven  evewel  drie  mannen 
in ,  die  hun  verborgen  hadden.  Voorsz.  schipper  presenteerde  de  sleutels 
van  alle  de  ru\men  ende  camers,  maer  sj-  en  sijn  van  ons  volck  niet  aen- 
genomen. 

De  Francen  het  schip  St.  Miehiel  aldus  geru)mt  ende  verlaten  hebbende, 
is  hetselvige  door  ons  volck  aen  d'  ejlanden  van  Jaccatra  gebracht,  ende  in 
goede  verseeckeringe  ende  bewaringe  gehouden,  sonder  datter  in  't  minste 
eenich  goet  aengetast,  beschadicht,  off  geplundert  is,  ende  terwyle  't  sehige 
daer  was  leggende  ende  de  Francen  van  beyde  de  schepen  geen  moet  en 
hadden  omme  met  het  schip  St.  Louis  naer  huys  te  keeren,  of  om  andere 


24  JiNi  kits.  341 

guvterye,  ons  oiibeUciit,  soo  hebben  .s_\-  finantie  gcsocht,  list  en  lage  aen- 
gele\-t  ommc  ons  liet  schip  Sf.  Louis  mede  te  doen  aentasten  en  aresteeren, 
seylende  d'  eene  tijt  van  Bantam  om  d' oost  ende  den  anderen  om  de  west, 
als  off  de  Stract  uut  wilden ;  dan  alsoo  de  gu\teiye  ons  wel  bekent  was,  hebben 
haer  laten  geworden  ende  in  't  minste  niet  gemoeyt.  Het  schijnt,  dat  sulcx 
gedaen  hebben  omme  daerop  een  grootc  actie  te  formeeren. 

Ende  alsoo  van  Suratten  geen  tj-dinge  comt,  het  schip  St.  Mickiel  b)'  de 
Francen  geheel  verlaten  ende  geabandonneert  was,  soo  ist  dat  considererende, 
dat  het  schip  ende  't  goet  welck  daerin  noch  mocht  sijn  door  lanckhe)t  van 
tijt  consumerende  sijn  ende  de  handt  daeraen  te  houden  dient,  hierover  te 
lesten  genootsaect  sijn  geworden  ende  dien  volgens  goet  gevonden  hebben 
het  voorsz.  schip  St.  Micliicl  met  al  't  gene  daerom,  in  ende  aen  is  onder 
behoorlijcken  inventarius  aen  te  nemen  ende  te  beneficeren,  ten  besten  van 
degene  die  daertoe  gerechticht  sijn.  Dese  resoluitie  hebben  aen  d'  overste 
van  de  Francen  schriftelijck  geadvxseert,  hem  biddende  volck  te  willen  com- 
mitteren omme  alles  neffens  ons  aen  te  teeckenen.  Dan  h\-  antwoorde  mon- 
deling gelijck  de  heeren  per  nevensgaande  attestatie  connen  sien,  dat  h\-  geen 
antwoort  wilde  schryven,  niemant  begeerde  tesenden,  noch  sich  metdesacke 
niet  wilde  bemoe\en,  waer  over  op  den  5*^"  stanti  alles  ten  overstaen  van 
seeckre  Francen,  die  weder  in  't  schip  gekeert  waren,  door  onse  gecommit- 
teerde onder  behoorlijcke  ende  perfecte  inventarius  aengenomen  is,  waervan 
d'  inventarius  nevens  dese  gaet.  De  peper  is  all  in  Zirckzce  gescheept.  Partje 
daervan  is  door  de  Francen  in  Atchijn  gecocht,  ende  partxe  is  Mallebaersse 
peper,  die  uut  Gouseratse  off  Daboulse  schepen  genomen  hebben,  ende  wort 
het  schip  tegenwoordich  verdubbelt,  omme  ten  dienste  van  de  Compagnie  te 
gebru\cken. 

Terwyle  voorsz.  schip  aen  d' eylanden  van  Jaccatra  in  arest  lach,  sijn 
meest  alle  de  Francen  die  't  selvige  verlaten  hadden,  haere  naergelaten  plun- 
deragie  comen  versoecken,  't  welck  haer  als  per  recepisse  gevolcht  is.  Daer 
sijn  oock  versche\den  persoonen  weder  in  't  schip  gekeert,  versoeckende 
daerb)'  te  mogen  bl)ven,  't  welck  haer  geconsenteert  hebben  sonder  imant 
van  haer  het  gaen  off  comen  te  verhinderen,  ten  oorsaeck  dat  het  schip  alleen 
in  arest  hadden;  doch  nu  w)-  geresolveert  ende  genootsaect  waren  alles  onder 
inventarius  aen  te  nemen,  hebben  de  Francen  gepresenteert  al  haer  volck  te 
leveren  als  't  hun  geliefft  daeromme  te  senden,  opdat  hun  schip  St.  Louis  te 
beter  souden  mogen  mannen,  ende  geen  dachten  souden  doen  dat  haer  volck 
debausscheerden  en  daerdoor  niet  machtich  waren  St.  Louis  te  mannen  ;  dan 
s>-  hebben  daerop  geen  bescheet  gegeven,  noch  om  volck  niet  gesonden,  als 
per  nevensgaende  acte  blijckt. 

Aldus  is  een  cleen  vierken  groot  geworden  ende  't  groot  wederomme  ge- 


342  24  Juni  1618. 

demt.  Hoe  't  viere  by  d'  Engelsen  ende  Francen  gestooct  is,  sullen  voor  dees 
tijt,  als  oudt  genoch  wesende,  niet  verhaelen.  D'  injurie  en  vilipendie  die  ons 
continueerlijck  aen  doen  is  extreeme  groot,  en  d'  eenige  eere  die  van  haerbe- 
comen.  Met  macht  van  scheepen  sullen  d'  Engelsen  ende  Francen  eerlange 
(soo  s\- seggen)  ons  van  hier  dry  ven.  Guillaeme  Ducaen,  die  met  d' Engelse 
schepen  vertrocken  is,  heeft  hem  onder  andre  niet  geschaemt,  den  pangoran 
ende  andre  op  sijn  vertreck  aen  te  seggen,  met  groote  vcrseeckeringe,  dat  onse 
schepen  inde  straet  van  Sonda  haev schip  Jllonfi/iort'nci  inde  gront  gcschooten 
ende  al  het  volck  gedoot  hadden.  lek  achte  dat  d'  aenneminge  van  dit  schip 
Sf.  Michiel  U.  E.  mede  moe\elijk  vallen  sal,  dan  dew\le  volgens  U.  E.  ordre 
genootsaect  geworden  sijn,  omme  Decker  te  becomen,  dito  schip  te  aresteeren, 
daerop  den  pangoran  oorsaeck  en  actie  genomen  hebbende,  om  ons  te  dwin- 
gen, de  monopolie  van  de  peperhandel  te  bevestigen,  de  retoeren  te  verhin- 
deren, ende  ons  alsoo  te  scheeren,  dat  hy  ons  onder  sijn  bedwanck  cleen  en 
swack  soud  mogen  houden,  soo  is  't  meer  dan  nodich  geweest  U.  E.  recht  en 
achtbaerheyt  te  ma)"nteneren,  want  anders  souden  ons  de  honden  (bj- manier 
van  spreecken)  b\kans  gegeten  hebben.  Verschexde  rex^sen  ben  ick  met  de 
doot  gedreycht,  dan  de  Heere  heeft  ons  beboet,  ende  voorgecomen  dat  d'  aen- 
slagen  van  den  pangoran  gouverneur  van  Bantam  niet  voort  gegaen  sijn.  Dese 
saecke  scheen  voor  ons  zeer  qualick  geschapen  te  sijn,  dan  de  Heere  heeft  het 
ten  besten  versien,  alsoo  de  retoeren  behouden  sijn  en  de  achtbaerhe\"t,  eere 
en  reputatie  van  de  genneraele  Compagnie  niet  alleene  in  Bantam  seer  ver- 
meerdert is,  maer  door  gants  Indien  dies  te  meer  augmenteeren  sullen,  soodat 
ick  hoope  ende  vertrouwe  al  waer  't  oock  dat  de  heeren  (ten  quaesten  geno- 
men) aen  de  Francen  dubbelt  intrest  souden  moeten  betalen  sulcx  hier  wel 
dubbelt  en  rijckelijck  gewonnen  is  ende  noch  meer  gewonnen  worden  sal. 

Geduerende  't  voorgemelde  different  hebben  wy  met  die  van  Jaccatra  wat 
famigliaerder  correspondentie  gehouden  ende  wat  meerder  liberaelheyt  ge- 
bru)"ct,  als  anders  wel  gedaen  souden  hebben,  soo  omme  d' onderlinge  jalousie 
onder  die  van  Bantam  wesende,  te  meer  te  vermeerderen,  als  omme  den  wech 
tot  de  rendevouz  te  boenen,  't  /Kccressement  van  Jaccatra  heeft  soo  veele  al 
gevordcrt  dat  den  pangoran  gouverneur  tot  Bantam  affgeschaft  heeft  meest 
alle  de  nieuwe  tollen,  die  hy  op  d'  incomende  goederen  ingevocrt  heeft.  De 
tol  op  onse  incomende  cleden  gestelt,  soud  hy  mede  wel  willen  afschaffen  ende 
de  genneraele  Compagnie  veel  andre  deuchden  doen  om  haere  affectie  en 
gunste  te  capteeren,  dan  't  harte  is  soo  groot,  dat  alhoewel  h\-  seer  wel  weet 
ende  genochsaem  bevonden  heeft,  quade  middelen  gebruyct  te  hebben,  sich 
bykans  schaemt  tot  de  rechte  remedie  te  keeren  ende  alles  met  goetheyt  te 
verbeeteren.  Daeromme  sal  't  allenskens  beteren,  ende  soohaest  goede  partj'e 
peper  op  voorraet  sullen  hebben,  sullen  hem  wat  meer  te  gemoetcomen  ende 


24  Juni  lol.s. 


343 


Ecndoz- 

TOUS. 


5. 
Solor  en 
Timor. 


te  gevalle  doen :  't  en  mach  niet  eer  geschieden,  waiit  anders  soudc  de  booshej-t 
weder  hervat  cnde  gesterct  worden. 

In  desc  tijt  had  lek  gemeent  de  rendevoiis  te  vorderen,  dan  hebben  daer- 
innc  gants  niet  conncn  doen, soo  door  e\gen  mancement  van  schepen  ende 
volck,  als  oock  omdat  den  coninck  van  Jaccatra  sich  vr\-  wat  geretireert  heeft, 
en  dat  na  ick  mene,  om  te  meerder  e\-sen  te  doen  ende  te  meer  geit  te  becomen. 
Eerst  heeft  h\-  my  toegeseyt  te  geven  ende  vergunnen,  wat  ick  begeere;  ende 
soo  tsedert  mijnne  jonckste  wat  naerder  begost  te  spreecken,  seyde  hj-  alsoo 
van  ouden  t\de  noyt  vreemdelingen  in  Java  vergunt  is  sterckte  te  bouwen,  dat 
het  niet  mocht  wesen,  ende  dat  h\-  voor  die  van  Bantam,  den  Mataram,  ende 
andere  coningen  van  Java  vreesde,  daertegen  niet  gelaten  hebbe  verseecke- 
ring  te  presenteeren;  doch  hebben  het  licht  geslagen,  ende  hem  aengese\t 
dat  ons  dan  elders  behelpen  souden,  omme  hem  niet  al  te  zeer  na  te  loopen. 

De  civile  questie  tusschen  den  pangoran  gouverneur  ende  sijnnen  broeder 
pangoran  Gabang,  die  men  gemeent  hadde  sonder  moorden  niet  e\ndigen 
soude,  is  al  stillekens  in  stilte  geraect.  't  Voorder  gevolch  sal  den  tijt  leeren. 
Alsoo  den  jongen  coninck  hem  stil  ende  neutrael  schijnt  te  houden  ende  geen 
van  d'  andre  twee  d'  eerste  offenseur  wilt  sijn,  blijft  eick  op  ander  siende.  S\- 
comen  nu  weder  b\-  den  anderen,  dan  't  gemoet  is  anders  dan  den  schijn. 
\Vy  hebben  geseyt  hoc  d'  Engelsen  met  twee  schepen  na  Lucipara  waren 
geloopen,  onder  gerucht  dat  de  Chineese  joncken  tot  Bantam  convo)eren 
souden.  S_\-  hebben  daer  meer  dan  4  maenden  gelegen,  de  passerende  joncken 
waernemende.  't  Jacht  Jaccatra  in  compagnie  van  thien  joncken  in  Februari 
passato  van  Jamb\-  comende  heeft  ons  volck  doen  gesien,  dattcr  drie  vande 
selvige  door  d'  Engelsen  aengehaelt  wierden.  Uut  de  joncke  van  de  gouver- 
neur van  Damma  gelijck  mede  uut  een  anderen  van  een  geschoren  Chinees 
hebben  z\  alle  de  peper  gelicht  ende  d'  eygenaers  van  dien  op  ons  volck  tot 
Japara  residerende  beweesen.  Ditto  gouverneur  heeft  de  voldoeninge  van 
d'  onsen  gee\scht  ende  van  't  volck  van  d'andre  joncken  wierden  z\  met  een 
moort  gedre)cht,  doch  door  den  sabandaer  van  Japara  wierde  de  questie 
gestilt.  Wat  noch  volgen  wil,  sal  den  tijt  leeren. 

In  Ma\-  passato  sijn  van  Timor  ende  Solor  wedergekeert  de  jachten  den 
Jager  ende  den  Tiger,  sonder  eenich  sandelhout  mede  te  brengen  off  op 
Timor  gehandelt  te  hebben.  Soohaest  ontrent  Solor  ariveerden  riscontreerden 
sy  een  Portugies  fregat.  De  Portugiesen  sijn  daervan  op  Larentuco  gevlucht, 
ende  heeft  ons  volck  het  fregat  met  36  swarten  ende  een  Timors  cargasoentje 
becomen.  Een  andre  groote  joncq  is  daer  beneffens  door  hun  verseylt,  ende 
een  ander  fregat  hebben  selffs  tot  een  brander  gemaect.  Daernaop  de  Noord- 
cust  van  Timor  comende,  terw)le  door  contrarie  wint  de  Zuytcuste  niet  be- 
seylen  costen,  hebben  noch  een  Portugies  fregat  met  eenjonckegerescontreert, 


344  24  Juni  1618. 

die  dicht  aen  de  wal  waren  geleyt,  doch  sijn  de  vyanden  door  't  schieten  van 
d'onse  genootsaect  geworden,  beyde  met  al  haer  cargasoen  te  verbranden, 
ende  sijn  ay  te  lande  na  een  ander  cleen  fregat,  daer  ons  volck  niet  by  cost 
comen,  gevlucht.  Daerna  hebben  gerescontreert  noch  een  seeckre  joncq  van 
onse  vrje  lieden,  van  Jaccatra  innewaerts  vetrocken,  ende  by  de  Portugiesen 
genomen,  waervan  s\lieden  alle  de  Nederlanders gedoot  hebben. 

Dese  joncq  is  van  ons  volck  weder  genomen  ende  verbrandt,  soodat  de 
Portugiesen  van  meest  al  haer  vaertu}'en  in  deser  voegen  gefrustreert  sijn, 
ende  mede  vvej-nich  off  geen  retour  in  Malacca  sullen  connen  brengen.  Ons 
volck  seggen,  dat  aen  de  Noortz)'de  geen  handel  costen  becomen  door  in- 
lantsen  oorloch,  die  de  Timoresen  met  den  andren  waren  hebbende.  De  voorsz. 
twee  jachten  sijn  daerna  van  den  andren  geschejden.  Den  Tig-cr  is  na  de 
Zuxtcuste  van  Timor  geloopcn,  ommeden  handel  aldaer  te  versoecken,  ende 
de  Jager  na  d'ej-landen  van  Terra  Alta  omme  volgens  U.  E.  ordre  't  e\-landt 
Malva  te  ontdecken.  Sy  sijn  daer  geweest,  hebben  volck  gesproocken,  maer 
gants  geen  handel  becomen,  hebben  oock  niet  connen  vernemen,  datter  iet 
sonders  van  waerd)e  op 't  landt  is.  Daer  was  oock  geen  anckergront  te  vinden, 
doch  verstonden  dat  b\'  Oosten  dit  landt  gelegen  wesen  soude  seecker  ej-landt 
daer  sandelhout,  nooten  ende  foelie  op  wiessen,  hetwelcke  gissen  'tselvige 
is  daer  't  schip  Hoorn  anno  1617  van  Banda  versteeckende  op  verviel. 

Den  Tiger  is  niet  eer  dan  in  Martius  aen  de  Zu\  tz\de van  Timor  gecomen, 
soodat  door  vreese  van  de  Zuydeljxke  winden  datelijck  vandaer  weder  na 
Solor  gekeert  is,  alwaer  de  y^^^r  weder  gerescontreert  hebben.  Op'tversoeck 
van  onse  geallieerde  op  Solor  residerende,  heeft  ons  volck  volgens  ordre  daer 
gelaten  6  mannen,  ende  alsoo  een  van  de  drie  dorpen  door  de  Portugiesen 
verbrandt  is,  ende  zylieden  door  't  verlies  van  voorsz.  vaertu)xh  daer  stercq 
gebleven  sijn,  hebben  de  geallieerde  van  eick  dorp  een  soone  van  deSengasie 
herwarts  gesonden  met  een  swite  te  samen  17  stercq  wesende.  Haer  vertooch 
is,  dat  cappiteyn  Schot  saliger  hebben  helpen  het  Purtugies  fort  in  nemen, 
ende  om  onsenthalven  met  de  Portugiesen  in  oorloch  getreden  sijn ;  ende 
alsoo  door  ons  vertreck  tegen  haer  v\-anden  niet  bestaen  connen,  versoecken 
seer  ernstelijck  op  'tverbandt  ende  contract  met  den  voorsz.  Schot  saliger 
gemaect,  daervan  't  origineel  medebrengen,  dat  haer  met  eenige  jachten 
souden  willen  assisteren  ende  wederom  een  weynich  volck  met  een  bolwerck 
op  Solor  leggen  ende  houden  souden,  opdat  niet  geheel  gerouineert  en  wor- 
den ;  ende  alsoo  den  handel  van  Timor  gehanthaeft  dient,  ende  voor  de  gen- 
nerale  Compagnie  noch  Vereenichde  Nederlanden  niet  eer  genoch  is,  alliantie 
en  verbonden  gemaect  hebbende,  de  lieden  daerna  verlegen  te  laten,  sijn  w\- 
van  meninge  weder  derwarts  te  senden,  omme  de  lieden  nagelegenthej't  van 
tijt  en  saecken  te  assisteren. 


24JUM  1618.  345 

6.  Door  inlantsen  oorloch  tusschen  dén  Mattaram  ende  eenigevansijn  grooten 
Mntarniii.   gevallen,  als  oock  door  de  menichte  van  menschen  by  den  selven  in  't  oosten 

overwonnen  ende  in  sijn  quartier  gebracht,  is  daerontrent  soo  grooten  dierte 
van  rijs  gevallen,  dat  in  de  stadt  van  Mattaram  een  gantang  (8  'S)  \  reael  van 
achten  was  geldende,  waer  door  groote  menichte  van  menschen  van  honger 
gestorven  sijn.  't  Heeft  wel  vier  maenden  gediiert  datter  in  Japara  geen  rijs 
te  becomen  is  geweest,  noch  geen  uutgevoert  is,  doch  alsoo  't  nieuwe  gewas 
schoon  staet.  verstaen  wy  dat  nu  weder  eenigen  rijs  begint  aff  te  comen.  U.  E 
sullen  wel  verstaen  hebben  hoe  over  twee  jaren  gesonden  hebben,  omme  te 
ontdecken  de  plaetse  van  Bima  daer  groote  menichte  van  rijs  te  becomen  is. 
De  Soloresen  seggen  ons  hacr  van  dien  coninck  gevraecht  te  sijn,  waerom 
onse  schepen  aldaer  niet  wedergekeert  zijn.  't  Sal  nodich  wesen,  dat  w)-  de 
plaetse  bcsoecken,  ende  noch  meerder  finantie  van  rijs  opsoecken,  opdat  niet 
verlegen  raecken  soo  ons  den  rijs  in  Japara  quame  te  gebreecken.  Aen  Balam- 
buan  verstaen  wy  mede'goede  quantite\t  te  bekomen  is. 

7.  Xevens  dese  gaet  copie  van  missive  per  Engels  jacht  van  Jappanontfangen. 
Jai-an.     j,^  Januario  passato  is  den  commandeur  Lam  met  het  schip  Vlissingen  x^n 

daer  na  de  Molucquen  vertrocken,  geladen  met  alderle\-  nootlijckheden 
ende  in  Jappans  silver  de  waerdie  van  104.500  reaelen,  beloopende  te  samen 
/350.430  —  7  —  9  gelijck  de  heeren  connen  sien  per  nevensgaende  vervolch 
van  't  genneraele  journael.  Ditto  silver  sijn  hier  metten  eersten  verwach- 
tende, doch  'ten  sal  ons  noch  die  van  Patana  niet  connen  dienen,  dan  om  het 
naeste  jaer  met  de  Chinesen  te  verhandelen.  De  Heere  wil  alles  in  salvo 
gele}den. 

Van  F"irando  sijn  volgens  onse  ordre  na  Cothin China  vertrocken  de  schepen 
d'  Oude  Zonnc  ende  Galliassc  omme  in  Ouinam  off  daerontrent  den  handel 
met  de  Chinesen  te  stabileeren.  D'  Oude  Zonnc  heeft  aen  silver  ende  eenige 
cleenicheden  mede  een  cargasoen  van  ƒ  72.383  —  1  —  7.  Alsoo  de  Galliassc 
eerst  uutgesonden  was  omme  de  Maccause  caracq  in  't  wederkeeren  van 
Nangesacque  waer  te  nemen,  is  't  gebeurt  dat  ditto  caracq  buyten  wesende  de 
Galliassc  vernamen,  ende  niettegenstaende  daerop  wel  gewapent  was,  soo 
sijn  se  weder  binnen  Nangesacque  gekeert  ende  hebben  het  schip  opgele)'t 
om  't  jaer  over  te  bljven.  Ditto  Galliassc  ende  d'  Oude  Zonnc  hebben  last 
omme  ontrent  het  Noorderlant  van  Manilha  in  passant  te  onderstaen  off 
eenige  joncken  na  Manilha  varende  resconteren  connen.  De  Heere  verleene 
haer  geluck  ende  behouden  re\"se.  Niettegenstaende  no\t  reeckeninge  noch 
boecken  van  Jappan  hebben  connen  becomen,  als  oock  dat  daer  voor  eerst 
niet  te  doen  vallen  sal,  soo  heeft  den  commandeur  Lam  een  }'dele  geimage- 
neerdenootsaecklijckhe\tsooseervergroot,ende  in  faveur  vanden  oppercoop- 
man  Jacques  Specx  alsoo  getrocken,  als  off  die  quartieren  sonder  denselven 


546 


24  Juni  1618. 


8. 
Patani. 


9. 

Atjeh. 


10. 
Jambi. 


11. 
Aange- 
komen 
schejien. 


niet  be.staen  costcn,  waardoor  voorsz.  Specx  weder  opiiieuws  voor  2  jaren 
a  f  180  ter  maeiit  genomen  heeft. 

Op  de  goede  apparentic  ende  hoopc,  omme  van  Patana,  Sangora,  Ligor, 
Bordeion,  Siam  ende  Cambodja  een  scheepslading  te  bekomen  soo  in  peper 
als  andersints,  hebben  wy  derwaerts  gesonden  het  schip  den  Swarten  Lecmv 
met  40.000  reaelen  in  spetie,  ende  gemerckt  dat  be}-de  voorgemelde  schepen 
van  Jappan  na  Cotchin  China  gevaren,  door  die  van  Jappan  gcdestineertsijn 
met  alle  retoeren  weder  na  Firando  te  keeren,  't  welcke  ons  ongeraden  dunct, 
soo  hebben  neffens  ditto  Swarten  Leeuw  gesonden  het  jacht  jfaccatra,  met 
met  ordre  aenden  directeur  van  Patana,  dat  hy  hetselvige  in  die  quartieren 
gebruxcke  ende  daeamede  off  met  andre  gelegentheyt  van  Quinam  herwarts 
aen  ontbiede  een  van  de  voorgenoemde  twee  schepen,  met  ontrent  twee 
derde  van  't  retoer  dat  daer  off  vande  v\-andt  becomen  mogen  hebben.  De 
Heere  wil  se  alle  in  salvo  geleeden. 

Op  de  toesegginge  by  den  coninck  van  Atchijn  gedaen  hebben  weder  der- 
waerts gesonden  tot  bevorderinge  van  den  handel  in  Priaman  ende  Ticco  het 
jacht  de  Valck  met  32.000  realen.  Tw}-ffele  niet  of  sullen  van  daer  goede 
quantiteyt  peper  becomen,  ende  alsoo  den  coninck  van  Atchijn  toegese\"t 
heeft  twee  schepen  vol  te  laden,  denken  wy  derwarte  mede  te  scnden  het 
schip  den  Zeen'ol ff  vnzi  noch  andere  24.000  realen. 

Van  Jamby  hoopen  mede  goede  partje  peper  te  becomen.  De  Bergcrboot, 
de  Jager,  Ceylon,  ende  de  smacq  sijn  dervvarts  gese^lt,  ende  van  Succadana 
sijn  dagelicx  een  schoone  partj^e  diamanten  verwachtende,  't  Is  lange  geleden, 
dat  ons  volck  over  de  500  caraetschoonesteenen  waren  hebbende.  Godtgeve 
dat  hier  wel  mogen  ariveeren. 

Na  Arabia,  Suratten,  en  de  Custe  souden  mede  geerne  gesonden  hebben, 
maer  't  en  heeft  door  gebreck  van  schepen  niet  connen  geschieden. 

Ultimo  April  passato  is  tot  Bantam  Godt  loff  wel  aengecomen,  sondereenige 
landen  aengadaen  te  hebben,  het  schip  Ter  Thoolen,  ende  den  2''^"  Juny  achter 
Java  om  door  de  Straet  van  Bimatotjapara  het  schip  de  .2if^wö/^,welckbeyde 
Godt  loff  seer  spoedich  hebben  geseylt.  De  Heere  s}-daervan  gelooft  ende  wil 
de  volgende  mede  alsoo  geleyden.  Ter  Thoolcn  heeft  35  mannen  verlooren 
ende  A^Zeewolffl .  De  voordre  perticulariteyt  deser  twee  schepen,  sullen  U.E. 
door  missive  van  de  cooplieden  wel  vernemen.  De  Zeewolff\iZ^{\.  aen  de  Cabo 
gerescontreert  de  schepen  't  Wapen  van  Zeelandt,  d'  Eenhoorn,  Encklitiysen 
ende  den  Swarten  Beer.  D'  Orangebooni  was  daer  in  December  oock  geweest, 
maer  van  d'  andre  schepen  hebben  niet  vernomen. 

Per  voorsz.  schepen  hebben  wel  ontfangen  U.  E.  aengename  missiven 
van  dato  ultimo  October,  18,  25  ende  28  November  1617,  waerop  als  nu 
na  den  tijt  antwoorden  sullen;  't  gene  daeraen  in  dese  bevonden  wort  te  ge- 


Corn 
goiiver 


24  Juni  1618.  347 

brcecken,  salU. E.  met  een  ander  jacht  d'advjsocortnaerdesevoldaen  worden. 

12.  Om  dan  te  beginnen  van  d'eere  en  den  last  van  gouverneur  genneraeldaer- 

mede  het  de  heeren  geiicfft  heeft,  m)-  te  vereeren  ende  belasten  :  w)-dancken 
ueur  U.  E.  daervan  hoochlijckcn,  d'  Almogende  biddende  ons  sijnnen  genade  ende 
zegen  te  geven,  dat  het  mach  ged\"en  tot  sijns  naems  eere,  welstant  van  de 
lande  ende  proffyt  van  de  genneraele  Compagnie,  waervan  onser  sijde  niet 
sullen  laten  te  doen,  dat  een  getrou  en  erentrachtent  gennerael  betaemt, 
ende  't  gemcene  beste  verejscht,  gelijck  tot  noch  toe  uut  re\ner  lieffde  en 
goeder  affectie  onder  voorgaende  titulen  gedaen  hebbe,  ende  dat  noch  meer 
ten  eere  en  prof\t  van  andre,  dan  van  m\-  selve.  Opdat  het  niet  ensch\-neals 
offer  twee  hooftden  waeren,  sullen  byonse  voorgaende  name  bhven  endeden 
titul  van  gouverneur  gennerael  niet  eer  aennemen,  dan  tot  dat  d'  heer  genne- 
rael Reael  van  sijn  ampt  ontslagen  zy,  sonder  interim  naer  te  laten  te  doen, 
dat  de  welstandt  soud  mogen  vereyschen.  W\-  verwachten  syn  E.  weder 
hier.  Soo  niet  en  comt,  sullen  ons  innewaerts  transporteren,  ende  U.  E.  ordre 
en  instructie  promptelijck  naercomen,  ende  sonder  simmulatie  in  't  werck 
stellen.  AIsoo  ick  hoope  dat  alhier  tegen  die  tijt  door  alle  swarichheden  sullen 
sijn,  sal  de  Compagnie  hoope  ick  mijn  parsonele  apsentie  van  hier  niet  schade- 
lijck  wesen.  't  Soud  anders  oock  een  beclaechelijcke  saecke  sijn,  want  hier  niet 
eewich  mogen  blyven,  maer  belangende  de  continueele  residentie  van  een 
gouverneur  gennerael  ende  raden  van  Indien,  voor  dese  hebbe  U.  E.  geadv\- 
seert,  dat  hier  met  alle  man  genoch  te  doen  sullen  vinden,  ende  dat  hier- 
ontrent  resideeren  moeten,  omme  de  genneraele  bestieringe  wel  te  doen. 
Daeromme  hoe  eer  de  saecken  in  de  Mollucquen,  AnboynaendeBandagere- 
dresseert  connen  worden  ende  weder  herwarts  mogen  keeren,  dies  te  beter 
sal  't  wesen.  't  S\-  waer  wy  gaen  off  bhven,  aen  ons,  hoope,  sullen  de  heeren 
geen  fe\l  bevinden. 

13-  Dat  U.  E.  geresol veert  hadden  inden  winter  1617  herwarts  aen  niet  meer 

Tanludi'a^  te  senden  dan  6  schepen,  50  kisten  geit,  600  bootsgesellen  ende  300  soldaten 
bedroeft  my  seer  ende  is  veel  te  weynich.  Ick  bidde  U.  E.  considereert  wat 
den  eysch  sy,  ende  wat  met  soo  geringe  middelen  verricht  worden  can.  Een 
vloote  van  20  a  25  schepen  dienen  de  heeren  te  gelijck  herwarts  aen  te  senden, 
met  een  groote  menichte  van  volck  ende  een  groote  somma  contanten,  omme 
vol  te  doen  dat  ons  beveelende  sijn.  Wat  schepen,  volck  en  geit  sijnder  doch 
in  't  landt  omme  te  gelijck  den  Inlantsen  handel  waer  te  nemen,  de  Molluc- 
quen, Anboyna  ende  Banda  te  besetten,  een  vloote  in  Manilha  te  houden,  een 
inde  Straet  van  Mallacca,  ende  om  een  treffelijcke  vloote  na  Arabia,  Suratte 
ende  de  custe  van  Mallabaer  te  senden,  alsoock  om  den  rijcken  handel  van 
China  te  stabileren  ?  Voorwaer  U.  E.  bedriegen  ende  kittelen  haer  selven  al  te 
zeere.  Na  de  lieden  van  daer  comende  hier  seggen,  claecht  men  in  ons  landt 


I 


348  24  Juni  Ibis. 

secr,  dat  de  navigatie  bedorven  zy,  ende  datter  niet  te  doen  is.  De  lieeren 
connen  daerinne  veel  doen,  ende  wj-  bidden  U.  E.  andermael  seer  vrientlijck 
ten  welstant  van  de  lande  ende  van  de  genneraele  Compagnie,  sent  on.s  jaer- 
licx  hervvarts  aen  een  extraordinarie  vloot  schepen,  menichte  van  volck,  ende 
een  groote  somma  geit.  \V)-  sullen  hier  alles  ten  dienste  ende  proff\te  van  de 
Vereenichde  Nederlanden  ende  de  genneraele  Compagnie  derselve  seer  wel 
weten  te  gebruycken,  want  hier  is  noch  genoch  te  doen,  en  dit  doende,  sal 
daeruut  een  groote  deucht  en  welvaert  volgen.  D'  ingesetenen  der  Vereenichde 
Nederlanden  sullen  dan  niet  genootsaect  wesen,  haer  in  dienste  van  vreemde 
potentaten  te  begeven,  noch  d' Engelsen,  Francen,  Deenen  en  andre  met 
haer  geit  tegen  U.  E.  ende  den  welstandt  van  de  Vereeniche  Nederlanden  te 
verstercken.  Considereert,  bid  ick  U.  E.,  wat  het  worden  soude  als  d' ingese- 
tenen van  de  lande  meer  ende  meer  genootsaect  worden  te  vertrecken,  ende 
haer  in  dienste  van  andre  te  begeven,  U.  E.  v\anden,  geveynsde  vrienden 
ende  contramineurs  met  haer  geit  te  stereken.  Met  harde  placcaten  noch 
strenge  executie  sal  sulcx  nimmermeer geremedieert  noch  voorcomen  connen 
worden.  Dat  U.  E.  twyffelt  en  voorstelt,  als  schoon  een  groot  cappitael  wel 
besteet  z}-,  waer  sulcx  gevent  en  geconsumeert  worden  sal,  presumerende 
door  ervaringe  beter  dan  andre  te  weten  watter  getrocken  worden  can,  dunct 
my  onder  correctie  een  groot  misverstant  te  sijn,  want  al  d'lndisse  vruchten 
soo  wel  en  beter  van  tijt  tot  tijt  naer  dese,  als  voor  dese  geconsumeert  ende 
getrocken  worden  sullen.  Waer  hebben  't  de  Spangiaerden,  Portugiesen,  En- 
gelse ende  andre  tot  noch  toe  met  soo  grooten  avance  vertiert?  Als  wy  maecken 
(gelijck  met  Godts  hulpe,  U.  E.  de  middelen  fornierende,  doen  connen  en  doen 
sullen)  datter  we}nich  in  handen  van  Spangiaerden,  Portugiesen,  Engelse 
ende  andre  geraecke,  soo  sal  immers  alles  by  U.  E.  gesocht  en  nootlijck 
van  haer  getrocken  moeten  worden.  Want  het  z\  in  wiens  handen  dat  de 
waeren  sijn,  de  consumptie  van  die  sal  daeromme  te  min  niet  wesen.  Vanjaer 
tot  jaer  moeten  menichte  van  schepen  ende  volck  gesonden  worden,  maer 
van  geit  sal  't  niet  noodich  wesen  soo  stercq  te  continueeren,  want  als  de 
heeren  eenige  jaren  achter  den  andre  groot  geit  gesonden  sullen  hebben  ende 
't  cappitael  in  Indien  vry  wat  meer  dan  't  nu  is,  vergroot  z\-,  sullen  U.  E.  daerna 
niet  veel  geit  behoeven  te  senden.  Ja  hebbe  oppinie  dat  de  saecke  daertoe 
gebracht  worden  can,  dat  men  daerna  van  Nederlandt  b)kans  geen  geit  soud 
behoeven  te  senden.  Om  sulcx  te  bew\-sen  is  niet  noodich  voor  dees  tijt  veel 
pampier  te  becladden,  want  daer  moet  eerst  groot  geit,  menichtevanscheepen 
ende  veel  volck  wesen,  anders  sal  't  nimmermeer  wel  sijn,  en  soo  de  heeren 
sulcx  Tournieren  sullen  met  der  daer  bevinden,  dat  haer  de  waerhejt  segge. 
Veel  hebbe  U.  E.  geschreven,  maer  wilt  op  dese  teme,  bidde  ick,  insonderhe\t 
letten.  Ongelijck  meer  dan  alle  de  schepen  die  hier  nu  sijn,  weeten  de  heeren 


24  Juni  lol 8.  349 

immers  wel  datter  van  noode  sijn,  alsoock  dat  verganckelijck  sijn.  De  heeren 
weeten  oock  wel  te  ordonneren  waer  men  se  gebruycken  sal,  exsschen  oock 
jaerlicx  8,  9  a  10  scheepen  met  retoeren.  S\-  connen  wel  gesonden  worden, 
maer  menichte  van  schepen,  volck  ende  geit,  moeten  eerst  en  jaerlicx  tegen 
wesen,  daer  ter  contrarie  verleden  jaer  niet  meer  dan  twee  schepen,  die  de 
name  mogen  voeren,  gesonden  hebben,  en  dit  jaer  drie  te  verwachten  sijn, 
met  qualick  soo  veel  volck  als  den  Spangiaert  op  een  schip  gebriiyct.  Op 
hoope,  dat  van  U.  E.  als  oock  van  andre  qaertieren  menichte  van  volck  be- 
comen  souden,  hebben  wy  hier  een  groote  gallaye  met  drie  fregatten  doen 
maecken.  Tot  een  dozijn  ende  meer  souden  oock  wel  raet  weten,  maer  nu  sy 
gemaect  sijn,  ende  ons  het  volck  comt  te  gebreecken,  wat  sal  men  daermede 
uutrechten?  My  dunct  datter  voor  ons  excus  genoch  is,  sulcx  begonnen  te 
hebben,  maer  ick  en  can  geen  reden  vinden  daermede  voor  wel  gedaen  ge- 
laudeert  worden  can,  dat  de  heeren  sonder  volck  herwaertsaen  tweegallayen 
hebben  gesonden ;  weet  niet  wat  de  heeren  aengaen.  Ick  wil  seggen  volck  om 
te  regeeren,  vechten  en  commanderen,  ende  niet  om  te  roeyen,  want  de  roej-ers 
moeten  ende  connen  hier  gevonden  worden.  Maer  daer  moeten  eerst  menschen 
en  schepen  wesen  om  die  te  soecken,  te  haelen,  b}-  een  versamen  en  dan  be- 
lioorlijck  te  gebru\cken.  Om  hier  affen  uut  te  comen  ende  de  gemeene  wel- 
standt  te  vorderen,  bidde  wederomme  seer  vrientlijck  dat  het  U.  E.  gelieve 
jaerlicx  herwarts  aen  te  senden  menichte  van  schepen,  volck  ende  geit.  W)' 
sullen  daertegen  met  Godes  hulpe  jaerlicx  wederomme  groote rijcke  retoeren 
fornieren,  gelijck  nu  jonst  begost  is.  Ontsiet  noch  en  vreest  uwen  v)-anden 
noch  d'ondercruypinge  off  contramine  van  alle  geveynsde  vrienden  niet; 
veel  min,  waer  de  groote  retoeren  vertieren  sullen. 

14-  Alsoo  goet  vinden  de  plaetsen  van  Andrigiri  ende  Campher  te  doen  be- 

soecken,  sullen  met  een  den  coninck  van  Jhoor  doen  versoecken.  Hy  heeft 
ons  over  Jamby  geschreven,  hoe  den  coninck  van  AtchijnPahang  ingenomen 
ende  sijn  schoonsoon  met  den  adel  verovert  heeft,  seer  instantelijck  assistentie 
versoeckende,  presenteerende  soo  sijn  soone  weder  becomen  connen,  te  vol- 
doen al  't  gene  van  hem  souden  mogen  begeeren.  Door  een  van  sijn  joncken 
hebben  mede  een  andre  missive  van  ditto  coninck  becomen,  daerinne  h\- 
versoeckt(volgenscontract  met  den  admirael  Matelieff  gemaect)  voldoeninge 
van  't  gene  een  van  sijn  joncken  door  't  schip  den  Gouden  Leeuw  berooft  is 
geweest,  waerop  ditto  coninck  eenige  vereeringe  met  complimenten  gesonden 
hebben. 

15.  Daer  sal  expresselijck  imant  gecommitteert  moeten  worden  gelijck  U.  E. 

seer  wel  seggen  om  regart  te  nemen  op  't  houden  der  reeckeningen  van  't 
volck,  alsoo  het  schijnt  't  redres  anders  laet  b\comen  sal,  want  dagelicx 
daeraen  veel  faulten  bevinden.  Van  de  acht  schepen  verleden  jaer  alliier  uut 


Johor, 


Eekc 
niiigeii 


3r)0  24  Juni  1618. 

het  patria  geaiiveert,  sijnder  vier  geweest  die  tot  Bantam  comende  geen 
boecken  geformeert  hadden.  Omme  de  boecken  by  U.  E.  voor  dese  geeyscht 
hebben  mede  seer  geschreven,  dan  tot  noch  toe  niet  becomen.  Daer  sal  oock 
ordre  gegeven  worden,  datter  voortaen  ample  reeckeninge  van  't  volck  ende 
geen  simpel  slot  gesonden  worde. 
16.  't  Is  seer  goet  ende  wel  gedaen,  datter  twee  jachten  met  een  goet  cappitael 

Vaii.a.  recht  door  na  de  Custe  gesonden  sijn,  doch  wenste  wel,  dat  een  van  de  twee 
om  een  ander  jacht  te  sparen  herwarts  gesonden  ware,  want  ditto  jachten 
niet  machtich  sijn  omme  iet  sonders  op  den  vyandt  't  attenteeren,  ende  tegen 
September  toecomende  sal  evewel  van  hier  een  schip  off  jacht  gesonden 
moeten  worden  om  eenige  coopmanschappen  derwarts  te  senden,  ende  ordre 
op  de  verlossinge  van  den  directeur  de  Hase  te  geven,  't  welck  met  een  vande 
voorsz.  twee  jachten  sonder  verlet  hadde  connen  geschieden,  soo  den  coers 
van  Ter  Tliolcn  off  den  xf^rzfö/yf"  gedaen  hadden. 

D'  aprobatore  acte  van  d'  hooch  mogende  heeren  Staten  over  't  gepasseerde 
tegen  d' Engelsen  ende  andre  hebben  gaerne  gesien.  't  En  sal  aen  ons  niet 
gebreecken  omme  d' ordre  naer  behooren  vol  te  doen  ende  de  quade  proce- 
du}re3  van  d'  Engelsen  te  weeren. 

't  Sal  een  seer  goede  saeck  sijn,  dat  de  heeren  continueeren,  met  alle  schepen 
menichte  van  jongens  te  senden,  mits  dat  daerdoor  te  min  ervaren  zeelieden 
ende  soldaten  niet  gesonden  worden. 

D'  inhout  van  de  twee  extracten  door  een  bekent  man  geschreven,  hebbe 
gesien  ende  verstaen.  Datter  sulcke  godloosheden  ende  grouwelen  omgegaen 
sijn  off  noch  gepleecht  worden,  can  wel  wesen,  want  daer  en  is  geen  gout 
sonder  schuym ,  ende  onder  d'  aldergeregelste  gemej'nten  van  de  werelt 
gebeurt  wel  faulte.  Maer  dat  sulx  gemeen,  ende  by  ons  gedult  wesen  soude, 
gelieve  U.  E.  niet  aen  te  nemen,  want  het  is  Godt  loff  verre  van  daer.  U.  E. 
gelieve  den  schr\ver  t'  excuseeren,  want  hy  is  noch  jonck  en  onervaren.  Om 
sijn  respect  en  eere  op  te  houden  (al  en  weet  h)'  't  niet)  hebbe  authorite_\-t 
moeten  gebru)'cken,  off  soude  anders  selffs  in  clcenachtinge  geraectsijn,  en 
dat  door  nieusgierige  curieusheyt  in  saecken  daeraen  een  dienaer  Godts  geen 
eere  can  begaen,  waerover  wel  gelove,  daertegen  geaffronteert  mach  sijn.  Op 
sijn  vertreck  na  Anbo}'na  hebbe  hem  gewaerschout,  hoe  sich  daervoor  te 
wachten  hadde,  om  behoorlijck  respect  en  eere  te  behouden.  Soo  't  onser 
kennisse  comt  de  gemelde  godtloosheden  en  grouwelen  by  imant  gepleecht 
worden,  w\-  sullen  niet  laten  de  selvige  exemplaerlijck  te  straffen.  D' instruc- 
tie en  ordre  voor  de  predicanten  sal  naergecomen  worden. 

Block  Marts  ende  Adriaen  van  der  Dussen  sijn  met  de  voorgenoemde 
schepen  naer  huys  gevaren.  Den  luxtenandt  V^ianen  sal  metd' eerste  gelegent- 
lie)t  mede  volgen. 


24  Juni  1()18.  351 

Alsoo  den  pangoraii  voor  dese  cleene  miinte  gee\-scht  hadde,  hebbe  hem 
de  dubbele  stiuvers  iloen  thoonen.  Dan  alsoo  hij  sach  dat  de  17  een  reael 
van  achten  v.-oegen,  ende  dat  het  geen  fijn  offsu\ver  silver  was,  maecte  hy 
geen  mentie  dacrvan;  doch  off  het  was  ter  oorsaeck  van  ons  verschil  off  om 
dat  se  hem  niet  gevallen,  weete  niet.  Dan  h}-  se\-de  dat  het  fijn  silver  most 
wesen,  ende  dat  men  dan  eenige  van  lö  ende  eenige  van  32  in  een  reael  van 
achten  soiid  maecken.  Met  d' eerste  gelegenthe\t  sullen  dese  stuyvers  inne- 
waerts  gesonden  worden. 

U.  E.  ordre  tegens  de  gevangenen  sal  naergecomen  werden. 

De  quae  armosijnnen  hebbe  gesien,  doch  weete  niet  off  die  U.E.  wetende, 
off  onwetende  toegesonden  sijn,  want  de  valshe\"t  van  de  Chinesen  is  ons  wel 
bekent  geweest,  maer  worden  altemet  genootsaeckt  eenich  quaet  vals  goet 
onder  een  goede  partye  te  laten  passeeren,  vermits  tot  Bantam  niet  anders  te 
becomen  is,  en  daer  en  sal  noyt  tot  redelijcken  pr\se  iet  goets  te  becomen  sijn. 
Derhalven  hebben  ordre  gegeven,  omme  Ouinam  aen  te  doen  ende  daer  off 
daerontrent  den  Chineesen  handel  te  stabileeren.  Met  andre  sullen  daervan 
breeder  schryven.  De  Chineese  joncken  hebben  dit  jaer  niet  anders  tot  Bantam 
gebracht  dan  grove  Javaense  waeren. 

In  handen  van  Cornelis  Barents  van  Neck  commies  van  de  Magelaense  Com- 
pagnie, die  met  d'  Eendracht  na  hu\-s  gevaren  is,  hebbe  hier  gesien  een  missive 
door  Jan  Benningh  aen  ditto  van  Neck  geschreven  ende  bvGuillaemeDucaen 
gebracht,  daerinneh}- recommandeert  denselven  Ducaen  in  alles  te  assisteren. 
Hier  heeft  mede  geruchte  gegaen,  dat  Ducaen  voor  van  Neck  eenige  roose- 
nobels bracht,  dan  't  is  quaet  daervan  bewys  te  doen,  alsoo  d'  uutvluchten 
van  quaetwilligc  veele  sijn.  Evewel  is  het  seer  waerschijnnelijck,  alsoo  den 
voorsz.  Ducaen  hier  part)'eroosenobels  vercocht  heeft,  gelijck  een  }der  kenne- 
lijck  is.  Voorder  bescheet  becomende  sal  't  U.  E.  gesonden  worden. 

Uut  alle  de  Jambisse  peper,  die  b\"  onsvolck  in  Jamby  opgecochtende  van- 
daer  gescheept  wort,  is  alle  de  lichte  peper  gewandt,  voor  soo  veel  doenlijck 
is,  ende  wort  de  lichte  tot  dispence  gebruyct,  hetwelk  als  ganckbaer  geit  is. 
Heeft  U.  E.  nu  eenige  lichte  onder  de  goede  becomen,  dat  can  wel  sijn  van 
eenige  partye  die  uut  de  joncken  gecocht  is,  't  welck  niet  hebben  connen  bete- 
ren, off  souden  d'  een  met  d' ander  hebben  nioeteu  houden,  alsoo  hier  dickwils 
niet  alleene  de  gelegenthest  van  plaets,  maer  oock  het  volck  ende  den  tijt 
gebreect  omme  de  behoorlijcke  garbuleeringe  te  doen.  Derhalve  gelieve  U.  E. 
de  saecke  ten  goede  te  verstaen,  ende  sullen  voortaen  letten  datter  soo  weynich 
lichte  peper  overgesonden  worde  als  doenlijcken  z}-.  In  d'overgesonden  gen- 
neraele  journaelen  sullen  U.  E.  perfecte  ende  bysondre  notitie  vinden  van 
de  veroverde  goederen,  die  tot  onser  kennisse  gecomen  sijn,  gelijck  dese 
wederomme  gaet.  Na  Jappan  hebben  voor  dese  ordre  gegeven,  datter  soo 


352  24  Juni  1618. 

veel  campher  opgecocht  worde  als  men  becomen  can.  Om  candi  suxcker 
endecorciima  sal  mede  ordre  gegeven  worden,  alsoockopden  sanguidraconi. 

Op  het  geruchte  in  Engelaiidt  loopende  sal  wel  gedacht  worden,  ende  sullen 
de  Mollucquen,  Anbo)'na  ende  Banda  van  scheepen  ende  andersints  oock 
behoorlijck  versorcht  houden,  op  avontuere  off  bygeval  op  'tonversienst  door 
d'Engelsen  off  andre  een  tocht  gedaen  wierde. 
17.  Dese  gaet  per  't  jacht  den   ]\'itten  Beer  het  welcke  met  peper  affgeladen 

Lading,  hebben,  omme  U.  E.  daer  beneffens  te  advyseeren  'tgevolch  off  uutcompste 
van  de  questie  die  op  't  vertreck  van  de  Goede  Fortuyne  met  den  pangoran 
van  Bantam  waren  hebbende.  Voor  'tcargasoen  gelieven  de  heeren  coforme 
de  facture  de  genneraele  reeckeninge  te  creditteren.  Dit  jacht  hadden  over 
lange  wel  connen  senden,  dan  opdat  U.  E.  't  rechte  finael  verstaen  soude 
ende  omme  de  retoeren  tegen  'tnaeste  jaer  daerdoor  niet  te  verachteren, 
hebben  'tselvige  dus  lange  opgehouden. 

Met  d'  eerste  t)dinge  van  de  Mollucquen,  Anbo\-na,  ende  Banda  hoope 
ick,  sal  cort  naer  dese  volgen,  't  schip  Ter  Thoolen;  de  last  is  ten  naesten  b\-  al 
vaerdich,  ende  ontrent  September  toecomende  hoopen  't  schip  Zirckzcexn^Ao. 
volladen  per  costi  te  depescheeren.  De  Heere  wil  alle  gaende  en  comende 
schepen  in  salvo  gele) "den.  't  Is  noch  te  vroech  om  seecker  adv)-s  te  geven, 
wat  retoeren  U.  E.  dit  aenstaende  jaer  toesenden  sullen.  Derhalven  sullen 
dese  hiermede  eyndigen,  ende  de  heeren  naer  dese  voldoen  'tgene  hier  inne 
gebreect. 

Godt  geve  U.  E.,  erntfeste,  wyse,  voorsinnige  seer  discrete  heeren,  na  har- 
telijcke  groetenisse,  geluck  en  voorspoet. 

In  Jaccatra  adi  24  Jun\-  anno  1618.  ^ 

U.E.  dienstwillige 

Jan  Pietersz.  Coen. 


23.  —  24  JUNI  1618.  —  N  9. 

(PEE   WITTEN  BEEK.) 


Ten  antwoordt  van  U.  E.  missive  van  dato  den  laetsten  October  1617  aen 
ons  bysonder  geschreven,  bedancken  de  heeren  andermael  seer  hoochlijcken 
van  'tgoet  genoegen  ende  gevoelen  welck  hebbende  sijn,  ende  dat  het  de 
heeren  geHefft  heeft  t'  haerder  vergaderinge  van  de  Seventhiene  mj-  (die  het 
geensins  waerdich  en  ben)  te  vereeren  ende  belasten  met  het  generale  gouver- 
nement ende  opperste  gebiet  over  alle  haere  forten,  comptoiren,  plaetsen 
ende  dienaers  alhier  wesende.  D' Almogende  geve  ons  .synen  segen  ende  dat 
het  ged\-en  mach  ten  welstandt  van  de  Vereenichde  Nederlanden,  proffijt  van 
de  generale  Compagnie  ende  vermeerderinge  van  haeren  staet,  waertoe  niet 
laten  sullen  te  doen  soo  veele  in  ons  s\"  ende  een  eerentrachtendtgouverneur- 
generael  betaempt,  gelijck  tot  noch  toe  in  ons  ampt  gedaen  hebben. 

Belangende  de  gagie  die  U.  E.  limiteren  in  te  sullen  gaen  als  den  heer  ge- 
nerael  Reael  ontslaghen,  ende  den  eedt  van  mj"  gedaen  sijn  sal,  even  als  offden 
dienst  met  de  name  noch  eerst  beginnen  soude,  ick  s weere  U  by  m}-nen 
trouwe  dat  noyt  gagie  aengesien  en  hebbe,  noch  niet  aensien  en  sal;  dan 
evenwel  dunct  my  onder  correctie,  dat  de  qualité  ende  den  dienst  die  noch 
verhope  te  doen,  meerder  meriteert,  ende  wil  U.K.  oock  vriendelijck  gebeden 
hebben  m\ne  voorgaende  diensten  met  desen  tjtel,  eere  ende  aenstaende 
gagie  niet  alleen  te  loonen,  want  de  gedaene  diensten,  soo  ick  meene,  immer 
soo  wel  een  goeden  loon  meriteren  als  degene  die  noch  te  doen  sijn.  D'eere 
ende  schaemte  verbiet  m)-  te  roemen,  eigen  glorie  te  melden  ende  instantie 
om  loon  te  doen ;  derhalven  sal  met  U  dienst  voortvaren  gelijck  ick  begost 
hebbe,  ende  de  recompence  aen  U.  E.  liberale  danckbaerheden  remitteren. 

Dit  Oostelijck  mouson  (gelijck  in  generale  missive  is  gesejt)  sijn  hier 
d' heeren  generael  Reael  ende  admirael  Verhage  verwachtende;  soo  niet  en 
komen  sullen  ons  innewaerts  vervoegen  omme  het  ampt  van  gouverneur 
generael  aen  te  nemen,  aldaer  alle  behoorlijcke  ordre  volgens  U.  E.  last  te 
stellen,  ende  met  den  eersten  weder  herrewaerts  te  keeren.  Alsoo  ick  hope 
dat  hier  tegen  die  tijt  door  alle  swaricheden  sullen  sijn,  sal  de  reyse  sonder 
verachteringe  van  U.  E.  saken  wel  gedaen  connen  worden.  D' ordre  die  U.  E. 
geliefft  toucherende  d' heeren  Reael  en  Verhage  te  geven  sal precjselijck vol- 
daen  ende  naergecomen  worden,  gelijck  te  sjner  tijt  oock  doen  sullen  in  't 
verkiesen  van  d'andre  raden  van  Indien,  volgens  instructie  ende  ordre  daer- 

23 


;^34  24  Ji'M  ir-,  18. 

\an  sijnde.  In  'tveikiesen  van  een  residentieplaets  belooven  U.  E.  b\"  desen 
dat  geen  gemack,  plajsier,  sinnelijckhe)t,  noch  minder  moexten  gesocht 
worden  sal,  maer  sullen  daarinne  doen  soo  als  den  meesten  dienst  van  de 
Compagnie  sal  vereyschen. 

Opdat  de  Compagnie  meerder  dienst  mogen  doen,  dan  o\t  gedaan  hebben, 
ende  eere  moghen  begaen,  sy  U.  E.  andermael  als  in  generale  missive  seer 
vriendelijck  gebeden  jaerlixherrewaerts  te  seinden  een  groote  vloote  schepen, 
menichte  van  volck  ende  een  groote  somme  geit,  ja  tot  20  a  25  schepen  toe, 
ende  dat  doch  soo  haest  doenlijck  s)-,  eer  onsen  tijt  verloope.  Laet  dit  niet 
naer,  't  en  sal  U.  E.  niet  rouwen.  Retoeren  sullen  naer  advenant  in  't  Godt 
geliefft  daer  tegen  bestellen.  Den  rijcken  Chineschen  handel,  die  van  Suratten, 
Arabien,  Choromandel  ende  meer,  souden  U.  E.  geerne  metten  eersten  in 
fleur  beschicken,  als  oock  den  stant  van  de  Molluccos,  Anboina,  endeBanda, 
ende  consequentelijck  de  geheele  Orientaelschen  handel,  maer  sonder  mid- 
delen connen  niet  verrichten.  Laet  ons  ploegen  ende  sa}en,  de  Heere  sal  den 
wasdom  wel  geven. 

Mijn  heeren,  in  generale  missive  is  U.  E.  gese_\t  hoe  den  peper  't  voorleden 
jaer  tegen  18  realen  'tpicol  in  China  vercocht  is,  ditto  Chinesen  in  Jortan 
en  Jappara  alnu  het  picol  12  ende  10  realen  gecocht  hadden,  vermits  ghis- 
singe  maken  dit  aenstaende  jaer  wel  24  realen  in  China  gelden  sal,  ende  hoe 
wy  den  prijs  tot  Bantam  van  5  realen  de  sack  tot  op  3.j  gedreven  hebben. 
Daer  wordt  alle  neerstichhe\t  gedaen  omme  tot  dese  prijs  goede  quantites't 
op  voorraedt  te  becomen,  ende  alsoo  het  qualijck  mogelijck  is  de  sake  alsoo 
in  dwangh  te  continueren,  ende  sulcx  soo  wel  voor  d' Engelsen,  Francen  ende 
andere  dienen  soude,  als  voor  de  generale  Compagnie  selfls,  sijn  w)'  van 
meeninge,  een  goede  quantité  peper  op  voorraet  becomen  hebbende,  selffs 
te  helpen  voorderen  dat  nu  met  gewelt  belettende  sijn,  namentlijck  den  prijs 
soo  hoogh  te  drj-ven  als  doenlijck  wesen  sal,  opdat  het  geit  van  d'  Engelsen, 
Francen  ende  andere  te  min  verstrecke,  ende  te  min  peper  door  haer  over- 
gebracht worde.  De  peper  die  w}-  te  diere  souden  mogen  coopen,  sullen  sien 
weder  aen  de  Chinesen  te  venten,  wel  te  verstaen  als  U.  E.  alvoorens  goede 
quantiteyt  overgesonden  wesen  sal.  U.  E.  gelieve  in  "t  venten  ofte  reserveren 
van  haren  peper  hierop  te  letten,  wandt  soo  dit  (als  verhope)  wel  gekickt,  sal 
de  generale  Compagnie  daeraen  eenextraordinarie  grooten  dienst  geschieden. 
Hadden  wy  schepen,  souden  de  Portugiesen  het  overvoeren  van  den  peper 
mede  vry  wat  beletten. 

Het  vertrouwen  ende  d'  eere  is  voorwaer  al  te  groot,  dat  ni)"  d'  heeren  recom- 
manderen en  autoriseren,  omme  b)-  indispositie  eene  persoon  te  nomineren, 
die  na  mj'ne  affl)viche)t  in  'tgenerale  gouverneurschap  succedere.  lek  hope 
dat  m\"  Godt  genadich  wesen  sal,  tot  dat  U.  E.  selffs  een  ander  se\nden, 


24  Juni  1618.  355 

nomineren  ende  autoriseren,  ende  hoc  eerder  het  geschiede,  dies  te  h'ever 
cnde  aengenamer  sal  't  mv  sijn,  want  /tonores,  sej-t  men  gemeenlijck,  mutant 
mores;  daeromme  al  waer  't  schoon  dat  ick  in  sulcken  gevalle  d' alderbe- 
quaemste  ende  suffisantste  troffe,  soude  de  bedieninge  wel  anders  dan  de 
hope  en  't  vertrouwen  connen  vallen.  Doch  soo  't  gebeurde  dat  den  dienst 
van  de  Compagnie  sulcx  quame  te  vereyschen  eer  U.  E.  hierop  andre  ordre 
sullen  hebben  gestelt,  sullen  w\-  daerinne  volgens  U.  E.  ordre  sinceerlijck 
sonder  eenich  respect  off  onbehoorlijck  faveur  disponeren  naerdat  in  con- 
scientie  ten  besten  dienste  van  de  generale  Compagnie  sullen  vinden  te  be- 
hooren,  mits  alvoorens  de  raet  offe  advys  van  de  gesontste  verstanden,  die 
ontrent  souden  mogen  wesen,  hoorende. 

In  handen  van  Isaacq  Damiens  gaet  met  ditjachtsekere  missive  vaneenige 
Francen  van  't  schip  St.  Michicl  die  hem  gelast  sijn  U.  E.  over  te  leveren 
omme  gevisiteert  te  worden. 

Hiermede,  erentfeste,  w\-se,  voorsienige,  seer  discrete,  sijt  naer  hertelijcke 
groetenisse  den  Almachtige  in  genade  bevolen.  Den  24  Juny  anno  1618  in 
Jaccatra. 

U.  E.  dienstwillige 

Jan  Pietersz.  Coen. 


U.  —  26  Juli  1618.  —  X  142. 

(PER  THOLEN). 


Met  onse  jonckste,  gesonden  per  't  jacht  den  Witten  Beer,  hebben  U.  E. 
geadv)-seert  hoe  door  Godts  genade  den  groeten  trots  van  de  pangoran  van 
Bantam  overwonnen,  den  prijs  van  den  peper  nedergedreven  ende  goede 
partye  tot  redelicken  pr\se  (naden  tijt)  becomen  liadden,  niette^enstaende 
hoe  seer  den  pangoran  b}-  d'  Engelssen  ende  Francen  opgeroe^'t,  aengehitst, 
ende  gestijft  is  geweest.  Al  haer  booshejt  en  looshej't  heeft  hun  niet  mogen 
lielpen.  Hoe  wy  met  den  pangoran  van  Bantam  weder  goede  vrienden  (na 
d'  uutterlijcken  schijn)  geworden  sijn,  wat  tsedert  gepasseert  is,  ende  wat 
tydinge  van  d'  Oost  gecregen  hebben,  sullen  in  dese  verhaelen. 
1.  Om  dan  vande  peperhandel  te  beginnen,  sullen  U.  E.  verstaen,  soo  haest 

Bantam,  den  Witten  Beer  geladen  was  ende  die  van  St.  Malo  eenige  peper  begosten  te 
coopen,  dat  denselven  datelijck  van  33  tot  op  43,  47  ende  50  realen  de  10 
sacken  geresen  is,  waerdoor  ons  disseyn,  den  coop  van  peper  aengaende,  ten 
deele  verhindert  is  geworden,  ende  alhoewel  met  den  peper  (tot  soo  excessive 
pr)se  opgecocht)  weynich  off  geen  voordeel  gedaen  worden  can,  heeft  het 
ons  noch  ongeraetsamer  gedocht  stille  te  sitten,  veel  min  te  vergeefifs  meer 
moe}ten  te  doen  om  den  prijs  andermael  te  doen  daelen,  want  interim 't  geit 
van  de  Francen  aen  de  man  geraecte,  d'  Engelschen  te  verwachten  hadden, 
soodat  genootsaect  sijn  geworden  de  merct  te  volgen  ende  neffens  de  Francen 
te  coopen,  omme  U.  E.  't  jacht  Ter  Tholen  met  advysen  toe  te  senden,  't 
welck  de  heeren  ten  goede  gelieven  te  nemen,  alsoo  verhoopen  de  Compagnie 
daeraen  noch  beteren  dienst  geschieden  sal,  dan  off  haer  geit  ledich  ophielden, 
ende  d'  Engelssen  ende  Francen  de  peper  lieten  overvoeren,  te  meer  dewj-le 
vooreerst  geen  affslach  te  verhoopen  is.  Dat  den  prijs  soo  haest  weder  geresen 
zy  comt  b)'  door  de  valsheyt,  die  de  Chinesen  onder  den  peper  (welck  aen 
d'  Engelsen  ende  Francen  leveren)  plegen,  als  te  weten  om  aende  handelinge 
met  d'  Engelsen  ende  Francen  te  comen,  vercoopt  elck  wat  beter  coop,  ende 
coopt  d'  eene  van  de  Javanen  wat  dierder  dan  d'andre,  even  gelijck  de  Jeuden 
in  Europa  mede  seer  wel  weten  te  doen.  Ende  al  waer  't  oock  dat  in  desen  tijt 
elcken  sack  peper  een  reael  van  achten  dierder  ingecocht  hadden  dan  die  aen 
de  Francen  vercoopen,  soo  sullen  evenwel  groot  voordeel  doen,  want  hebben 
onder  den  peper  (na  ick  versta)  wel  30  ten  hondert  aerde  gelevert,  gelijck 
te  sijnner  tijt  bevonden  worden  sal.  Partj-e  van  d'  onse  neffens  de  Francen 


2(-.  Ji-i.t  IhlS.  357 

gecocht  is  mcile  soo  su}-ver  niet  als  wel  gaerne  liaddeii,  alsoo  eenige  met  louw 
waeter  bcswaert  hebben;  dan  we\-nich  feyl,  soo  't  in  d' uutleveringe  bemerct 
worden  can,  pullen  de  heeren  bevinden.  Het  schijnt  en  blijct,  dat  het  altoos 
na  onsen  zin  niet  mogen  hebben,  ende  somtijts  wat  simmuleeren  moeten. 
In  onse  voorgaende  is  U.  K.  verhaelt  hoe  \vy  de  Chinesen  geinsinnueert 
hadden  geen  peper  te  coopen,  laden  noch  vervoeren,  voordat  wj- eerst  van 
een  redelijcke  somma  tot  redelijcken  prijse  versien  waeren,  ende  wat  van 
wegen  den  pangoran  dacrtegen  gedaen  wierd.  De  nieuwe  Chinesen  siende 
dat  het  ons  ernste  was,  ende  we)-nich  gepast  wierde  op  de  dreigementen  die 
men  ons  deede,  hebben  ten  laetste  de  moet  verlooren  gegeven  ende  haere 
peper  weder  vercocht,  versocckende  dat  men  haere  joncken  op  de  reede  van 
Bantam  soude  visitccren.  Doch  alsoo  gecnsints  goet  en  vonden  sulcx  op  de 
reede  te  doen,  wierd  haer  van  ons  volck  aengeseyt,  dat  geen  last  en  hadden 
om  de  visitatie  op  de  reede  te  doen,  maer  dat  het  in  zee  wel  gedaen  worden 
soude,  want  b}aldien  den  pangoran  't  selvige  gelieffde  te  consenteeren  ende 
een  daerby  te  committeren,  soud  het  dacr  geschieden  ende  souden  hun 
daerna  onverhindert  laten  vaeren.  Hierop  is  een  van  de  annachoden  b)-  den 
pangoran  licentie  gaen  versoecken ;  dan  alsoo  der  van  't  h.off  geen  commissaris 
noch  claer  uutspraecke,  maer  wel  een  dubbelde  sin  quam,  is  daerop  niet 
gedaen.  Nu  d'  eene  joncq  seylreet  wesende,  is  daerby  een  van  onse  schepen 
met  een  jacht  geleyt,  omme  de  visitatie  per  forma  in  zee  te  doen.  lek  segge 
per  forma,  alsoo  wel  verseeckert  waren  datter  de  peper  al  uut  gelost  was, 
D'  Engelssen  hebben  te  desen  t}-de  twee  schepen  in  zee  dwers  van  Bantam 
gesonden  ende  daer  houden  cru\sen,  sonder  dat  seeckerlijck  vernemen  costen 
wat  in  't  sinne  hadden.  Hierover  presumerende  dat  een  plasdanck  wilden 
verdienen,  omme  ons  't  visiteeren  te  beletten,  hebben  daertegen  twee  schepen 
geordonneert  omme  de  reputatie  en  authoriteyt  tegen  haer  te  ma}-nteneren. 
.Soo  nu  voorsz.  joncke  met  ons  schip  ende  jacht  se)'!  maecten,  omme  van 
de  reede  wat  af  te  seylen  enne  't  zeewaerts  te  loopen,  hebbend' Engelsen  met 
een  cleen  sloepken  mede  ze}l  gemaect.  S\-  liepen  onse  scheepen  van  achteren 
in  tusschen  haer  deur  ende  smeeten  de  joncq  (eer  vande  reede  was)  datelijck 
aen  boort.  Het  volck  sprong  terstondt  met  bloot  geweer  over,  de  Chinesen 
daermede  dre},-gende,  smeeten  eenige  kistgens  open,  ende  vielen  aen  't  plun- 
deren. Ons  volck  dit  siende,  soo  heeft  den  E.  Arendl  Martsen  (die  wj-  tot 
Bantam  de  last  bevolen  hadden  ende  in  sijn  doen  met  goeden  beleyde  seer 
yverich  ten  dienst  van  de  Compagnie  bevinden) 't  jacht  de //rf/z'fi/^r«  op 
d' ander  s)de  van  de  joncke  mede  aen  boort  doen  leggen,  't  En  scheelde  niet 
veel,  off  die  van  de  Halve  Maen  souden  d'  Engelssen  daeruut  geslagen  hebben. 
Aldus  metten  andren  weder  geanckert  wesende  is  voorsz.  Arendt  Martsen 
met  andre  gecommitteerde  aende  joncke  gevaren,  d'Engelsse  vragende  wat 


k 


358  26  Juli  1618. 

manier  van  doen  de  haere  was,  ende  wat  s)-  in  't  sin  iiadden.  S\- vraegden 
weder,  off  de  halve  bu}t  met  d' onsen  niet  souden  deelen,  waerop  geantwoort 
wierde,  dat  daer  niet  en  quamen  om  imant  het  haere  te  beroven  off  in  't  minste 
te  vercorten,  maer  dat  neffens  de  joncken  waren  seylende  omme  die  alleen  in 
zee  te  visiteeren  ende  te  sien  offer  peper  in  was,  ende  soo  eenige  vonden,  dat 
die  lichten  ende  met  contant  geit  betaelen  souden,  volgens  insinuatie  over 
meer  dan  drie  maenden  aendeChinesen  gedaen,  gelijck  haerwel  bekent  was. 
Soo  haest  ons  volck  aen  boort  quam  namen  de  Chinesen  haeren  toevlucht 
tot  d'onse,  biddende  dat  haer  tegen  d'Engelsen  helpen  souden.  D' onsen 
hierover  d'Engelsen  met  discretie  bestraffende  ende  ten  besten  radende,  ver- 
droegen zy,  dat  beyde  de  schaloupen  van  boort  leggen  souden.  'tGerooffdc 
geit  gaven  d'Engelsen  door  toedoen  van  d'onse  oock  weder,  uutgesondert 
ontrent  15  reael,  die  men  niet  weder  vinden  cost.  Van  boort  leggende,  hebben 
d'Engelsen  drie  mannen  in  de  joncq  gelaten.  Terw)le  aldus  b}'  den  andren 
geset  lagen,  sijn  de  twee  scheepen  van  d'Engelsen  in  zee  cruj-ssende  weder  b_\" 
dese  joncq  op  de  reede  gecomen,  ende  soohaest  dese  geset  waeren,  hebben 
ditto  joncq  datelijck  aengeslagen,  alle  de  Chinesen  met  gewelt  daeruut  ge- 
dreven, een  Engelsse  vlagge  van  de  joncq  laten  wayen,  de  waterpotten  en 
pannen  stucken  geslagen,  ende  alle  rommeling,  die  haer  niet  aenstondt  ende 
inde  wech  was,  over  boort  gesmeten,  rovende  alle  het  geit  en  goederen  dat 
voor  de  hand  vinden  costen.  Alle  de  Chinesen,  die  sy  daeruut  dreven,  lieten 
door  drie  handen  passeeren,  hebben  haer  tot  op  'tnaecte  lijff,  in  't  hayr  en 
inde  soole  van  de  schoenen  (opsnydende)  gevisiteert  ende  al  affgenomen 
dat  vinden  costen,  waerover  in  't  Chineese  quartier,  door  geheel  Bantam  ende 
in  't  hoff  een  groot  geschre)'  gecomen  is.  D'  andre  Chineese  jonck,  dese  handel 
vernemende,  heeft  ons  volck  geboden  twee  mannen  in  haer  joncq  te  willen 
setten  om  haer  voor  d'Engelsen  te  bevrj-den,  even  alsoff  in  onsen  arest  lach, 
gelijck  oock  geschiet  is.  Dese  onbesehaemde  rover\e  verstaende  hebben  wy 
onse  scheepen  van  voorsz.  joncq  doen  leggen  ende  d'Engelsen  daermede 
laten  geworden.  De  pangoran  gouverneur  van  Bantam,  de  saecke  verstaende, 
is  b\-  sijn  broeder  pangoran  Gabang  om  raet  gegaen.  Gabang  heeft  d'onse 
by  hem  ontbooden,  haer  om  raet  vragende  ende  wat  hun  van  het  doen  van 
d'Engelsen  dochte,  waerop  geantwoord  wierd,  dat  het  seer  qualick  gedaen 
was  ende  dat  den  pangoran  daerinne,  als  oock  over  voorgaende  huysbraeck 
ende  moort,  behoorden  te  versien,  offwaer  te  beduchten  noch  erger  volgen 
soude.  B\-  den  coninck  ende  alle  de  grooten  van  'thoff  is  veel  raets  gepleecht. 
D'eene  riede  (na  men  door  de  stadt  vernam)  men  soude  d'Engelsen  haer 
hu)-s  rasieren,  haer  van  landt  dr\'ven  off  vermoorden  en  d'  Engelsse  schepen 
verbranden.  Maer  andre,  men  moste  soo  rigoreus  met  heviche>-t  noch  haeste 
niet  handelen,  want  als  het  al  ten  besten  gelucte,  soude  de  joncke  met  al 


2oJULi  1618.  359 

dattcr  in  was  mede  veiloorcn  gaen.  Men  most  sieii  de  Chiiiescn  weder  aen  't 
haere  te  heliJcn,  eiide  als  de  joncken  wech  waren,  dan  d'Engelsscn  straffen. 
D'eygentlijcke  conclusie  van  't  hoffconnen  niet  seecker  weeten.  Daer  is  ordre 
gegeven  dat  alle  de  grooten  eick  met  sijn  volck  in  de  wapenen  liaer  vaerdich 
souden  houden ;  niet  alleene  die  van  Bantam,  maer  oock  groote  mcnichte  van 
't  geberchte  ende  omleggende  dorpen  sijn  mede  verschreeven  te  compareercn. 
Eenige  straeten  van  't  Chineese  quartier  b\-  d'  Engelse  hu}singe  zijn  met 
paelen  beset.  Men  heeft  ons  volck  aengedient,  dat  het  nu  voor  ons  den  rechten 
tijt  was  om  wat  goets  te  doen  ende  tot  effect  te  brengen  de  handelinge  en 
voorslagen  eertijts  b\-  m\-  gedaen  omme  met  Bantam  een  eewich  verbondt 
ende  alliantie  te  maecken  ende  alle  Europische  natie  uut  den  handel  van 
Bantam  t'  excluderen,  ende  dat  sy  het  my  dadelijck  advyseeren  souden. 
Pangoran  Gabang  is  selffs  in  onse  logie  gecomen,  hem  seer  geaffectionecrt 
ende  seer  vrientlijck  t'  onswaert  toonende.  Se}de  onder  andre,  dat  over- 
morgen b\-  oosten  Jaccatra  met  sijn  vrouwen  ende  kinderen  speelen  wilde 
varen,  daer  op  de  jacht  te  gaen,  versoeckende  een  jacht  tot  convo\-,  ende  dat 
my  wel  eens  wilde  sien  en  spreeckcn.  Soo  haest  ick  van  't  voorsz.  verwitticht 
ben  geworden  ende  van  dage  ten  dage  meerderende  meerder advys  bequame, 
hebbe  datelijck  ordre  gegeven  wat  ons  volck  doen  soude  ende  van  dach  tot 
dach  nieu  advvs  ende  nieuwe  ordre  na  den  e\'sch  van  de  saecke  ende  loop 
van  tijt  gegeven,  waervan  de  particularisatie  te  lanck  om  verhalen  vallen 
soude,  daeromme  't  voorneemste  connincklijck  verhalen  sullen.  Ons  volck 
is  verscheyde  reysen  b\-  den  pangoran  geweest.  Int  eerste  vraechde  hy  mede 
gelijck  pangoran  Gabang  wat  haer  dochte  van  d' Engelsen  haer  doen,  ende 
wat  raet  datter  was,  item  soo  h\"  met  d'  Engelsen  in  oorloch  geracete,  off  hem 
wel  souden  willen  helpen ;  daerop  geantwoort  is  den  pangoran  met  ons  allian- 
tie en  verbondt  maeckende  dat  daer  geen  Engelssen,  Francen  noch  andre 
Europissche  natie  sullen  mogen  handelen  ende  dat  den  peper  aen  ons  alleen 
tot  redelicken  pr)-se  gelevert  worde  (mits  de  Chinesen  haer  becompste  voor 
China  latende),  dat  dan  van  ons  tegens  alle  sijnne  v)anden  geassisteert  ende 
sijne  reede  bevrijdt  sal  worden,  waerop  na  veel  redenen,  discoersen  ten  weder- 
sydegepasseert,  sijnbedencken  ende  beraet  genomen  heeft,  hem  tot  d' alliantie 
ende  't  verbondt  seer  genegen  ende  tot  d'  onse  seer  vrientlijck  toonende.  Ons 
volck  is  b\'  de  jongen  coninck  met  den  pangoran  vergeselschapt  wesende 
mede  geweest ;  hebben  haer  seeckre  vereeringe  doen  geven,  ende  daer  wort  soo 
goeden  gelaet  getoont,  dat  het  schijnt  wy  haer  beste  vrienden  vande  werelt 
sijn.  Pangoran  Gabang  hier  ontrent  comende,  soo  ben  aen  een  van  d'  e}landen 
ontrent  Ontong  Java  gelegen  b)-  hem  gevaeren.  Hebben  veel  redenen  ende 
discoerssen  metten  anderen  gehadt.  Hy  verhaelde  mj'  oock,  hoe  den  jongen 
coninck  ende  sijn  broeder  pangoran  gouverneur  nu  groote  moeyten  hadden 


360  26  Juli  1618. 

over  de  roverye  welck  b\"  d'  Engelschen  inde  Chineesejonckeop  de  reede 
gedaen  was,  waerop  antwoorde,  dat  de  saeck  van  soo  grooten  gewichte  niet 
was,  offs)'  conden  daeiinne  licht  versien.  Dat  het  oock  meer  dan  tijt  was  dat 
daerinne  versaegen,  off  dat  te  beduchten  waere  dat  het  noch  erger  worden 
soude.  Verhaelde  hun  oock,  hoe  ontrent  22  jaeren  tot  Bantam  gehandeltende 
gewoont  hadden,  v.'at  deucht  Bantam  van  ons  waere  geschiet,  ende  hoe  qualick 
dat  het  ons  geloont  was,  hem  biddende  om  de  geheele  welstandts  wille  te 
helpen  vervorderen  dat  de  vrientschap  gerenoveert,  de  negotie  geredresseert 
ende  alle  disordrc  geweert  moge  worden,  waerop,  hy  belooffde  sijn  beste  te 
doen,  seggende  dat  de  v!e}'ende  tongen  van  d'  Engelsen  ende  de  boosheyt 
van  cenige  Chinesen  den  pangorans  harte  lange  beseten  ende  veel  quaets 
gedaen  hadden.  Veel  praetjens  sijn  der  gepasseert.  Hy  heeft  gese)t  in  't 
wederkeeren  ons  aen  't  schip  Zirckzcc  te  comen  besoecken.  lek  hebbe  hem 
oock  doen  bidden  ons  hu)'s  tot  Jaccatra  te  comen  besien,  waerop  antwoorde, 
dat  daertoe  seer  graech  was,  dan  alsoo  tusschen  hem  ende  die  van  Jaccatra 
wat  jalousie  was,  dat  het  hem  geen  eer  wesen  soude  daer  te  gaen,  soo  h\-  van 
de  coninck  van  Jaccatra  niet  geroepen  wort.  Dese  man  is  wel  op  de  jacht  ge- 
gaen,  dan  ick  meene  dat  hier  expresselijck  gepasseert  is  om  met  m\-  te 
spreecken.  Hebbe  hem  met  twee  jachten  doen  verselschappen  ende  een  schip 
nagesonden,  doch  liet  schip  heeft  \\\  weder  gesonden,  ons  van  de  moejten 
en  eere  bedanckende.  Dese  pangoran  heeft  tegen  d'onsegese\t,  dat  al  v.'aer 't 
schoon  d'Engelsen  de joncke  met  al  datter  by  was  weder  in  staet  leverden  als 
die  genomen  hadden,  dat  evewel  haer  hu)'s  tot  de  gront  aff  doen  breecken 
sullen. 

Den  pangoran  gouverneur  met  de  sijnne  ende  d' onse  gesproocken  heb- 
bende, heeft  d' Engelsen  diverse  reyse  ten  hove  ontboden,  haer  met  harde 
woorden  belastende  de  joncke  met  al  datter  b}-  was  weder  aen  de  Chinesen 
te  leveren,  waertoe  haer  geheten  geensints  te  willen  verstaen,  ende  alsoo  hier 
van  Suratten  rech  op  dit  pas  aengecomen  is  een  groot  Engels  schip,  opheb- 
bende 250  mannen  ende  40  stucken  geschut,  sijn  d'Engelssen  uutterlijck 
dies  te  trotser  geweest  ende  hebben  noch  40  mannen  aen  landt  gelejt,  doch 
sijn  innerlijck  evenwel  seer  verlegen  geweest,  geen  raet  tot  de  saecke  wetende. 
Tot  verantwoordinge  van  het  doen  van  d'  Engelsen  hebbe  noyt  reden  met 
redelijcken  schijn  gehoort.  Haer  verdedinge  is  soo  absurt  en  frivool  geweest, 
dat  het  de  saecke  niet  dan  te  meer  beswaerde.  Het  best  van  't  gene  oyt  gehoort 
is,  was  dat  Limco  (welck  een  geschoren  Chinees  ende  den  naesten  raedt  van 
de  pangoran  is)  2000  reaelen  gegeven  hadden,  op  conditie  dat  voor  haer  be- 
schicken  soude  dat  na  contentement  mochten  bouwen  en  andersints  meer, 
ende  alsoo  't  selvige  niet  gevolcht  is,  schijnt  het  dat  hiermede  de  voldoening 
van  beloften  off  haer  geit  hebben  willen  soecken,  soo  men  de  saecke  ten 


26  JlM  I6IS.  361 

besten  neemt;  dan  na  den  schijn  lieeft  onsen  doen  belet,  dat  de  jonckc  in  zee 
t'eenenmael  niet  berooft  hebben.  Hoc  cnde  waeromme  ontrent  4  maenden 
ontrent  Liicipara  gelegen  hebben  omme  de  Chineese  ende  andrc  joncken 
onder  onsen  naem  te  beroven,  blijct  nu  oock  claerüjck.  Doen  haer  op  onsen 
doen  wilden  exciiseeren,  heeft  den  pangoran  haer  niet  luttel  bestraft  ende 
onse  handelinge  selffs  verdediget,  seggende  hoe  grooten  recht  en  reden  ge- 
hadt  hadden :  dat  sulcx  no\t  by  ons  gepleecht  was,  ende  al  hadden  sy  de 
joncken  in  aresc  genomen,  met  goede  redenen  hadden  sulcx  verdediget,  ende 
niet  eenen  naelde  wasser  van  haer  beschadiget  noch  vermindert.  Den  peper, 
die  gelicht  was,  hadden  s\-  met  contant  geit  betaelt,  in  voegen  dat  w)-  de  beste 
lieden  geworden  sijn. 

De  pangoran  met  de  preparaten  van  sijn  dre\gementen  voortvarende, 
hebben  hun  d'  Engelsen  een  tijt  lanck  daertegen  gestelt.  Dan  ten  lesten 
t'eynden  ract  wesende  ende  geen  goede  uutcompst  connendc  vinden  heeft 
den  commandeur  van  voorsz.  schip  genaemt  Martin  Pring  de  goede  man  ge- 
speelt ende  dejonck  met  al  datterby  gevonden  hadden  (soo  hj-  seyde)  de  Chi- 
nesen  weder  doen  geven,  doch  alsoo  de  Chineseii  den  pangoran  met  alle  man 
aengedient  hebben,  dat  haer  noch  9998j  realen  comen  te  gebreecken,  heeft 
den  pangoran  d' Engelsen  andermael  met  groote  hevicheyt  belast  alles  te 
voldoen,  geensints  eenige  excusen  off  redenen  willende  aennemen.  Om  resti- 
tutie off  voldoeninge  te  geven,  haesten  haer  d'  Engelsen  niet  seer;  wat  noch 
volgen  wil,  sal  den  tijt  leeren. 

Alsoo  w)-  met  voorgaende  insinuatie  aen  de  Chinesen  gedaen  niet  meer 
vorderen  oosten,  ende  het  nu  rechten  tijt  wicrde  omme  den  pangoran  wat  te 
gemoet  te  comen  cnde  onse  voorgaende  hardiche)t  te  versachten,  soo  ist  dat 
de  peper  door  't  coopen  van  de  Francen  tot  op  ontrent  5  realen  de  sack  ge- 
resen  wesende,  wy  goet  gevonden  hebben  de  Chinesen  partye  over  te  doen, 
gelijck  die  ons  coste.  Ontrent  1000  sacken  sijn  haer  dienvolgende  tot  47  ge- 
geven en  dat  om  verschejde  redenen,  als  insonderhe\'t  omme daermede onse 
voorgaende  redenen  te  bevestigen :  te  weten  dat  d'  insinuatie  niet  gedaen  was, 
omdat  wy  alles  begeerden  in  te  slocken,  noch  om  de  Chinesen  van  Bantam  te 
weeren,  gelijck  onse  v)-anden  ons  nageven,  maer  alleene  omme  de  monopolie 
te  breecken ;  item  omme  te  betoonen,  dat  op  de  dre}-gementen  van  de  pango- 
ran we\-nich  passen,  maer  als  hy  vrientlijck  en  redelijck  tegen  ons  is,  dat  wy 
tegen  hem  noch  beter  sijn  sullen,  alsoo  nu  goetwillich  uut  ons  selven  doen, 
dat  den  pangoran  met  geene  middele  te  weech  kost  brengen,  endedaeromme 
te  betoonen  dat  overvloei  van  peper  hebben  omme  de  monopoliers  de  moet 
te  doen  verliesen,  opdat  mogen  comen  aen  't  gene  noch  in  't  landt  mach  sijn. 

Alsoo  dese  natie  immer  soowel  als  imant  ter  werelt  allderle}'  personagie 
weeten  te  speelen,  soud  het  wel  connen  sijn,  dat  den  pangoran  onseenen  val- 


362  26  Juu  1618. 

schen  schijn  betoonde,  omme  d'  Engelsen  met  onse  vrientschap  te  dre)-gen, 
gelijck  hy  ons  met  die  van  d'  Engelsen  gedaen  heeft,  om  aisoo  d'  een  met 
d'  ander  te  plaegen.  Dan  het  soude  wel  connen  gebeuren,  datter  een  alliantie 
ende  verbondt  getroffen  wierde.  Eenige  hovelingen  geven  ons  dagelicx  goeden 
moet  ende  seggen  dat  het  voorseecker  voortgaen  ende  effect  sorteeren  sal. 
Daer  sijn  diverse  redenen  die  Bantam  daertoc  dringen.  Soo  den  Mattaram 
voortcomt,  is  haeren  welstandt  aen  U.  E.  hangende.  Daer  en  is  oock  niet  dan 
des  Compagnies  macht,  die  de  meesters  in  't  Westen  ontsien.  Met  haere  assis- 
entie  can  hy  meester  en  Bantam  oock  beschermt  worden.  Alsoodesaecke  van 
inportantie  is,  sullen  niet  lichtveerdich,  maer  wel  voorsichtelijcken  handelen 
sooals  ten  besten  van  de  genneraele  Compagnie  bevonden  sal  worden  te  be- 
hooren,  daerop  de  heeren  haer  wel  verlaten  mogen.  lek  hebbe  goeden  moet, 
dat  de  staet  van  de  Compagnie  't  sy  over  d'  een  off  d'  ander  boech  in  heer- 
lijcken  standt  geraecken  sal.  Dan  de  heeren  mogen  daerop  geen  subsidie  ver- 
minderen en  dienen  in  allen  gevalle  jaerlicx  herwarts  aen  te  senden  groote 
menichte  van  schepen,  volck  endegelt,  off 't  en  sal  nimmermeer  wel  sijn,  want 
d'  Indianen  houden  het  met  de  sterckste,  ende  die  hier  de  machtichste  is  heeft 
recht.  Overlecht  ende  considereert  wel,  wat  d'  Engelsen  met  haer  boose  tonge 
al  te  weech  gebracht  hebben,  over  d'  een  sijde  in  't  exalteren  en  vergrooten 
van  de  magesteyt  ende  de  groote  macht,  die  in  Engelandt  is,  ende  ten  anderen 
in  't  vilipendeeren  en  vercleenen  van  de  hooge  overiche}t  ende  den  staet  der 
Vereenichde  Nederlanden.  U.  E.  sijn  haer  selven  sooseer  in  't  licht,  dat  gants 
we^nich  sien.  Was  het  gemoet  hier  niet  meer  dan  de  middelen  sijn,  slecht  sou- 
den w)-  het  hebben.  Eerst  sijn  wy  door  gebreck  van  gelde  in  groote  swarichejt, 
last  ende  moe}ten  geraect,  ende  nu  hangen  ons,  Godt  betert,  diergelijckc 
swarichheden  door  't  gebreck  van  schepen  ende  volck  over  't  hooft,  't  Is  een 
jammeren  wonderlijck  dinck,  dat  U.  E.  geen  mate  connen  houden  en  altoos  in 
gebreeck  van  't  een  off  't  ander  blyven.  Verleden  jaer  sijn  der  immers  niet 
meer  dan  twee  schepen,  die  de  name  mogen  voeren,  gecomen,  ende  wat  sullen 
w_\-  met  Mauritius  ende  Z?r/^uutrechten,  die  nu  te  verwachten  hebben?  Dat 
het  veel  lieden  wisten,  't  ware  genoch  omme  de  voortganck  van  de  geheele 
welstandt  te  verhinderen.  Door  verdriet  ben  dus  verde  bu\ten  propoost  ge- 
raect, ende  sullen  \\\  den  handel  van  Bantam  daermede  oock  laten  berusten. 
2.  Op  pr\mo  deser  is  hier  van  Ambo}"na  wel  aengecomen  't  jacht  de  Ncptunis 

Banda.  ende  den  5  ditto  van  Banda  'tjacht  den  Groenen  Lec?iw,  te  samen  mede- 
brengende 658  sockels  foelie,  ontrent  70.000  'S  noten  ende  40.8 1 0  ffi  nagelen, 
ende  alhoewel  U.  E.  de  tjdinge  van  daer  door  ncvensgaende  missiven  wel 
verstaen  sal,  sullen  't  sommier  in  dese  mede  begr_\'pen. 

Daer  heeft  eenige  maenden  lanck  soo  pestelenciaele  rasende  coortsen  int 
fort  Nassouvv  in  Banda  geregneert,  datter  wel  90  mannen  van  'tgarnisoen 


2f.  JiM,i  1(3 18.  363 

gestorven  .sijn,  eiidc  dacrtuulcr  twee  gouverneurs,  een  ojipercoopman,  cappi- 
teyn,  luytenajidt  ende  veel  officieren.  Degeene  die  van  desesiecte  niet  storven 
behouden  een  quenende  teeringe,  daer  niet  wel  van  geraecken  connen.  De 
schepen  de  Tromvc  ende  Morgensterre,  die  daer  'tjaer  overgebleven  sijn, 
noch  oock  die  van  Polowa}-  hadden  van  dese  siecte  geen  noot. 

Met  groote  advantagie  hebben  die  van  Lontor  en  haere  consoorten  de 
vreede  weder  gebroocken.  \^reemt  on  wonder  soud  het  oock  wel  wesen,  dat 
soo  trouloose  natie  de  vinger  van  haer  v\andt  in  de  mondt  hebbende  niet 
byten  en  soude.  Omdat  in  sulcken  geval  niet  anders  te  verwachten  hadden, 
heb  ick  voor  dese  na  Banda  seer  ernstelijck  gerecommandeert,  dat  men  geen 
volck  op  Ortattcn  noch  elders  b)-  de  Bandanesen  leggen,  maer  aen  'tcasteel 
te  comen  handelen  gewennen  soude,  dan  't  en  heeft  niet  mogen  helpen,  't  Is 
gebeurt,  dat  ons  volck  op  verschexde  t}den  drie  Bandaneese  prauwen,  die 
sonder  pas  bevonden  wierden,  acngehaelt  hebben,  als  oock  eene  met  een  pas, 
vermits  het  volck  de  visitatie  van  d'onse  niet  willende  gedogen,  daernut  ge- 
vlucht waeren.  De  voorsz.  drie  prauwen  sijn  b\"  de  Bandanesen  weder 
geeyscht,  allegeerende,  dat  alsoo  het  volck  van  die  3a4 jaren  uutgeweest 
waeren,  ende  niet  wisten,  dat  sonder  passedel  niet  vaeren  mochten,  t'ont- 
schuldigen  waeren.  Doch  ons  volck  resolveerden  daerop  dese  prauwen  te 
houden  tot  de  compste  van  d' heer  gennerael,  ende  alsoo  der  onder  handen 
van  de  Bandanesen  veel  nooten  (die  sy  lange  ongekalckt  hadden  gehouden) 
bedorven  waeren,  heeft  ons  volck  deselvige  niet  willen  ontfangen,  seggende 
dat  die  eerst  garbuleeren  souden,  waertoe  de  Bandanesen  niet  verstaen  wil- 
lende, veel  kyvagie  rees,  ende  een  seecker  orangkay  menichte  van  nooten 
sclffs  verbrandt.  De  saecken  aldus  staende,  soo  heeft  den  oppercoopman 
Waterfort  (die  nae  't  overhden  van  de  gouverneur  van  de  Zande  hooft  en 
president  gemaect  was)  4  a  5  orangkays  van  Lontor  bescheyden  op  Ortatten 
b\-  hem  te  comen,  omme  van  de  nooten  te  handelen  ende  voorsz.  vr}-e 
prauwen  aen  haer  over  te  leveren.  Dese  Bandanesen  hebben  dese  occasie 
waergenomen  ende  ontrent  4  a  500  mannen  in  'tbosgeleyt.  Soo  haest  Water- 
fort op  Ortatten  was,  hebben  hem  met  een  assistent  ende  eenige  andere  date- 
lijck  gevangen,  den  ondercoopman  gedoot  en  al  genomen  dat  ter  logie  van 
Ortatten  was,  waermede  de  Bandanesen  ons  volck  gedwongen  hebben,  daer- 
tegen  over  te  geven  niet  alleenc  de  voorsz.  drie  prauwen,  maer  oock  alle 
de  gevangenen  die  int  casteel  waeren,  soodat  tegen  Waterfort,  een  assistent 
met  eenige  andre,  84  Bandanesen  gegeven  sijn. 

't  Heeft  we)-nich  gescheelt  off  d'  Engelsen  souden  haer  volck  op  Pulorun 
gesecondeert  ende  de  plaetse  versterct  hebben.  Sy  sijn  met  twee  schepen  ende 
een  jacht  in  Maccassar  geweest,  hebben  daer  rijs  ende  andre  provisie  geladen. 
In  de  Boucheronnen  is  het  beste  schip  van  haer  versteecken  ende  aldaer  (na 


364  26 JüLi  1618. 

gepresumeert  wort) gebleven,  want 't  en  isnieuwerü  vernomen.  Het  andre,  de 
Saloiiion,  met  een  cleen  jacht  d'  Attcndant  genoemt  den  4  April  ontrent  Banda 
comende,  soo  sijn  van  de  schepen  Baiifain,  de  Trouwe,  de  Morgeusterre  ende 
de  'iwacn  (die  daechs  te  vooren  daer  gecomen  waeren)  gerescontreert  ende 
genomen.  Hebben  van  verde  eenige  schooten  met  grofif  geschut  tegen  den 
andre  gedaen,  maer  daer  en  is  geen  schade  geschiet,  noch  niemant  geracet. 
In  de  Saloinon  waeren  22  Bandanesen,  van  degene  die  tot  Bantam  de  moort 
over  d'  onse  hebben  helpen  doen.  Dit  volck  wil  haer  niet  gevangen  geven. 
Dertien  van  hun  hebben  haer  dootgevochten,  daertoe  d'  Engelssen  ons  volck 
geholpen  hebben,  door  vreese  dat  se  den  brant  in 't  crii\"t  souden  steecken. 
Negen  slaven  sijnder  gevangen,  waervan  3  ontioopen  sijn ;  60  Engelsse  sijnder 
mede  gevangen,  dewelcke  over  ons  schepen  ende  forten  verdeylt  sijn.  D'  At- 
tcndant  is  een  scliecpken  van  ontrent  40  lasten  ende  de  J)<r^w<?«  een  oudt 
verrot  schip,  dat  niet  bequaem  is  langer  te  varen,  waerover  't  selvige  aen  de 
wal  geleyt  is.  Van  de  goederen  bij  voorsz.  schepen  gevonden  gaet  nevens 
dese  register.  Dit  jaer  sijn  van  onse  scheepen  bij  den  anderen  in  Banda  geweest 
't  Wapen  van  Ainstfrda)ii,  Bantam,  de  j\[orgcnsterrc,  de  Tromue,  V lis  sin  gen, 
Nassaniv,  de  Swacn,  Hoorn,  de  Groene  Lecmi\  Vos.  De  macht  bj'  den  andren 
wesende  is  door  d'  heer  generael  Rcael  ende  raet  geresolveert  een  tocht  op 
Puloron  te  doen,  mits  dat  eerst  in  passant  Lontor  besoecken  souden,  doch  in 
't  eerste  na  wy  verstaen  sijn  door  stilte  ende  daerna  met  herde  regen  ende 
stercke  winden  verhindert.  Yi&w  commandeur  Lam  heeft  den  4  Juny  met  580 
mannen  een  tocht  op  Lontor  gedaen  ;  s\'  sijn  op  't  geberchte  onder  de  stadts- 
mueren  geweest,  dan  alsoo  geen  gereetschap  hadden  om  me  de  muercn  te 
breecken,  noch  leeren  om  die  te  beclimmen,  sijn  se  met  10  gequetsten  (waer- 
van 3  gestorven  sijn)  wedergekeert,  en  dat  voornemelijk  vermits  geen  water 
hadden,  het  volck  van  dorst  wilde  smachten.  Het  schijnt  noch  een  tocht  op 
Puloron  voor  hadden,  maer  is  te  beduchten  niet  verricht  worden  sal. 

Vermits  aldus  weder  in  oorloch  geraect  sijn,  advyseert  ons  volck  dat  dit 
jaer  weynich  meer  dan  voorsz.  nooten  en  foelie  van  Banda  te  verwachten 
hebben.  Die  van  Slamma,  Wa3er  en  Ouwendender  seggen  de  vreede  te  willen 
houden,  maer  comen  evenwel  aen  't  casteel  niet,  zoodat  de  nooten  en  foelie 
door  Javanen  en  Mallej-en  by  d'  onse  gebracht  worden.  Als  noch  schijnt  het 
dat  eenige  hoofden  niet  verstaen  connen  ten  uutterste  tegen  de  Bandanesen 
te  procedeeren,  vresende  de  Bandanesen  't  landt  liever  verlaten  dan  onder 
onse  subiectie  begeven  sullen ,  waerover  eenige  b)kans  disperceren.  Den 
admirael  Verhaegen  wilt  noch  al  met  goet  doen  hebben,  seggende  dat  men 
de  nooten  behoorde  't  ontfangen  soo  die  Godt  aende  Bantanesen  verleent, 
ende  generael  Reael,  dat  men  de  prijs  van  de  nooten  behoorde  te  verhoogen 
ende  die  van  de  foelie  te  daeien.  Maer  ik  zegge  U.  E.  dat  het  een  alsoo  schade- 


Amboina. 


26  Juli  1618.  365 

lijck  als  t'  ander  wesen  sal,  eiule  dat  men  ten  uuteiste  tegen  de  Bandanesen 
voort  moeten  varen  off  't  en  sal  niet  alleene  in  Randa,  maer  oock  nimmermeer 
in  Ambo\-na  noch  de  Moliucquen  niet  deugen.  Men  behoeft  niet  te  vreesen, 
dat  alle  de  Bandanesen  't  landt  verlaten  sullen,  ende  al  waer  't  schoon  sulcx 
deden,  can  daer  van  andre  quartieren  wel  volck  gebracht  worden  om  de 
vruchten  te  plucken,  als  het  U.  K.  maer  belieft  menichte  van  menschen  ende 
scheepen  te  senden  om  die  te  haelen.  De  Bandanese  orangka)s  hebben  niet 
van  doen.  Haer  slaven  sullen  veel  liever  b>-  d'  onse  woonen  dan  met  haere 
meesters  dooien  en  sterven,  als  bleeck  doen  den  honger  haer  aen  't  casteel 
dreeft".  lek  versta  dat  Puloway  nu  jongst  in  eenjaer  opgebracht  heeft 240  sockels 
foelie  ende  15.000  catti  Bandanooten,  seer  schoon  en  exkies  goet,  als  U.  E. 
sien  sullen  aen  't  gene  overgaet,  waerb\-  seggen  wil,  dat  het  met  de  vruchten 
van  d'  andre  e)landen  mede  niet  dan  te  beter  gaen  zoude.  Soo  van  U.  E.  wat 
haestich  groote  menichte  van  volck  becomen  hoope  't  effect  van  de  Banda- 
neseese  welstandt  te  betoonen. 
3.  De  moetwille  van  veel  Amboj-nesen  continueert  niet  alleene,  maer  vermeer- 

dert dagelicx.  't  Is  apparent  dat  het  niet  beteren  sal,  soo  lange  de  moetwil- 
lige  hooffden  leeven.  Amboyna  siet  op  Banda.  Een  remedie  hebben  s\bcyde 
van  noode  en  sal  haer  beyde  helpen.  Dit  jaer  sijnder  in  Ambo)na  9  joncken 
geweest,  met  ontrent  200  lasten  rijs  ende  eenige  cleeden,  die  de  helff  beter 
coop  dan  w)-  geven.  Den  rijs  van  d'  onse  blijft  haer  oock  aende  handt.  Op  U.  E. 
ende  onse  recommandatie  was  ons  volck  van  meninge  de  joncken  aen  te  hae- 
len ;  hadden  het  Spaensse  fregat  tot  dien  eynde  by  de  Drie  Broers  gelej-t,  dan 
alsob  die  van  Lua  drejchden,  soo  sulcx  onderstonden,  onse  huysen  aldaer  te 
verbranden,  heeft  ons  volck  goet  gevonden,  de  qiiae  tydinge  van  Banda  ver- 
nemende, daervan  te  dissisteren  en  niet  te  versoecken  wat  s)-  souden  durven 
doen.  De  trots  van  die  lieden  is  soo  groot,  dat  alsoo  de  Neptuities  ontrent  Burro 
een  Maccassarse  joncq  (daervan  't  volck  aen  landt  gevlucht  waeren)  genomen 
ende  "verbrandt  hadden,  sylieden  met  schilt  en  swaert  als  dolle  menschen 
rontsomme  de  logie  gecomen  sijn,  evenals  off  datelijck  alle  d' onsen  ver- 
moort  souden  hebben.  Verbooden  op  lijffstraffe,  dat  niemant  eenige  vivres 
aen  d'  onsen  vercoopen  souden,  dreygende  de  logie  te  verbranden,  soo  men 
datelijck  de  schade  aen  de  Macassaren  niet  voldede.  Waerop  geantwoort 
wierd,  dat  de  saecke  haer  niet  aenginck,  dat  het  onse  vyanden  waren,  die 
veel  van  d'  onse  vile\nelijck  vermoort  hadden  ;  waerop  haer  niet  en  schaem- 
den  te  repliceeren,  dat  de  jonck  op  haer  stroom  genomen  was  ende  dat  haer 
reede  voor  alle  de  werelt  wilden  bevr}'den,  wel  hart  persisterende,  dat  begeer- 
den de  schade  voldaen  te  hebben.  De  saecke  is  tot  de  compste  van  d' heer 
gennerael  uutgestelt,  ende  soo  ons  goedertierne  aert  den  trots  te  goede 
comt,  sullen  .s\-  seer  fijn  gestijft  sijn  omme  naermaels  meer  te  plegen.  Alsoo 


366  26  Juli  1618. 

die  van  I.ua  een  oranglcay  na  Maccassar  gesonden  hebben  geliadt,  schijnt  het 
de  Macassaren  verseeckering  tegen  ons  toegese)t  hebben,  ende  dat  daeromme 
soo  liart  procedeeren  om  de  betah"nge  van  de  goederen  der  voorsz.  geno- 
men joncq.  Off  in  Maccassar  iets  met  d' Engelsen  gehandelt  hebben,  weten 
niet;  dan  't  is  seecker  dat  op  Combello  de  nagelen  lange  voor  d'Engelssen 
bewaert  sijn,  waerover  ons  volck  resolveerden  met  contant  geit  te  coopen, 
soodat  van  500  bhaeren  uutstaende  schulden  weynich  off  niet  geint  is. 

Die  van  Combello  verstercken  haer  op  Kram,  ende  hebben  corresponden- 
tie met  den  Tidorees  gehouden,  'tsedert  van  Combello  geweecken  ende  haer 
stercte  op  den  berch  van  d'Engelssen  genomen  wierd.  Die  van  Lua,  Lucidi 
en  Eram  sijn  met  de  Combellesen  verdragen  geweest,  omme  de  stadhouders 
van  de  coninck  van  Ternaten,  Sabadin  en  Daya,  van  daer  te  doen  vertrecken 
ende  haer  onder  den  coninck  van  Tidor  te  begeven;  dan  alsoo  cappiteyn 
Hitto  daertoe  niet  verstaen  wilde,  is  de  saecke  niet  voortgegaen.  Den  prins 
van  Tidor  soo  men  se}t,  is  op  de  been  geweest  om  possesie  te  gaen  nemen, 
dan  hy  en  is  niet  vernomen.  Ouimella  Daya,  die  opt  versoeck  van  d'  onse 
door  den  coninck  van  Ternate  na  Ambo\na  ende  Banda  gecommitteert  is 
geweest,  omme  d'ongerustigen  van  Amboina  ende  Banda  (soo  men  seyde) 
tot  vreede  en  eenicheyt  met  ons  te  bevestigen,  is  degene  geweest,  welcke 
die  van  Lua  in  voorsz.  trots  tegen  d' onse  meest  oproejde,  gestijft  ende 
aengehit.->t  heeft.  Opt  vertreck  van  de  Ncptuynes  van  Ambo}-na  is  op  Lua 
van  de  Mollucquen  aengecomen  de  correcorre  van  den  coninck  van  Ter- 
nate, die  ontrent  primo  Maj-o  van  Malleyo  gevaren  was,  met  ordre  dat  binnen 
drie  maenden  op  seer  groote  pene  alle  de  correcorren  van  Amboyna  in  Ter- 
nate versch}"nen  souden.  Be)"de  des  conincks  stadthouders,  Sabadin  en  Daya, 
worden  mede  op  ontbooden.  Men  weet  niet  tot  wat  eynde  dese  genneraele 
beroepinge  geschiet.  Godt  geve,  dat  het  niet  tot  onsen  nadeele  zy. 

Van  de  plaetsen  onder  't  casteel  staende,  willen  die  van  Hottomouri  (welck 
ontrent  200  mannen  stercq  sijn)  Moors  worden  ende  ons  affvallen.  De  hoofif- 
den  zijn  in  't  casteel  gevangen,  dan  de  gemeente  heeft  weder  andre  gemaect 
ende  blijft  even  trots.  Men  gist  dat  het  almede  van  cappiteyn  Hittos  werck  is. 
Om  diergelijcke  voor  te  coomen,  heeft  ons  volck  goetgevonden  op  't  e\dandt 
Uliasser  drie  mannen  te  leggen  ende  op  Oma  twee,  van  meeninge  sijnde  op 
Nusaloo  mede  volck  te  leggen,  en  dat  om  de  Moorsse  paepen,  daermede  cap- 
pitejn  Hitto  dat  volck  tegens  ons  oproe}"t,  van  daer  te  weeren,  het  volck  in  de- 
votie te  houden,  tot  het  Christen  gelove  te  vermanen,  ende  om  de  nagelen,  die 
daer  geplandt  zijn,  te  becomen,  't  welck  aichte  een  seer  goede  saecke  te  wesen. 

U.  E.  sullen  wel  verstaen  hebben  hoe  naer  't  vertreck  van  de  gouverneur 
Houtman  cappite>n  Hitto  van  't  casteel  onder  hem  getrocken  heeft  het  west- 
quartier  van  Anbo)'na,  als  namentlijck  6  dorpen  genaemt  Nousatella,  Ourien, 


■_'(>  jL'ii  161  Si.  367 

Bessv.  Laricco,  Waccasicu  ciulc  Ilassaloulo.  Alle  dcsc  plactsen  ontrent  No- 
vember 10l7  met  die  van  Hitto  (luestie  gecregen  hebbende  door  secckre  on- 
•behoorlijcke  proccdiiyres  van  jonge  orangkaxs  van  Hitto,  soo  sijn  haere  ge- 
committeerde aen  't  casteel  gecomen,  seggende  dat  sy  onder 't  casteel  ende 
niet  onder  Hitto  stonden,  versoeckende  derhalven  dat  men  b\-  haer  een  logie 
maecken  soude,  alsoo  jaerlicx  seer  goede  quantiteyt  nagelen  leveren  costen. 
D'occasie  is  waergenomen.  Sy  hebben  hun  onder  ons  begeven.  Men  heeft 
liaer  seeckre  artickulen  doen  sweeren  ende  z\-  hebben  ons  tiisschen  Waccasieu 
ende  Laricco  een  hu\s  of  logie  op  haer  e\-gen  costen  gemaect,  van  waer  men 
dit  jaer  (alsoo  't  daer  een  groot  mousson  geweest  is)  ontrent  200  baeren 
nagelen  becomen  sal,  daervan  75  ontfangen  waeren.  Hebben  oock  belooft 
jaerlicx  (gelijck  eertijts  schiildich  waeren)  twee  correcorren  op  te  brengen. 
Die  van  Hitto  hebben  dese  lieden  gedre>-cht  te  overvallen,  dan  daer  is  noch 
niet  op  gevolcht. 

Den  23  Martius  passato  soo  d'  heeren  gennerael  Reael  ende  admirael  Ver- 
hagen van  Ambo\na  na  Banda  vertrecken  souden,  is  door  een  eerschoot  een 
brandende  prop  int  dack  van  't  huys  geraect  ende  't  selvige  met  al  datter  in 
was  tot  de  grondt  toe  verbrandt.  Daer  lagen  wel  140  vaten  cruyt  in  de  cruyt- 
camer,  welcke  b\kans  voor  de  brandt  daeruut  gedragen  sijn.  Waere  den  brandt 
daerin  gecomen,  't  geheel  casteel  ende  de  schepen  daeronder  leggende  souden 
groot  peryckel  geloopen  hebben.  Par  nevensgaende  extract  sullen  U.  E.  sien, 
hoe  daer  Godt  betert/ 76.463  —  10  —  9  schade  geleden  is.  Niet  meer  dan  29 
cassen  en  packen  sijnder  gebercht,  meest  pouti  castelle,  ende  3  cassen  zyde- 
waeren.  De  Heere  vergoede  de  schade  in  een  ander.  Men  is  nu  besich  om  weder 
een  nieuw  hu_\-s  te  maecken,  waertoe  d'  inwoonders  boven  't  ordonnari  quaet 
ons  volck  met  400  mannen  assisteren,  ende  't  sal  alsoo  gemaect  worden  dat 
het  brandtvr\-  zy.  Daer  wort  geclaecht  dat  U.  E.  geen  pannen  gesonden  heb- 
ben, maer  waere  de  solderinge  van  't  hu\s  gelastrigeert  off  met  steenen  aerde 
bele\t  geweest,  het  packhuj's  hadde  geen  noot  gehadt. 

Boven  voorsz.  40.000  ffi  nagelen  hebben  van  Anbo}na  noch  ontrent  180 
bhaeren  te  verwachten.  De  Heere  wil  se  in  salvo  geleyden.  Het  cru}t  maecken 
off  hermaecken  begint  redelijcken  voortganck  te  nemen.  Daer  sijn  ontrent 
100  voeten  gemaect;  dan  U.  E.  dienen  weder  andrecruytmaeckerstesenden, 
opdat  het  werck  door  versterven  off  na  huys  keeren  van  d'  oude  niet  weder 
steecken  blyve. 

Door  goeden  }-ver  van  domine  Danckaert  en  Tielleman  Theunissen  begint 
d'  exercicie  van  religie  ende  de  schoole  in  Anhosna  wederonime  seer  toe  te 
nemen.  De  coningen  van  Hielang  ende  So)-a,  die  over  tweejaeren  rebelleerden, 
hebben  versocht  dat  haer  zoonen  in  teecken  van  trouwe  b}'  d'  onsen  souden 
mogen  woonen  omme  te  beter  onderweesen  ende  in  de  Christen  religie  opge- 


368  26  Juli  1618. 

trocken  te  worden,  't  welck  haer  vergunt  ende  een  goede  saecke  is.  't  Is  heel 
noodich,  datter  in  Ambo\-na  noch  drie  a  vier  geschickte  lieden  gesonden  wor- 
worden  oinme  d'  inwoonderen  tot  de  Christen  religie  te  vermanen  ende  met 
een  goet  leven  voor  te  gaen.  Daeromme  bidde  U.  E.  demoedelijck  metten 
eersten  herwarts  aen  te  senden  een  goet  getal  degelijcke  geschickte  lecraeren, 
die  vooral  goet  van  wandel  en  leven  sijn.  Wj-  sullen  interim  derwarts  senden 
de  goede  die  men  becomen  can. 
4.  Van  de  Mollucquen  hebben  wj-  geen  schr}"ven ;  dan  over  Anboyna  ende 

Molukken.  g^nda  verstaen,  hoe  prymo  October  de  brandt  uut  de  panne  van  een  soldaet 
int  dack  vliegende,  geheel  Malie\'o  ende  ons  bovenhuys  in  ^  ure  verbrandt  is. 
t' Allen  gelucke  was  de  vloer  van  't  boveniuiys  veertien  dagen  te  vooren  gelas- 
trigeert,  soodatter  Godt  loff  in  't  packhu)s  geen  schade  geschiet  is.  Tusschen 
d'  onse  ende  den  vyandt  is  met  de  wapenen  niet  gepasseert,  doch  dies  te  meer 
heeft  de  vyandt  naer  't  schynt  onder  de  handt  gewrocht.  Nevens  dese  gaet 
copie  van  seeckre  verclaringe  welck  d'  heer  gennerael  Reael  van  de  Molluquen 
gesonden  is.  U.  E.  sullen  daeraen  sien  de  groote  troulooshe)t  ende  boosheyt 
van  de  Ternatanen,  ende  hoe  d'  overste  geresolveert  hebben  gehadt  ons  volck 
te  vermoorden  ende  de  forten  of  bollewercken  van  Malle^o  in  te  nemen.  Den 
21  October  1617  sijn  de  Ternatanen  des  morgens  vroech  tot  dien  ejndein  de 
wapenen  geweest,  dan  alsoo  ons  volck  quae  suspitie  hadden  ende  de  soldaten 
op  haer  hoede  in  de  wapenen  stelden,  is  Kitchil  Al}-  met  de  sijnne  gepasseert 
ende  heeft  sijn  boos  voornemen  (ten  besten  hy  cost)  gedect.  Den  coninck  met 
alle  den  raet  (uutgesondert  voorsegden  Kitchil  Al\')  op  den  23  ditto  by  d'  onse 
vergadert  wesende,  is  haer  affgevraecht  off  iewers  in  vercort  waren,  waerop 
haer  niet  geschaemt  hebben  te  antwoorden,  dat  haer  van  geenige  dingen  over 
d'  onsen  hadden  te  beclagen,  dan  alleene  dat  de  contracten  met  ons  gemaect 
niet  langer  begeerden  naer  te  comen,  want  wisten  te  bereeckenen  datter  soo 
nu  soo  dan  over  de  100  van  haere  vrouwen  ende  slavinnen  b)-  de  Spangiaerden 
waeren  geloopen,  ende  soo  haest  daer  Christenen  waeren  geworden,  keerden 
terstondt  wederom,  waerover  sy  alle  liever  wilden  sterven,  dan  alsoo  langer  in 
haere  wetten  (diesulcxgeensints  mogen  Ijden)  vercort  te  worden,  want  anders 
soude  ten  lesten  niemantby  haer  bl}ven.  lek  bidde  U.  E.  considereert,  hoe 
haer  disse}n  bevestigen  ende  wat  pretext  over  soo  vilejn  attent  genomen 
wort.  Van  waer  off  by  wien  desen  aenslach  sijn  oorspronck  genomen  heeft  weet 
men  niet.  Het  apparent  is,  dat  het  de  vrucht  vandetrevesderTidoresenende 
Ternatanen  zj-,  doch  de  booshe)t  van  dese  trouloose  Mooren  is  wel  soo  groot, 
dat  diergelijck  uut  haer  e\-gen  hart  wel  spru}ten  can.  Dit  is  een  goede  leere, 
dat  men  niemant  vertrouwen  sal.  Dan  de  trouwe  baert  in  onse  natie  soo  groote 
achtelooshe)t,  dat  het  wel  haest  vergeeten  wesen  sal,  ja  dat  het  schijnt,  som- 
mige nocii  twijffelen  off  het  van  de  Ternatanen  soo  qualickgemeentsoud  sijn. 


26.Iui,i  1618.  ?.60 

Derhalven  bidde  U.  E.  selfTs  ordre  te  stellen,  ende  jaerlicx  de  middelen  te  for- 
nieren  die  tot  verseeckering  ende  accressement  van  uwen  staet  vere\scht 
worden.  Lange  ben  ick  hier  gewaerschout  geweest  ende  hebbe  seer  wel  ge- 
weeten,  wat  wy  behoorden  te  doen,  maer  alsoo  U.  E.  ons  de  nootlijcke  mid- 
delen onthouden,  moeten  op  Godts  genade  en  discretie  van  de  Mooren  onse 
v\-anden  leven. 

De  vrienden  van  de  Mollucquen,  Anbo\'na  ende  Banda  [vreesen],  soo  s)-  on- 
derstonden volgens  U.  E.  ende  mijn  advysedejoncken  van  Anbo\na  te  weeren, 
dat  de  geheele  welstandt  van  de  genneraele  Compagnie  in  de  waechschale  en 
du\-sent  peryckulen  stellen  souden.  S\'  stellen  m\'  vraechsgewijs  voor,  wat  rede- 
nen w\-  hebben  omme  de  joncken  van  Anbo\-na  te  weeren.  Senden  oock  trans- 
laet  van  eene  missive,  door  den  coninck  van  Ternaten  aen  d'  Anbo}'nesen  ge- 
schreven (waervan  by  dese  oock  copye  gaet),  daerinnc  ditto  coninck  adviseert 
met  de  Nederlanders  gecontracteert  te  hebben,  dat  alle  de  nagelen  aen  haer 
alleen  gelevert  worden  souden,  vvaertegen  van  de  admirael  Maeteliefif  belooft 
is,  geen  Moorsse  cooplieden  van  daer  te  weeren.  De  vrienden  seggen  en  doen 
seer  wel,  menende  dat  de  oorspronck  van  de  questie  en  trouble  b}'  ons  s}', 
dat  die  soecken  te  beeteren.  Was  de  feyl  aen  ons,  'twaere  oock  de  beste,  de 
redelijckste  ende  de  gevoechelijckste  remedie.  Dan  wej-nich  worter  bedacht 
lioe  de  boosen,  en  quaet  van  haer  gedoogende,  in  haer  boosheyt  gestijft  en 
oorsaeck  gegeven  worde  noch  meer  te  doen.  Doch  alsoo  men  tijt  en  standt 
aensien  moet  ende  eenige  jaren  lang  van  U.  E.  wej'nich  assistentie  becomen 
hebben,  soo  worden  gcnootsaect  de  simmulatie  en  sachtiche\t  van  de  vrienden 
't  avoueren  ende  voor  goet  t'  erkennen,  alsoo  't  noch  beter  is  niet  te  beginnen 
dan  ten  halven  verlegen  ende  beschaemt  te  bhven.  Dan  de  reden  ende  't 
recht  welck  w\'  hebben  is  daeromme  te  min  niet.  Men  se\-t,  dat  de  Mooren  in 
die  quartieren  spouwen,  als  sy  ons  sien  ;  dat  het  jock  van  de  Spangiaerden 
haer  noy  t  soo  lasticli  geweest  is  als  d'  onse ;  dat  se  den  duy  vel  te  hulpe  roepen 
souden  om  haer  van  ons  t'  ontlasten,  en  dese  haet  seggen  sy  gecomen  wescn 
soude,  omdat  w}'  de  joncken  geerne  vandaer  geweert  saegen,  ende  omdat 
d'Anbo\nesen  haer  nu  daer  alleene  (want  geen  andre  redenen  hebben) 
op  beroepen. 

Ten  antwoordesegge  als  voor  dese,  wasser  geen  misdaet,  w}-  hadden  daertoe 
geen  reciit.  Dan  offdie  trouloose  Mooren  duysentmael  beloven  alle  de  nagelen 
aen  ons  te  leveren  ende  sy  doen  se  dies  niettegenstaende  vervoeren,  ende  als 
eenige  nagelen  daerover  aengeslagen  en  prijs  gemaect  worden,  stellen  hun 
met  gewelt  daertegen;  wat  sal  men  dan  doen,  ende  wat  sullen  haer  schoone 
belofften  de  Compagnie  helpen?  Doen  ick  in  Anboyna  was  ende  die  van  Lua, 
Combello,  Lucidi  ende  Eram  opcntlijck  haer  nagelen  tegens  contract  en  be- 
loften aen  d'  Engelssen  vercochten  en  leverden,  doen  de  Combellesen  d'En- 


370  26  Juli  1618. 

gelssen  in  haer  fort  plaetse  gaeven,  omdat  met  gewelt  tegen  ons  in  te  houden, 
doen  cappiteyn  Hitto  ons  volck  de  nootlijcke  vivres  sochte  t'  onthouden, 
omdat  eenige  nagelen  b)-  den  gouverneur  Block  (die  verborgen  waren  om 
vvechgevoert  te  worden)  prijs  gemaect  waeren,  eer  men  oyt  onderstaen  hadde 
de  joncken  van  die  quartieren  te  weeren ;  wat  redenen  hadden  sylieden  daertoe? 
Wat  oorsaecke  was  haer  oyt  gegeven,  wat  deucht  is  de  Tarnatanen  gedaen, 
sy  die  van  ons  gevoet,  behouden  ende  beschermt  sljn,  ende  veel  min  (gelijck 
U.  E.  seer  wel  seggen)  tegen  haer  vyanden  dan  de  snee  tegen  de  zonne  be- 
staen  can  ?  Met  schepen  heeft  men  de  joncken  by  ende  van  haer  gecon  voyeert. 
Wat  redenen  hebben  sij,  om  soo  een  enorm  attent  te  doen?  Heeft  men  haer 
eenige  jaren  niet  toegestaen,  ende  gegeven,  wat  selffs  begeerden  ?  Haer  weelde 
is  te  groot.  Wat  joncken,  wat  negotie  ende  wat  assistentie  hebben  de  Tidoresen 
gehadt  in  alle  de  tijt  met  de  Spangiaerden  verbonden  geweest  sijn?  D'eene 
quelt  d'  armoede  ende  d' andre  de  weelde.  Had  ick  de  corragie,  d'authori- 
te\t  ende  de  macht  niet  gehadt,  omme  de  booshext  van  de  pangoran  van 
Bantam  weder  te  staen,  veel  slimmer  soud  het  hier  geweest  sijn,  want  noch 
vileyner  wierden  hier  aengesien  en  noch  slimmer  hielt  men  ons  dan  de  Tar- 
natanen off  Anbo\nesen  doen.  Gelijck  men  de  honden  metjeen  beetken  broot 
sijn  wille  doet  doen,  even  alsoo  soud  men  tot  Bantam  met  ons  geleeft  ende 
ons  met  den  peper  gedwongen  hebben.  Ten  beslujt  segge  U.  E.  dat  veel  in- 
woonderen  van  de  Mollucquen,  Anboxna  ende  Bandaeen  onwetende,  hoveer- 
dige,  dertele,  trotse,  ongeregelde  ende  minne  natie  is,  dieimmersoo  weynich 
met  den  anderen  verdragen  can,  als  met  ons  in  ruste  en  vreede  leven  connen. 
Elk  soud  geerne  een  coninck  op  sijn  e3'gen  handt  willen  sijn.  Met  enkele  ar- 
moede ende  noot,  ofte  met  gewelt  en  dwang  moeten  z\-  gedwongen  ende  ge- 
houden worden,  off 't  en  sa!  daer  nimmermeer  wel  wesen. 

Met  brieven  van  prymo  Ma\-o  advyseert  den  directeur  Westerwolt  van 
Malle)-o  aen  de  luytenant  gouverneur  Speult  in  Anbo)na  int  corte,  dat  den 
trevis  tusschen  ons  ende  de  Tidoresen  gebroocken  was,  vermits  sy  ons  volck 
verraden  ende  eenige  doot  geslagen  hadden,  sonder  ander  bescheyt  off  rede- 
nen te  geven.  Daer  waeren  op  dien  tijt  drie  scheepkens  van  Manilhagecomen, 
waervan  ons  volck  het  eene  dicht  by  Gammelamme  aen  de  wal  hebben  ge- 
jaecht,  daervan  eenich  goet  met  een  Mardicker  becomen  is,  denwelcken  ver- 
haelt  datter  in  Manilha  weder  6  groote  gallioenen  op  stapel  staen,  doch  dat 
de  bouwing  door  gebreck  van  volck  slap  voortginck. 

Met  d'  onse  van  21  December  1617  hebben  U.  E.  geadvyseert,  hoe  van 
Jambi  verstaen  hadden,  dat  de  Spaensse  vloot  van  Manilha  na  Molucco  varende, 
door  een  groote  storm  gebleven  was.  Den  3  December  1617  sijnder  vijff  ge- 
vangenen met  een  Chineese  champan  van  Manilha  gevlucht.  Op  Mindanao 
vervallende,  heefter  dien  coninck  twee  b)'  hem  gehouden,  D'  andre  drie  sijn  in 


26JuLil61S.  371 

de  Mollucquen  wel  aengecomen  ende  is  met  ditschipeen  van  hun  overvarende. 
Door  dese  lieden  hebben  voor  seecker  verstaen,  hoe  waerachtich  is  dat  de 
geheele v_\andts vloote vergaen  is.  S>-  waeren  na  Mariendoucke  om  te  vertim- 
meren gesonden,  elck  niet  meer  dan  8  stucken  ophebbende  omme  een  bat- 
terve  aen  landt  te  maecken,  ende  soo  ontrent  30  mylen  van  Manilha  waeren, 
beliep  haer  soo  harden  wint,  datter  drie  gallioenen  gesoncken  ende  d'andre 
drie  aen  de  dippen  gestrandt  sijn,  waervan  dese  lieden  de  vracken  hebben 
gesien.  Met  de  drie  die  gesoncken  sijn,  is  alles  gebleven  datter  in  was.  De 
timmerlieden  met  dese  schepen  gebleven  sijn  degene  die  meest  van  de  v)-andt 
beclaecht  worden.  Nevens  dese  gaet  rolle  van  de  gevangenen  die  doentertijt 
noch  in  leven  waeren.  Op  dese  rolle  en  verneme  de  soone  van  d'  heer  Loden- 
steyn  niet.  Xochtans  se\"t  m)-  d'  ontloopen  gevangen,  dat  noch  in  't  leven  was, 
ende  corts  voor  haer  vertreck  in  't  gevangenhuys  b\-  hem  gevonden  worden 
mach.  De  gevangenen  worden  nu  soo  wel  niet  getracteert  als  ten  t\-de  van 
Don  Juan  de  Silva.  Doen  Don  Geronimo  de  Silva  van  Mollucco  in  Manilha 
quam,  deed  h\-  al  de  gevangenen  op  de  gallaten  sm)ten  ende  6  mannen  van 
Der  Veers  volck  liet  h)-  he)melijck  dooden,  hart  disputerende  omme  alle 
d'  andre  mede  om  te  brengen. 

Voorder  verstaen,  datter  in  Manilha  niet  meer  dan  een  oudt  schip  is  ende 
maer  twee  goede  gallaj-en.  Doen  sy  van  daer  gingen  waeren  der  maer  twee 
schepen  op  stapel,  een  groot  met  een  cleen,  die  na  Nova  Spangien  gedestineert 
wierden.  Se)toock  datter  geen  600  soldaten  in  geheel  Manilha  sijn. 

Dewyle  den  vyandt  op  sijn  swackste  is,  sijn  de  vrienden  van  meningede 
goede  occasie  waer  te  nemen,  ende  hebben  dienvolgende  goetgevonden  4  a 
5  van  de  beste  schepen  weder  na  Manilha  te  senden,  waertoe  geprepareert 
worden.  De  resolutie  sal  ons  hier  seer  verswacken,  lastich  vallen  en  benouwen, 
vermits  d'Engelssen  veelegoede  schepen  hebben,  daergeenwech  mee  weten, 
waertegen  wy  niet  een  treffeüjck  schip  te  verwachten  hebben,  waerover  wel 
cost  gebeuren  dat  d'Engelssen  d' occasie  mede  waernamen,  insonderheyt 
soo  onse  handelinge  met  den  pangoran  van  Bantam  effect  sorteere  ende  s\- 
eenich  goet  nieuw  secoers  van  Engelandt  becomen.  Doch  dies  niettegen- 
staende  lauderen  ende  approbeeren  de  resoluitie  van  de  vrienden.  Godt  geve 
dat  het  wel  succedeere  ende  dat  door  gebreck  van  schepen  ende  volck  niet 
genootsaect  worden  de  retoeren  op  te  houden,  totdat  een  redelijck,  behoor- 
lijck  en  goet  secoers  van  U.  E.  becomen,  'tGebreck  van  schepen  ende  volck 
heeft  de  Compagnie  alaeede  soo  veele  verachtert,  dat  na  Madagascar,  Arabia, 
Suratten,  de  Custe  ende  veel  andre  quartieren  niet  hebben  connen  senden. 
De  Heere  wil  het  versien. 

Van  Firando  is  den  commandeur  Lam  den  11  Februari  met  't  schip  Vlis- 
singen  voor  Malle\-o  wel  gearriveert.  Het  geit  wesende  over  de  100.000  realen 


372  26  Juli  1618. 

Jappans  silver  hebben  daer  gelost,  op  hoope  dat  \v)-  het  t'  eerder  van  daer 
becomen  souden,  dan  't  en  is  soo  niet  geluct.  Vandaer  is  Vlissingen  met 
partye  van  de  resterende  goederen  na  Anboyna  ende  Banda  geloopen  ende 
aldaer  by  de  vloot  wel  gearriveert. 

Men  sejt,  datter  in  de  Mollucquen  een  groot  gewas  nagelen  voorhanden 
was,  datter  geit  en  cleden  gebraecken,  doch  hebben  gants  geen  schryven 
watter  van  z_\-,  veel  min  wat  quantiteyt  nagelen  te  verwachten  hebben.  Om  te 
betoonen  wat  hinder  den  vyandt  in  de  Manilhas  gedaen  worden  can,  remon- 
streert  den  commandeur  Lam  in  de  sijnne  van  gelooffvvaerdige  persoonen  ver- 
staen  te  hebben  hoe  de  .Spangiaerden  jaerlicx  van  de  Chinesen  handel  ende 
verkervinge  der  Chinesen,  van  tollen  en  extraordinarie  finantie  becomen 
500.000  realen  van  achten  en  dat  daermede  een  bastante  vloote  tot  diffentie 
onderhouden  connen.  't  Zy  dat  de  ro\ale  incompste  van  Manilha  soo  veele 
beloopen  off  niet,  't  is  altoos  seccker  datter  een  treffelijcken  handel  gedreven 
wort,  ende  U.  E.  noch  den  Staet  van  onsen  lande,  als  het  de  Compagnie  (ge- 
lijck  de  heeren  haer  voor  desen  excuseerden)  niet  gelegen  comt,  behoorden 
geensints  te  versuymen  den  vjandt  soo  treffelijcken  affbreiick  te  doen,  als 
daer  met  groüte  advantagie  gedaen  worden  can.  Doch  alsoo  het  niaer  halff 
werck  wesen  soude  derwarts  jaerlicx  een  vloote  te  senden ,  alsooder  plaetse 
bewesen  ende  begrecpen  worden  moet  omme  den  Chineesen  handel  tot  ons 
te  trecken,  sal  in  dese  naerder  vermaen  volgen. 

In  Bangaya,  daer  die  van  de  Mollucquen  sagu  haelen,  hebben  de  Macca- 
saren  wederomme  twee  van  ons  volck  vermoort. 
5.  Door  voorsz.  Engels  schip  Defens  genaemt,  hebben  verscheyden  missiven, 

Surattc.  boecken  ende  reeckeningen  van  Suratten  becomen,  waervan  part>e  nevens 
dese  gaende,  door  de  cooplieden  van  daer  aen  U.  E.  gesonden  worden.  De 
heeren  sullen  daerinne  sien  watter  van  't  schip  Middelburch  gebercht  is,  hoe 
het  geschut  vercocht  is  ende  wat  cargasoen,  beloopende  ƒ  33.01 1  —  6  —  12, 
als  blijct  per  extract  uut  het  genneraele  boeck,  daer  tegenwoordelijcken  is. 
Ons  volck  is  seer  wellecom  geweest,  sijn  tot  noch  toeseer  wel  getracteert  ende 
hebben  in  't  minste  over  d'  inwoonderen  niet  te  clagen.  Daer  is  in  datquartier 
een  treffelijcken  handel  te  doen.  't  Is  verdrietich  en  jammer,  dat  derwarts  geen 
schepen  met  cargasoen  mogen  senden,  ja  hebben  de  gelegenthe\t  niet  omme 
de  retoeren,  die  der  tegenwoordelijcken  in  esse  sijn,  van  daer  te  haelen.  D' 
Engelsen  sijn  der  nu  jongst  met  vijff  treffelijcke  schepen  geweest,  waervan 
een  van  de  cleenste  met  1900  packen  indigo,  te  weten  1300  van  Cerchees  ende 
600  van  Biema,  met  eenige  andre  goederen  na  Engelandt  gesonden  hebben. 
Daerenboven  sijn  der  noch  wel  over  de  1000  packen  indigo  cerchees  int  sel- 
vige  jaer  by  de  Portugiesen  gecocht.  In  Persia  is  b\- d' Engelsen  mede  een 
comptoir  gestabileert.  Een  van  de  grootste  Engelsse  schepen,  mede  opheb- 


2o  Jui.i  K.IS,  373 

bende  40  stuckeii  geschut  ende  250  mannen,  als  hetgeene  tot  Bantam  gc- 
comen  is,  hebben  zij  nae't  RoodeMeer  gesonden  omme  daer  een  comptoir  te 
stabiieercn  off"  die  quartieren  alle  mogelijcke  affbreuck  te  doen.  Overlegt 
wel,  bidde  U.  E.  andermael,  wat  hinder  de  caricheyt  van  sommige  de  gennc- 
raele  Compagnie  doet  ende  verslet  erin.  Het  vierde  schip  is  na  Atchijn, 
Priaman  ende  Ticco  geloopen,  ende  't  vijfl"de  na  de  custe  van  Coromandel. 

Dese  vijff" schepen  hebben  in  Suratten  gerescontreert,  twee  cleene  Engelssc 
schepen,  bj"  sommige  particulier  op  den  rooff'uutgerust  onder  commissievan 
de  hertoch  van  Savoyen,  dewelcke  (na  geseyt  wort)  een  seer  groeten  rooff", 
soo  van  die  van  Suratten  als  Daboul,  becomen  hadden.  Doch  de  gemelde  v)- ff 
schepen  daer  comende  is  een  van  de  roovers  door  een  eerschoot  verbrandt. 
Met  ander  hebben  s)-  aengeslagen,  ende  aen  die  van  Suratten  wedergegeven 
dat  van  haer  genomen  was,  ende  soo  dat  scheepken  herwarts  meenden  te 
brengen,  sijn  d'Engelssen  genootsaect  geworden  't  selvige  onderweech  door 
leckhe\-t  te  laten  sincken.  Ontrent  de  Ma}ottes  hebben  d'Engelssen  verovert 
een  Portugies  scheepken,  welck  van  Mosambicq  na  Goa  was  seylende,  waer- 
dich  sijnde  na  den  roep  over  de  100.000  realen  van  achten  aen  oliphants- 
tanden,  gout  en  andersints.  Het  scheepken  met  partje  tanden  hebben  mede 
tot  Bantam  gebracht. 
6-  Pieter  van  den  Broeck  is  met  het  volck  van  de  scheepen  Middelbtirch  ende 

Pietervan  j^  Diiyvc,  sterck  wesende  ontrent  100  manneq,  van  Suratten  overlandt  na 
Broecke.  Massilipatan  gegaen,  ende  alhoewel  een  pas  van  de  groote  Mogul  waren  heb- 
bende, soo  hebben  evenwel  door  't  landt  van  Partappaxas  een  hejdens  coninck 
met  gewelt  moeten  verslaen.  Van  meer  dan  2000  van  de  voorneemste  roovers 
off  voorneemstecr)"chslieden  van 't  landt  sijn  s)- besprongen  geweest.  D'0  verste 
van  die  is  met  veel  van  de  sijnne  in  den  loop  gebleven.  Van  d'  onsesijn  der  12 
doot,  ende  23  gequest  geworden.  Dese  riscontre  heeft  ons  volck  een  seer  ver- 
maerde  en  groote  name  door  't  gelieele  landt  gegeven.  Daerna  sijn  voor  Mas- 
silipatan wel  gcarriveert,  maer  alsoo  binnen  de  stadt  niet  mochten  sijn,  van 
daer  na  Palleacatte  gegaen  ende  aldaer  wel  gearriveert.  Van  de  custe  van 
Coromandel  hebben  geen  tydinge,  maer  't  voorsz.  van  d'  onse  van  Suratten 
verstaen. 

Doen  ons  volck  van  Suratten  over  landt  na  de  custe  van  Choromandel 
vertrock,  hebben  s\-  op  't  comptoir  eenige  siecken  gelaten  dewelcke  haere 
gesonthe\t  becomen  hebbende  door  't  voorsz.  Engels  schip,  15  man,  hier  ge- 
bracht sijn.  W\-  hebben  de  d'overste  van  de  vrientschap  ende  't  faveur  seer 
doen  bedancken  ende  de  costen  van  't  volck  betaelt.  Dit  schip  heeft  by  zu}-den 
Cochijn  aen  de  caep  de  Commorijn  ververst,  aldaer  water  gehaelt  ende  veel 
vrientschap  van  d' inwoonderen  genooten.  In  een  dorp  niet  verde  van  daer 
waren  de  Portugiesen  facteurs  hebbende,  dan  mochten  b\-  d'Engelssen  niet 


374  26  Juli  1618. 

coomen.  Ontrent  ditto  cabo  passeerde  langs  de  wal  na  Clieylon  ende  voorts 
na  de  Custe  off  Mallacca  een  armade  de  rema  van  ontrent  25  seylen. 
7-  De  Francen  naer  'tvertreck  van  de  Witten  Beer  eenige  peper  gecocht  heb- 

schepen*  bende,  gelijck  vooren  is  geseyt,  soo  hebben  op  onse  presentatie  haer  volck, 
die  by  't  schip  St.  Michiel  waren,  geeyscht.  Wy  hebben  haer  alle  doen  leveren, 
stercq  wesende  17  mannen,  ende  hun  oock  met  eenige  teer  en  andersints 
geassisteert,  haere  vlaggen  ende  schanscleden  met  des  conincx  wapenen 
gelevert. 

Na  gissing  hebben  s)-  in  't  schip  St.  Louys  geladen  ontrent  4  a  5000  sacken 
peper.  Den  20"^"  deser  is  haer  vierde  gennerael  gestorven.  Geloveniet,  dat  sy 
dat  schip  overbrengen  sullen.  Sj-  souden  't  ons  gelijck  St.  Michiel  mede  geerne 
aengedrongen  hebben,  dan  'tis  haer  gemist.  Voor  desen  hebben  U.  E.  ge- 
sonden  copie  van  d'  inventarius  van  alle  't  gene  by  't  schip  St.  J/ic/iiel gevonden 
is.  Een  van  de  origineele,  b\-  drie  Francen  geteeckent,  gaen  alsnu  neffens  dese, 
met  eenige  andre  acten  meer. 
8.  Op  de  toesegginge  by  den  coninck  van  Atchijn  gedaen  is  de  Zeewolff  Aen 

Varia.  yi^  stanti  met  24.000  realen  van  Bantam  naer  Atchijn  vertrocken,  waermede 
seeckre  Atchijnsse  ambassaten,  die  b}-  den  Mattaram  geweest  sijn,  gegaen  sijn. 
De  Heere  verleene  liaer  geluck  ende  behouden  re)-se. 

Den  16  stanti  is  van  hier  na  Solor  vertrocken  ' t  fregat  de  5rrtf^  met  twee 
van  de  gecommitteerde  der  bontgenooten  van  daer.  't  Is  noch  in  'tmousson 
ende  sal  een  moe\elycke  re\se  vallen  ;  dan  omme  de  lieden  te  amineeren, 
hebben  haer  versoeck  niet  connen  we)'geren.  Wy  hebben  haer  belooft  met 
eerste  gelegenthe\t  eenige  jachten  met  secoers  derwarts  te  senden.  Sy  sijn 
vooruut  gevaren,  omme  tijtlijck  steen  ende  calck  tot  bouwinge  van  een  bolle- 
werck  te  versameien.  Den  soone  van  Kitchil  Protago,  welck  de  v'oorneemste 
van  Solor  is,  is  hier  gebleven  omme  't  volgende  secoers  te  procureren.  De 
vrienden  hebben  in  Banda  geresolveert,  't  jacht  d!  Attendaiis  x\s.'$to\ox  exxAe 
Timor  om  slaven  ende  sandelhout  te  senden. 

Als  noch  en  mach  uut  Jappara  geen  rijs  vervoert  worden  ;  daer  en  comt 
noch  geen  uut  het  landt,  dan  na  versta  is  d'apparentie  goet  ende  wort  van  de 
coninck  van  Pati  goede  quantite\t  gepresenteert.  De  sabandaer  heeft  my  nu 
voor  de  tweede  reys  geschreven  ende  van  wegen  den  Mattaram  tol  van  de  rijs 
geeyscht.  Het  schijnt,  dat  de  Mattaram  sijnne  beloften  al  vergeeten  heeft. 
'tGevolch  sal  den  tijt  leeren. 

D'  heer  gennerael  ende  raden  van  Indien  hebben  voorgehadt  de  soldaten 
weder  op  des  Compagnies  costen  te  stellen.  Meenden  in  Banda  te  beginnen, 
dan  'ten  sal  daer  door  gebreck  van  vivres  niet  connen  geschieden,  vermits  de 
Maene  met  de  provisie  in  Banda  niet  gecomen,  maer  in  Anboyna  gebleven  is. 
Speult,  lu)tenant  gouverneur  van  Anboyna,  sent  ons  een  calculatie  (daervan 


2oJui,i  1618.  375 

bv  dese  copie  gaet)  waeriiine  h\-  bereeckent,  dat  liet  voor  de  Compagnie 
profitabiler  is  dat  het  garnisoen  van  Anbo)-na  op  haer  ej-gen  costen  bh-ve, 
dan  dat  men  't  weder  op  des  Compagnies  costen  stelle. 

ü.  E.  gelieven  jaerlicx  een  part)e  van  3  a  4000  rosenobles  te  senden.  Van 
Anboyna  verstaen  \vy,  dat  Hitto  in  500  jaren  niet  betalen  sal  de  .öOO  reaelen 
die  sijn  soon  hier  gedaen  sijn,  ende  dat  de  vader  de  schuit  niet  sal  willen 
erkennen.  Ditto  soon  is  met  d'heer  gennerael  weder  van  Anbo)-na  na  Banda 
gevaren. 

Met  de  Goede  Fortuyne  hebben  een  part)e  schoone  lichte  roers  becomen, 
welcke  seer  bequaem  sijn  omme  vliegende  tochten  int  bos  en  over  quae  wegen 
te  doen.  U.  E.  gelieve  wederomme  een  goede  quantite)t  diergel)cke  te  sen- 
den. Laet  het  docli  niet  naer,  want  de  Compagnie  sal  daeraën  grooten  dienst 
geschieden. 

Van  Jortan  heeft  ons  den  Arciuit  gebrocht  1230  sacken  peper.  Van  d'uut- 
staende  schulden  door  Suri  aldaer  gelaeten,  sijn  niet  meer  dan  84  reaelen 
ontfangen.  Den  coninck  van  Surrabaja  is  per  missive eenich  geschut  te  coop 
versoeckende.W}' hebben  van  daer  verstaen  hoed' Engelsen  't  verleden  westen 
moeson  in  de  Straet  Sonda  b\-  den  hoeck  van  Bantam  uut  seeckre  Javaensse 
joncken  van  Ticco  endePriaman  comende,  de  peper  sonderbetaelinge  gelicht 
hebben.  De  name  van  de  misdaet  wierd  ons  al  mede  toegeschreven.  Een  van 
de  joncken  van  Jamb\-  comende  welcke  door  d' Engelsen  in  de  Straet  van 
Pallinban  berooft  wierden,  hebben  z\-  een  spotbriefken  gegeven  gehadt,  waer- 
mede  de  lieden  van  ons  volck  tot  Japara  de  betalinge  quaemen  ejschen.  Het 
was  in  'sulcker  voegen  in  Latijn,  Engelsch  ende  Fransch  geschreven,  dat  men 
niet  anders  verstaen  cost  dan  het  besluit,  te  weeten:  b}aldien  soo  meer  be- 
comen costen,  dat  het  aennemen  souden. 
9.  Alsoo  men  hier  noch  oock  nieuwers  ter  werelt,  iet  groots  noch  notabels 

Behoeften  verrichten  can  sonder  middelen,  soo  bidde  U.  E.  wederomme  seer  demoede- 
van  Indie. 

lijcken,  dat  het  de  heeren  doch  gelieve,  jaerlicx  herwaerts  aen  te  senden,  niet 

alleene  een  groote  somma  geit,  maer  een  groote  vloot  schepen,  ende  groote 

menichte  van  volck.  Een  vloote  van  25  schepen  te  gelijck  hebben  voor  dese 

geejscht.  Mocht  het  meer  wesen,  ten  soud  niet  dan  te  beter  sijn.  U.  E.  gelieven 

te  gelooven,  dat  ons  veel  lichter  vallen  sal  soo  grooten  vloote  ende  noch  meer 

wel  t'  implo)eeren,  dan  te  dragen  de  lasten  die  door  gebreck  van  scheepen, 

volck  ende  geit  becomen.  lek  bidde  U.  E.  formiert  de  middelen,  dat  wat  groots 

mogen  verrichten,  ende  maect,  dat  geen  tijt  meer  soo  onnuttelijck  verslaten. 

't  Verdriet  my,  dat  onse  gebreecken  de  gemeene  welstandt  soo  seer  verachteren 

ende  verhinderen.  Over  seven  jaeren  hadde  de  saecke  van  Banda  wel  gerecht, 

geeyndicht  ende  voor  de  Compagnie  verseeckert  connen  wesen.  De  troubelen 

van  Anbo\-na  hadden  oock  ten  deele  wel  voorcomen  connen  worden.  Mol- 


376  26Jui,i  1618. 

lucco  mocht  oock  wel  beter  verseeckert  geweest  sijn.  Noch  is  het  tijt,  laetons 
niet  meer  versujmen.  Soo  gh\-  ons  u  saecken  vertrouwt,  formicrt  de  behoor- 
lijcke  middelen  ende  hy  aldien  U.E.  vreesen,  dat  soo  grooten  equipagie  niet 
wel geinploj-eert soud  connen  worden,  dat  naer  advenant  van  die  geen  retoeren 
becomen  souden  ende  soo  die  schoon  bequamen,  dat  die  niet  souden  connen 
vertieren,  gelijck  d'absurde  excuse  voor  desen  geweest  isj  soo  versoecke,  dat 
U.  E.  m)'  ten  antwoort  van  dese  gelieven  t'  ontlasten  en  doen  verlossen,  want 
het  broot  van  de  Compagnie  te  vergeeffs  niet  en  begeere,  ende  sooder  t'onsen 
tyde  (door  de  gebreecken  van  anderen)  niet  verricht  wort,  de  reprosse  daervan 
niet  geerne  hooren  soude.  Opdat  sommige  niet  vreemt  en  duncke  een  vloote 
van  25  treffelijcke  schepen  e)-schende  sijn,  sullen  int  gros  aenroeren  hoe 
ende  waer  die,  al  wierder  oock  een  vloote  van  40  scheepen  gesonden,  geim- 
plo}"eert  connen  worden,  behalven  degene  die  tegenwoordelijcken  noch  int 
landt  sijn. 

10.  Soo  U.  E.  resolveeren  een  groote  vloote  herwarts  aen  te  senden,  salt  nodich 
Madagas-    ^veyg,-)  datter  ontrent  5  off  6  schepen  binnen  Madagascar  door  loopen,  dat  het 

caren  Mo-  . 

zambiq^ue.  landt  van  Madagascar  ende  oock  van  Mossambicque  aengedaen  worde ; 
Mosambicque  omme  te  doen  lichten  soo  veel  swarten  als  a  l'improviste  van 
de  vyandt  sal  connen  becomen  sonder  't  casteel  te  moe)'en,  ende  Madagascar 
om  daer  soo  veel  volck  te  doen  coopen  als  men  becomen  can.  Offint  geraden 
soud  wesen,  dat  deze  schepen  off  eenige  van  die  't  Roode  Meer  en  Arabia 
aendeden,  sullen  w\'  overslaen,  dan  't  voorsz.  verricht  hebbende,  soo  dienen 
na  Suratten  te  loopen,  en  omt  quaet  weder  te  schouwen,  daer  niet  eer  dan 
ontrent  prymo  October  te  comen,  omme  aldaer  den  handel  te  stabileeren, 
waertoe  ontrent  100.000  reaelen  verejschen  medegesonden  te  worden.  Van 
Suratten  dienen  dese  schepen  Calicoute  aen  te  doen,  omme  den  handel  daer 
off  daerontrent  mede  te  stabileeren,  ende  de  gelegenthe\t  t'  ondersoecken 
hoe  men  de  Portugiesen  in  haer  handel  de  meeste  affbreuck  doen  can.  Van 
Calicoute  voorts  na  Bantam. 

Behalven  de  voorsz.  scheepen,  dient  er  jaerlicx  eene  na  de  custe  van  Coro- 
mandel  te  vaeren. 

11.  Onzen  eysch  off  voorstel  is,  een  vloote  van  25  schepen.  Genomen  dat  daer- 

Eisch  van  y^^^  ^^  voorsz.  ses  na  Suratten  ende  de  Custe  gesonden  worden,  soo  dienen  de 
schepen.  ,  t.  /->    j 

resterende  19  op  't  alderspoedichste  recht  door  na  Bantam  te  gaen.  Onder 

dese  19  e\"sschen  ten  minsten  3  slechte  schepen  sonder  geschut,  vol  volck  en 
alderle\-  provisie  te  wesen  omme  t'  haerder  conpste  in  Indien  gesleten  ende 
't  volck  op  d'  oude  schepen  van  Indien  off  op  de  nieuwe  in  plaets  van  de  ver- 
storvene geset  te  worden;  resteert  noch  16.  Hiervan  dient  er  datelijck  ten 
minsten  acht  off  thien  van  de  beste  lastvoerende  scheepen  met  retoeren  naer 
't  patria  te  keeren,  soodatter  van  de  25  maer  acht  resteeren,  omme  int  landt 


26JUI.I  lóls.  377 

te  gebru)  ckcii.  Dese  resterende  acht,  met  eeiiige  van  d'  oude  schepen  van 
Indien,  alsoock  die  welcke  met  swarten  van  de  vloot  van  Suratten  tijthjck  voor- 
uiil  na  Bantam  gesondcn  mochten  worden,  dienen  innewaerts  na  de  MolUic- 
quen,  Anbo\na  ende  Banda  te  gaen,  te  weeten  eenige  met  provisie  nadeJVIol- 
lucquen  ende  Anboj-na,  maer  meestendeel  na  Banda,  ommedesaecken  aldaer 
ten  uutterste  naer  behooren  te  redressceren  en  slechten.  De  drie  slechte 
schepen  souden  oock  wel  na  Banda  gesonden  mogen  worden  omme  als  bat- 
terjen  in  plaetse  van  goede  schepen  tegens  de  forten  van  de Bandanesen  te 
gebruycken. 

Ten  schoonste  genomen,  datter  van  de  voorsz'.  soo  nieuwe  als  oude  20  sche- 
pen tot  Bantam  b\-  den  anderen  geraecken  ende  van  daer  innewaerts  vaeren, 
soo  dient  hiervan  d'  eene  helff  off  daerontrent  na  de  Manilhas  te  vaeren,  ende 
alsoo  lange  jaren  achter  den  anderen  wel  gebleecken  is,  dat  de  saecken  in 
Banda  op  een  sprong  met  vliegende  tochten  niet  beschickt  connen  worden, 
sullen  de  resterende  scheepen  in  Banda  een  jaer  moeten  overbl)ven,  omme 
den  oorloch  naer  behooren  offensiff  met  gemack  te  voeren,  de  Bandanesen 
t'  eenenmael  onder  te  brengen  ende  Banda  voor  de  generaele  Compagnie  te 
verseeckeren. 

Vooren  hebben  wy  gese)-t,  datter  maer  halff  werck  gedaen  worden  sal  alsser 
een  goede  vloot  scheepen  na  de  Manilhas  gesonden  worde,  omdat  men  plaetse 
dient  te  begrypen  ende  de  Chinesen  aen  te  wysen,  waer  met  ons  souden  mogen 
handelen.  Hiertoe  is  het  dan  (om  de  treffelijcke  Chineese  handel  te  stabileeren) 
van  noode,  datter  boven  de  voorsz.  schepen  die  nadeMollucquen,  Anbo)na, 
Banda  ende  Manilha  gesonden  worden,  noch  een  goede  vloote  van  4  a  5 
scheepen  met  een  groote  somma  geit  na  Cotchin  China  gedestineert  werde, 
omme  daerontrendt  op  een  van  d'  eylanden  plaetse  te  begrypen  ende  een 
fort  te  maecken,  welcke  mede  alla  volee  niet  gedaen  worden  can.  Dit  is  soo 
noodich  als  een  van  alle  d'  andre  voorstellen,  want  de  Chinesen  haecken  daerna 
seer.  Sy  sijn  arme  zeelieden,  waerdoor  nimmermeer  tot  Bantam,  Patanenoch 
verde  van  de  handt  met  haer  treffelijcke  negotie  gedaen  worden  sal.Wy  moe- 
ten dicht  b)-  haer  comen,  en  hoe  naerder,  hoe  het  te  beter  voor  de  Compagnie 
wesen  sal.  lek  soud  hiervan  wel  breeder  connen  schryven,  wantdesaecke  van 
inportantie  ende  groot  van  materie  is,  dan  't  is  geseyt,  dat  niet  dan  int  gros  de 
saecken  aenroeren  souden,  alsoo  veel  ydele  praetjens  geen  sacken  vullen ;  ende 
ten  besten  genomen,  dat  al  het  voorsz.  met  de  gee\"schte  25  schepen  ende  die 
welcke  tegenwoordich  int  landt  sijn,  gedaen  cost  worden,  waermede  sal  men 
dan  't  volgende  verrichten  ? 

Want  daer  resteert  noch  te  besetten  en  aen  te  tasten  off  ten  minsten  te  be- 
nauwen de  stadt  van  Mallacca,  als  oock  Maccau,  waertoe  mede  een  andre 
vloote  met  een  goede  part)'e  cleen  vaertuj'gen  van  noode  is.  Hoe  veel  schee- 


378  25  Juli  1618. 

pen  daertoc  van  noode  sijn,  connen  de  heeren  wel  affmeten,  cnde  al  waert 
schoon  dat  die  op  des  v)-ants  plaetsen  niet  en  verrichten,  soo  soude  ten  minste 
de  cladderj'e  der  cleeden,  die  Mallacca  door  geheel  Indien  doet,  voorcomen 
ende  d'  onsen  te  beter  getrocken  worden.  Den  hinder  die  ons  op  Timor  en 
Solor  doen,  cost  daermede  oock  geremedieert  worden.  Tot  d'  Inlantsen  handel 
van  Bantam  op  Arabia,  Suratten,  de  custe  van  Coromandel,  Atchijn,  Priaman, 
Ticco,  Jamb)%  Andrigiri,  Campher,  Queda,  Patana,  Siam,  Cambodja,  Jappan, 
item  Succadana,  Bima,  Solor  ende  Timor  sijn  mede  menichte  van  schepen 
van  noode,  welcke  gestadelijck  op  die  vaerwateren  gehouden  ende  gebruyct 
moeten  worden,  ongereeckent  noch  eenige  die  van  noode  sijn  omme  vivres 
te  versameien. 

Dit  is  int  gros  watter  tegelijck  op  eenen  tijt  in  Indien  gedaen  dient  om  te 
beter  tot  de  welstandt  te  comen,  sonder  eenichsints  vant  principaele,  als  in 
het  stabileeren  van  een  gennerael  rendevous  te  spreecken,  U.  E.  biddende  de 
saecke  ten  naesten  over  te  leggen  ende  sooveel  middelen  en  macht,  menichte 
van  schepen,  volck  ende  geit  te  senden  als  eenichsints  doenlijck  is;  't  en  can 
niet  te  veel  wesen.  Daer  en  is  in  eenige  jaeren  inde  Mollucquen,  Anbo)-na 
ende  Banda  we}"nich  verricht,  dit  jaer  niet  met  allen  gedaen,  ende  dew_\-le  in 
plaetse  van  25  schepen  niet  meer  dan  twee  van  U.  E.  te  verwachten  hebben, 
salder  dit  aenstaende  jaer  noch  min  connen  gedaen  worden.  Connen  wy  't 
onse  maer  behouden,  salt  wel  gevochten  wesen.  De  heeren  ordonneren  my 
innewaerts  te  vaeren.  lek  bidde  U.  E.  wat  sal  ick  daer  sonder  middelen  ende 
macht  doen,  wat  sal  ick  connen  verrichten  dan  de  ronde  doen,  interim  den 
tijt  (Godt  betert)  te  vergeefts  verloope  ?  Wy  sullen  hiermede  ejndigen,  d'  Al- 
mogende ende  U.  E.  de  saecke  beveelen. 

Om  timmerlieden  sijn  hier  geweldich  verlegen.  Met  de  schepen  die  nieuws 
int  lant  comen  en  compter  soo  veele  niet,  als  elck  tot  sijn  onderhout  van 
noode  heeft,  soodat  men  tot  groot  intrest  en  nadeel  van  de  Compagnie  geheele 
vlooten  ophouden  moet  om  een  schip  te  versien.  U.  E.  gelieve  daerinne  be- 
hoorlijcke  ordre  te  stellen  ende  30,  40  a  50  gulden  de  goede  timmerlieden  ter 
maent  doen  geven,  soo  sullen  die  wel  becomen,  ende  vn,- wat  beter  gedient 
worden. 

Met  den  Zcewolff  hebben  een  doose  met  eenige  juweelen  becomen,  dan  't 
mach  we)"nich  helpen.  Sooder  met  andre  schepen  niet  anders  comt,  is  het 
voorwaer  een  schande,  datter  van  soo  heerlijcke  collegie  ofifvermaerde  Com- 
pagnie, als  die  van  U.  E.  is,  tot  den  eysch  van  de  gelieele  Indies  niet  anders 
en  mach,  dan  een  gemeen  man  voor  hemselven  aen  een  quidam  alleen  wel 
soud  durven  vereeren.  Een  part\e  juweelen  van  20  a  30.000  gulden  ende 
meer  waerdich  sijnde,  behoorden  de  heeren  jaerlicx  te  senden,  insonderheyt 
schoone  diamantringen.  Het  soude  de  Compagnie  wel  rijckelijck  weder  inco- 


Jainbi. 


2o  jui.i  Ibis.  379 

men.  Hadden  \\y  cenigc  scliooiic  gesleepen  steenen  van  2,  3  a  500  gulden,  ja 
1000  liet  stiick,  voor  een  en  souden  wel  3  ja  tot  10  bespaeren. 

1--  Dese  gaet  met  het  schip  TV;-  Tholen.  Voor  't  cargasoen  daerinne  geladen, 

Lao'ng-     gelieve  U.  E.  de  genneraele  reeckeninge  te  creditteeren   ter  somma  van 
ƒ  142.415  —  3  —  5  conforme  nevensgaende  facture. 

Het  schip  Zirckzec  is  ontrent  half  geladen  ende  sal  in  't  Godt  gelieft  Sep- 
tember naestcomende  volgen.  De  Heere  wil  se  alle  in  salvo  geleyden. 

Door  geheel  Indien  sijn  wederomme  smeecoolen  gebreck.  U.  E.  gelieve 
metten  eersten  groote  quantiteyt  te  senden,  als  oock  hetgene  h\  Breeckvelt 
saliger  voor  dese  gee\-scht  is,  waervan  nevens  dese  copie  gaet. 

13-  Dus  verde  geschreven  hebbende  is  hier  in  den  avondt  van  Jamb)'  wel  aen- 

gecomen  de  smacq,  met  missive  vanden  oppercoopman  Souri  van  dato  24Jun\'. 
Hy  adviseert,  dat  ontrent  80  last  peper  by  de  logie  hadde,  ende  de  Bcrger- 
öoot  ontï&nt  40  dagen  daerna  verlioopte  volladen  herwarts  aen  te  senden.  Op 
15  April  passato  sijn  die  van  Mallacca  met  8  galleas,  ophebbende  ontrent 
80  a  90  witten,  op  de  rivier  van  Jamby  geweest,  ende  dat  na  myhier  vaneenige 
gevangenen  is  aengedient,  omme  door  toedoen  van  de  cappiteyn  Moor  van 
Jamby  onse  logie  a  l'improvisto  aff  te  loopen  ende  't  volck  te  lichten,  Tot  op 
2  mylen  na  waren  s)-  aende  stadt  eer  ontdect  wierden,  ende  ontdectwesende, 
hebben  ons  volck  van  die  van  Jambj-  geej'scht,  off  seyden  haer  den  oorloch 
aen  te  vier  en  te  swaerde,  sonder  van  d'Engelssen  te  vermanen.  S)-  begeer- 
den ons  goet  oock  niet,  dan  het  volck  alleen,  en  soo  die  leverden,  souden 
haer  tegen  ons  helpen  beschermen.  D'  Engelsen  stoocken  mede  soo  veele 
sy  costen,  haere  hulpe  beloovende;  roemden  daer,  hoe  tot  Bantam  twalff 
schepen  hadden  leggen ;  dat  eenige  van  de  onse  in  de  stadt  dootgesmeten 
hadden  ende  den  pangorang  van  Bantam,  ontsiende  haere  macht,  hem  de 
saecke  niet  hadden  durven  aentrecken.  Eenige  van  Jamby  wierden  al  cleyn- 
moedich,  doch  eyntlijck  hebben  't  versoeck  van  de  Portugiesen  affgeslaegcn. 
Dan  eer  antwoort  bequamen,  dreven  van  seffs  weder  aff,  verbrandende  al 
dat  becomen  conden;  namen  mede  ontrent  50  a  60  persoonen,  soo  mannen, 
vrouwen  als  kinderen.  Onse  schepen  naderhant  ontrent  de  rivier  van  Jamb\- 
comende,  ist  gebeurt,  hoe  by  geval  door  de  constapel  van  de  Bcrgcrboot,  in 
de  prauwe  van  de  voorsz.  cappiteyn  Moor,  daer  h)'  selffs  in  was,  een  man 
doot  geschooten  is.  Hierover  geraecte  in  Jamby  alsulcken  rumoer,  off  al  ons 
volck  vermoort  hebben  souden,  ende  nadat  men  den  oppercoopman  Sur)-  een 
moy  praetje  gegeven  hadde,  wicrde  datelijck  sonder  forme  off  manier  van 
rechte  den  voorsz.  constapel  vermoort.  De  jachten  de  Jager  en  Clieylon  op 
weech  synde  om  boven  te  corten,  omme  den  peper  te  laden,  is  van  den  jongen 
coninck,  die  eerst  inde  regieringe  comt,  belast,  dat  tot  naerder  ordre  beneden 
souden  bl\ven,  op  pene  van  autoritej't  te  betoonen.  Al  sijn  volck  heeft  hjby- 


380  26  Jui.i  lolS. 

een  ontbooden.  Off  dit  uut  vteese  van  de  gedaene  moort  z\-,  dan  off  de  diffi- 
dentie  vant  ingeven  der  Portugiesen  cnde  toedoen  van  d'  Engelssen  comt, 
dan  off  ons  volck  daermede  wilde  dringen  deChineesse  jonck  met  haer  peper 
te  laten  passeren,  weet  Godt.  Ten  beslu\t  segge  andermael,  soo  U.E.  metten 
eersten  geen  extraordinarie  groote  macht  herwarts  aen  sende,  dat  U.  E. 
saecken  overal  groote  last  ende  groot  peryckel  lyden  sullen. 

Hiermede,  ernstfeste,  wyse,  voorsienige  seer  discrete  heeren,  sullen  desen 
eyndigen.  Godt  geve  U.  E.  na  hertelijcke  groetenisse  alles  goets. 

In  Jaccatra  adi  26  Julio  anno  1618. 

U.E.  dienstwillige 

Jan  Pietersz.  Coen. 


25.  —  29  SEPT.   1618.  —  O  268. 

(PER  ZIRCKZEE). 


1.  By  dese  gaen  copien  van  onse  twee  joncksten,  gesoiiden  met  de  jachten, 

Aange-     welck  de  Heere  in  salvo  gele\de,  den  Witten  Beer  ende  Ter  Thoolen.  't  Sedert 

komen  ° 

schip,      is,  Godt  loft",  den  22'"  Augusto  voor  Bantam  wel  geariveert  het  schip  Mauntuts, 

dat  op  d'uutreyse  43  mannen  verlooren  heeft.  \Vy  hebben  daerdoor  geen 

andre  missive  van  U.  E.  ontfangen  dan  de  derde  partye  van  de  voorgaende 

ende  eene  van  18  December  met  aprobatie  ende  authorisatie  der  Hooch- 

mogende  Heeren  Staten  van  de  substitutie,  surrogatie  ende  authorisatie  by 

U.  E.  gedaen. 

2.  Met  den  Witten  Beer  hebbe  U.  E.  geadvyseert,  hoe  hooch  de  questie  met 
B.intam  ^^,^  pangoran  van  Bantam  geresen  was  ende  sijnnen  trots  overwonnen  hadden, 
Jacatra.    ende  met  Ter  Thoolen,  hoe  na  d'uutterlijcken  schijn  weder  goede  vrienden 

geworden  waren.  Item,  hoe  seer  d'Engelssen  haer  misloopen  hadden  in  't  be- 
roven ende  nemen  van  een  Chineesse  joncke  op  de  reede  van  Bantam,  waer- 
over  den  pangoran  tegen  d'Engelssen  soo  seere  gestoort  is  geworden  ende 
ons  soo  grooten  vrientschap  bewesen  heeft,  en  noch  doet,  dat  men  bycans 
den  du}-vel  selve  met  sulcke  listen  bedriegen  soude.  De  tragedie  is  soo  fra)- 
gespeelt,  dat  het  van  dage  te  dage  apparenter  scheen,  dat  men  d' Engelsen 
verdreven  ende  met  ons  een  eeuwich  verbont  gemaect  hebben  soude.  Ende 
alhoewel  de  coninck  van  Jaccatra  de  liberaele  aenbiedinge  van  de  plaetse  tot 
een  generale  rendevous  vr)-  wat  geretireert  hadde,  sijn  niettemin  met  soo 
goeden  hoope  gevoet  geworden,  dat  het  scheen,  haer  om  geit  alleen  te  doen 
was,  maer  onder  die  vrientlijcke  ende  schoonen  schijn  hebben  s\-  hoope  ge- 
hadt,  selff  meester  van  U.  E.  geit  ende  goederen  te  worden  ende  de  generale 
rendevous  met  een  generaele  moort  te  prevenieren. 

Lange  voor  dese  is  U.  E.  mede  geadvj-seert,  hoed' Engelsen  geconsen teert 
was,  een  schoon  steenen  huj's  te  bouwen. 't  Werck  is  dickwils  gestaect  ende 
sijn  sj-  over  'tbouwen  van  dat  hu\s  niet  luttel  geplaecht  geworden.  Nu  het 
huys  ten  naestenby  volmaect  is  ende  voorsz.  questie  over  't  beroven  van  de 
joncqen  ontstaen  sy,  is  d'Engelsen  van  den  pangoran  met  groote  dre}ge- 
menten  belast,  eerstelijck,  dat  alsoo  nu  een  nieuw  huys  hadden,  haer  oude 
hu}sen  ende  plaetsen  verlaten  ende  aen  den  pangoran  weder  overleveren 
souden;  ten  tweeden  dat  dubbelt  weder  vergoeden  9.998j  reaelen,  die  de 
Chinesen  van  de  joncken,  bj-  haer  berooft,  te  cort  comen;  ten  derden  dat  van 


382  29  Sept.  1618. 

de  12  vensters,  die  in  haer  bovenhuys  recht  over  de  strate  ende  in  't  gesichte 
van  ons  huysgemaect  hebben,  negen  vensters  weder  stoppen,  endeten  vierden, 
dat  den  oppercoopman,  die  daer  le)-t,  met  den  eersten  vertrecke  ende  weder 
een  ander  in  sijn  plaetse  geleyt  worde.  Hierop  is  b\-  d' Engelsen  geantwoort, 
dat  haer  oude  plaetse  wel  verlaten  souden,  maer  van  d'andre  drie  poincten 
niet  van  sinne  waeren  iets  te  doen,  waarop  den  pangoran  haer  alsoo  dreycht, 
al  off  met  geweltaengetast  ende  haer  nieuwe  huj'sen  geraseert  worden  sullen, 
daertegen  by  d'Engelssen  veel  volck  aen  landt  geleyt  ende  seer  scherpe 
wacht  gehouden  wort.  Ende  hoe  men  haer  harder  dreycht,  te  meer  vrient- 
schap  wort  ons  bethoont.  Dese  questie  staet  alsnoch  alsoo,  ende  daer  is  tot  nu 
toe  niet  op  gevolcht;  off  de  saeck  ernst  z\-,  dan  off  het  met  d' Engelsen  eens 
sijn  om  ons  te  beter  t'  abuseeren,  sullen  de  verstandige  oordeelen,  off  sal  den 
tijt  leeren  moeten. 

Wat  groote  vrientschap  ons  beweesen  wierde,  ende  hoe  groote  genegent- 
heyt  den  pangoran  gouverneur  ende  de  jonge  coninck  betoonde,  omme  met 
ons  een  eeuwich  verbondt  te  maecken  ende  alle  andre  Europische  natie  uut 
den  handel  van  Bantam  t'  excluderen,  is  U.  E.  voor  dese  ten  deele  mede  ver- 
haelt,  als  oock  hoe  pangoran  Gabang,  den  broeder  van  den  pangoran  gouver- 
neur van  Bantam,  by  oosten  Jacatra  met  alle  sijn  vrouwen  ende  kinderen  op  de 
jacht  gevaeren  was,  onder  pretext  dat  hem  niet  wilde  bemoeyen  met  de  ques- 
tie, die  tusschen  den  pangoran  ende  d'Engelsen  was.  Op  sijn  versoeck  hebben 
wy  hem  het  jacht  Cleen  Hollandia  tot  convo\-  medegegeven.  Interim  is  den 
heer  Arendt  Martsen  tot  Bantam  met  de  beraetslaginge  over  't  contract  ende 
schonen  scliijn  van  vrientschap  seer  fijn  getreyneert.  De  jonge  coninck,  den 
pangoran  gouverneur  ende  andre  hebben  onder  andre  seeckre  diamanten  te 
coop  versocht.  Men  riet  ons  seer  die  te  beschicken,  alsoo  wel  rijckelijck  be- 
taelt  worden  souden.  De  saecke  is  by  ons  in  deliberatie  gelejt  ende  na  consi- 
deratie soo  het  recht  gemeent  worde,  dat  het  te  meer  vorderen  ende  soo  het 
gu\-ter}e  was,  dat  d'  actie  ende  't  recht  daerna  te  meer  wesen  soude,  is  goet 
gevonden  de  geeyschte  diamanten  te  vereeren.  Verscheyden  andre  vereeringe 
sijnder  dien  volgende  oock  gedaen,  als  de  heeren  per  reeckeninge  sullen  sien, 
soodat  de  saecke  (na  ons  geseyt  wierd)  vast  ginck.  Aen  den  coninck  van  Jac- 
catra  ende  den  adel  aldaer  hebben  oock  diverse  extraordinarie  schenckagie 
gedaen.  omme  de  wech  tot  de  rendevouz  te  baenen.  Ten  corsten  geseyt,  het 
scheen,  naer  't  seggen  en  doen  van  die  van  Bantam  endejaccatra,  dattergeen 
beter  lieden  dan  wj- in  de  werelt  waeren,  noch  ensijn.  De  coninck  van  Jaccatra, 
uutvaerende,  heeft  my  dickwils  sijn  landt  ende  als  hy  comt  te  sterven,  de  be- 
scherminge  van  sijn  zoon  bevoolen.  De  jacht  van  pangoran  Gabang  heeft  wel 
twee  maenden  geduert,  soodat  hy,  sijn  provisie  op  wesende,  verschelde  reysen 
b)-  ons  om  eenige  sacken  rijs  ende  wat  geit  tot  cerepinang  gesonden  heeft. 


29  Seit.  1618.  383 

Op  de  vrientschap,  b_\-  ons  aen  pangoian  Gabang  gedaen,  is  by  de  grooten 
van  Jaccatra  (die  de  verraderye  vertrout  was)  de  cleene  te  bedencken  gegeven, 
dat  de  Nederlanders  onlangs  met  die  van  Bantam  groote  questiegehadt  had- 
den ende  hoe  het  comen  mocht,  datse  nu  pangoran  Gabang  (welck  immer  de 
boosheyt  selve  is)  soo  grooten  eere  ende  vrientschap  doen.  Misschien  sullen 
s)-  dese  coninck  van  Jaccatra  verdr)-ven  ende  pangoran  Gabang  coninck  van 
Jacatra  maecken  willen.  Dese  gissinge  is  b\-  de  onwetende  voor  't  secreet  van 
de  saecke  geoordeelt.  Men  heeft  daerby  oock  gevoecht,  dat  d'  Engelssen  overal 
vastelijcken  affirmeerden,  dat  het  alsoo  seecker  was  ende  daerby  oockvoech- 
den,  dat  wy  tot  dien  e\nde  eenich  geschut  boven  op  ons  nieuw  hu)-s  geseth 
hadden,  waerover  de  broeder  van  de  coninck  van  Jaccatra  met  eenige  andre 
orangka_\s  den  19  Augusto  ons  huys  sijn  comen  visiteren,  wel  schimpelijck 
vragende,  off  w\-  pangoran  Gabang  ontbooden  hadden,  in  ons  hu)-s  te  comen, 
en  dat  recht  op  dat  pas  als  wanneer  van  pangoran  Gabang  een  boode  by  mj' 
quam,  aendienende  hoe  pangoran  Gabang  aen  Pulo  Poutri  (welck  een  cleen 
e\'landeken  is,  dat  ontrent  een  cleene  m}-le  dwers  van  Jaccatra  leyt)gecomen 
was  ende  dat  h}"  m}'  aldaer  geerne  spreecken  soude,  waerover  versocht,  dat 
ick  's  anderdaechs  's  morgens  by  hem  comen  soude.  Se)de  voorder,  dat  de 
pangoran  ons  hu)-s  geerne  sien  wilde,  doch  dat  niet  comen  en  soude,  tenwaere 
dat  hem  de  coninck  van  Jaccatra  onboot,  en  dat  tot  morgenavont  aen  't  voorsz. 
ejlandt  soud  blyven  leggen,  omme  te  sien  off  de  coninck  van  Jaccatra  hem 
soud  doen  roepen.  Item  dat  h\'  oock  niet  langer  vertoeven  mocht,  want  alsoo 
de  vaste  over  twee  dagen  inginck,  most  h}'  precis  die  nacht  na  Bantam  ver- 
trecken,  om  daer  voor  't  ingaen  van  de  vaste  te  weesen.  Pangoran  Gabang  was 
ontrent  300  mannen  stercq. 

Ick  ben  'sanderendaechs,  wesende  den  20  Augusto,  voor  dach  by  voorsz. 
ejlandt  gevaren  met  het  jacht  Clcen'HoUandia  ende  3  boots  vergeselschapt, 
hebbende  ter  andre  z}'de  na  den  coninck  vanjaccatragesonden,  omme  onsen 
onschult  te  doen  over  de  quade  geruchten  die  uutgestro}t  ende  ons  nage- 
geven  wierden,  presenteerende,  soo  het  toorenken,  welck  alsdoen  op  het 
nieuwe  hu)-s  gerecht  wiert,  off  iet  anders  hem  in  de  wech  off  suspect  was,  dat 
ick  het  datelijck  soude  doen  affsmijten,  doch  h\-  en  heeft  het  geensints  be- 
geert, seggende,  dat  met  ons  werck  voortvaren  souden,  dat  hy  ons  alles  goets 
vertroude,  dat  h\-  wel  w)'ser  was  dan  gehoor  ende  gelooff  te  geven  aen  de 
clappern\e  van  quade  tongen,  biddende  over  sulcx,  dat  wy  van  gelijcken 
doen  souden. 

Soo  haest  ick  by  Pangoran  Gabang  aen  't  e_\landt  quam,  heeft  hy  my  na 
gewoonlijcke  complimenten  aengedient:  Ick  gae  na  Jaccatra.  De  coninck 
heeft  m)-  ontbooden.  Nu  sal  ick  u  hu)\s  gaen  besien.  Ende  eer  de  zeewindt 
wayde,  ginck  hy  met  sulcken  vreuchde  na  sijn  prauwe,  dat  hem  het  hart  in  't 


3S4  29  Skpt.  1618. 

lijff  scheen  te  springen,  waerover  ick  seer  verwondert  sijnde,  mijn  geselschap 
vraechde,  wat  sulcx  mocht  bedieden. 

Aldus  sijn  w\'  elck  met  de  sijnne  (sonder  datter  andre  notabile  redenen 
tusschen  ons  passeerde)  na  Jaccatra  gevaeren  ende  des  middachs  aldaer  wel 
aengecomen,  als  wanneer  Gabang  datelijck  b)"  den  coninck  van  Jaccatra  ge- 
vaeren is. 

Onder  pretext,  off  waerachtich  waere  dat  wy  voor  souden  mogen  hebben 
pangoran  Gabang  coninck  van  Jaccatra  te  maecken,  isser  desen  dach  een 
groote  menichte  van  volck  hier  en  daer  met  haer  piecken  b\-een  vergadert. 
Veel  vrouwen  sijnder  oock  uut  de  stadt  met  haer  bagagie  in  't  landt  gevlucht, 
sonder  dat  w)'  (van  alle  de  bedenckinge,  die  ons  voorquamen)  iet  seeckers  be- 
sUuten  off  vernemen  costen,  want  wie  soude  oyt  gedacht  hebben,  dat  de 
coninck  van  Jaccatra  (die  ons  altoos  de  grootste  vrientschap  van  de  werelt  be- 
toont heeft)  verraden  ende  vermoorden  soude?  Pangoran  Gabang  heeft  de  ge- 
heele  dach  doorgebracht  met  de  visite  van  den  coninck  van  Jaccatra  ende 
sijnne  andre  vrienden,  off  veeleer  met  beraetslagen  van  haer  moordadich  voor- 
nemen, ende  is  des  avonts  met  donckere  nacht  voor  onse  poorte  gecomen 
(even  alsoff  geen  andre  tijt  gehadt  hadde)  soo  wy  gereet  waeren,  om  naer  't 
gebeth  te  gaen.  De  compste  van  Gabang  te  sulcken  tijde  verstaende,  ben  ick 
daerover  verwondert  ende  gealtereert  geworden ;  hebbe  belast,  dat  men  in 
der  haeste  met  het  gebet  voortvaeren  ende  datelijck  alle  de  soldaten  op  de 
galdere)e  van  't  nieuwe  hu}'s  met  brandende  lonten  in  de  wapenen  stellen 
soude  en  daer  niemant  op  laeten,  mits  dat  interim  pangoran  Gabang  voor  de 
poorte  getreyneert  wierd,  tot  dat  alles  claer  was.  Dese  ordre  is  by  den  opper- 
coopman  Carpentier  wel  bestelt,  ende  is  pangoran  Gabang  met  de  broeder 
van  den  coninck  van  Jaccatra  ende  veel  andre  orangka)"s  van  Jaccatra  in  ons 
huys  b\'  ons  gecomen,  meer  dan  500  mannen  stercq  wesende,  ende  daeren- 
boven  was  het  van  bu}-ten  roMsomme  onse  huysen  mede  vol  volck. 

Met  fackels  en  tortsen  hebben  \v)-  pangoran  Gabang  onse  wooninge  ge- 
toont.  Op  de  plaetse  ende  in  ons  oudt  hu)s  hadden  ons  ende  ons  meeste 
onbedacht  volck  met  voeten  wel  doot  connen  loopen,  dan  alsoo  de  voorsz.  sol- 
daten, ontrent  40  a  50  stercq  wesende,  op  dé  nieuwe  galdereye  (daer  niet  over- 
vallen costen  worden)  in  de  waepenen  stonden,  sijn  w)-  ende  U.  E.  rijcke  mid- 
delen daerdoor  (naest  Godt)  behouden  geworden,  alsoo  niet  mogelijck  was 
dat  de  verraders  tot  haer  disse\-n  geraecken  costen,  want  soo  m_\-  ende  andre 
schoon  vermoort  hadden,  soud  het  haer  veel  meer  bloet  gecost  hebben,  son- 
der dat  van  de  hu)-sen  meester  hadden  connen  worden,  't  welck  mede  seer 
wel  geconsidereert  hebben.  Pangoran  Gabang  met  sijn  geselschap,  de  goede 
voorsichtiche}tsiende,  sijn  metsoogeveynsde  vrientlijcken  gelaet  vertrocken 
als  gecomen  waeren,  ende  hebben  wy  Gabang  oock  een  goede  vereeringe 


29  Sept.  1618.  385 

gedaen ;   die  selffde  nacht  is  h)'  weder  met  de  z\'neii  na  Bantam  gekeert. 

's  Anderen  daechs,  wesende  den  21'",  is  de  coninck  vanjaccatra  met  sijn 
gewoonlijcke  swite  op  d' oude  maniere  by  m\- in  ons  huys  gecomen,  en  dat 
expresselijck  (na  geseyt  is)  om  mijn  gelaet  te  sien.  Daer  is  tusschen  ons  niet 
anders  dan  d' oude  vrientlijcke  onthael  gepasseert,  doch  het  nieuwe  huys  is 
hy  gaen  besien  ende  verhaelde  my  onder  andre,  dat  h)-  gisteravondt  sijn 
orangays  met  veel  volck  beneffens  pangoran  Gabang  b\m)-gesondenhadde, 
om  ons  te  helpen,  off  Gabang  per  avontuere  iet  quaets  tegens  ons  voorge- 
nomen hadde,  waervan  sijn  Mayeste}"t  hoochlijcken  bedancte.  Ten  hove  ge- 
keert  wesende,  heeft  hy  (te  weten  de  coninck)  den  sabandaer,  die  op  sijn 
dootbedde  legt,  schriftelijck  ontbooden,  hoe  h\'  b\-  m\'  geweest  was  ende  hem 
seer  verheuchde  dat  geen  verandering  aen  m}"  had  connen  bemercken,  maer 
dat  even  schoon  als  voor  dese  onthaelt  geweest  was. 

Den  24  Augusto  voorsz.  wierd  m}'  van  een  seecker  persoon  (die  niet  ge- 
noemt  en  dient)  gevraecht,  off  ick  wel  wiste  watter  ommeginck,  waerop 
neen  geantwoort  sijnde,  sej'de  hy,  die  van  Jaccatra  willen  die  huysen  aff- 
loopen,  Quiay  Pati,  Quiay  Area  ende  meest  alle  d'orangkays  vanjaccatra  sijn 
daertoe  verdragen  gewest,  maer  de  coninck,  Quiay  Mas  Demang,  groot  macka 
ende  den  sabandaer  hebben  't  wederhouden,  waerop  niet  anders  dan  spotten- 
de geantwoort  hebbe,  dat  geheel  Jaccatra  noch  Bantam  niet  machtich  vvaeren 
sulcx  te  doen,  ende  dat  bereyt  waren,  te  verwachten  alle  die  daertoe  lust 
mochten  hebben.  Doch  hierop  gelet,  ommegehoort  ende  ommegesien  sijnde, 
docht  my,  dat  dese  man  't  rechte  bescheet  van  de  saecke  niet  en  wist,  off  dat 
gesocht  wierd,  ons  met  de  voorgenoemde  goede  lieden  op  een  andre  maniere 
te  abuyseeren,  maer  aen  veele  ende  verscheyden  inditien  hebbe  voor  seecker 
bemerckt  ende  bespeurt,  dat  wy  den  20  Augusto  voorsz.,  doen  pangoran  Ga- 
bang des  avonts  b)-  ons  quam,  met  alle  man  vermoort  ende  U.  E.  rijcke  mid- 
delen berooft  souden  hebben  geworden,  soo  het  d'  Almogende  in  voorsz. 
maniere,  sonder  ons  weten,  niet  wonderbaerlijck  verhoet  hadde.  U.  E.  mogen 
Godt  wel  hoochlijck  dancken  en  looven,  gelijck  w)'  hier  oock  gedaen  hebben  en 
voortaen  meer  doen  sullen,  want  soo  het  voortgegaen  hadde,  waere  U.  E. 
standt  van  Indien  seer  ellendich  geworden. 

Op  dat  pas  waren  w)-  tot  Jaccatra  aen  landt  hebbende/ 600.000  soo  in 
contant  als  eenige  coopmanschappen  ;  noch  ongelijck  meer  meen  ick  datter 
by  de  Javanen  vermoed  wierdt.  Na  voorsz.  opening  hebbe  ick  alle  het  geit 
ende  voorneemste  coopmanschappen  van  landt  doen  schepen  ende  over  de 
schepen  verdej-lt.  De  coninck  van  Jacatra,  sulcx  venemende,  is  daerover  seer 
perplex  geworden  ende  heeft  uit  hemselven  wonderlijcke  protestatie  en  seer 
groote  ontschuldinge  gedaen,  sonder  dat  oyt  beschuldicht  is  geweest.  H)-  be- 
claechde,  met  de  tranen  in  d'  oogen,  bemerct  te  hebben,  dat  ick  hem  niet  be- 

25 


3S6  29  Sept.  1618. 

trouwde  als  voor  dese.  Soude  ick,  sej-de  hy,  de  Nederlanders  quaet  doen? lek 
heb  se  bemint,  eer  die  oj't  gesien  hadde.  Ick  hebbe  voor  dese  mijn  soon  ende 
mijn  landt  aen  den  Gencrael  Bot  ende  daernaaen  de  tegenwoordige  president 
gerecommandeert,  omme  als  een  vader  ende  momboir  daerover  opsicht  te 
nemen.  Soo  waerlijck  als  Godt  leve,  ik  segge  U  met  der  harte  ende  niet  met 
den  monde  de  waerheyt;  Godt  s}- mijn  getujge.  Gelooft  m}'  de  cappite^n  niet, 
laet  ons  te  samen  comen.  Ick  ben  bcrejt,  opnieuw  de  grootste  eede  van  ge- 
trouwiche)"t  met  hem  te  doen,  die  gedaen  worden  connen. 

Dit  sijn  d'  onschuldinge,  welck  de  coninck  van  Jaccatra  uut  sich  selffs, 
sonder  eenige  redene  doet. 

Dat  de  saecke  soo  qualick  gemeent  wesen  soude,  als  ick  die  houdende  ben 
ende  plat  uut  (gelijck  vooren)  segge  dat  die  is,  tot  naerder  bewijs  daervan 
gaen  nevens  dese  twee  acten.  U.  E.  sullen  (meen  ick)  van  andre  geen  meer 
bescheet  becomen,  tenz}-  dat  (welck  Godt  gelieve  te  verhoeden)  d' executie 
van  een  andre  verrader\e  de  vi'aerhe)t  van  't  voorsz.  naect  ontdecte. 

Omdat  het  werck  ende  dien  volgende  ons  huxsgesin  tot  Jaccatra  dagelicx 
vermeerdere,  hebben  wy  cort  voor  desen  veel  rieden  hu_\sen  tot  woningen 
doen  maecken  ende  deselvige  alsnu  weder  aft"  doen  breecken,  opdat  de  ver- 
raders uut  wanhoope  ons  met  geen  brandt  souden  plaegen ;  ende  om  wat  meer 
op  ons  hoede  te  wesen  dan  onwetende  geweest  sijn,  hebben  wy  het  geschut 
doen  claeren  ende  diverse  andre  goede  ordregestelt,  'twelcke  die  van  Jaccatra 
ende  oock  die  van  Bantam  vrj"  wat  bedroeft  en  verlaegen  maect.  Dien  selffde 
nacht,  doen  d'aenslach  mislucte,  isserb\-pangoranGabang  ende  den  coninck 
van  Jaccatra  beslooten,  dat  Gabang  weder  tot  Jaccatra  comen  soude,  omme 
in  des  conincx  waerande  te  gaen  jagen  ende  ons  daer  te  trecken,  soo  haest  de 
vaste  uut  zy  \  tot  dien  e)-nde  heeft  men  dateHjck  begost  de  plaetse  te  reyni- 
gen,  dan  alsoo  bemercken  de  guyter}'e  t' onser  kennisse  gecomen  is,  is  dien 
aenslach  weder  te  niet.  Daerna  heeft  men  begost  tot  Bantam  uut  te  geven 
hoe  de  pangoran  gouverneur  pangoran  Gabang  verweeten  hadde,  dat  Gabang 
sochte  met  onse  vrientschap  en  hulpe  coninck  van  Bantam  te  worden  ende 
dat  daerover  met  den  andre  wel  in  oorloch  souden  mogen  geraecken,  ende 
den  adel  voor  seecker  hout,  soo  't  soo  gebeurde,  dat  \\\  pangoran  Gabang 
helpen  souden ;  in  somma  ons  cort  te  maecken,  daer  comt  alle  dagen  wat  nieuws. 
'Wonderlijcke  practijcken  en  listen  wort  er  aengele}"t,  om  ons  t' abuseeren 
ende  in  slaep  te  wiegen.  Die  van  Jaccatra  trachten  seer  om  m)'  in  't  landt  als 
voor  dese  op  een  speelreys  te  locken,  ende  die  van  Bantam,  om  my  daer  aen 
landt  te  crygen.  Aen  't  gesichte  ende  gelaet  van  seeckre  persoonen,  die  met 
boose  bootschappen  verscheyde  re\sen  b)-  my  geweest  sijn,  soo  totjacatra 
in  huys  als  in  de  schepen,  blijckt  claerlijck,  dat  expres  gesonden  sijn  om  m\-  te 
vermoorden,  ende  noch  moeten  alsulcke  gesanten  (om  U.E.  welstandt)  gehoor 


29  Sept.  1618.  387 

geven  ende  vrientschap  bewysen,  ter  cause  van  d'  arme  staet,  daerinne  ons 
bevinden,  door  cleene  subsidie  b\'  U.  E.  in  veel  jaren  gesonden.  De  spraecke 
heeft  tot  Bantam  gegaen,  dat  ick  tot  Jaccatra  vermoort  ende  onse  huysen 
aldaer  al  vernielt  waeren,  doch  hoope,  dat  ons  d'  Almogende  wel  hoeden  sal. 

Aen  verscheiden  inditien  schijnt  waerachtich  te  wesen,  dat  niet  alleene  by 
de  coningen  van  Bantam  ende  Jaccatra  geconspireert  z\,  omme  ons  te  ver- 
moorden ende  U.  E.  goederen  te  berooven,  maer  dat  bxkans  alle  de  coningen 
van  Java  metten  anderen  verdragen  sijn  om  ons  t'  eenemael  uut  te  roe\en, 
ende  dat  voornemelijck,  omme  het  maecken  van  een  generaele  rendevouz  van 
haer  quartieren  te  weeren  ende  haer  alsoo  te  ontlasten  van  de  groote  vreese, 
die  van  U.  E.  macht  ende  welstandt  hebbende  sijn.  Mijn  versoeck  van  Ontong 
Java  heeft  de  coninck  van  Jacatra  die  van  Bantham  gecomuniceert,  ende  is 
daerop,  naer  't  schijnt,  de  verraderye  gebrouwen.  Houden  oock  voorseecker, 
dat  de  Mattaram  ende  de  coninck  van  Cheribon  van  alles  goede  kennisse  heb- 
ben ende  dat  de  verrader\e  met  haere  wille  ende  weete  begost  is.  D' Engelsen 
schynen  oock  niet  vr)-  te  wesen  ende  is  mede  geloofflijck  dat  de  verraderye 
welck  d'  Engelsen  voor  dese  tegen  ons  gebrouwt  hadden  (als  per  overgeson- 
den  acte)  met  kennisse  van  de  coningen  van  Bantam  ende  Jaccatra  onderleyt 
is.  Veel  inditien  souden  daervan  connen  verthoonen,  dan  de  Heere  wil  het 
d'  Engelsen  vergeven.  Het  schijnt,  dat  sy  meenen,  soo  ons  connen  doen  ver- 
moorden, dat  haere  meesters  daervan  grooten  dienst  geschieden  soude,  maer 
ick  segge  U.  E.,  soo  wij  tot  Jaccatra  vermoort  waeren  geworden,  dat  ick  voor 
seecker  houde  d'  Engelsen  tot  Bantham  ende  Jaccatra  van  gelijcken  tot  loon 
geschiet  soud  hebben,  want  s\"  alleene  gehaet,  maerwj'daerenboven  gevreest 
worden,  ende  op  dese  vreese  hebbe  ick  mede  opinie,  soo  de  verrader>e  tot 
Jaccatra  geluctwaere,  dat  hem  de  coninck  van  Bantam  (ende  per  avonture  de 
coninck  van  Jaccatra  mede)  ontschuldicht  ende  alle  de  schuit  op  pangoran 
Gabang  (na  der  Mooren  aert)  geleyt  hebben  soude. 

De  voorsz.  verraderje  door  Godts  genade  t'  onser  kennisse  gecomen  we- 
sende,  hebben  wy  den  31''"  Augusto  passato  in  deliberatie  van  de  Raet  geleyt, 
wat  ons  daerop  ten  welstandt  van  de  Generale  Compagnie  te  doen  stondt,  off 
onse  huysen  tot  Jacatra  suffisant  genoch  sijn  tegen  de  voordere  aenslagen, 
die  dagelijcken  te  verwachten  hebben,  dan  off  noch  iet  anders  toegedaen  off 
gemaect  dient.  Hadden  w}-  nu  macht  ende  middelen,  't  waere  den  rechten 
tijt  omme  een  plaetse  tot  een  generale  rendevouz  te  begrijpen  ende  fortifi- 
ceren.  't  Is  den  rechten  tijt,  segge  andermael.  Deplaetseisniet  wilt  tesoecken. 
Men  behoeft  alsnu  daeromme  geen  geit  uut  te  geven ;  het  recht  ende  de  redene 
wort  U.  E.  van  d'  Almogende  toegewesen.  Ofte  gh)-lieden  moet  uut  Indien 
vertrecken,  off  toestaen  dat  alhier  vermoort,  ende  al  U.  E.  goederen  berooft 
worden.  Hadden  wy  de  macht  hier,  souden  over'trechtnietlangerdisputeeren. 


3S8  29  Sept.  1618. 

niaer  met  de  saecke  voortvaeren.  Op  de  voorsz.  propositie  is  verstaen,  dat  de 
hu)-sen  tot  Jacatra  voor  een  aenloop  ter  diffentie  suffisant  sijn  ende  dat  geen 
macht  en  hebben,  omme  't  principaele  te  beginnen,  doch  alsoo  w}-  tegenwoor- 
delijcken  op  ons  alderswackst  sijn  ende  aparent  is,  dat  d'  Engelsen,  die  veeV 
schepen  te  verwachten  hebben,  de  sterckste  sullen  worden,  soo  is  voor  goet 
verstaen,  ten  aensien  dat  de  schepen  onsehuysen  van  Jaccatra  noch  de  huysen 
van  Jaccatra  onse  schepen  niet  assisteren  connen,  dat  men  daerover  op  't  e)-- 
landt  daer  onse  schepen  gemeenlijck  verdubbelen,  provisionelijck  een  sterckte 
opwerpen  soude,  dewyle  aldaer  in  allen  gevalle  (Ontongjava  begrypende)  een 
fort  off  bater\e  gehouden  moet  worden  omme  de  schepen  daeronder  te  ver- 
dubbelen ende  vertimmeren.  Item  is  oock  goetgevonden,  dat  in  alles,  sooveel 
doenlijcken  is,  simmuleeren  sullen  dat  men  de  coningen  van  Bantam  ende 
Jaccatra  geensints  noch  oock  geen  orangkajs  in  't  minste  beschuldigen  noch 
eenich  quaet  samblant  betoonen  sal,  maer  in  alles  soo  schoonen  schijn  sullen 
vejnsen,  als  voor  dese  gedaen  hebben,  even  alsoff  nieuwers  van  wisten,  mits  dat 
gestadelijcken  op  ons  hoede  blyven  ende  overal  goede  wacht  gehouden  worde; 
ende  om  geen  diffidentie  te  betoonen,  sal  ick  my  een  tijt  lanck  in  't  wilde 
moeten  houden,  totdat  het  de  Heere  versie,  want  nu  niet  anders  doen  connen. 
Dit  is  de  resoluitie  op  voorsz.  stanti genomen,  maer  ick  en  sie  niet,  hoe  die 
ten  effect  sullen  connen  brengen,  want  behalven  de  schepen  Zirckzee  ende 
Mauritius  sijn  hier  geen  andre  schepen  dan  't  Wapen  van  Amsterdam,  de 
Trouwe,  de  Zuyder  Eendracht,  St.  Michiel,  de  Neptuines  ende  Nassouw,  in 
alles  ophebbende  ontrent  370  mannen,  welcke  de  handen  vol  hebben  om  de 
schepen  te  repareren  en  versien.  Hierenboven  is  noodich,  dat(soohaestclaer 
sijn),  elck  sijns  weechs  gesonden  werde,  omme  provisie  te  soecken  ende  d'En- 
gelsen  van  Anbo\na  ende  Banda  te  weeren.  Van  d'Oost  sullen  herwarts  geen 
andre  schepen  meer  comen  dan  de  Morgensterre,  om  verdubbelt,  ende  Oudt 
Hoorn,  om  gesleeten  te  worden.  Al  d' andre  resterende  beste  schepen  als  te 
weten  Bantam,  d'  Oude  Maene,  de  N'iemve  ]\Iaene,  den  Engel,  Vlissinge  ende 
de  Swaen  sijn  gedestineert  van  de  Mollucquen  na  Manilha  te  vaeren.  U.  E. 
gelieve  te  considereren,  hoe  fijn  hier  sitten  met  de  vjantschap  van  alle  de 
werelt  op  den  hals.  Meer  dan  du\sent  sijn  U.  E.  v}-anden  tegen  een  van  d'  onse 
stercq.  Evenwel  en  gebreect  ons  daeromme  de  corragie  niet,  maer  de  cleene 
consideratie,  die  b}-  U.  E.  gebru}ct  wort,  beswaert  ende  verdriet  ons  alder- 
meest.  Overlegt  eens  b)-  u  selven  (bid  ick)  watter  behoeft  tot  hetgene  U.  E. 
desidereren  ende  bevelen,  als  namentlijck  rijcke  retoeren  over  te  senden,  de 
Mollucquen,  Anboyna  ende  Banda  wel  beset  te  houden,  d' Engelsen,  Francen 
ende  alle  andre  vreemdelingen  van  daer  te  weeren,  den  vjant  in  Manilha 
met  een  goede  vloote  te  besoecken,  den  rijcken  Chineesen  handel  te  procu- 
reren,  een  treffelijcke  vloote  na  Arabia  ende  Suratten  te  senden,  een  generale 


29  Sept.  1618.  389 

rendevouz  te  begrypen  en  formeren,  ende  hierenbovend'Inlantse  handel  van 
d'een  bysonder  plaetse  op  d'andre  waer  te  nemen  ende  den  v\-andt  allomme 
alle  mogelijcken  affbreuck  te  doen.  Tot  den  handel  hebben  nuredeHjckerwijs 
wel  geit,  dan  wat  sullen  daermede  sonderschepen  doen  ?  't  Geit  can  hemselven 
noch  de  retoeren  niet  voeren  noch  soecken,  ende  met  alle  de  schepen  ende  al 
't  volck,  welck  U.  E.  in  't  landt  hebben,  can  het  thiende  deel  van  't  gene  ons 
beveelen  niet  waergenomen  worden. 

Om  weder  a  propoost  te  comen,  sullen  U.  E.  verstaen,  dat  van  meninge 
sijn,  onse  hu)-sen  ende  plaetse  tot  Jaccatra  met  eenige  soldaten  in  te  houden, 
soolang  het  Godt  gelieven  sal,  omme  daermede  voor  te  comen,  dat  ons  het 
versse  water  ende  veele  andre  nootlijckheden  niet  onthouden  worden,  want 
alsoo  ons  de  plaetse  tot  Jacatra  te  cleen  valt,  sijn  w}-,  gelijck  vooren  is  gese}'t, 
genootsaect  geworden  meest  alle  de  rieden  huysen  afif  te  breecken,  off  souden 
^  door  brandt  vernielt  worden,  in  voegen  dat  van  meninge  sijn  meest  alle 

d'  ambachtslieden  door  gebreck  van  plaetse  op  voorsz.  e)'Iandt  te  trecken. 
S)'  connen  daer  oock  niet  verseeckert  wesen,  tens\'  dat  men  daer  tot  haer 
bescherminge  een  sterckte  maecke  off  continueerlijck  eenige  schepen  houde. 
De  schepen  sullen  elders  gebru)xt  moeten  worden,  ende  sal  den  tijt  leeren, 
wat  Godt  tot  onser  verseeckeringe  sal  gelieven  te  geven.  Alsoo  aen  de  coninck 
van  Jacatra  versocht  hadde  de  henning  van  onse  timmerwerffeen  vadem  twee 
off  drie  uut  te  mogen  setten,  heeft  hy  hem  niet  geschaemt,  2000  reaelen 
daervooren  te  e^schen,  waeraen  men  de  lieffde  sien  can. 
3.  Met  onse  voorgaende  is  U.  E.  gese\t,  hoe  't  sedert  February  passato  geen 

Japara.  j-jjg  in  Japara  te  becomen  is  geweest,  doch  datter  goede  apparentie  was,  eerlang 
ons  gerieff  becomen  souden.  Volgens  ordre  van  d'  heer  generael  Reael  (op 
sijn  vertreck  van  Japara  aldaer  gelaten)  is  den  ondercoopman  Cornelis  van 
Maese)ck  na  den  Mattaram  gereyst  ende  overal  wel  onthaelt  geweest,  gelijck 
de  heeren  per  nevensgaende  journael  connen  sien.  Hy  is  tot  in  de  stadt  Mat- 
taram gecomen,  b)'  Tommagon  S\ngaranouw,  welck  doen  en  laten  van  den 
Mattaram  is.  Dese  heeft  de  schenckagie  ten  danck  aengenomen  ende  voorsz. 
ondercoopman  van  wegen  den  Mattaram  bescheet  ende  licentie  gegeven,  dat 
ons  volck  ende  niemant  anders  in  Japara  sooveel  rijs  souden  mogen  coopen 
ende  uutvoeren  als  selffs  begeeren.  De  Gouverneur  van  Japara,  't  bescheet 
siende,  seyde,  dat  het  een  vals  briefken  was,  doch  heeft  d'  onse  evenwel 
ongemolesteert  ende  een  we^nich  rijs  coopen  laten,  dan  corts  daerna  heeft 
hy  uut  de  name  van  de  Mattaram  drie  dagen  naer  't  vertreck  van  't  schip  de 
Trouwe  vandaer  de  logie  met  gewelt  affgeloopen,  gelijck  per  nevensgaende 
missive  van  Balthasar  van  Eyndhoven  geadvyseert  wort.  Drie  mannen  sijn- 
der  in  de  furie  gedoot,  drie  gequest  ende  17  in  't  landt  geknevelt  gevangen 
gevoert.  Omtrent  20.000  realen  in  geldt  ende  goederen  isser  gerooft,  Na  de 


3%  29  Sept.  1618. 

rovers  endc  inoorders  seggen,  hebben  s\- daertoe  groot  gelijck  gehadt,  want 
Balthasar  van  Eyndhoven  (na  geseyt  wort)  heeft  de  Mattaram  by  een  hondt 
vergeleecken  ende  de  gouverneur  ende  andre  hoofïden  van  de  plaetse  seer 
qualick  bejegent.  Daer  sijn  oock  eenige  joncken  van  des  Mattarams  volck  by 
d' Engelsen  berooft,  daervan  ons  de  schuit  toegeschreven  wort,  gelijck  U.  E. 
voor  dese  geadvyseert  hebbe.  Nu  corteling  hebbe  eene  missive  ontfangen,  die 
uut  de  name  van  de  Tomnagon  van  de  Mattaram  geschreven  was,  waerinne 
my  advyseerde,  dat  h}-  by  de  Mattaram  verworven  hadde,  dat  wy  wel  weder 
5  a  6  andre  persoonen  in  Japara,  om  te  handelen,  mochten  leggen,  dan  mosten 
sooveel  quaet  niet  weder  doen,  als  de  voorgaende  gedaen  hadden;  invoegen, 
dat  hun  (na  haer  seggen)  noch  veel  te  cort  comt.  Na  onse  gissinge  is  voorsz. 
hu},-s  om  geit  ende  goederen  alleen  affgeloopen,  want  Jacob  van  der  Mart  is 
lange  te  vooren  gedreycht  ende  van  sijn  vrienden  gevvaerschout  geweest,  dat 
sich  voor  diergelijcke  te  hoeden  hadde.  Van  Benjarmassing  sijn  der  twee 
Engelssen  in  Japara  op  dat  pas  aengecomen  ende  van  hier  oock  eenige  andre 
derwarts  gesonden,  omme  ons  (gelijck  in  Maccassar  gedaen  hebben)  van  die 
plaetse  mede  te  weeren  ende  de  provisie  van  rijs  te  helpen  onthouden.  Soo  wy 
hier  verleden  jaer  niet  eenige  rijs  op  voorraet  behouden  hadden,  souden  onse 
schepen  niet  provideeren  connen,  want  tot  Bantam  ende  Jaccatra  is  qualick 
dagelicx  broot  voor  de  logie  te  becomen,  ende  die  rijs  comt  wel  70  a  80  realen 
de  coyang  te  staen.  Verleden  jaer  isser  overvloet  van  rijs  na  de  Mollucqen, 
Anboyna  ende  Banda  gegaen.  Soo  ons  volck  die  te  raet  houden,  sal  de  swa- 
riche)-t  cleen  wesen ;  soo  niet,  souden  wel  gebreck  mogen  lyden.  Seer  schan- 
delijck  isser  tot  Japara  met  de  dooden  ende  gevangenen  geleeft,  ende  opent- 
lijck  wierde  daerby  noch  geseyt,  dat  soo  qualick  met  d'  onsen  niet  leven  costen, 
al  waer  't  oock,  dat  al  vermoorden  watter  was,  ofte  w_\-  souden  aldaer  weder 
keeren  ende  't  hooft  in  de  schoot  leggen,  om  rijs,  beesten  ende  andre  provisie 
te  becomen,  welck  deselffde  redene  ende  raedt  is,  die  de  Chineese  tolck  in 
Jamb\-  dien  coninek  eertijts  mede  gegeven  heeft,  doen  hy  riet  de  Halve  Macn 
ende  de  logie  aldaer  aff  te  loopen.  (Godt  geve,  dat  het  nu  in  Jamby  mede  niet 
gedaen  is).  Die  van  Bantam  ende  Jaccatra  verlangen  seer  te  vernemen,  watter 
op  voorsz.  moort  ende  trouloose  rover}-e  by  ons  gedaen  worden  sal.  Ende  al- 
soo  hetselvige  ten  hoochsten  gerevengeert  ende  gestraft  dient,  off  ons  volck 
noch  U.  E.  goederen  souden  nieuwers  verseeckert  connen  wesen,  hebben  wy 
last  gegeven,  dat  men  eerstelijck  met  behendicheyt  trachte  eenige  rijs  ende 
de  gevangenen  te  becomen,  ende  daerna  d'  autheurs,  adiuteurs  ende  execu- 
teurs ten  alderhoochste  straffe,  opdat  het  alle  trouloose  Mooren  voor  een 
notabil  exempel  dienen  mach  ende  dat  een  _\-der  sie  w\-  niet  en  ontsien  ons 
recht  te  vervolgen  tegen  d'  aldergrootste  potentaet  van  de  werelt.  Voorder 
hebben  na  Bima,  Patana,  Cambodja  ende  de  custe  van  Coromandel  om  rijs 


Solor. 


29  Skpt.  \h[S.  3«)1 

gcsclircvcii.  Godt  geve,  dat  van  die  tiuaiticren  goede  provisie  bccomen  endc 
dat  het  quaet  behoorlijck  gestraft  worde. 

Alsnu  sien  U.  E.  aen  wie  de  twee  lieerlijcke  metaelc  halve  cartouwen  ge- 
geven sijii.  Item  waertoe  dat  strccken  de  vergadering  van  de  sclioone  roers 
ende  eenige  )sere  stiicken,  die  men  de  coninck  van  Jaccatra  gedaen  heeft 
ende  andre  stucken  meer,  daer  h\-  m\-  dagelicx  scer  lange  om  gemoey  t  heeft 
ende  noch  moexende  is.  Item  wat  de  coninck  van  Bantam  meent  te  verrichten 
met  al  het  geschut,  dat  hy  vergadert  heeft,  't  Sijn  roeden,  die  selffs  gemaect 
hebben,  ende  ons  tans  off  morgen  wel  souden  mogen  smerten.  Hierover  sal 
't  seer  goet  wesen,  dat  niet  alleene  by  U.  E.  selffs,  maer  oock  by  d'Hooch- 
mogende  Heeren  Staten  Generael  ende  sijn  Princelijcke  Exellenlie  een 
generaal  ordre  gegeven  worde,  dat  men  voortaen  geen  geschut,  mosquetten, 
roers  noch  cru}-t  aen  eenige  Indianen  vercoope  noch  verschencke,  opdat 
U.  E.  dienaeren  (die  dickwils  daerover  seer  gemoe}-t  worden)  haer  dies  te  beter 
excuseeren  mogen. 
4.  't  Fregat  de  Bracq  daermede  de  gesanten  van  Solor  gekeert  waeren,  is  on- 

trent Cheribon  door  hol  water  omgeworpen.  Daer  verdronck  een  man  ende 
alle  d' andre  wierden  door  de  prauwe  (de  Solloresen  medegegeven)  ende 
door  een  prauwe  van  Cheribon  gebercht  ende  aldaer  gebracht.  Dien  coninck 
ende  insonderhe}t  de  jonge  coninck  hadde  ons  volck  geerne  gehouden , 
omme  kinderen  van  haer  te  becomen.  Dan  alsoo  (in  deliberatie  wesende)  door 
een  orangka}'  daertegen  gealegeert  wierde,  soo  h)'  't  volck  daer  hielde,  dat 
dan  geen  joncken  ter  zee  moeten  senden,  heeft  de  voorsz.  coninck  van 
Cheribon  al  ons  volck  seer  wel  gctractcert  ende  met  sijn  eygen  prauwen  tot 
Jaccatra  gesonden,  doch  eenige  daervan  sijn  door  miserie,  die  geleden  hadden, 
gestorven.  De  Solloresen  se)lden  met  de  prauwe  voort  na  Japara  ende  sijn 
aldaer  in  de  logie  geweest,  doen  die  affgeloopen  wierde.  Met  het  jachtiVajjö/^e' 
sijn  hier  wedergekeert  ende  hebben  ons  oock  eenige  waerschouwinge  ge- 
daen. Het  fregat  is  tot  aen  d'  eylanden  van  Jaccatra  gedreven  ende  door  de 
visschcrs  aldaer  gevonden,  dewelcke  alles  geplundert  hebben  datter  b)-  was, 
waervan  de  coninck  van  Jaccatra  de  bassen  ende  eenige  mosquets  becomen 
heeft  ende  die  als  goeden  buj-t  behout. 

Den  9""  Augusto  passato  is  hier  van  Banda  wel  aengecomen  het  schip  de 
TVöz^ït't',  medebrengende  94  sockels  foelie.  Bracht  tjdinge,  hoe  men  door  quaet 
weder  geen  tocht  op  Puloron  heeft  connendoen,  ende  dat  alle  de  schepen  van 
Banda  vertrocken  waeren,  uutgesondert  het  schip  Oudt  Hoorn,  welck  geordon- 
neert  was  daer  te  bhven  leggen  tot  den  15  Augusto,  omme  herwarts  te  brengen 
de  resterende  foelie  ende  nooten,  die  noch  verhoopt  wierden  te  becomen,  door 
den  handel,  welck  by  die  van  Slamma  ende  haereconsoortgecontinueertwierdt. 

Den  21  stanti  is  tot  Bantam  een  cleen  jonckjen  met  eenige  Engelsen  ende 


Banda 


Amboina 


392  29  Sept.  1618. 

Bandanesen  van  Puloron  aengecomen  en  dat,  om  weder  nieuw  secours  te 
procureren.  Wat  tjdinge  van  daer  brengen,  connen  niet  vernemen. 
6-  Per  't  jacht  Nassouiv  hebben  den  26  Augusto  passato  van  Anbo)-na  ont- 

fangen  1 10.976  %  nagelen,  welck  de  rest  is  van  't  gene  ditjaervandaer  te  ver- 
wachten hebben.  Men  gist,  datter  ontrent  50a60  bhaeren  nagelen  door  gebreck 
van  jachten  offschaloupen  ontvoert  sijn.  \V}-  hadden  het  Voske  derwarts  ge- 
sonden,  maer  het  is  in  Banda  vervallen  ende  daer  gehouden.  In  Burro  sijn  2 
joncken  geweest,  een  van  Jortan  ende  een  van  Macassar,  welcke  aldaer  de 
nagelen  a  80  realen  de  bhaer  cochten,  waerover  door  die  van  Hitto,  Lua  ende 
Combello  eenige  aldaer  gebracht  sijn.  De  luytenant-gouverneur  Speult  heeft 
derwarts  een  boot  ende  correcorre  gesonden  gehadt,  dan  dwaelden  door 
quaet  weder  van  den  andren,  ende  hebben  door  hol  water  niet  connen  ver- 
richten, te  meer  dew)-le  b}-  Ouimella  Daya  uut  de  name  van  de  coninck  van 
Ternate  aen  die  van  Burro  belast  was,  datse  de  vreemdelingen  aldaer  tegen 
d' onsen  beschermen  souden.  Daerna  heeft  voorsz.  Speult  een  joncke  van 
seeckre  vr\e  lieden  met  eenige  soldaten  na  de  Boucheronnes  gesonden,  omme 
de  voorsz.  twee  joncken  waer  te  nemen  ende  d'  onvrye  lieden  ende  goederen 
te  lichten.  Doch  terw)-Ie  daer  laegen,  hebben  een  Maccassarse  joncke,  comen- 
de  van  Puloron,  bejegent.  Deselvige  najaegende  heeft  het  op  de  wal  geleyt 
ende  is  vol  foelie  ende  nooten  gesoncken,  sonder  dat  ons  volck  iets  dan  2  a  3 
natte  sockels  foelie  cost  becomen.  S}'  hebben  daerinne  gesien  eenige  sockels 
foelie  met  Engelse  mereken  ende  letters  geteeckent,  invoegen  dat  de  re)"se 
tevergeefifs  niet  gedaen  is. 

Hoe  die  van  Hottomouri  tegen  't  casteel  van  Anboyna  gerebelleert  waren, 
is  U.  E.  voor  dese  geadvj-seert,  ende  alsoo  van  de  haeren  een  hooft  gehaelt 
was,  hebben  ï\  weder  een  hooft  van  de  ondersaten  van  't  casteel  gehaelt,  waerop 
by  de  luytenant-gouverneur  Speult  alle  de  hooffden  van  d'  ondersaten  voor- 
gedragen ende  hart  aengeporret  wesende,  hoe  nodich  het  was  dat  alsucke 
rebellie  gestraft  wierde,  hebben  s\-  eendrachtelijck  aengenomen  de  straiTe  te 
doen.  Die  van  So}-o,  Haeloe  ende  Ema,  welcke  voor  dese  mede  gerebelleert 
sijn  geweest,  hebben  d'  eerste  tocht  gedaen  ende  9  hoofden  met  1 1  gevangenen 
gebracht;  4  andre  sijnder  gequest  ende  t'  zeewaerts  vluchtende  verdroncken, 
soodat  een  hooft  24  van  de  haere  gecost  heeft,  welck  ontrent  een  achste  paert 
van  al  de  hoop  van  Hattomouri  is.  D'  andre  ondersaten  van  't  casteel  souden 
met  400  mannen  mede  een  tocht  doen,  dan  men  vreest,  dat  alle  de  v}-anden 
verloopen  sullen,  't  Is  apparent,  dat  dit  soo  grooten  schrick  causeeren  sal,  dat 
daerdoor  alle  d'  ondersaten  van  't  casteel  Anboyna  in  goede  ruste  ende  devotie 
bh'ven  sullen. 

D'  heer  generael  Reael  ende  den  admirael  Verhagen  sijn  van  Anboyna  na 
de  Mollucqen  vertrocken.  Off  hier  comen  sullen,  sal  den  tijt  leeren. 


29  Sei'T.  Ibis.  393 

7.  Na  Japara  sijn  voor  dese  vertrockeii  de  jachten  den  Arent  ende  den  Groenen 

Varia.  Lecmc  met  de  gesanten  van  de  SoUoresen,  omme  voort  van  daer  na  Binia, 
Solor  ende  Timor  te  vaeren,  gelijck  voor  desen  geadv}-seert  hebben.  In  Bima 
sullen  maer  eenich  volck  op  voorraet  laeten,  om  rijs  te  procu reren  tegen  de 
compste  van  de  scheepen  die  na  desen  derwarts  gedestineert  mogen  worden. 
Ende  niettegenstaende  hoe  nodich,  dienstich  en  profitabel  dat  het  sy,  dat 
na  Arabia,  Suratten  ende  de  ciiste  van  Coromandel  eenige  schepen  gesonden 
werden,  soo  en  hebben  alsnoch  derwarts  niet  durven  senden,  uut  vrese,  dat 
U.  E.  daerdoor  in  de  Mollucquen,  Anboyna  ende  Banda  te  seer  grooten  hinder 
mochten  comen  te  lyden,  doch  den  19  deser  is  van  Bantam  na  Ticco,Priaman, 
Atchijn  ende  de  custe  van  Coromandel  vertrocken  het  jacht  Clcen  Vlissingen, 
met  alsulcken  advysen  als  de  heeren  per  nevensgaende  copie  connen  sien. 

Den  22  deser  is  van  Bantam  na  Vrankrijck  gekeert  het  schip  St.  Louys  van 
St.  Malo,  geladen  hebbende  ontrent  5000  sacken  peper.  S)-  hadden  noch  38 
onbevaeren  Francen  op,  ende  daerb\-  ontrent  16  Indianen,   't  Sal  wonder 
wesen,  soo  dat  schip  overcomt.  Tot  Bantam  hebben  sy  gelaten  6  persoenen. 
s.  U.  E.  sy  andermael  gerecommandeert,  herwarts  aen  te  senden  eenige  ge- 

Behoeften  schicte  leeraeren,  soet  van  wandel  en  leven,  item  eenige  cru\tmakers  ende 
van  Indie.  ^  .        '  . 

groote  menichte  van  timmerlieden.  W)-  bidden  U.  E.,  ontsietdoch  niet,  goede 

timmerlieden  groote  gagie  te  geven.  Geeft  de  commissie  van  d'  aenneminge 
aen  geen  armhertige,  maer  milt  rijcke  lieden,  opdat  de  lieden  niet  meer  voor 
't  hooft  geslagen  ende  U.  E.  daerdoor  soo  grooten  intrest  als  voor  dese  niet 
meer  come  te  h-den. 

Wy  seggen  andermael,  dat  overal  de  smeecoolen  geconsumeert  sijn;  daer 
en  sijnder  geen  meer  in  't  landt  ende  de  jonckste  schepen  hebben  geene  ge- 
bracht. Overlegt  doch  eens  (bid  ick  U.  E.  andermael)  wat  met  soo  geringen 
saecke  versuymen :  alle  wercken  sullen  overal  stil  moeten  staen,  oft  daer  sal  een 
grousaem  geit  aen  houtcool  geconsumeert  worden,  ende  noch  can  daermede 
geen  yser  gewelt  noch  geen  groote  wercken  gemaect  worden.  Tot  Jaccatra 
sullen  alle  dagen  wel  thien  reaelen  (na  ick  verstae)  aen  houtcool  van  noode 
wesen.  Laet  doch  niet,  bidden  U.  E.,  een  goede  partye  lichte  roers  te  senden 
gelijck  voor  dese  met  de  Goede  Fortuyne  gesonden  sijn.  Item  3  a  4000  roose- 
nobels. Ick  bidde  U.  E.  wederomme,  dat  het  de  heeren  doch  gelieve,  naMada- 
gascar  off  elders  eenige  scheepen  om  volck  te  senden,  off  beschiet  ons  schepen, 
dat  w)-  het  mogen  doen,  want  sonder  menichte  van  alderley  volck  connen 
hier  nieuwers  bestaen.  Het  werck  valt  de  swarten  tot  Jaccatra  al  te  lastich.  Niet- 
tegenstaende dat  wel  70  stercq  sijn,  daer  is  nacht  noch  dach  voor  haer  geen 
ruste,  waerover  veele  wechgeloopen  sijn.  De  nooten  ende  foelie  gaen  op  Pulo- 
way  door  gebreeck  van  slaven  verlooren,  soodat  de  groote  garnesoenen  daer- 
door mede  onnut  blyven,  daer  't  landt  anders  sijne  costen  wel  rijckelijck  op- 


39  i  29SEPT.  1618. 

brengen  soude.  ünime  het  dagelicxse  werck  in  Anboyna  te  doen,  moeten  alle 
d'  ondersaten  van  't  casteel  continueerlijck  eenich  volck  contribueeren,  te 
weten  20,  30  a  40  persoonen,  'twelckhaerliedensooverdrietich  valt  door  ver- 
wijt ende  spot,  welck  de  Mooren  van  Hitto  ende  andre  daermede  dr\vcn,  dat 
principaelijck  daerdoor  (na  S^  Speult  advj-seert)  alle  tumulte  ende  rebellie 
in  Anbo\-na  ontstaen  is,  invoegen  dat  de  geheele  staet  van  Anboyna  door  een 
weynich  werck,  dat  het  quaet  volck  (wesende  40  lu}-e  menschen)  doet,  in 
peryckel  gebracht  wort,  welck  met  weynich  slaven  geremedieert  can  worden. 
De  costen  ende  den  hinder,  die  de  Compagnie  in  de  Molucqen  door  gebreck 
van  volck  lijdt,  is  aldaer  niet  min.  Hierover  dienen  U.  E.  niet  naer  te  laten 
alsulcke  ordre  te  stellen,  dat  mcnichte  van  volck  becomen  off  selffs  haelen 
mogen,  want  noch  lange  aenloopen  sal,  eer  de  peupelatie  met  Chinesen  ge- 
daen  can  worden. 

Wy  meenen,  dat  de  stu\'vers  b\-  U.  E.  gesonden,  wel  dienstich  wescn  sullen, 
dan  daer  dient  noch  cleender  silvergelt  te  wesen.  De  lintenant-gouverneur 
Speult  advj-seert,  dat  men  in  Anboyna  wel  eenich  cleen  coopergelt  in  treyn 
soud  connen  brengen,  en  dat  een  penninck  voor  een  duyt,  een  duyt  vooreen 
oortien  ende  een  oortien  vooreen  halve  stu\  ver,  mits  datter  geen  figueren  noch 
letteren  op  gemunt  werde.  Een  schip  met  een  crans  rontsomme  op  d'  eene 
zyde,  ende  op  d'  andre  een  bos  met  de  vereenichde  pylen,  soud  wel  passen ; 
dan  moeten  wel  rondt  gemaect  ende  net  gedruct  wesen,  gelijck  de  legpen- 
ningen sijn.  Dit  doende  sal  de  Compagnie  daeraan  een  grooten  dienst  geschie- 
den, lek  heb  opinie,  dat  men  't  voorsz.  cleen  geit,  op  die  maniere  gemaect, 
niet  alleene  in  Anboyna,  maer  oock  op  Java  ende  vee!  andre  quartieren  in 
plaetse  van  de  snoode  Chineesse  cassies  in  trejn  soud  connen  brengen.  Alles 
wort  in  Java  na  de  cassies  gewardeert.  Eertijts  mocht  een  reael  30.000  cassies 
verstrecken,endenu  can  men  qualick 8000 daervoor  becomen,  soodat  de dierte 
van  de  peper  U.  E.  seer  lastich  valt  ende  alle  dispencen  b\xans  viermael  soo 
hooch  loopen  als  voor  dese,  en  sulcx  de  Javaenen  nochtans  weynich  off  niet 
en  vordertj  want  want  doe  men  haer  peper  voor  1  j  reael  de  sack  cochte  ende 
28.000  per  reael  bequam,  beliep  een  sack  peper  35.000  cassies,  ende  nu  de  sack 
peper  5  realen  geit  ende  8000  cassies  een  reael,  beloopt  de  sack  peper  4000 
cassies,  welck  weynich  meer  is  dan  over  4  a  5  jaren  pleech  te  gelden  ende  U.  E. 
nochtans  seer  lastich  valt ;  sooder  niet  in  versien  wort,  sal  het  eerlange  noch 
erger  worden.  D'  invoering  van  voorsz.  cleene  munt,  meen  ick,  soud  vr_\-  wat 
te  goet  comen  ende  waere  best  (soo  't  de  heeren  geliefft)  dat  voorsz.  cleen  geit 
hier  te  lande  van  't  Jappans  silver  ende  cooper  (welck  daer  vr)-  wat  beter  coop 
dan  in  ons  landt  is)  gemunt  wierde.  't  Is  oock  nodich,  dat  het  geschiede,  want 
anders  met  het  Japans  silver  niet  wel  te  recht  connen  comen.  Mochten  wy  de 
Chineessen  handel  naer  behooren  op  Cochin  China  ende  daeromtrent  ver- 


volgen,  gelijck  ick  U.  E.  voor  dese  geadv)-secrt  licbbe  dat  behoort  gedaen  te 
worden,  met  de  geringe  nootlijckheden,  die  men  van  daer  becomen  canende 
de  Javaenen  niet  mogen  derven,  souden  \v\-  niet  alleene  groote  menichte  van 
't  uutgcgeven  geit  daermedc  weder  intrecken,  maer  oock  de  peper  dies  te 
beter  tot  redelijcken  prijsc  becomen,  invoegen  dat  het  ons  aen  schepen,  volck 
ende  geit  schort,  gelijck  lange  geschreven  is. 

Hoe  lange  is  het  geleden,  dat  w_\-  L\  E.  soo  instantelijck  gebeden  hebben, 
herwarts  aen  menichte  van  leggers  in  schoven  met  isere  hoepen  ende  ciupers 
daerb\-  te  senden,  ende  alnoch  en  hebben  geen  hondert  stucx  becomen,  in- 
voegen, dat  als  men  die  over  alle  de  forten,  schepen  ende  plaetsen  verdeylt, 
idcr  fort  off  schip  een  legger  niet  beuren  mach.  Siet  doch,  wat  U.  E.  doet. 
Door  gebreck  van  leggers  sijn  meest  alle  de  forten  ende  schepen  de  meeste 
tijt  sonder  aracq.  Derhalven  als  de  schepen  in  Anbo\na  aencomen,  worden 
genootsaect  den  aracq  aldaer  te  coopen  soo  die  becomen  connen,  te  weeten 
a  150  realen  van  achten  de  legger;  ende  al  waer  't,  dat  300  realen  voor  de 
legger  begeerden,  't  soud  al  gegeven  worden,  want  als  het  volck  jaer  en  dach 
niet  dan  drooge  rijs  geschaft  is,  noch  luttel  genoch  is,  dat  hun  daerna  een 
weynich  aracq  gegeven  wort.  Siet  doch  eens,  watter  gevordert  wort,  dat  men 
begint  op  te  houden  Spaense  wijn  te  senden,  ende  d'  oncosten  van  de  leggers 
in  schoven  ontsien  worden. 

Groote  menichte  van  a!derle\-  trossen  ende  cabeltouwen  dient  er  metten 
eersten  oock  gesonden  te  worden,  soo  ten  dienste  van  de  schepen  die  in  't 
landt  vaeren,  als  omme  toe  te  taeckelen  alderley  jachten,  schaloupen  ende 
fregatten,  die  hier  sijn  ende  opnieuws  gemaect  worden. 

't  En  soud  niet  quaet  wesen,  dat  U.  E.  voor  al  haer  forten  ende  plaetsen,  te 
weten  voor  elck  b\sonder,  een  zegel  zondt.  Het  zegel  voor  de  Gouverneur- 
Generael  is  met  Generael  Bot  gebleven,  ende  die  van  Bantam  ende  Anbojna 
sijn  verbrandt. 

Het  boeck  der  reeckeninge  van  't  volck  in  Banda  is  na  \\'aterforts  doot  niet 
gevonden. 

Na  ons  van  Anboyna  geadvyseert  wort,  sijnder  in  de  Nept/iyiics  1758  "8 
nagelen  meer  dan  40.810®  geweest,  ende  alsoo  de  geheele  partye  in  Ter 
Tliolcn  overgescheept  wierd,  sullen  U.  E.  voor  't  gene  daer  meer  is  ons  ge- 
lieven te  creditteren,  ter  somma  van  ƒ  460 — 5. 

Met  de  gevange  Engelsen  is  ons  volck  op  de  forten  vry  wat  verlegen.  In 
Anboyna  is  een  compagnie  van  1 00  coppen,  ende  s}-  hebben  daer  42  gevangen 
Engelssen  te  bewaeren. 

De  metaele  alsoock  \-sere  stucken  van  't  geslecten  schip  Hollandia  gelijck 
mede  eenige  andre  metaele  stucken  sijn  ons  hier  toegesonden  ;  volgens  U.  E. 
ordre  souden  se  wel  oversenden,  dan  vermits  tegenwoordelijck  al  te  swack 


396  29SEPT.  1618. 

van  schepen  sijn,  hebben  goetgevonden  de  weynige  schepen,  die  hier  hebben, 
te  beter  te  monteeren  ende  't  voorsz.  metalen  geschut  benevens  haerordinaris 
geschut  daerop  te  leggen,  om  des  te  meer  gewelt  (noodich  wesende)  tegen 
d'  Engelssen  te  mogen  gebruycken. 

't  Is  jammer  en  seer  beklaechelijck,  dat  U.  E.  haer  schepen  met  soo  slechten 
volck  uutsenden,  als  nu  jongst  gecomen  sijn,  insonderheyt  met  de  schepen 
de  Goede  Fortiiyne,  Ter  Tholen,  den  Zcewolff  ende  Mauritius.  Wy  bidden 
U.  E.,  laet  doch  het  beste  ende  cloeckste  volck  aennemen  datter  te  becomen 
is ;  doet  de  soldaten  en  bootsgesellen  (dat  ervaren  mannen  sijn)  een  goede 
gagie  geven,  soo  sullen  U.  E.  cloeck  en  goet  volck  becomen.  Laet  de  jongens 
ende  onbevaeren  maets  van  4  a  5  ende  6  gulden  niet  naer,  maer  sent  die  ten 
overvloede  ende  niet  onder  't  getal  van  't  volck  dat  voor  de  forten  ende 
schepen  nodich  is,  off  U.  E.  sullen  haerselven  grootelicx  te  cort  doen.  Equi- 
peert  ro\alijck  ende  mannet  U.  E.  schepen  alsoo,  dat  haer  v)-anden  een  schrick 
daervan  becomen.  Wy  sullen  U.  E.  daertegen  wederomme  dies  te  rijcker 
retoeren  beschicken. 

Met  onse  jonckste  van  dato  26  Julio  passato  hebben  sommierlijck  verhaelt, 
vvatter  in  Indien  al  te  doen  is,  waer  ende  hoe  menichte  van  schepen  wel  ge- 
ïnployeert  connen  worden,  ende  U.  E.  daerover  seer  demoedelijck  gebeden, 
dat  het  de  heeren  gelieve  een  vloote  van  meer  dan  25  schepen  (soo  't  doen- 
lijcken  is)  herwarts  aen  te  senden. 

Ten  besten  van  de  Generale  Compagnie  versoecken  niet  alleene  andermael, 
dat  U.  E.  sulcx  metten  eersten  gelieve  te  doen,  maer  oock  dat  daer  beneffens 
off  daerenboven  mede  gelieven  te  senden  thien  cleene  jachten  groot  van  25  a 
80  lasten,  met  een  vast  geslooten  boevenet.  Dit  is  seer  noodich  ende  dient 
geensins  naergelaten  te  worden,  tenz)-  dat  U.  E.  menichte  van  timmerlieden 
ende  alle  nootlijckheden  sende,  omme  eenige  van  de  voorsz.  jachten  hier  te 
maecken.  Dese  jachten  sijn  noodich  omme  in  Anbojna  en  Banda  de  nagelen, 
nooten  ende  foelie  te  bewaeren  ;  item  omme  van  versche}de  plaetse  peper  te 
versameien;  tegen  de  monopolie,  die  tot  Bantam  gepleecht  ende  geconti- 
nueert  wort,  maer  insonderIie\t  omme  te  straffen  de  moorden,  die  in  Mac- 
cassar  ende  Japara  gedaen  sijn  ende  per  avontuere  (dat  Godt  verhoede)  noch 
meer  geschieden  sullen  ;  doch  den  alderbesten  dienst  die  van  voorsz.  jachten 
te  verwachten  is,  sal  wesen,  omme  de  grooten  van  Java  (die  onder  een  vrient- 
lijcken  schijn  soo  vile)-nen  conspiratie  gemaect  hebben,  omme  ons  geheelijcken 
t'  extirpeeren)  te  dringen,  trouw  en  vreede  met  ons  te  houden  ende  te  dwingen, 
dat  ons  de  nootlijcke  vivres  niet  onthouden,  maer  van  alles  wel  versien  worden. 
Dit  can  met  groote  schepen  niet  gedaen  worden,  want  de  cust  van  Java  is  te 
vlack.  Wilt  doch  hier  wel  op  letten,  eer  het  te  laet  wort;  ontsiet  d'oncosten 
niet,  want  U.  E.  v)anden  slapen  niet,  s}-  practiseeren  continueerlijck  wat  nieuws. 


29  Sept.  Ibl8.  3Q7 

Ende  als  U.  E.  op  een  tijt  soo  grooten  vloote  (gelijck  wj'  eyschende  sijn) 
gesonden  sullen  hebben,  sal  't  daermede  niet  genoch  wesen,  maer  het  vol- 
gende off  naestc  jaer  dient  daerop  weder  een  seer  groote  vloot  schepen  met 
menichte  van  volck  ende  groot  geit  te  volgen,  off  het  ware  beter,  niet  te  be- 
ginnen ende  met  gewonnen  spel  daeriiut  te  scheyen,  want  als  men  begint 
moet  er  met  corragie  gecontinueert  off  vervolcht  worden.  De  boom  valt  van 
eenen  slach  niet ;  doet  U.  E.  proffijt  met  de  voorgaende  faulte.  Eerst  gebraecke 
geit  (te  weeten  op  mijn  comst  in  Indien)  ;  nu  gebreecken  ons  schepen  ende 
volck.  Voor  desen  en  sijnder  no\t  te  veel  schepen  geweest,  maer  de  faulte 
was,  dat  men  se  niet  wel  gebru\ct  heeft.  Al  hadder  noch  eens  sooveel  schepen 
geweest,  men  souden  se  ten  proffijte  van  de  Generale  Compagnie  wel  hebben 
connen  gebrujxken.  Geit  isser  nu  oock  niet  te  veele,  maer  diene  U.  E.  te  con- 
tinueeren herwarts  aen  een  groote  somma  geit  te  senden,  totdat  het  wit  ge- 
troffen is,  welck  wel  te  raecken  is.  U.  E.  gelieven  te  geloven,  dat  het  nodich 
ende  dienstich  is,  dat  hier  in  't  landt  gehouden  worde  't  getal  van  ontrent  60 
schepen,  behalven  degene  welcke  jaerlicx  met  retoeren  naer  't  patria  keeren. 
Derhalven  sullen  gelieven  deselvigena  gelegenthext  te  fornieren,  mits  volck 
daerby  sendende,  die  deselvige  niet  alleene  connen,  maer  oock  weeten  te 
gebru\cken.  Al  hadden  wy  hondert  schepen,  met  alderley  nootlijckheden, 
laete  my  voorstaen,  die  wel  souden  weeten  te  gebruj'ken.  Doch  alle  de  sche- 
pen die  w)-  e\"schen,  behoeven  soo  heerlijck  niet  te  wesen  als  de  beste  vanU.  E. 
schepen  sijn,  maer  daer  dienen  eenige  soo  ro\ale  schepen  te  wesen,  als  ter 
werelt  gemaect  ende  geëquipeert  connen  worden,  opdat  niemant  behoeven 
te  wijeken,  ende  eenige  andre  connen  daei'entegen  niet  te  slecht,  noch  niet  te 
oncostelijck  gesonden  worden,  als  maer  bestant  sijn  volck,  vivres  ende  alderle)- 
nootlijckheden  in  Indien  te  brengen.  Datter  middelbare  schepen  b}-  menichte 
moeten  wesen,  is  genoch  geseyt  en  U.  E.  kennelijck,  derhalven  sullen  't  hierb}- 
laten  ende  de  groote  secoersen  met  devotie  verwachten. 

Met  dit  schip  Zirckzee  sullen  U.  E.  seer  diere  peper  becomen,  doch  tot  dien 
prijs  en  isser  tot  Bantam  geen  meer  te  coop.  De  sack  wort  tegenwoordich  op 
6  realen  gehouden,  ende  s)-  sal,  achte  ick,  voorseecker  tot  7  ende  8  realen  off 
meer  comen,  in  voegen  dat  by  d'  Engelsen  we\"nich  peper  overgebracht  can 
worden,  derhalven  gelieven  U.  E.  niet  verlegen  te  wesen  met  de  peper  die 
voor  dese  gesonden  hebben :  soo  de  heeren  die  op  een  goede  prijs  houden, 
ick  meene,  dat  het  haer  niet  rouwen  sal.  't  Gewas  is  dit  jaer  tot  Bantam  seer 
cleen  geweest.  Men  gist  datter  niet  meer  dan  noch  omtrent  30.000  sacken 
peper  in  't  landt  sijn,  soodatter  geen  affslach  van  prijs  te  verwachten  is.  De 
monopolie,  welcke  door  toedoen  van  den  pangoran  (om  ons  uut  te  putten) 
gepleecht  wort,  geeft  soo  grooten  onderstut  aen  de  dierte  van  peper  (die  in 
China  is)  dat  die  niet  gebroocken  worden  can.  Derhalven  moeten  de  merct 


398  29  Sept.  1618. 

volgen,  ende  is  sulcx  na  onse  opinie  oock  seer  geraden,  om  d' Engelsen, 
Francen  en  Deenen  off andre  (die  noch  mogen  comen)  te  mattecren,  waerover 
geresolveert  sijn  met  den  opcoop  van  peper  (na  gelegenthe)t  van  tijt  en 
saecken)  voort  te  vaeren,  al  waer  't  oock,  dat  U.  E.  met  de  vente  weynich  off 
geen  proffijt  doen  soude.  Door  dese  dierte  ende  door  de  guj-terye,  die  tot 
Bantam  gepleecht  wort,  is  oock  niet  mogelijck  in  desen  tijt  su)-veren  peper  te 
becomen,  't  welcke  U.  E.  ten  goede  gelieve  te  nemen,  want  daer  is  voor  dees 
tijt  geen  raet  toe.  De  last  van  't  schip  Mauritius  is  ontrent  halff  gereet. 
D'  Engelssen  hebben  alsnoch  geen  peper  gecocht;  oft  het  aen  geit  schort, 
weeten  w}-  niet.  Men  se)t,  dat  geen  peper  van  Bantam  sullen  mogen  voeren, 
voordat  den  pangoran  gouverneur  voorsz.  vier  poincten  voldaen  sullen  heb- 
ben, 't  Gevolch  sal  den  tijt  leeren. 

Het  schip  Hoorn  is  van  Banda  wel  aangecomen,  dan  men  adv)-seert  ons  niet 
wat  het  medebrengt.  De  tjdinge  van  Japara  sullen  U.  E.  per  nevensgaende 
sien,  waertoe  ons  gedragen.  Als  U.  E.  ons  macht  beschicken,  sullen  wy  de 
gerooffde  goederen  wel  weder  recouvreeren,  ende  de  behoorlijcke  straffe  over 
de  gedane  moort  ende  beroving  van  de  logie  gedaen  wesende,  sullen  die  van 
Japara  ende  andre  oock  wel  goede  kinderen  worden  ende  haer  faulte  bekennen , 
maar  soolange  dat  niet  en  geschiet,  sullen  w}-  (na  haer  seggen)  ongelijck 
hebben. 

Door  een  Gouserat,  corteling  van  Macassar  gecomen  (soo  h\-  sey  t)  wort  ons 
aengedient,  dat  dien  coninck  t'  onswaerts  wederomme  seer  genegen  is  ende 
dat  voorseecker  met  hem  een  contract  na  wens  souden  connen  maecken,  waer- 
over hart  aenstaet,  dat  derwarts  senden  souden.  De  rijs  van  daer  waere  ons  in 
dese  conjuncture  wel  goet  ende  nodich,  dan  het  verdrach  ende  de  vrede  met 
dien  coninck  in  meer  saecken  veel  schadelijcker  wesen ;  derhalven  is  best,  dat 
de  vile\-ne  moort,  by  haer  gedaen,  behoorlijk  gestraft  wert. 

Om  bandeliers  is  men  overal  seer  verlegen,  't  I^  een  spillende  waer,  waervan 
jaerlicx  groote  menichte  gesonden  dient. 

De  galleye  ende  fregat  voor  dese  by  ons  gemaect  leggen  en  vergaen.  De 
twee  b\'  U.  E.  gesonden,  sullen  niet  alleene  (soo  de  heeren  geen  volck  senden) 
mede  vergaen,  maer  belemmeren  daerenboven  de  scheepen  seer.  Volck  moet 
U.  E.  senden,  soo  can  men  hier  mede  volck  becomen,  daer  anders  een  spot 
van  alle  de  werelt  bljven. 

U.  E.  gelieve  te  gedencken,  dat  de  verraderye  bj"  dese  coningen  tegen  ons 
bele\t  en  begost  is,  ende  al  is  het  haer  nu  misluct,  s\-  en  sullen  niet  laeten 
daerinne  voort  te  vaeren,  gelijck  dagelicx  meer  ende  meer  vernemen.  Wy  sijn 
nu  wel  gewaerschout  dat  overvallen,  vermoort  ende  berooft  worden  sullen, 
soo  haest  het  onse  v\'anden  te  wege  brengen  connen;  ja,  al  waer  't  (soo  het 
niet  eer  connen  doen)  sevenjaeren  naer  dese,  geen  deucht  sal  haer  van  dat  voor- 


29  Sept.  1618.  399 

nemen  houden.  Derhalve  bidde  andermacl  seer  demoedehjck,  dat  de  heeren 
metten  eersten  herwarts  aen  gelieven  te  scnden  groote  menichte  van  volck, 
menichte  van  scheepen  ende  .:jroote  somma  geit,  met  alderle_\-  nootlijckheden. 
Dit  doende,  sal  alles  wel  gelucken  ;  soo  niet,  sal  't  U.  E.  berouwen.  Dispereert 
niet,  ontsiet  uwc  vyanden  niet,  daer  en  is  ter  werelt  niet  dat  ons  can  hinderen 
noch  deeren,  want  Godt  met  ons  is;  en  trect  de  voorgaende  mislagen  in  geen 
consequentie,  want  daer  can  in  Indien  wat  groots  verriclit  ende  daer  connen 
tegelijck  jaerlicx  groote  rijcke  retoeren  gesonden  worden.  Waeraen  dat  het 
voor  dese  gefeylt  heeft,  hope  U.  E.  (als  het  haer  gelieft)  met  een  we\nich 
woorden  mondeling  te  verthoonen.  De  somma  van  al  't  voorsz.  is,  dat  U.  E. 
alle  jaeren  herwarts  aen  dienen  te  senden,  sonder  ophouden,  menichte  van 
volck,  schepen,  geit  ende  alderley  nootlijckheden,  waertegen  dan  jaerlicx  rijcke 
retouren  gesonden  sullen  worden,  gelijck  nu  begost  is. 

In  't  fl '«/<■«  vnn  Amsterdam,  leggende  ontrent  Jaccatra  adi  29  September 
anno  1618. 

U.E.  dienstwillige 

J.  P.  COEN. 

P.  DE  CaRPENTIER. 

Arent  Maertsz. 
Willem  Jansz. 

PlETER  DiRCXSOON. 


26.  —  5  OCT.  1618.  —  O 

(PER  ZIRCKZEEi). 


Naerdat  onze  voorgaende  op  den  29'"  passato  geeyndicht  was,  is  dien  dach 
(Godt  loff)  van  de  Mollucqen  tot  Jaccatra  wel  aengecomen  het  schip  den  Engel 
van  Delft,  vandaer  medebrengende  406  bhar  98  catti  nagelen  ende  104.500 
realen  Japans  silver,  ende  alhoewel  van  Banda  vve\nich  verwachtende  waeren, 
soo  heeft  het  schip  Hoorn  nochtans  vandaer  gebracht  427  sockels  foelie, 
wegend  8.071  catti  Banda  netto,  ende  12.017^  catti  nootenmuscaten,  welck 
voorsz.  schip  den  Engel  conforme  onse  ordre  voor  Japara  uut  het  schip  Hoorn 
gelicht  ende  herwaert  gebracht  heeft,  soodat  het  meer  dan  halff  geladen  is, 
in  voegen,  dat  dit  schip  off  een  ander  neffens  Manritms  mede  welhaest  ge- 
laden souden  connen  worden,  dan  vermits  soo  swack  van  schepen  endevolck 
sijn,  dat  te  beduchten  is  d'  Engelsen  (soo  s\  begeeren)  in  de  Mollucqen,  An- 
bo)'na  ende  Banda  de  sterckste  te  water  wel  souden  mogen  werden,  sulcx 
geensints  doen  sullen.  Rijcke  retoeren  souden  jaerlicx  geerne  senden  ende 
de  Molluccus,  Anboyna  ende  Banda  voor  de  generale  Compagnie  oock  geerne 
helpen  ma}-nteneren,  dan  dewyle  bej-de  door  uwe  armhertige  equiperinge 
niet  beschicken  connen,  wat  sullen  wy  doen  ?  Wie  sal  ons  raedt  geven  ?  U.  E. 
begeeren  gedaen  te  hebben,  dat  men  de  voorsz.  plaetsen  bewaere  ende  de 
retoeren  ophoude,  ofte  de  retoeren  sende  ende  de  bescherming  van  de  Mol- 
lucquen,  Anboyna  ende  Banda,  den  Heere  der  Heeren  beveele.  Soo  't  wel  ge- 
lucke,  sullen  wy  van  de  custe  van  Coromandel,  Jamby,  Ticco,  Atchijn  ende 
Patana  goede  retoeren,  voor  't  patria  dienstich,  becomen,  dan  bijaldien  hier 
interim  geen  goede  vloote  van  U.  E.  ariveert,  wat  sullen  dan  met  de  retouren 
doen?  Sal  men  de  resterende  bequame  schepen  daermedc  na  huys  senden 
ende  alle  U.  E.  plaetsen,  volck  ende  goederen  ter  discretie  van  haerevyanden 
laten  ?  Voorwaer  't  is  al  te  slecht.  Wat  hebben  wy  voor  desen  door  gebreck 
van  geit  geleden,  ende  nu  van  sooveele  vyanden  met  vier,  swaert  ende  honger 
gedreycht  worden,  sullen  door  gebreck  van  schepen  ende  volck  noch  meer 
swaricheden  getroost  moeten  sijn.  Voorwaer  U.  E.  soud  ons  (soo  van  d'  Al- 
mogende niet  gesterckt  wierden)  de  moet  b)'cans  benemen.  Hadden  wy  hier 


•)  Van  denzelfden  dag  ook  eene  particuliere  missive  van  Coen  aan  de  kamer  Amsterdam 
(O  213),  met  verzoek  van  uitbetaling  van  gage,  door  den  onderkoopman  Claea  Hermensz.  ver- 
diend, aan  diens  Imisvrouw  in  patria,  „volgeus  zyne  nevensgaoude  missive  en  reeckeninge". 


5  OCT.  1618.  401 

een  goet  casteel  of  rendevous,  daer  men  de  retoeren  in  bewaren  cost,  soudc  de 
swarichext  cleen  wesen,  dan  dew\-le  geee  behoorlijckeverseekeringe  hebben, 
sullen  de  tijt  aensien  ende  na  loop  van  saecken  disponneren. 

Het  was  gese\"t,  dat  d'  heer  generael  Reael  weder  herwarts  comen  soude. 
D'  heer  admirael  Verhagen  hadden  hier  oock  verwacht,  dan  sijn  be}de  in  de 
Molucqen  gebleven  en  dat  (na  gesej-t  wort)  vermits  de  Ternatanen  eenige 
nieuwicheden  voorhadden,  omme  tijtlijcken  daertegen  te  versien,  soodat  als- 
nu  niet  wel  en  wete,  wat  ick  ten  beste  van  de  generaele  Compagnie  doen 
sal:  te  weten,  innewaerts  vaeren  off  hier  blijven.  In  dese  quartieren  is  veel  te 
verrichten  ende  sijn  de  swaricheden  mede  groot.  Innewaerts  is  op  verscheyde 
plaetsen  niet  weinich  waer  te  nemen,  dan  wat  can  ick  ende  wat  sal  ick  sonder 
macht  doen  ?  Een  spot  van  de  werelt  off  dergener,  die  ons  niet  seer  gunstich 
sijn,  soude  niet  geerne  worden. 

Na  Manilha  sijn  vertrocken  de  schepen  Bantliam,  d'  Oude  Maan-,  de  Nieuwe 
Maene,  ]^lissmgen  ende  de  Swaen.  Nu  ick  geen  van  die  hier  mach  wenschen, 
soo  bidde  Godt,  dat  haer  aldaer  goet  geluck  ende  behouden  re}s  verleene. 
De  Morgensterre  is  in  Batsian  gebleven  ende  sal  daer  verdubbelen.  Anders 
sijnder  oock  geen  schepen  in  de  Mollucqen  noch  in  Banda  gebleven,  soodat 
de  baene  voor  d'Engelssen  (die  U.  E.  advyseeren  met  een  goede  vloote  wel 
behouden  mogen  achter  Java  omloopen)  claer  is.  Van  hier  sullen  tvtlijck  wel 
eenige  schepen  senden,  dan  't  en  can  tegen  nacht  niet  helpen. 

Uaer  wort  geadv_\-seert,  datter  in  de  Molucqen  een  groot  gewas  nagelen 
aen  de  boom  stondt,  dat  dese  maent  October  gepluct  ende  na  gissinge  ontrent 
duysent  bhaeren  nagelen  op  brengen  soude.  Godt  geve,  dat  die  het  aenstaende 
jaer  becomen  mogen. 

Het  Engels  schip,  dat  vermoet  wierde  in  de  Boucheronnes  gebleven  wesen 
soude,  is  in  de  MoUuccos  wel  aengecomen  ende  recht  toe  recht  aen  nae  't 
Portugiesse  fort  geloopen,  alvvaer  het  onder  des  vyants  geschut  geset  ende 
ontrent  6  weecken  geleegen  heeft.  S\-  sijn  vandaer  a  l'improvisto  vertrocken, 
sonder  dat  onse  sehepen  daerby  hebben  connen  comen.  Men  gist  dat  se  na 
de  Manilhas  geloopen  wesen  souden,  dat  ick  duchte  wel  na  Anbo)"na  wesen 
mocht,  ende  dat  ons  noch  wel  een  groot  spel  soud  mogen  roekenen.  Voor  rijs 
hebben  sy  eenige  nagelen  van  de  v}-andt  becomen,  ende  de  coninck  van 
Tidor  oock  twee  isere  stucken  tegen  nagelen  gedaen.  Godt  geve  dat  de  Ter- 
natanen van  haer  tegen  ons  niet  opgeroejt  en  worden,  gelijck  met  de  Ban- 
danesen,  Anboj-nesen  ende  andren  hebben  gedaen. 

Het  schip  Hoorn  is  geordonneert  voor  Japara  te  blyven  leggen,  omme  te 
sien  off  noch  eenige  rijs  sullen  connen  becomen.  De  gevangen  waren  los, 
behalven  Eyndhoven  met  sijn  ondercoopman  ende  een  assistent,  die  dagelicx 
mede  verwacht  wierden. 

2G 


402  5  OCT.  1618. 

In  den  brant  op  Malle\-o  heeft  de  Compagnie  verlooren  f  37.989  —  6  — ^  1 . 

'tSedert  primo  Januario  1617  tot  ultimo  Juny  1618beloopenalled'ongelden 
van  de  Molucqen  f376.345  —  9  —  15,  waertegen  de  winst  van  den  handel 
bedraecht  f161.271  —4  —  13^,.soodatterin  lSmaendenf215.074  — 5— 1^- 
(behalven  't  gene  in  den  brant  geconsumeert  .sy)  te  quaed  is. 

Nevens  gaet  notitie  van  alle  't  geschut  ende  amonitie  van  oorloge  op  alle 
de  forten  van  de  Molucqen,  Anbo\na  ende  Banda  wesende,  gelijck  mede 
monsterrolle  van  alle  het  volck  onder  de  generale  Compagnie  aldaer  sijnde. 

Niet  meer  dan  51  koppen  heeft  het  schip //öc/v;  op,  ende  weynich  beter  sijn 
d'  andre  schepen  geprovideert.  De  Trouwe,  welcke  nu  ons  beste  schip  is,  ende 
40  stucken  op  hebben  sal,  is  nu  met  45  eeters  versien,  ende  niet  meer  dan  on- 
trent 70  koppen  ten  hoogsten  sal  dat  schip  (de  repartitie  van  't  volck  gedaen 
wesende)  connen  gebeuren.  Hiertegen  heeft  het  beste  schip  van  d'  Engelssen, 
dat  hier  nu  le\-t,  tegenwoordich  op  meer  dan  250  mannen  ende  over  de  50 
stucken  geschut.  Siet  toch  eens,  bid  ick  U.  E.,  hoe  fijn  w)-  versien  sijn  omme 
de  negotie  van  geheel  Indien  t'  incorporeren  ende  andre  te  excluderen.  Godt 
vergeeft  het  degene,  die  van  't  gebreck  oorsaecke  sijn. 

Het  jacht  d'  Attcndans,  welck  gesey  t  was  van  Anboyna  na  Solor  ende  Timor 
varen  soude,  is  (soo  nu  versta)  na  Japon  gesonden  met  advysen  ende  ordre, 
dat  vandaer  voor  de  vloote  nae  Manilhaalderle}-nootlijcke  provisie  gesonden 
worde. 

Het  schip  Zirickzee  daermede  dese  gaet,  is  over  eenige  dagen  volladen  en 
seylreet  geweest.  Eerst  hebben  w)-  't  opgehouden  na  de  tj^dinge  van  de  Mol- 
luccos,  ende  daerna,  omdat  de  timmerlieden  van  't  selvige  voor  sijn  vertreck 
't  jacht  de  Ziiyder  Eendracht  wat  versien  souden,  vermits  door  gebreck  van 
timmerUeden  anders  niet  lang  gebruyckelijck  is.  U.  E.  gelieve  te  gelooven 
ende  ons  niet  qualick  afif  te  nemen,  dat  soo  hier  eenige  goede  timmerlieden 
becomen  costen,  ons  niet  ontsien  souden  haer  50  ende  60  gulden  ter  maent 
te  geven,  waermede  w}-  verstaen  de  Compagnie  noch  grooten  dienst  geschie- 
den soude. 

Van  alle  de  schepen,  die  hier  tegenwoordich  leggen,  isser  niet  een  die  eenich 
goet  drooch  bergen  can,  ja  oock  niet  het  schip  Mmiritius,  dat  halfif  geladen 
is  ende  ontrent  ultimo  deser  volladen  ende  se)-lreet  wesen  sal. 

Aen  't  gewicht  van  nagelen  uut  Nassouw  in  Zirickzee enée. Maiiritius  o\&r- 
gescheept,  comen  17.959  ffi  over,  nae  't  gewicht  dat  hier  in  't  overscheepen 
opgenomen  is,  welcke  een  groote  faulte  wesen  moet,  off  daer  most  van  An- 
bo\-na,  dat  niet  en  dencke,  meer  gescheept  wesen,  dan  in  cognossement  ge- 
teeckent  is.  Aldus  worden  altijt  gequelt  met  de  fijnne  quanten,  die  heeren  ons 
senden.  't  Gene  in  't  eene  schip  te  cort  mach  comen,  sullen  U.  E.  in  't  ander 
over  vinden,  waerop  de  heeren  gelieven  te  letten. 


5  0CT.  1618.  403 

De  boecken  van  de  Molluccos  by  U.  E.  soo  dickwils  ontbooden,  advyseert 
Westerwolt,  dat  door  gebreck  van  schnveis  niet  gecopieert  hebben  connen 
worden,  maer  dat  die  't  naeste  jaer  sullen  becomen. 

U.  E.  recommanderende  afif  te  schaffen  de  hooge  prijs  van  de  nagelen  in 
Loehoe  ende  Combello,  vooreerst  can  daer  niet  in  gcdaen  worden,  ja  het 
schijnt,  dat  ter  contrarie  de  Ternatanen  ende  Machianesen  de  prijs  in  dier 
voege  mede  sullen  willen  verhoogen. 

Daer  dienen,  gelijck  voordese  gese\t  is,  met  Chinesen  ende  andreverschey- 
dene  collonien  geplant,  omnie  dies  te  beter  ende  te  vrediger  aen  de  nagelen, 
noten  ende  foelie  te  geraecken  ende  die  voor  de  generale  Compagnie  alleene 
te  behouden.  Dit  can  wel  geschieden  ende  seer  wel  gedaen  worden,  't  Sal  oock 
een  seer  goede  ende  heerlijcke  saecke  wesen,  dan  het  schijnt  dat  sulcx  (Godt 
betert)  vooreerst  noch  niet  te  wege  sal  connen  worden  gebracht,  en  dat  ver- 
mits U.  E.  eenige  jaeren  achter  den  anderen  soo  sober  geequipeert  ende  soo 
weynich  schepen  gesonden  hebben,  want  het  volck  moet  van  verscheyde 
plaetsen  gehaelt  ende  b)-eengebracht  worden,  ende  wy  hebben  sooveel  sche- 
pen niet,  dat  de  negotie  voldoen  mogen,  ende  al  waer  't  datter  veel  schepen 
waeren ,  soo  soud  het  wel  achter  connen  blijven  door  gebreck  van  fustagie 
om  water  te  bergen.  Elck  schip  vaert  hier  met  8,  10  i  20  waterleggers,  dat 
gants  niet  helpen  mach  om  veel  volck  te  voeren.  Leggers  in  schoven  connen 
van  U.  E.  niet  becomen.  De  weynich  timmerlieden  die  hier  sijn,  hebben  oock 
de  tijt  niet,  om  op  sijn  Spaens  waterbacken  te  maecken.  Doen  onse  schepen 
in  Manilha  waren,  hadden  s}-  sooveel  Chinesen,  dat  daermede  verlegen  waren, 
ende  soo  eenige  behouden  hadden,  souden  s}-  van  dorst  versmacht  hebben. 
Op  Pulowa)'  is  oock  geen  water,  ende  potten  noch  vaten  connen  niet  becomen. 
lek  bid  U.  Ed.,  wat  sal  men  dan  doen?  en  slaet  de  balie  niet  weer  wederom, 
maer  wilt  ons  doch  van  alles  versien,  soo  sal  het  overal  wel  gaen  ende  wel 
gelucken. 

De  heeren  recommanderen  oock,  dat  wy  de  Molucqen  altijd  geprovideert 
souden  houden,  lek  bidde  U.  E.,  overlegt  eens  waermede. 

Alsoo  mijnen  verbonden  tijt  ten  tweede  mael  geëxpireert  is  ende  de  heer 
gennerael  Reael  in  de  Molucqen  gebleven  sy,  soo  hebbe  de  presente  raden 
U.  E.  missive  ende  andre  voor  doen  lesen  ende  aengedient,  hoe  wel  gesint  ben 
volgens  de  gesonden  commissie  het  generale  gouvernement  aen  te  veerden, 
mits  dat  van  U.  E.  na  meriterende  dienst  getracteert  worde,  sonder  my  noch- 
tans aen  precise  lange  tijt  of  op  de  precise  conditie,  b}-  U.  E.  geraemt,  te 
verbinden,  ende  dat  dienvolgende  berej-t  ben  te  gaen  offtebl)ven,  daer  de 
generale  Compagnie  best  gedient  worden  can;  ende  hierover  r}-pelijcken  ge- 
delibereert  sijnde,  heeft  den  Raedt  geensints  goet  connen  vinden,  datickmet 
d'  eerste  schepen  innewaerts  vaeren  soude,  maer  is  gearesteert,  dat  vooreerst 


404  5  OCT.  1618. 

noch  blyven  sal,  ende  ons  voorder  na  gelegenthe\t  van  saecken  ende  den  tijt 
reguleeren  sullen. 

Alsoo  ons  tegenwoordich  (gelijck  vooren  verscheyde  rejsen  gese}"t  is) seer 
swack  van  schepen  ende  volck  bevinden,  daertegen  apparent  is,  d' Engelse 
een  goede  macht  by  den  andren  becomen  sullen,  soo  is  't  dat  oock  ingesien 
wesende,  hoe  d'  Engelse  tot  Banthem  gants  stille  sitten  ende  geen  peper 
coopen,  waerover  presumeeren,  dat  wel  souden  mogen  soecken  haer  cleen 
cappitael  in  de  Molucqen,  Anboyna  ende  Banda  te  besteeden,  hebben  wy 
(r\-pelijcken  op  de  saecke  gelet  sijnde)  goetgevonden  dewyle  geen  suffisante 
macht  sullen  hebben,  omme  haer  (soo  haer  macht  innewaerts  gaende)  van 
de  Molucqen,  Anboyna  ende  Banda  te  weeren,  datelijck  drie  schepen  na  de 
Molucqen,  Anboyna  ende  Banda  te  senden,  te  weeten  S'L  Alicliiel,  A^Zuyder 
Eendracht  ende  Neptnines,  met  eenige  provisie  ende  een  goede  somma  geit, 
omme  d'  Engelsen  te  prevenieren  ende  alle  de  nagelen,  noten  ende  foelie  op 
te  doen  coopen,  sooveele  doenlijcken  z}',  eer  zylieden  aldaer  comen,  waeraen 
vvy  hoepen  de  generale  Compagnie  een  grooten  dienst  geschieden  sal,  al  waer 
't  oock,  dat  de  prijs  van  de  nagelen  souden  moeten  verhoogen,  want  dit  jaer 
is  apparent,  dat  sy  weynich  retoeren  oversenden  sullen ;  ende  connen  wy  haer 
in  dier  voegen  (als  verhoopen)  de  retoeren  het  aenstaende  jaer  mede  on- 
trecken,  soo  hoopen,  dat  met  de  goede  secoersen,  die  toecomende  jaer  van 
U.  E.  te  verwachten  hebben,  haer  alsdan  met  gewelt  van  de  Molucqen,  An- 
boyna ende  Banda  wel  weeren  ende  verdr}ven  sullen,  al  waer  't  oock  soo,  dat 
s\-  iewers  meer  dan  op  Puloron  plaetse  bequamen.  Dew}le  alsnu  met  macht 
niet  doen  connen,  moet  finesse  gebruikt  worden,  totdat  middelen  becomen 
om  andre  raet  te  mogen  schaffen. 

In  d'  onfe'e  van  29  passato  is  gese)t,  hoe  door  een  seecker  Gouserat  Mamet 
aengedient  is,  die  van  Macassar  seer  genegen  wesen  souden  dat  wy  aldaer 
wederkeerden,  ende  metten  andren  een  goet  verdrach  gemaect  wierde.  Hierop 
geconsidereert  wesende,  dat  ons  de  rijs  vandaer  in  desen  standt  wel  nodich 
ende  oock  seer  dienstich  is,  maer  alsoo  het  verdrach  met  de  Macassaren  de 
Compagnie  daarentegen  veel  schadelijcker  in  Anboyna  ende  Banda  wesen 
soude,  door  de  vr\e  vaert  en  handel,  welck  de  Maccassaren  in  die  quartieren 
souden  pretendeeren  te  doen,  is  gearesteert,  dat  men  om  rijs  andre  finantie 
soecken  moet,  dat  men  den  oorloch  met  de  Maccassaren  continuweeren  sal, 
ende  dat  de  voorsz.  drie  schepen,  die  metten  eersten  innewaerts  vertrecken, 
in  passant  Maccassar  aendoen  ende  haer  alle  mogelijcke  af  breuck  doen  sullen, 
tot  revenge  ende  straffe  van  d'  execrabile  moort  b}-  haerlieden  gedaen,  waer- 
door  oock  hoopen  te  beeter  van  Anbo\-na  ende  Banda  blyven  sullen. 

Alsoo  Gijsbrecht  van  Vyanen  (die  een  tijt  het  gouvernement  van  de  Mo- 
lucqen bedient  heeft)  met  het  schip  den  Engel  herwarts  gecomen  is,  met 


5  OCT.  1618.  405 

commissie  van  d'  heer  geiierael  Reael  omme  als  commandeur  met  de  schepen 
naer  't  vaderlandt  te  keeren,  ende  alhoewel  't  selvige  tegen  U.  E.  ordre  strijt, 
is  nochtans  by  den  Raet,  na  verscheyde  consideratie,  goetgevonden,  om 
jalousie  ende  contentie  te  weeren,  den  voorsz.  persoon  in  die  qualite  met 
Zirckzee  te  laten  keeren,  't  welck  U.  E.  ten  goede  gelieve  te  verstaen. 

Hiermede,  erntfeste,  vvj-se,  voorsinnige,  seer  discrete  heeren,  sullen  desen 
eyndigen.  Godt  geve  U.  E.,  na  hertelijcke  groetenisse,  alles  goets. 

In  't  schip  't  Wapen  van  Amsterdam,  leggende  omtrentjaccatraadi 5  Octo- 
ber  anno  1618. 

U.  Ed.  dienstwillige 

Jan  Pietersz.  Coen. 
P.  DE  Carpentier. 
Arent  Maertsen. 
Willem  Jansz. 

PlETER  DlRCXSOON. 


27.  —  12  NOV.  1618.  —  O  264. 

(PEE  MAURITIUS.) 


1. 
Aange- 
komen 

schip. 


2. 

Bantam 

en 
Jacatra. 


Per  't  schip  Zirckzee,  welck  de  Heere  in  salvo  geleyde,  sijn  onse jonckste  ge- 
weest, in  dato  29  September  ende  5  October,  waarvan  by  desen  copien  gaen. 
't  Sedert  is  hier,  Godt  loüf,  op  den  13'"'  passato  wel  aengecomen  het  schip 
Dclffn\Qt  een  Portugies  scheepken  by  haerlieden  den  2'"  Junj-  lestleden  ver- 
overt. Wy  en  hebben  met  dit  schip  geen  andre  missive  van  U.  E.  ontfangen 
dan  copie  van  de  voorgaende,  waerover  als  nu  te  corter  sijn  sullen.  De  schepen 
't  Wapen  van  Hacrlcm  ende  't  Hart  sijn  met  groote  devotie  verwachtende.  De 
Heere  wil  haer  ende  alle  gaende  ende  comende  schepen  in  salvo  gele}den. 

Onder  andere  hebben  U.  E.  met  onse  voorgaende  in  supstantie  gead- 
vyseert,  hoe  by  de  coningen  van  Bantam  ende  Jacatra  (met  toestemming 
van  den  Mattaram  ende  alle  andere  omleggende  grooten,  soo  wy  meenen 
ende  voor  seecker  houden)  seer  behendelijck  voorgenomen  is  geweest,  dese 
huysen  aff  te  loopen,  ons  ende  U.  E.  volck  te  vermoorden  ende  alle  de  rijcke 
middelen  van  de  Generale  Compagnie  te  beroven,  omme  also  het  bouwen 
van  een  generael  rendevouz  daerdoor  met  een  generale  moort  ende  berovinge 
van  alles  te  prevenieren.  Immers  soo  cloeck  endebehendich  isd'  aenslachbe- 
leyt  geweest,  als  het  voornemen  execrabel  en  boos  was.  Ter  werelt  en  soud 
haer  boos  beleyt  niet  looser  off  listiger  gemaekt  connen  worden,  maer  d'  Al- 
mogende heeft  ons  wonderbaerlijcken  behoet  ende  U.  E.  gesegent.  Hoe 
de  verraderye  onder  een  vrientlijcken  schijn  belejt  was,  Pangoran  Gabang 
d'  executie  meende  te  doen  ende  waerdoor  d'  aenslach  misluct  is,  is  mede 
geadvNseert.  Wj-  sullen  't  daerby  laten  ende  alsnu  verhalen  't  gene  tsedert 
toegedragen  is.  lek  hadde  gemeent,  dat  van  het  boos  voornemen  geen  naerder» 
getuychenisse  gecregen  souden  hebben  dan  't  gene  daervan  overgesonden 
ende  geadviseert  is ;  doch  den  tijt  heeft  het  naerder  ontdect  ende  vr)-  wat  meer 
bevesticht,  gelijck  ten  deele  pernevensgaende  acten  getujcht  wort.  De  voor- 
dre  getuychenissen  worden  om  prolixite  naergelaten. 

Met  onse  voorgaende  is  U.  E.  mede  geadvjseert,  hoe  geresolveert  hadden, 
op  een  van  d'  e)-landen  b}-  de  Verse  riviere  een  reduit  te  maecken  ende  tot 
Jacatra  continueerlijck  garnisoen  van  100  koppen  te  houden.  t'Sedert  wat 
naerder  op  de  saecke  gelet  hebbende,  docht  my,  dat  onse  huysen  seer  licht 
alsoo  souden  connen  verstercken,  dat  daermede  alle  gewelt  van  buiten-  ende 
binn^lantse  vjanden  vvedergestaen  cost  worden,  ende  dat  sulcx  om  ver- 


12  Nov.  1618.  407 

scheydeii  gewichtige  redenen  oock  behoorden  te  doen  ende  nietgenoch  was, 
dat  se  voor  een  aenloop  suffisant  genoch  waren.  De  redenen  ende  't  recht 
mede  suffisant  wesende,  soo  hebbe  d'  occasie  oock  waergenomen  ende  al  soet- 
iens  met  eeiiige  slechte  wercken  begost,  omme  te  sien,  hoe  hem  de  saecken 
toedragen  ende  die  van  Bantam  ende  Jacatra  haer  honden  souden.  Hiermede 
soo  verde  comende,  dat  ons  volck,  die  van  Bantam  ende  Jacatra  het  dissejn 
gewaer  wierden,  soo  hebbe  den  22'"  passato  in  't  Wapen  van  Amsterdam  een 
generaele  vergaderinge  beroepen,  alles  naectelijck  ontdect,  de  saecke  wijt 
ende  breet  voorgestelt,  ende  wierd  daerop  na  consideratie  van  't  gene  dien 
aengaet  gearesteert,  dat  men  met  het  begonnen  werck  voortvaren  ende  een 
volcomen  fort  voltrecken  soude. 

Op  d'  eerste  punt  hebben  overlange  12  stucken  geschut  gestaen.  Twee 
andre  punten  sullen  mede  welhaest  gemaect  wesen.  't  Is  aireede  soo  verde 
gebracht,  dat  U.  E.  dese  hu}-sen  niet  alleene  voor  een  aenloop  (gelijck  voor 
dese  geadvyseert  is)  suffisant  zijn,  maer  dat  moet  hebben,  met  Godes  hulpe 
alle  gewell  van  geheel  Java,  van  de  Spangiaerden  ende  Portugiesen,  Engelsen 
ende  andre  weder  te  staen. 

Die  van  Bantam  ende  Jacatra  sijn  over  dit  werck  seer  beroert  en  bevreest 
geworden.  Sy  hebben  continueerlijcken  haere  spien  uutgesonden,  maer  geen 
moet  gehadt,  ons  werck  te  verhinderen.  Den  coninck  heeft  mj-  versche)'de 
re\"sen  doen  bidden,  met  mijn  geselschap  na  oude  costume  ten  hove  b\-  hem 
te  comen.  Doch  alsoo  verschej'de  inditien  gesien  sijn,  dat  gesocht  wierd,  m}-  te 
doen  vermoorden,  is  tot  diverse  reysen  by  den  Raet  gearesteert,  dat  ick  niet 
gaen,  maer  my  ten  besten  excuseeren  soude,  ende  naerdathierover  van  conincx 
wegen  seer  groote  instantie  gedaen  was  ende  wy  niet  dan  te  min  daertoe 
resolveeren  costen,  is  de  coninck  selve  met  veel  orangkays  by  mij  gecomen 
ende  heeft  het  werck  rontsomme  gesien.  Met  groote  zedicheyt  vraechde  hy, 
waeromme  dit  en  dat  waeren  maeckende,  waeromme  hem  wantrouden  ende 
vanwaer  dese  veranderinge  quam,  biddende  hemselven  ende  niet  door  andre 
te  kennen  te  geven,  wat  van  de  saecke  was.  Hierop  sijn  tusschen  ons,  den 
coninck  ende  sijnne  orangkays  veel  redenen  ende  wederredenen  gepasseert, 
streckende  van  wegen  den  coninck,  dat  hem  alles  behoorden  te  vertrouwen, 
ende  van  onser  z}'de,  dat  een  overhooft  tegen  alle  gevallen  behoprt  en  schul- 
dich  is  te  versien  ende  dat  wy  door  onse  onbedachtsaemhe)-t  vek-moort  ende 
onse  goederen  berooft  wesende,  de  coninck  ons  daerna  niet  soude  connen 
helpen.  De  voorneemste  redenen,  daermede  hem  ende  sijnne  orangka\-s  de 
mondt  gestopt  hebben,  sijn  dese,  dat  claerlijck  gebleecken  is,  d' Engelsen 
onderstaen  hebben,  ons  door  ons  eygen  volck  te  doen  vermoorden,  gelijck  sy 
veel  van  d'  onse  tot  Bantam  in  ons  eygen  hu}-s  gedaen  hebben ;  dat  de  coninck 
selffs  ende  alle  de  werelt  kennelijck  is,  eenige  van  sijnne  orangkays  van  wille 


408  12  Xov.  1618. 

geweest  sijn,  om  onse  huysen  aff  te  loopen,  doch  weten  wel,  dat  dit  niet  te 
achten  hebben,  alsoo  sy  niet  meer  vermogen  dan  haer  den  coninck  toelaet, 
maer  alsoo  seecker  weten,  die  van  Bantam  ons  quaetgunstich  sijn  ende  pan- 
goran  Gabang  (na  ons  gesejt  is)  hier  expresselijck  geweest  is,  omme  onse 
hu)'sen  aff  te  loopen  en  sulcx  oock  gedaen  soud  hebben,  soo  w)-  daertegen 
niet  versien  hadden;  item  dat  de  Spangiaerden  over  drie  jaeren  op  wech  ge- 
weest sijn,  omme  herwaerts  te  comen  ende  nu  weder  besich  sijn,  een  nieuwe 
vloote  toe  te  maecken,  derhalven,  dat  het  meer  dan  tijt  is,  dat  ons  verseeckren 
na  den  eysch  van  onsen  staet  en  schat,  de  coninck  seer  vrientlijck  biddende, 
niet  qualick  te  nemen,  dat  hem  niet  eerst  gewaerschuwt  hebben,  want  sulcx 
niet  tot  sijnne  verachtinge  gedaen  is,  maer  alleene,  omme  te  verhoeden  de 
questie,  welck  ontstaen  soud  mogen  hebben  uut  d'  oppositie,  die  w)-  weten 
onse  vyanden  daertegen  souden  hebben  gedaen.  Considererende,  dat  alsoo  de 
coninck  ons  voor  dese  twee  schoone  hu}-sen  als  casteden  heeft  laten  bouwen, 
opdat  dies  te  beter  verseeckert  in  sijn  landt  souden  woonen,  hebben  daerover 
beslooten,  dat  hy  alsnu  mede  niet  qualijck  nemen  sal  't  gene  tot  onse  voordre 
bescherminge  ende  verseeckeringe  van  sijn  landt  gedaen  wort,  off  dat  het 
anders  schynen  soude,  h)-  sich  selffs  part_\e  formeerde  ende  mede  onse  wel- 
standt  soud  soecken  te  verhinderen. 

Uese  redenen  hebben  sy  niet  connen  wederleggen.  De  mont  is  haer  daer- 
mede  gestopt  ende  het  gemoet  overtu)-cht  hun  alsoo,  datter  no}-t  gese}t  en  is, 
qualick  doet  gh)-,  maer  wel  (nu  niet  beter  mogen)  dat  ick  mach  maecken  't 
gene  selffs  begeere ;  dan  alsoo  by  dese  natie  niet  meer  dan  macht  en  forten  ge- 
haet  en  gevreest  wort,  can  U.  E.  wel  considereren,  hoc  z\-liedcn  te  moede  sijn. 
Insonderheyt  smaet  dese  coninck  seer  heftich  met  oneerlijcke  gelijckenisse 
op  de  steenen  cadt  die  op  den  hoeck  tusschen  onse  twee  steenen  huysen 
gemackt  wort,  vermits  deselvge  te  landewaerts  over  de  stadt  dominineren  sal. 

Ende  alsoo  genootsaect  sijn  geworden  het  sieckenhu}-s  ende  veel  andre 
rieden  hu\'sen  aff  te  breecken,  waerdoor  op  't  e}landt  voorsz.  b_\"  d'onse  On- 
rust genaemt,  weder  andre  rieden  hu\sen  gemaect  sijn,  de  siecken  ende  andre 
daergetransporteert  hebben,  van  meningesijndealled'ambachtslieden  aldaer 
mede  te  doen  woonen  ende  ter  gelegender  tijt  aldaer  een  reduit  op  te  werpen, 
schijnt  het,  die  van  Bantam  meest  vreesen  voor  't  gene  ick  hoope,  aldaer  off 
elders  gebeuren  sal:  te  weten,  dat  daer  een  collonie  planten  en  al  de  negotie 
trecken  sullen.  Hierover  heeft  den  Pangoran  van  Bantam  verluyden  laten,  dat 
hem  dat  e}landt  ende  niet  de  coninck  van  Jacatra  toecomt.  De  coninck  van 
Jacatra  staet  oock  toe  dat  die  van  Bantam  daerop  gesach  hebben,  ende  is  seer 
vrientlijcken  biddende,  dat  ick  de  hu)-sen  weder  soud  doen  affbreecken,  opdat 
hy  die  van  Bantam  daermede  de  mondt  soud  mogen  stoppen,  waerop  sijnne 
mayesteyt  bidde,  ons  een  andre  plaetse  te  geven,  daer  ons  volck,  de  siecken  ende 


12  Nov.  1618.  409 

goederen  beqiiamelijck  gebercht  ende  gelogeert  mogen  worden,  dat  dan  date- 
lijck  alles  aftbreecken  sal.  Met  dese  antwoort  sijn  de  gesanten  van  Bantam 
oock  gekeert.  De  Javanen  selffs  hebben  de  voorsz.  huj-sen  gemaect  endeoock 
gehaelt  alle  de  paelen,  daermede  't  fort  tot  Jacatra  gemaect  wort,  maer  soo 
haest  de  grooten  ons  disseyn  vernamen,  is  haer  op  lijffstraffe  verboden  voor 
ons  niet  meer  te  doen.  De  Chineese  timmerlieden  van  Bantam  sijn  mede 
terugge  geroepen,  ende  daer  is  op  den  hals  verbooden,  dat  niemant  na  Jacatra 
vaere,  doch  het  is  nu  voor  haer  te  laet  ende  met  ons  soo  verde,  dat  ick  hoope 
w)-  ons  wel  behelpen  sullen  ende  daerover  niet  noodich  is,  veel  moe)-ten  te 
doen  om  volck  te  becomen,  dew)-le  selffs  met  der  tijt  wel  comen  sullen. 
Derhalven  laeten  Bantam  ende  Jacatra  met  haer  verbot  geworden,  omme  te 
beter  met  meerder  gemack  tot  ons  dissej^n  te  geraecken.  De  coninckvan 
Jacatra  heeft  rondtuut  verbooden,  dat  geen  Chinesen  noch  Javanen  ons  helpen 
souden  het  fort  te  maecken ,  doch  evenwel  sijnder  t'  sanderdaechs  eenige 
Chinesen  te  werck  gecomen. 

D'  Engelssen  hebben  hier  metdesen  coninckgehadtveelonderhandelinge, 
die  ons  veel  bedenckinge  geven.  Sj-  hebben  hem  een  groff  stuck  geschut  ver- 
eert. D'  eene  tijt  speelden  met  den  andren  de  schoone  persoonagie,  ende  den 
andren  geheten  haer,  alsoff  in  de  wapenen  geraecken  souden,  hetwelcke  ons 
met  expresse  aengedient  wierd.  Doch  also  ons  de  saecke  niet  aen  en  trocken, 
is  alles  weder  als  roock  verdwenen. 

U.  E.  sullen  gelieven  te  verstaen,  dat  de  wercken,  die  maeckende  sijn,  meest 
al  binnen  de  henninge  van  de  plaetse  comen,  ende  alsoo  ons  de  plaetse  nu  te 
cleen  valt,  sullen  alle  d'  ambachtslieden,  gelijck  vooren  is  gese)-t,  op  't  eylandt 
Onrust  gehouden  worden.  Wy  sullen  daerb)-  oock  sien  te  trecken  sooveel 
Chineese  timmerlieden  ende  andre,  als  mogelijck  zj-,  omme  daer  off  daerna 
aen  't  vastelandt  collonie  te  planten,  nadat  den  tijt  medebrengen  sal,  in  voegen 
dat  ons  interim  voor  een  provisionele  rendevouz  dienen  sal  het  fort,  welck 
hier  maeckende  sijn.  U.  E.  volck  ende  goederen  sullen  daerin,  vertrouwen  wv, 
tegen  alle  gewelt  genochsaem  verseeckert  wesen.  Hiermede  sal  den  wech  ge- 
baent  sijn,  omme  tot  een  volcomen  collonie  te  geraecken.  Wy  sullen  daermede 
oock  voorcomen,  dat  ons  het  versse  water  endre  nootlijcke  provisie  niet  ont- 
houden worde.  Die  van  Jacatra  sullen  daerdoor  gedrongen  wesen,  vreede  te 
houden,  want  soo  sy  iets  anders  onderstonden,  souden  onse  plaetse  welhaest 
sooveele  vergrooten,  dat  U.  E.  in  Indien  geen  andre  generale  rendevouz 
behoeven  soude.  Als  volcomelijck  bemerct  wort,  wat  met  voorsz.  e)landt  On- 
rust voor  hebben,  sullen  wy  oock  vaerdersien,  hoe  haer  die  van  Bantam 
ende  Jacatra  houden  sullen.  Alsnu  is  dese  coninck  besich,  om  sijn  stadt  te 
verstercken  en  die  rontsomme  in  steenen  mueren  te  leggen,  'tHeeftdenaem, 
dat  het  tegen  de  Mataram  geschiet,  maer  alsoo  hun  haer  gemoet  overtu)-cht, 


410 


12  Nov.  1618. 


3. 

Jambi. 


4. 

Varia. 


geschiet  het  uut  enckele  vreese,  dat  wy  haar  boos  voornemen  met  rechtveer- 
dige  straffe  straffen  sullen. 

Soo  't  schip  Zirickace  van  Bantam  vertrock,  ariveerde  aldaer  van  Jambi  't 
sch\^  A&  Bergi-rboot,  gelijckmede  tot  Jacatra  't  jacht  de  Jager,  tesamen  mede- 
brengende 3561  picol  peper,  welck  seer  wel  te  pas  gecomen  is  omme  't  schip 
Mauritius  tijtlijcken  te  depescheeren.  Behalven  d'ongelden  comt  de  peper 
aldaer  te  staen  op  6  realen  't  picol,  welck  een  notabil  verschil  van  de  prijs 
van  Bantam  is.  De  Jager  is  den  15  September  passato  van  Jambyvertrocken. 
Het  fregat  Ceylon  was  mede  met  707^  picol  peper  volladen  ende  daeren- 
boven  bleven  noch  ontrent  50  lasten  peper  in  de  logie  leggen,  metapparentie 
datter  dagelicx  meerder  quantiteyt  affcomen  soude,  in  voegen  dat  dit  jaer 
van  daer  noch  goede  quantitej^t  peper  meer  te  verwachten  hebben,  waerover 
den  28^"  passato  weder  derwarts  gesonden  zijn  de  jachten  de  Jager  ende  de 
prijs  van  Deiff;  van  meninge  zijnde  de  Bcrgcrboot  wederomme  derwarts 
oock  te  senden. 

't  Is  in  Jamby  vrij  wat  beter  geluct  dan  gewaent  hadden,  doch  ons  volck 
ende  U.  E.  goederen  sijn  niet  sonder  groot  perijckel  geweest,  want  daer  is 
almede  gedelibereert  geweest  om  alles  aff"  te  loopen ,  maer  de  Heere  heeft 
d'onse  beboet.  Vermits  die  lieden  haer  met  den  handel  ter  zee  geneeren, 
schijnt  het  dat  de  vreese  van  den  vveerslach  haer  wederhouden  heeft,  te  meer 
oock,  vermits  s\-lieden,  als  voor  desegeadv}-seert  hebben,  metdePortugiesen 
in  oorloch  sijn,  waerdoor  aen  d'onse  huipe  ende  assistentie  versoecken,  ende 
om  dien  coninck  volgens  onze  ordre  te  voldoen,  heeft  Souri  het  fregat  Ceylon, 
hoewel  't  selvige  volladen  was,  ten  versoecke  van  ditto  coninck  opgehouden, 
vermits  dagelicx  een  armade  de  rema  (na  't  geruchte  ginck)  van  Malacca 
verwacht  wierd.  Den  Tiger,  die  wy  geordonneert  hadden,  na  den  coninck 
van  Jhoor,  Andrigiri  ende  Campher  te  vaeren,  is  daerover  mede  opgehouden 
ende  in  de  riviere  van  Jambi  gecort.  Wy  hebben  aen  d'onse  expresse  ordre 
gegeven,  dat  altoos  tot  verseeckeringe  van  des  Compagnies  volck  ende  goe- 
deren een  jacht  voor  Jamby  sullen  houden  leggen,  waermede  hoopen  de 
swaricheyt  van  Japara  voorcomen  sullen. 

Niettegenstaende  hier  tegenwoordelijcken  wel  een  groote  macht  vereyscht 
ende  oock  wel  werck  geven  soude  aen  de  fortificatie  van  de  generale  rende- 
vouz,  soo  is  't  nochtans,  dat  daerdoor  geensints  hebben  connen  noch  willen 
versu>-men,  waer  te  nemen  en  vol  te  doen  't  gene  op  alle  andre  quartieren 
waergenomen  ende  gedaen  dient.  Derhalven  hebben  den  28'"  passato  na 
Japara,  Macassar,  de  Molucqen,  Anboyna  ende  Banda  gesonden  de  schepen 
St.  Michiel,  de  Zuyder  Eendracht  ende  de  Neptuincs,  met  een  goede  somma 
geit,  omme  tijtlijcken  voor  de  compste  van  d'  Engelsen  op  te  doen  coopen 
alle  de  nagelen,  noten,  ende  folie,  die  voorhanden  wesen  sullen,  ende  met  di- 


12N0V.  1618.  411 

verse  provisie  voor  de  forten  als  per  nevensgaende  extract  uut  het  generale 
journael  biljet.  Hebben  haer  expresse  last  gegeven,  dat  Japara  endeMacasser 
gesamentlijcken  sullen  aendoen  endealdaer  ten  hooclisten  straffen  (d' occasie 
becomen  connende)  de  moorden  ende  rover)-e  b)-  haerlieden  gedaen.  Endc 
opdat  alles  met  dies  te  beter  ordre  toegae,  hebben  w}-  als  commandeur  over 
de  voorsz.  schepen  gestelt  ende  de  last  bevolen  den  heer  Arent  Martsen  met 
Ter  Thoolen  in  't  landt  gecomen,  met  ordre  dat  van  Macassar  met  de  Ziiyder 
Eendracht  ende  de  Neptuines  na  Anboyna  se)"len  sal,  omme  aldaer  tot  naerder 
advys  op  d' Engelsen  te  passen,  gelijck  U.  E.  breder  connen  sien  aen  nevens- 
gaende copie  van  instructie,  denselven  medegegeven,  alsoock  per  copie  van 
de  missiven  inne\vaertsgesonden,\vaertoe  ons  voorder  gedragen.  Hetexplo)t 
op  Macassar  gedaen  wesende,  sal  St.  J/te/iiel  recht  door  na  deMolucqenseylen. 
De  Heere  geve  haer  geluck  ende  behouden  reyse.  Eerlange  verhoopen  eenige 
andre  schepen  meer  innewaerts  te  senden. 

Nevens  dese  gaet  inventarius  van  't  gene  door  't  schip  De/J^ verovert  is.  De 
particularisatie  van  haer  voyage  wort  nevens  dese  door  de  oppercoopman 
van  der  Meer  geadvyseert,  waertoe  ons  gedragen. 

Voor  dese  hebben  geadvyseert,  dat  het  France  schip  .SAZ^^/jgenaemt  met 
38  Francen  ende  16  Indianen  na  Vrankrijck  gekeert  wesen  soude,  ende  na  nu 
versta,  souden  zy  maer  28  a  29  Francen  ende  12  Indianen  op  hebben.  Om 
particuliere  questie(nae  haerseggen,)  hebben  sy  tot  Bantam  staen  laten  ende 
oock  de  verkeeringe  van  haer  huj's  verbooden  Trechandere  schipper  van 
't  schip  St.  Mieliiel,  die  't  selvige  verlaten  ende  ons  aengehangen  heeft;  dese 
man  heeft  ons  gestadelijcken  om  passagie  met  U.  E.  schepen  met  extra- 
ordinarie  instantie  seer  gequelt,  gelijck  mede  eenen  Marchelis  Michielssen 
Verwers,  met  d'  Engelsen  van  de  Custe  gecomen ;  dan  omme  U.  E.  ordre  te 
volgen,  hebben  haer  gewej'gert. 

Onder  andre  hebben  \vy  U.  E.  met  onse  voorgaende  gebeeden,  dat  het  de 
heeren  gelieve  metten  eersten  herwarts  aen  te  senden  een  vloote  van  ontrent 
25  schepen  met  noch  10  jachten  van  25  a  80  last  daerenboven,  met  belofte, 
soo  daerby  groote  menichte  van  volck,  goede  somma  geit  ende  alle  andre 
nootlijckheden  gesonden  worden,  dat  wy  U.  E.  daertegen  mede  naer  adve- 
nandt  dies  te  rijcker  retouren  senden  sullen.  Wy  confirmeren  de  gedane  be- 
loften ende  renoveeren  het  versoeck  andermael,  U.  E.  biddende  daerinne  niet 
nalatich  te  wesen.  Menichte  van  schepen,  volck,  geit  ende  alle  andre  nootlijck- 
heden fournierende,  sal  de  Generale  Compagnie  daeraen  een  grooten  dienst 
geschieden.  Groote  instantie  heb  ick  hieromme  voor  dese  gedaen,  veel  hebbe 
U.  E.  gesonden  ende  van  alles  niet  dan  wat  geit  ende  eenich  vlees  ende  speek 
becomen,  doch  nieuwers  na  sooveel  geit  als  vere)-scht  wort  omme  den  handel 
ende  staet  van  de  Generale  Compagnie  alsoo  te  vergrooten,  dat  U.  E.  vyanden 


412  12  Nov.  1618. 

geprevenieert  ende  gematteert  connen  worden.  U.  E.  gelieve  ernstich  te  letten 
op  de  voorgaende  adv)'sen,  ons  sooveel  credit  te  geven,  als  de  daden  meritee- 
ren ende  sooveel  schepen,  volck,  geit  ende  alderley  nootlijckheden  tesenden, 
als  de  gelegenthe\"t  ende  staet  van  de  Generale  Compagnie  gedoocht,  sonder 
eenichsints  besorcht  te  wesen,  waer  soo  groote  menichte  volck,  schepen  ende 
geit  wel  geinplo}"eert  connen  worden,  ende  als  het  geit  schoon  wel  besteet  zy, 
waer  alle  de  waren  vertiert  sullen  werden. 
5.  Het  schip  den  Gouden  Leeuw  den  IS'^"  Julio  passato  van  Massilipatan  ver- 

Coro-      trocken  wesende,  is  den  2''"  Augusto  op  Atchiin  vervallen.  Vandaer  siin  door 
mandel.  . 

de  Straet  van  Malacca  geloopen,  ende  nadat  veel  miserie  geleden  hadden  ende 

32  persoonen  gestorven  waeren,  sijn  e}-ntlijcken,  Godt  loff,  op  heden  alhier 
wel  geariveert.  't  Is  meer  dan  2  maenden  geleden,  dat  hier,  buyten  Sumatra 
om,  een  Engels  schip  aenquam  die  t'sanderdaechs  na  den  Goiicfen  Leeuw  waw 
Massilipatan  vertrock  ende  omtrent  een  maent,  dat  een  ander  Engels  schip  van 
daer  mede  aanquam,  welck  wel  6  weecken  na  den  Gouden  Leeuiv  van  Massi- 
lipatan vertrocken  was.  Voorwaer  het  schijnt,  dat  ons  volck  de  reyse  van  de 
Custe  niet  connen  doen,  off  de  rechte  coers  niet  willen  se)-Ien,  want  d'Engelsen 
van  jaer  tot  jaer  seer  geluckich  varen  ende  d'onse  vijff"  maenden  onder  weech 
geweest  sijn.  De  Heere  wil  het  de  rechte  schuldige  vergeven. 

't  Voorsz.  schip  brengt  mede  733  packen  cleden,  tesamen  incoops  costende 
/ 138.729  —  6  —  5,  te  weten  265  packen  indigo,  Guineesse  h^waten  ende 
catoene  gaern  voor  't  patria,  ende  468  packen  cleden  voor  Indien,  meest 
Javaense  sorteringe,  maer  gants  weynich  voor  de  Molucqen,  Anboyna,  ende 
Banda.  Met  dit  schip  is  oock  gecomen  't  resterende  volck  van  de  verlooren 
schepen  liliddelburek  ende  de  Duyve,  die  van  Suratten  over  landt  gecomen 
sijn,  gelijck  mede  50  swarten  van  St.  Thome  bj-  d'  onse  overgeloopen,  soo 
mans,  vrouwen  als  kinderen  ;  wenste  wel,  datter  1000  ende  meer  waeren,  dan 
hebben  geen  meer  connen  overvoeren. 

De  nieuwe  gouverneur  van  Massilipatan  heeft  hem  onderwonden  d' onsen 
als  voor  dese  te  constrigneeren,  met  hem  off"sijnne  gecommiteerden  alleene 
te  handelen,  omme  2500  pagoden  te  strijcken  van  degene,  die  h)-  den  handel 
met  ons  alleen  vergunnen  soude,  gelijck  b\-  t\"de  van  van  Berchem  geschiet 
is.  Doch  alsoo  ons  volk  haer  daertegen  gestelt  hebben,  resolverende  het 
comptoir  op  te  breecken,  omme  den  handel  in  Petapouli  ende  Narsapour  te 
doen  ende  die  van  Massilipatan  mede  te  quellen,  heeft  den  gouverneur  den 
handel  weder  als  voor  dese  gedoocht.  D'heer  de  Hase  was  oock  van  meninge 
met  die  ocasie  te  anuUeren  het  contract  van  3000  pagoden  door  van  Berchem 
voor  dese  gemaect,  dan  hebben  't  selvige  weder  uitgestelt.  Den  oorloch,  die 
om  de  croone  van  Velour  gevoert  wort,  is  uut  het  landt  van  Palleacatta  in 
't  landt  van  de  Neyck  van  Chingier  gediverteert,  soodat  het  landt  van  Pallea- 


12  Nov.  1Ó18.  413 

catta  in  ruste  is  ende  in  ruste  bl\"ven  sal,  soolange  de  oorlocli  met  de  Ne}xk 
van  Chingier  duurt.  Dese  Xe\ck  heeft  meest  alle  sijnne  plaetsen  verlooren. 
Daer  en  resteert  niet  dan  Chingier  alleen,  waerover  d'onse  medegenootsaect 
sijn  geworden,  Tegenampatan  te  verlaten.  Alles  is  van  daer  gelicht  ende  de 
coopman  onthout  hem  in  Pouloceri.  De  part\-e  van  de  Ne)-ck  van  Chingier, 
Etchoppeneyck,  die  de  plaetse  verovert  heeft,  biedt  d' onsen  aen,  den  handel 
in  Tirepopelier  te  continueeren,  dan  vermits  niet  gehandelt  worden  can  soo- 
lange den  oorloch  duurt,  en  oock  in  drie  maenden  niet  gehandelt  hadden, 
sijn  sy  van  meeninge  de  tijt  noch  wat  aen  te  sien,  haer  neutrael  te  houden 
ende  hun  na  d'uutcomst  van  den  oorloch  te  reguleeren,  vermits  't  selvige 
sonder  merckelijck  intrest  van  de  Generale  Compagnie  voor  een  tijt  we!  ge- 
schieden can. 

Daer  is  in  dat  quartier  soo  groeten  hongersnoot,  datter  drie  a  vier  kinderen 
voor  een  pagode  vercocht  worden.  Daer  sijn  de  lieden  met  menschen  verlegen, 
ende  wj-  hebben  se  hier  gebreck ! 

Op  22  Juny  passato  was  den  Swartcii  Beer,  Godt  loff,  aen  Pulocerie  wel 
geariveert ;  dan  van  de  Dolphijn  was  geen  tijdinge.  De  Hase  advyseert  (als 
U.  Ed.  per  nevensgaende  breder  connen  sien)  dat  van  menige  was,  het  grootst 
van  de  voorsz.  jachten  tegen  Ma}"o  1619  vandaer  recht  door  naar  't  patria  te 
depesscheren  ende  selffs  daermede  te  keeren.  H}-  verhoopt  U.  E.  daermede 
1000  packen  seer  goede  indigo  tesenden  ende  het  schip  voorts  met  Guineetse 
lywaeten,  catoene  gaern  ende  andersints  vol  te  laden.  Het  ander  jacht  seyt 
hy  omtrent  ultimo  September  off  primo  October  herwarts  senden  sal,  met  een 
goet  cargasoen  voor  de  Molucqen,  Anboyna  ende  Banda.  Dit  doende  sal  het 
in  desen  gevalle  seer  wel  comen ,  dat  de  voorsz.  twee  jachten  door  U.  E. 
recht  door  na  de  Custe  gesonden  sijn,  waerover  haer  Ed.  recommandere  alsoo 
voort  te  vaeren,  mits  ordre  daerb)"  gevende  als  vooren  gebru\ct  worden,  ten- 
waere  hooge  noot  anders  verej-schte. 

Het  schip  Der  Goes  can  niet  langer  varen  ende  soud  in  Paleacatte  gesleeten 
worden.  Het  volck  brengt  de  Goiidc  Leeitw  daervan  mede,  alsoock  lOstucken 
geschut,  soodatter  weder  een  ander  derwarts  gesonden  dient,  waertoe  geen 
jachten  ontbeeren  connen.  In  compagnie  van  't  schip  Der  Goes  waeren  van 
de  custe  van  Ouxa  10  a  12  Moorse  schepen  met  victualie  in  Paleacatte  geco- 
men  ende  niet  een  by  de  vyandt  in  St.  Thome,  waerover  soo  grooten  gebreck 
leden,  dat  daerdoor  veel  huysgesinnen  van  haer  b\"  d'  onse  in  Palleacatte 
overgecomen  sijn. 

B}'  dese  gaet  originele  missive  door  Ravensteyn  in  April  passato  van  Su- 
ratten  gesonden,  waerinne  U.  E.  sien  sullen,  hoe  het  d'onse  aen  geen  goet 
tractement  ontbrack,  maer  wel  aen  geit.  Van  hier  souden  wel  een  wej-nich 
geit  senden  connen,  maer  de  schepen  mogen  niet  ontbeeren.  Jammer  is  het, 


414  12  Nov.  1618. 

dat  soo  treffelijcke  handel  naergelaten  wort,  omdat  d'  Engelsen  te  meer  in  de 
Molucqen,  Anbo}"na  ende  Banda  souden  quellen.  Dese  quartieren  sijn  rede- 
lijck  wel  tegen  haer  beset.  Mochten  w}-  na  behooren  derwarts  mede  senden, 
souden  haest  een  eynde  becomen  van  de  moeyten,  hinder  ende  schade,  die 
zylieden  de  Generale  Compagnie  aendoen. 

Voor  Patana  ende  Siam  heeft  de  Hase  door  gebreck  van  geit  geen  cleden 
connen  senden. 
6.  Naerdat  d'  onsen  aen  den  coninck  van  Atchijn  volgens  onsen  ordre  weder 

Peper,  gg^  goede  schenckagie  gegeven  ende  een  goede  tijt  verbeyt  hadden,  heeft  hy 
haer  den  handel  in  Ticco  ende  Priaman  vergunt  ende  die  d' Engelsen  ontseyt. 
S)-  sijn  van  daer  vertrocken  ende  is  Comans  met  de  Valck  van  Atchijn.der- 
warts  in  haer  plaetse  gegaen,  soodat  de  Valck  ende  de  Zeewolff  \dxv  daer  vol 
Priamse  peper  verhoopen, 't  welckGodt geve.  Alsnu  brengt  de  G'ö«rt'é'ir«<w  van 
Atchijn  mede 382  Atchijnsebaeren  peper,  aldaer  incoops  costende/3 1 .643 — 8, 
't  welck  we}nich  min  is  dan  de  peper  alsnu  tot  Bantam  geit,  doch  in  Ticco 
ende  Priaman  hoopen  wy  daeraen  vry  wat  beter  coop  geraecken  sullen. 

Den  7  deser  is  hier,  Godt  loff,  van  Jambi  wel  aengecomen  het  fregat  Ceylon 
met  7072-  picol  peper  volladen;  hebbende  noch  in  de  logie  gelaten  ontrent 
70  a  80  lasten  peper.  Den  coninck  van  Jhoor  heeft  sijn  residentie  op  Linga 
genomen  ende  aldaer  een  stadt  gebouwt.  De  Tiger  is  daer  b}-  hem  geweest 
ende  nadat  hem  met  eenige  vereeringe  gecongratuleert  hadden,  sijn  vandaer 
na  Andrigiri  vertrocken.  lek  hadde  mede  last  gegeven,  den  handel  in  Campher 
te  versoecken,  dan  alsoo  de  coninck  van  Jhoor  haer  aendiende,  dat  den  handel 
van  Campher  in  Andrigiri  verloopen  was,  ende  dat  hy  (door  noot  met  de 
Portugiesen  vreede  gemaect  hebbende)  d'  onse  voor  haer  niet  beschermen 
cost,  soo  en  sal  daerop  voor  dees  tijt  geen  ander  vervolch  gedaen  worden. 

Dese  gaet  met  het  schip  Blaiiritius,  welck  wederomme  een  partj'e  seer 
diere  Bantamse  peper  brengt.  W}'  bidden  U.  E.  andermael,  daermede  niet 
verlegen  te  wesen  ende  ten  goede  te  nemen,  dat  die  soo  diere  gecocht  is.  6^ 
reael  geit  tegenwoordich  de  sack.  S}-  sal  noch  meer  rysen,  ende  sijn  wy  des- 
niettegenstaende  van  meninge  de  loosheyt  ende  monopolie  van  Bantam  voor 
dees  tijt  in  dese  toe  te  staen,  de  merct  te  volgen  ende  dagelix  noch  meer  te 
coopen,  opdat  d'  Engelsen  weynich  off  geen  peper  becomen  souden,  te  meer 
dewyle  alsnu  van  Ticco  ende  Priaman  geexcludeert  sijn. 

De  spraecke  gaet,  dat  de  Engelsen  van  meninge  sijn,  het  schip  de  Joiis  te 
laden.  S)'  hebben  daertoe  soo  in  Jamb_\'  als  hierin  haer  schepen  aen  peper  soo 
van  Priaman,  Atchijn,  Jambi  ende  Bantam  omtrent  7000  sacken  peper.  Godt 
■  weet,  hoe  de  rest  van  soo  grooten  scheepsladinge  becomen  sullen. 

Onder  dejambisse  peper,  in  'tschipi)/rt«;7?/V/j  gescheept,  loopt  wederomme 
vry  wat  meer  bolle  off  lichte  peper,  dan  my  lieffis.  Doch  alsoo  ons  de  tijt  ende 


12  Nov.  1618.  415 

hetvolckgebreect,  omdie  behoorlijcken  daeruut  te  suj-veren,  sijn  \\y  genoot- 
saect  geworden  deselvige  alsoo  te  laten  passeren. 

Alsnu  le>t  liet  schip  Dflff'm  de  ladinge.  De  meeste  last  isdaervoorgereet. 
\\y  hoopen,  dat  hetselvige  ontrent  een  maent  off  min  naer  dese  vertrecken 
sal.  Daerna  off  daerbeneffens  hopen  U.  E.  den  Gouden  Leeuw  met  een  goede 
last  toe  te  senden,  ende  sullen  U.  E.  daermede  advyseeren,  wat  dit  jaer  meer 
te  verwachten  hebben.  Als  noch  en  can  het  niet  seecker  geseyt  worden. 

Den  laetsten  October  is  tot  Bantam  aengecomen  het  Engels  schip,  de 
Thomas  genaemt,  welck  geseyt  was,  in  de  Boucheronnes  gebleven  te  sijn  ende 
voor  Tidor  geweest  is.  Sy  comen  alsnu  van  Tidor,  brengen  eenige  nagelen 
mede,  dan  weeten  niet  hoeveel.  Daer  wort  geseyt,  dat  een  Portugies  scheepken 
genomen  hebben,  in  voegen,  dat  met  haer  ende  onse  vjanden  handelen  en 
hun  vrienden  nemen.  Wat  daarvan  worden  wil,  sal  den  tijt  leeren.  S)-  brengen 
oock  mede  negen  Nederlanders,  die  uut  U.  E.  dienst  bj-  den  vyandt  over- 
geloopen  sijn.  lek  hebbe  haer  gebeden,  die  weder  aen  ons  over  te  leveren, 
doch  willen  daertoe  niet  verstaen. 

Hiermede,  erntfeste,  wyse,  voorsinnige,  seer  discrete  heeren,  sullen  desen 
eyndigen.  Godt  geve  U.  E.  na  hertelijcke  groetenisse  geluck  en  voorspoet. 

In  Jacatra  adi  12  November  anno  1618. 

U.  E.  dienstwillige 

Jan  Pietersz.  Coen. 

Smeecoolen !  P.  DE  Carpentier. 

Franco  van  Meer. 

PlETER  DiRCXSOON. 


28.  —  14  JAN.  1619.  —  O  377. 

(PER  DELFF.) 


1.  Met  onsen  joncxsten  in  November  passato  per  'tscliip  Mauritius  gesonden, 

Jacatra.  hebben  U.  E.  geadviseert,  watter  tot  dien  tijdt  gepasseert  was.  't  Sedert  is  hier 
geen  clene  veranderinge  geresen,  maer  sijn  wy  door  d' Engelsen  in  grote 
s\variche}-t,  den  handel  in  confusie  ende  U.  E.  staet  in  groot  pen,xkel  gebracht, 
doch  behouden  evenwel  grote  hoope,  dat  een  goede  u}-tcompste  becomen 
sullen.  Watter  op  volgen  wil,  sal  den  tijdt  leeren.  D'  Almogende  come  interim 
d'  ellendige  te  hulpe  ende  vergeve  U.  E.  haer  grote  onachtsaemhe_\-t. 

Vermits  den  noodt  my  gedrongen  heeft,  a  1'  improvisto  met  de  schepen 
innewaerts  te  vertrecken,  hebbe  al  mj^ne  schriften  ende  pampieren  tot  Jacatra 
moeten  laten,  waeroverU.  E.  geen  copie  van  ons  voorgaende  connen  se}-nden, 
'twelck  de  heeren  ten  goede  gelieven  te  nemen,  gelijck  mede  't  gene  voorder 
achterblijft,  ende  in  desen  door  corthejtvan  memorie  vergeten  mach  werden. 

Naer  'tvertreck  van  't  schip  Mmiritius  hebben  w\-  't  schip  Delffhy  der 
handt  genomen,  omme  'tselvige  metten  eersten  mede  aff  te  vaerdigen,  ende 
alsoo  daertoe  nog  eenige  peper  gebrack,  wierde  goet  gevonden  dat  men 
deselvige  copen  soude,  niettegenstaende  6  ende  6^  realen  voor  de  sack  mosten 
geven.  Tot  desen  prijs  isser  pert\-e  gecocht  ende  in  Z>i'/^ gescheept,  omme 
d'  Engelsen  te  prevenieren  ende  het  schip  tytelijck  aff  te  vaerdigen,  niettegen- 
staende  vry  wat  vervalst  was ;  dan  alsoo  het  gewas  cleen  geweest  is  ende 
van  den  pangoran  hulpe  nocht  recht  becomen  costen,  mosten  w\-  patientie 
hebben. 

Door  onse  voorgaende  sullen  U.  E.  verstaen  hebben,  hoe  door  Goods  ge- 
nade misluct  was  de  groote  moorder3-e  ende  roverye,  welcke  die  van  Bantam 
ende  Jacatra  den  20^"  Augusto  passado  op  U.  E.  volck  ende  goederen  vermeent 
hadden  te  doen,  gelijck  mede  hoe  versche\-den  andere  aenslagen  op  ons  ge- 
maect  zijn  ende  seer  groote  instantie  gedaen  is,  om  m)-  in  't  hoff  b}-  den  coninck 
te  becomen,  doch  de  Heere  heeft  m\-  tot  noch  toe  voor  alle  haer  bose  aen- 
slagen behoet. 

De  Engelsen  endejavanen  sijn 't  sedert  dien  tijdt  no}tstillegeweest,  hebben 
een  seer  grote  familiare  correspondentie  gehouden,  sonder  dat  vernemen  een- 
den wat  onder  haer  passeerde.  D'  eene  tijdt  schenen  sj-  grote  vrienden  te 
wesen,  ende  den  anderen  stelden  haer  aen,  alsoff  doodtv}"anden  waren  geweest, 
ende  dat  al  om  ons  te  abusereu.  Den  coninck  van  Jacatra  is  met  de  versterc- 


14  Jan.  1619.  417 

kinge  van  zijn  stadt  voortgevaren.  H\-  heeft  verscheiden  nieuwe  bolwercl<en 
gemaect,  waertegens  ons  mede  sooveel  versterct  hebben,  als  (naer 't  voick, 
dat  w}-  hadden)  doenlijck  geweest  is.  Van  dach  totdach,  jaevanuyretotiure 
sijnder  spien  in  ons  hu)-s  geweest,  welcke  de  coningen  van  Bantam  ende 
Jacatra  gestadelijck  rapporteerden,  watter  bj'  ons  gedaen  wierde.  Die  van 
Jacatra  geheten  hun,  dat  haer  wel  beviel,  wat  ick  dede,  dat  het  met  recht  ende 
goede  redenen  geschiede.  De  coninck  selffs  advoyeerde  alles,  uytgesondert 
de  stene  catte,  die  recht  tegen  des  conincxbolwercken  gemaect  wierde,  weick 
hun  seer  mishaechde;  doch  h)-  en  heeft  hem  evenwel  geensins  willen  ontbloten, 
maer  secretelijck  verboden,  dat  geen  Chinesen,  noch  Javanen  voor  ons  wer- 
cken  oft  eenige  materialen  aen  ons  vercopen  souden,  ende  doen  hierover  clach- 
tich  vielen,  antwoorde  In-,  geensins  alsulcken  verboth  gegeven  te  hebben, 
maer  dat  het  hem  lieff  was,  dat  d'  arme  lieden  aen  ons  geit  verdienen  ende 
dat  vry  coopen  souden  al  't  gene  begeeren,  doch  interim  bleeff  het  verboth 
efTect  sorterende,  alsoo  niemant  hem  dorst  laten  gebru}xken,  ende  alsoo  een 
Chinees  bj-  gevalle  ten  gehoor  van  seeckere  Javanen  hem  liet  ontvallen,  dat 
h}-  voor  ons  geen  sant  dorst  halen,  omdat  het  de  coninck  verboden  hadt, 
wierd  dese  man  de  lippen  daerover  affgesneden.  De  coninck  ontboot  my 
dattlijck,  hoe  h)'  soo  een  quaetspreecker,  die  gesocht  hadde  tusschen  mj' 
ende  hem  questie  te  maecken,  gestraft  hadde,  om  daermede  tebethonen,  hoe 
hy  wel  expresselijck  begeerde,  dat  ons  elckeen  helpen  soude;  ende  om  ons  te 
beter  te  abuseeren,  sijnder  seeckere  lieden  t'  onser  hulpe  geaposteert,  daeraen 
quansujs  bleeck,  dat  alle  d' andere  u)'t  haer  sel  ven  vertrocken  waren.  Doch 
van  de  geaposteerde  Chinesen,  die  voor  ons  aen  d'  e)'landen  sant  haelden, 
sijnder  twee  vermoort  ende  dat  door  expres  bevel,  houden  wy  voor  seecker, 
van  den  coninck  van  Jacatra,  omme  d'  andere  met  een  stomme  dreygement 
van  onse  hulpe  te  verdrj'ven.  Het  hout  ende  de  steen,  welck  op  leveringe  ge- 
cocht  hadden,  heeft  de  coninck  aengeslagen,  onder  pretext  dat  hetselvige  tot 
versterckinge  van  zijn  stadt  van  node  hadde. 

De  pangoran  van  Bantam,  ons  disseyn  tot  Jacatra  vernemende,  heeft  mede 
gesimuleert  ende  d'  onse  aengeseyt,  soo  wy  op  d'  eylanden  een  fort  maecten, 
dat  h)-  het  hem  aentrecken  ende  met  gewelt  beletten  soude ;  dan  dewj-le  sulcx 
tot  Jacatra  doen  met  toestemminge  van  dien  coninck,  dat  hy  hem  daermede 
niet  bemoeyen  will,  doch  ondertusschen  heeft  hy  op  den  hals  verboden,  dat 
niemant,  geen  Javanen  noch  Chinesen,  nae  Jacatra  varen  souden,  jae  dat 
niemant  hem  vervordere  een  simpele  brief  aen  ons  te  brengen.  Heeft  mede 
op  lijffstraffe  verboden,  dat  niemant  eenich  hout  aen  ons,  maer  wel  aen  de 
Engelsen  vercoopen  soude  ende  het  hout,  welck  wj-  op  leveringe  gecocht 
hadden  ende  in  't  bos  van  Carauwangh  gehouwen  was,  heeft  de  pangoran 
van  Bantam  door  den  pangoran  van  Pontangh  op  doen  houden,  ende  den 

27 


418  14  Jan.  1619. 

coninck  van  Jacatra  heeft  hij  ook  belast,  sooder  eenige  Chinesen  oft  Javanen 
van  Bantam  tot  Jacatra  quamen,  dat  hij  die  gebonden  weder  naer  Bantam 
senden  soude.  De  handelinge  is  hier  soo  verwonderlijck  vreemt  toegegaen  als 
men  ter  werelt  soude  connen  bedencken.  Veel  redenen  hebbeickden  coninck 
van  Jacatra  gegeven,  om  hem  te  voldoen;  oock  verlujden  laten,  dat  bere)t 
was  hem  met  geit  te  paeyen  ende  alsoo  hy  1000  realen  te  leen  versocht  tot 
hulpe  van  d'  oncosten,  die  h\-  over  de  versterckinge  van  zijn  stadt  was  doende, 
hebbe  hem  deselvige  gedaen  ende  daerenboven  over  de  200  realen  vereert, 
in  teecken  dat  mede  goetwillich  betalen  wilden  de  schattinge,  die  de  Chinesen 
tot  versterckinge  van  des  conincx  stadt  opgele}-t  was.  lek  hebbe  den  coninck 
mede  verscheyden  rejsen  ontboden,  hoe  hem  kennelijck  was,  wat  groote 
vyanden  wy  hadden  ende  hoe  nieuwerssonder  versterckinge  seecker  mochten 
woonen,  derhalven  dat  genootsaect  waren,  onse  plaetse  ter  defentie  te  ver- 
stercken  ende  soo  het  hem  niet  behaechde,  dat  hy  het  my  rontuyt  soude 
laten  weten:  ick  was  bereyt,  alles  op  te  breecken  ende  wilde  liever  vertrecken, 
dan  met  hem  in  questie  oft  oorloge  treden.  Hierop  heeft  hy  verscheyden 
re\sen  ontboden,  dat  geensins  ons  vertreck  begeerde,  vermits  alle  zijn  vvel- 
standt  van  ons  hadde. 

Terwjle  dese  ende  diergelijcke  protestatien  meer  soo  van  d'  eene  als  van 
d'ander  syde  gedaen  wierden,  isser  een  muer  met  verscheiden  bolwercken  aen 
d'eene  z}-de  van  de  stadt  tegens  onse  huysen  overstaende  voltrocken  ge- 
worden. In  't  hoff  is  mede  bedectelijck  een  werck  schootvry  voor  groff  ge- 
schut gemaeckt,  gelijck  oock  in  alle  de  hu)-sen  van  de  voornaemste  orancays, 
ende  dat  u}-t  vrese  (soo  zy  seyden)  dat  wj-  van  de  cadt  in  de  stadt  schieten 
zouden.  Hiertegen  hebben  wy  ons  beste  mede  wel  gedaen,  maer  door  gebreck 
van  volck  weynich  meer  verricht,  dan  U.  E.  met  Mauritius  geadviseert  heb- 
ben alsdoen  gedaen  was,  sijnde  't  sedert  de  meest  tijdt  doorgebracht  met  het 
maecken  van  eenige  huysen  binnen  't  fort;  item  om  de  cadt,  die  d'een  hoeck 
u)-tgesegen  was,  te  repareren  ende  omme  aen  de  twee  buytensyden  noch  een 
muer  van  acht  voeten  dick  te  leggen,  gelijck  ten  deele  gedaen  is. 

Terwyle  dus  doende  waren  ende  d'  Engelsen  't  vier  ten  quaesten  stoocten, 
hebben  zy  haer  in  den  handel  stille  gehouden,  sonder  eenige  peper  te  coo- 
pen,  verluyden  latende,  dat  soo  haest  hare  kacht  bijeen  souden  hebben, 
alsdan  met  alle  man  naer  de  Moluques,  Amboyna  ende  Banda  varen  souden. 
Hierover  niet  anders  van  haer  dissej^n  connende  vernemen ,  hebben  wy 
wederomme  in  haesten  naer  Ambo\'na  gesonden  het  schip  de  Trouwe  met 
32.000  realen  in  spetie  ende  confirmatie  van  onse  voorgaendeordre,  te  weten 
dat  men  voor  de  compste  van  d'  Engelsen  opcoopen  soude  alle  de  nagelen, 
noten  ende  foeli,  die  voor  handen  waren,  ten  pr\se,  die  best  becomen costen. 
Ende  omme  d'  Engelsen  te  beter  te  mogen  resisteren,  hebben  wy  het  voorsz. 


14  Jan.  1619.  419 

schip  de  Trouwe  met  ontblotinge  van  andere  schepen  tot  hondert  coppen 
geniant.  Neffens  de  Trouwe  is  oock  vertrocken  \\2.c\\\. Nassau,  metordre,  dat 
Balambuan  ende  Bima  aendoen  zal,  omme  de  last  van  rijs  te  soecken.  Het 
jacht  Jortan  van  een  joncke  opgemaect  is  mede  naer  Solor  ende  Timor  ver- 
trocken, soodat  geen  andere  schepen  behielden  dan  't  Wapen  van  Amsterdam, 
Delff,  den  Engel,  den  Gouden  Leeuw  ende  de  Valck,  die  corts  van  Atchijn 
ende  Ticco  gekeert  was. 
2.  Het  voorsz.  jacht  is  op  onse  ontbiedinge  van  Atchijn  ende  Ticco  gekeert, 

Atjeh.  sonder  eenige  peper  mede  te  brengen.  Hy  brenght  tydinge,  hoe  ons  den 
coninck  van  Atchijn  den  handel  in  Ticco  voor  twee  jaren  vergunt  ende  de 
Engelsen  ontseyt  hadde.  Doch  alsoo  hy  se)-de  in  Ticco  noch  een  cargasoen 
van  omtrent  8000  realen  met  comptant  betalen  ende  de  restanten  in  Ticco 
weder  overnemen  souden,  is  Comans  (naer  hy  adviseert)  geaccordeert,  dathy 
den  coninck  van  Atchijn  8000  realen  betalen  soude,  mits  dat  hem  in  Ticco 
daervorensooveel  van  des  conincx  peper,  wesende omtrent duysentbhaer,  naer 
Atchijn  gevoert  werde,  ende  hebben  d'  onse  des  conincx  verlegen  restanten 
wederom  over  moeten  nemen,  alsoo  d'ordre  van  den  coninck,  naer  de  regenten 
seyden,  niet  anders  medebracht.  De  coopman  Casembroot  heeft  aen  den  co- 
ninck van  Atchijn  den  toll  van  de  voorsz.  peper  (die  noch  te  soecken  is)  betaelt. 
In  Ticco  is  ons  volck  in  de  huysen  van  de  Engelsen  gelogeert.  Daer  was 
veel  peper  ende  goede  appurentie,  dat  de  Zeewolf  vo\\2.Azn  souden  werden, 
doch  het  begint  er  al  mede  als  tot  Bantam  te  gaen,  want  doen  d'onse  daer 
quamen,  goud  de  bhaer  peper,  die  men  voor  12  realen  plach  te  copen,  20 
realen,  ende  soo  haest  d'  onse  met  des  conincks  sciap  quamen,  wierder  een  ge- 
meene  ordre  gegeven,  dat  niemant  zijn  peper  onder  de  25  realen  vercoopen 
zoude.  Ons  volck  en  was  noch  aen  't  handelen  niet,  vermits  Comans  (hoewel 
hem  't  selvige  wel  expresselijck  verboden  hadden)  een  nieuw  huj-s  begeerde 
te  bouwen,  hetwelck  de  regenten  van  Atchijn  geensins  toestaen  wilden,  't  Is 
verdrietich,  dat  steets  van  ons  eygen  volck  soo  gequelt  ende  verachtert  werden. 
3.  Met  onse  joncxte  is  U.  E.  naer  mj-  recht  gedenct,  't  succes  van  Japara  niet 

Japara.  geadviseert,  maer  wel  hoe  de  commandeur  Arent  Mertszen  ordre  gegeven 
hadden,  revenge  te  nemen.  De  schepen  St.  Michiel,  de  Suyder  Eendracht, 
de  Neptunis  ende  Hoorn  voor  Japara  leggende,  hebben  d'  onse  den  8  Novem- 
ber passado  met  160  man  een  landttocht  gedaen,  het  houten  fortgen,  dat  de 
moorders  gemaect  hadden,  sonder  resistentie  ingenomen,  gelijck  mede  onse 
loge  ende  alle  omstaende  huysen  verbrant.  Omtrent  30  Javanen  zijnder  ge- 
bleven. Alle  de  joncken,  voor  Damma  ende  Japara  leggende,  syn  tot  thien  toe 
met  de  boots  van  de  schepen  soo  genomen  als  verbrant.  Seer  veel  volcx  isser 
met  een  grote  jonck,  die  haer  niet  opgeven  wilde,  gebleven.  130  lasten  rijs 
isser  met  2  joncken  verbrant,  ende  omtrent  80  lasten  verovffrt.  Veel  prauwen 


420  14  Jan.  1619. 

ende  clene  joncken  sijnder  mede  vernielt,  in  voegen  dat  die  van  den  Mattaram 
airede  meer  schade  geleden  hebben,  dan  ons  gedaen  zy.  De  gouverneur  van 
Damma,  die  de  meeste  schade  wel  geleden  heeft,  devoorsz.  revenge verstaen- 
de,  heeft  datelijck  aen  de  schepen  gesonden  ende  sijn  vruntschap  aengeboden, 
presenterende  een  verdrach  met  den  Mattaram  te  maecken,  de  resteerende 
gevangenen  te  lossen  ende  de  gouverneur  van  Japara  (die  onse  loge  affliep) 
te  doen  doden.  De  woorden  sijn  schoon,  't  Gevolch  sal  den  tijdt  moeten  leeren, 
want  onse  schepen  alsdoennaer  het  bescheyt  van  den  Mattaram  niet  mochten 
wachten,  waerover  naerdat  Japara  verdestrueert  ende  verbrant  was,  van  daer 
naer  Macassar  vertrocken  zijn,  om  de  gedane  moort  aldaer  mede  te  straffen. 
Op  voorsz.  tochten  isser,  Godt  loff,  niet  een  van  d'  onse  gebleven,  maer  22 
sijn  van  haer  e\'gen  cru\t  in  een  boot  seer  gebrant. 

Naerdat  in  Japara  onse  loge  van  den  gouverneur  berooft  was,  hebben  W)' 
de  misdaet  een  tijdt  lanck  gesimuleert  ende  weder  nieuw  volck  aen  landt  ge- 
leyt,  om  partye  rijs  op  voordeel  te  becomen,  gelijck  oock  geschiet  is,  want 
omtrent  200  lasten,  die  in  't  schip  Hoorn  geladen  zijn,  becomen  hebben,  waer- 
mede  ons  vooreerst  wel  sullen  behelpen.  Vermits  de  dierte,  die  in  't  landt  is, 
compt  dese  rijs  alsnu  op  20  realen  't  last  te  staen.Terwyle  aldus  simuleerden, 
meenden  die  van  Japara,  dat  ons  genoch  onder  sweep  hadden  ende  dat  w)- 
haer  niet  conden  derven,  waerover  d'  onse  grote  overlast  ende  veel  injurie 
aengedaen  wierde.  Die  van  Bantam  endejacatra,  de  destructie  van  Japara  ver- 
staende,  hebben  seer  curieuselijck  na  de  saecke  vernomen,  ende  sijn  vr)'  wat 
verslagen  geworden,  vresende,  dat  hare  misdaet  thans  oft  morgen  medealsoo 
gestraft  werden  sal,  dat  Godt  geve. 

Te  desen  t)-de  heeft  men  hier  in  't  Oosten  eenige  dagen  lanck  een  seer 
grote  comeet  gesien,  die  onder  de  Javanen  ende  Chinesen  een  grote  schrick 
maecte,  ende  veel  bedenckinge  gaff. 

Naerdat  Japara  verbrant  was,  sijn  meest  alle  de  Chinesen  b\-  d'onse  gecomen 

ende  den  commandeur  Arent  Mertszen  heeft  haer  (omtrent  150  sielen  sterck 

wesende)  herwerts  gesonden.  lek  hebbe  voor  hun  van  den  coninck  van  Jacatra 

plaetse  versocht.  S\-  wiert  liberalijck  gepresenteert,  doch  doen  hy  verstout, 

dat  ick  haer  onder  onse  jurisdictie  begeerde  te  houden,  wasser  niet  een  voet 

steedts  ten  besten,  ende  alsoo  op  't  eylandt  Onrust  water  gebrack  ende  geen 

bolwerck  costen  maecken,  hebben  wy  de  voorsz.  Chinesen  geen  plaetse  connen 

geven,  waerover  Intche  Moeda  met  zijn  volck  in  de  volgende  troubel  naer 

Bantam  gelopen  is. 

4.  Van  de  negen  Engelse  schepen,  die  in  't  jaer  1618  van  Engelandt  herwerts 

EngeUche  vertrocken  sijn,  sijnder  drie  naer  Suratte  gelopen,  d' andere  ses  heeft  Z?*'/^ 
schcpöii. 

aen  de  Caep  de  Bona  Esperance  gerescontreert.  Vijff  daervan  sijn  den  8'" 

December  passado  tot  Bantam  wel  aengecomen.  Het  seste,  wesende  haren 


14  Jan.  1619. 


421 


admirael,  is  voor  de  Straet  van  Sunda  op  't  eylandt  Engano  gebleven,  sonder 
datter  yets  van  gebercht  zy.  Omtrent  130  mannen  sijnder  mede  verdroncken 
ende  30  van  de  wilden  doodtgeslagen.  Met  de  compste  van  dese  vijff schepen 
hebben  d'  Engelsen  tot  Bantam,  daer  nu  15  schepen  sterck  waren,  niet  wey- 
nich  opgegeven.  De  straten  van  Bantam  vielen  haer  te  cleen,  nu  souden  zy 
van  ons  revenge  becomen.  Di'lffd[e  tot  Bantam  in  de  ladinge  lach,  dre}chden 
s\'  te  nemen.  U\t  geheel  Indien  souden  se  ons  slaen.  Den  Generael  Coene, 
die  haer  sooveel  quaets  gedaen  hadde,  coiiste  que  couste,  souden  zy  levendich 
oft  doodt  hebben,  jae  hadden  hem  airede.  Hieromme  seyden  zy  waeren  se 
expresselijck  in  Indien  gecomen,  doch  voor  die  tijdt  hebben  s)-  Del  ff  mei  ge- 
moe_\"t,  maer  weder  naer  Jacatra  laten  keeren. 
5.  Voor  desen  is  U.  E.  geadviseert,  hoe  het  jacht //'oZ/rtWö'/rt:  naer  Patani  ge- 

Do  Engel-  sonden  hadden  met  ordre,  dat  men  ons  van  daer  (om  gebreck  voor  te  comen) 
nemen  grote  quantiteyt  rijs  senden  soude.  Den  12''"  December  passado  is  ditto  jacht 
^^°  weder  van  Patani  tot  Jacatra  gekeert,  tijdinge  brengende,  hoe  z)-  primo  Oc- 
Letutc.  tober  met  den  Szucrten  Leeuw  van  Patani  vertrocken  waren  ende  d'  Oude 
SoHiie,  seer  rijck  geladen  van  Jappan  comende,  gerescontreert  hadden  ende 
dat  s)luyden  in  de  Straet  van  Palemban  van  ditto  schepen  gesche)den  waren. 
Terwyle  wy  de  voorsz.  schepen  met  devotie  tot  Jacatra  waren  verwachtende, 
soo  is  den  Szverten  Leejnu  den  14'"  December  passado  tegen  den  avant  om- 
trent Bantam  by  Poulo  Panjangh  vervallen.  D'  Engelsen  hebben  datelijck 
een  roe\sIoupe  met  een  Adam  Denton  (die  oude  kennisse  van  den  directeur 
Hendrick  Janszen  was)  aen  boort  gesonden,  wonder  vertellende  van  de  grote 
vrientschap,  die  tusschen  haer  ende  ons  was.  Denton  heeft  den  directeur 
Hendrick  Janszen  (die  als  commandeur  over  de  Szvarte  Lectnv  ende  Cleen 
Hollandia  quam)  eyntelijck  beweecht,  met  zijn  schuyt  naer  landt  te  varen, 
doch  \w  bracht  voorsz.  Hendrick  Janszen  aen  boort  van  den  Engelsen  ad- 
mirael, ende  alsoo  den  Swerfen  Lceuiv  dien  avont  op  de  rede  niet  cost  comen, 
hebben  z>'  het  b}-  Poulo  Panjangh  geseth.  Hierop  sijn  datelijck  des  nachts 
vier  van  de  beste  Engelse  schepen  claer  gemaeckt  ende  's  anderen  daechs 
's  morgens  vroech  by  den  Swerfen  Leeuw  gelopen,  dre)-gende  alle  d'  onse  op 
te  hangen,  soo  haer  niet  overgaven.  Matroos  (naer  ick  verstae)  was  seer  ge- 
willich  om  tegens  d' Engelsen  te  slaen,  alhoewel  den  Swerten  Leeuw  niet  dan 
een  weynich  quaet  cruyt  hadde  ende  het  schip,  overladen  wesende,  seer  red- 
deloos lach;  dan  den  coopman  ende  schipper  (die  te  laetwacker  wierden  ende 
versujmt  hadden,  tijtelijck  naer  Jacatra  te  vertrecken)geen  u)-tcompstesiende, 
hebben  haer  ten  laetsten  met  accoort  overgegeven,  op  conditie,  dat  sy  ende 
alle  het  gemene  volck  met  haer  bagage  liber  ende  vry  souden  gaen  daer  't 
gelieffde,  sonder  geplundert  te  werden.  In  deser  voegen  is  het  schip  den 
Swerten  Leeuw  sonder  slach  oft  stoot,  sonder  dat  oy  t  geinsinueert  zijn  geweest, 


422  14  Jan. 1619. 

van  d'  Engelsen  genomen,  geladen  wesende  met  omtrent  9000  sacken  Bor- 
delonse  ende  Ligorse  peper,  een  grote  pertiie  benjuj-n  ende  rouwe  zijde,  te- 
samen  incoops  costende  152.000  guldens,  met  noch  hondert  lasten  rijs  daer- 
enboven,  die  in  dese  somme  niet  begrepen  zijn.  De  facture  van  dit  schip  is 
mede  tot  Jacatra  by  myne  pampieren  gebleven,  soodat  alsnu  geen  pertinente 
notitie  senden  connen,  doch  wete  wel,  dat  alles  behalven  den  rijs  152.000 
guldens  met  eenige  guldens,  stu)'vers  ende  penningen  beloopt. 

Terwijle  den  Swerten  Leeuw  van  d' Engelsen  genomen  wierdt,  verviel 
d'  Oude  Sonnc  (inhebbende  aen  zyde  ende  geit  de  waerdye  van  559.000  gul- 
dens) halff  wegen  Bantam  endejacatraendealdaeraendegrontgeraeckende, 
wierd  h)-  van  onse  schepen  gesien,  hem  eenige  boots  te  hulpe  gesonden  ende 
aengedient,  dat  naer  Jacatra  most  seylen,  gelijck  hj-  dede,  anders  soude  hy 
d'  Engelsen  tot  Bantam  mede  in  de  mont  gelopen  hebben. 

Naerdat  seer  lange  suspens  waren  geweest,  om  een  schip  oft  meer  met  een 
goet  cargasoen  naer  Suratte  te  senden,  wierd  eyntelijck  den  8''"  December 
passado  gearresteert,  dat  het  schip  den  Engel  derwerts  soude  varen,  vermits 
evenwel  dit  schip  behoudende  niet  machtich  wesen  zouden,  omme  d'Engelsen 
met  gewelt  van  de  Moluques,  Ambo}-na  ende  Banda  te  weeren,  daer  ter  con- 
trarie d'  Engelsen  met  voorsz.  schip  in  den  handel  van  Suratte  meer  afbreek 
gedaen  soude  werden,  dan  s\-Iieden  ons  met  al  haer  macht  in  de  Moluques, 
Amboyna  ende  Banda  souden  connen  doen.  Hierop  is  den  den  Engel  den 
14'"  ditto  van  d'eylanden  van  Jacatra  naer  Suratte  vertrocken  met  een  car- 
gasoen van  ƒ  207.794  —  12  —  14.  D'  Engelsen  waren  hiervan  door  haer  spien 
wel  verwitticht  ende  lagen  om  den  hoeck  van  de  straet  daerop  wachtende, 
doch  vermits  ditto  schip  mede  aen  den  gront  sej-lde,  terwyle  den  Swerten 
Leeuw  genomen  wierd,  cregen  wy  de  t3dinge  daervan,  eer  den  Engel  weder 
claer  geracete,  invoegen  dat  dit  schip  ende  d'  Oude  Sonne,  die  beyde  seer 
rijck  geladen  waren,  seer  wonderbaerlijck  door  Goods  genade  behouden  zijn. 

Om  haren  bosen  moetwille  te  beter  aen  U.  E.  volck,  ende  goederen  te 
plegen  ende  ons  meer  teontbloten,  hebben  d'Engelsen  grote  naersticheyt  ge- 
daen, om  het  volck  van  den  Swerten  Leeuwin  haren  dienst  te  crygen.  Sy  presen- 
teerden alle  haerachterstaendegagiencomptant  te  betalen  endehundannoch 
voor  nieuwen  dienst  dubbelde  gagie  comptant  te  geven.  Hiervooren  presen- 
teerde den  schipper  van  den  Engelsen  admirael  borge  te  wesen.  Men  sej't,  dat 
eenige  meyneedich  geworden  zijn  ende  dienst  by  d'Engelsen  genomen  heb- 
ben, dan  wy  en  weten  't  niet  seecker,  doch  het  accoort,  welck  d'Engelsen  met 
die  van  den  Swerten  Leeuw  gemaect  hadden,  sijn  zy  niet  naergecomen,  maar 
hebben  het  volck  ter  contrarie  gevangen  gehouden,  uytgesondertelff,  dievry 
gegeven  hebben  ende  thien,  die  haer  ontlopen  zijn.  Den  directeur  Hendrick 
Janszen  hebben  zy  met  alle  zijn  bagagien,  schriften  ende  pampieren  vrj-gelaten. 


14  Jan.  1619.  423 

Soo  haest  \vy  verstonden,  hoe  den  Swertcn  Leeuw  van  d'  Engelsen  geno- 
men was,  hebbe  ick  datelijck  eenen  expresse  met  een  missive  naer  Bantam 
gesonden,  inhoudende  waeromme  den  Szcertcn  Lccinv  genomen  hadden,  wat 
haer  meninge  was  ende  off  haer  geHeffde  'tselvige,  gehjck  dat  genomen  had- 
den, weder  over  te  leveren ;  soo  niet,  dat  anders  gedrongen  wesen  zouden, 
onserevenge  wederomme  met  gewelt  te  halen.  Hierop  hebben  zyschriftelijck 
ontboden,  dat  de  perticuliere  poincten  van  de  m\ne  beantwoorden  souden, 
als  verseeckert  waren,  dat  onse  missive  met  mijn  gewoonlijcke  signature  ge- 
teeckent  ende  met  des  Compagnies  segel  gesegelt  z\.  Niettegenstaende  wel 
bemercten,  dat  dit  een  frivole  U)-tvlucht  was  om  ons  te  abuseren,  soo  hebbe 
wederomme  een  expresse  naer  Bantam  gesonden,  geteeckent  ende  gesegelt, 
gelijck  zyluyden  versocht  hadden,  met  attestatie  daerb)-,  doch  hebben  daerop 
geen  ander  bescheet  dan  wonderlijcke  scheltwoorden  gegeven,  mondelinge 
seggende,  dat  z\-  alle  onse  gaende  ende  comende  schepen  sullen  nemen,  die 
zy  becomen  connen,  dat  daerop  wel  expresselijck  aen  de  hoeck  van  deStraet 
Sunda  sullen  leggen  wachten  ende  dat  \\\  (seyde  d'  Engelsen  admirael)  met 
alle  zijn  schepen  naer  Jacatra  varen  zoude,  om  alle  d'  onse  te  verslaen  ende  de 
Generael  Coen  levendich  oft  doodt  in  zijn  handen  te  crygen.  Hare  passie  (naer 
ick  verstae)  was  uy termaten  groot,  ende  scheen  het  alsoffhetop  my  alleen 
versien  hadden.  De  vilipendie  ende  scheltwoorden,  die  ons  aendoen  ende 
naergeven,  sullen  in  de  penne  laten.  Onse  gecommitteerde  is  genootsaect  ge- 
worden met  raedt  van  den  pangoran  van  Bantam  met  het  boot  ende  volck  van 
den  Engel  aldaer  in  de  loge  te  blyven,  om  niet  in  handen  van  d'  Engelsen  te 
vervallen. 

De  Swerte  Leeuw  van  d'  Engelsen  genomen  wesende  ende  de  saecke  tot 
Bantam  ende  Jacatra  op  een  seer  quade  voeth  staende,  zijn  vry  wat  beducht 
geweest,  hoe  het  met  onse  swacke  macht  aenleggen  souden,  want  alle  de  sche- 
pen, u}-tgesondert  den  Engel,  reddeloos  lagen.  Den  Gouden  Leeuiv  wiert  ver- 
dubbelt, Delff\s.c\i  in  de  ladinge,  't  Wapen  lach  ledich  sonder  volck,  aen  de 
Valek  wiert  de  Goude  Leeuw  overgehaelt,  ende  aen  landt  was  men  besich  met 
het  werck  van  de  loge,  om  de  plaetse  te  verstercken  tegens  den  oorloch,  die 
ons  met  gemene  handt  bereyt  wierde.  Eerst  hebben  w}-  de  voorsz.  schepen  een 
tijdt  lanck  aen  't  eylandt  Onrust  gehouden  onder  het  geschut  dat  daer  van 
den  Gouden  Leeuw  geplant  was,  ende  daemaer  van  daer  voor  't  fort  Jacatra 
doen  vertrecken,  opdat  aen  't  eylandt  met  branders  van  d'  Engelsen  niet  be- 
schadicht  zouden  werden  ende  om  haerlieden  te  gemoet  te  lopen. 

Dat  de  Swertcn  Leeuw  van  d'  Engelsen  genomen  is,  heeft  de  coningen  van 
Bantam  ende  Jacatra  vr)-  wat  verheucht.  Ick  hebbe  haer  de  saecke  doen  aen- 
dienen  ende  versocht,  dat  haer  gelieven  zoude,  hun  neutrael  te  houden  ende 
d'  een  niet  meer  faveur  dan  d'  ander  te  doen,  waeropgeantwoort  hebben,  dat 


424  14  Jan.  1619. 

haer  niet  begeeren  te  moej^en  met  hetgene  tusschen  ons  ende  d'  Engelsen  in 
zee  passeert,  maer  dat  haer  landt  vry  begeren  te  houden  ende  alsoo  d'  onse 
de  hulpe  van  den  pangoran  van  Bantam  versochten  met  aendieninge,  dat  de 
Swerte  Leeiav  binnen  Poulo  Panjangh  (dat  genoechsaem  op  de  rede  van  Ban- 
tam is)  genomen  was,  antwoorde  \\y,  dat  w\-  voor  desen  het  schip  St.  Michid 
genomen  hadden  soo  't  selvige  naer  Bantam  was  se)lende,  ende  sich  daerover 
alsnu  met  de  saecke  niet  moeyen  wilden,  gevende  genouchsaem  te  kennen, 
(gelijck  den  coopman  van  Uffele  adviseert)  dat  wel  v/enste,  wy  t'  enemael 
vernielt  waren. 

Omme  zijn  best  oock  daertoe  te  doen,  heeft  den  pangoran  alle  prauwen 
mede  verboden  voor  d'  onse  niet  meer  aen  de  hoeck  van  de  Straet  te  varen, 
omme  de  nieuwe  aencomende  schepen  voor  d'  Engelsen  te  waerschouwen, 
gelijck  voorsz.  van  Offele  daertoe  seeckere  prouwen  naer  't  nemen  van  den 
Swcrten  Leeuw  gehuyrt  ende  in  zee  gehouden  hadde,  soodathet  wederomme 
schijnt,  alle  de  werelt  tegen  hebben,  gelijck  voor  desen  meermaels  gebeurt  is. 

De  saecken  aldus  staende  is  't  gebeurt,  dat  de  coninck  van  Jacatra,verschut 
genoech  tegen  ons  geschut  ende  eenige  nieuwe  bolwercken  gemaect  hebbende, 
sijn  geschut  seer  behendich  geplant  heeft,  terw\Ie  zyne  gecommitteerde  be- 
sich  waren,  om  mj'  met  hope  van  vruntlijck  verdrach  te  abuseren  ende  te 
verhinderen,  dat  ick  op  de  cadt  geen  geschut  brengen  ende  deselvige  niet 
volmaecken  soude.  Het  quam  soo  naeby,  dat  men  versochte,  dat  ick  maer 
eenen  dach,  jae  maer  een  halven  dach  stil  sitten  soude.  Doch  dit  versoeck 
heeft  m)-  te  meer  doen  haesten,  dan  evenwel  is  den  tijdt  te  cort  gevallen  om 
't  werck  te  volmaecken,  want  alsooder  den  22'"  December  passado  geruchte 
liep,  dat  wy  de  volgende  nacht  met  7000  mannen  besprongen  zouden  werden 
ende  daertoe  secretelijck  grote  assistentie  van  Bantam  in  de  reviere  van  Ang- 
key  gecomen  was,  is  de  gemene  man  gaende  geraekt;  alle  de  Chinesen  ende 
Javanen,  omtrent  onsen  hu)"se  wonende,  sijn  met  vrouwen,  kinderen  ende 
bagage  gevlucht,  hare  huysen  verlatende,  gelijck  vele  airede  eenige  dagen  te 
voren  mede  gedaen  hadden. 

Sondach  den  23''"  December  siende  elck  een  gevlucht,  de  handt  gegeven 
om  geslagen  te  werden  ende  dat  als  in  een  couwe  met  diversche  bater)-en  oft 
bolwercken  omringht  wierden,  item  dat  de  revière  met  palen  besth  bleef  ende 
niet  geopent  wierde,  gelijck  de  coningh  noch  gisteren  belooft  hadde  te  doen, 
maer  insonderhe)-t,  dat  de  voorgaende  nacht  op  de  plaetse  van  d'  Engelsen 
dwers  van  ons  huys  een  schootvrye  walle  begost  ende  airede  een  vadem 
hooch  was,  daeraen  gestadelijcken  met  seer  groten  )  ver  door  de  Javanen  ge- 
wrocht wiert;  onder  andere  hierop  overdenckende,  hoe  de  coninck  van  Ja- 
catra  gepresenteert  hadde,  doen  hy  socht  m)-  te  persuaderen  dat  ick  geen 
versterckinge  soude  maecken,  maer  alles  op  hem  laten  aencomen,  dat  hy 


II  Jan.  1619.  425 

met  sijn  volck,  alsser  vyandt  quam,  in  drie  daegen  voor  ons  een  fort  soude 
maecl<en ;  maer  datter  niemant  thuys  en  was,  doen  ick  naer  't  verlies  van 
den  Surrtfii  Lccmv  sijn  huipe  versocht  en  nu  ter  contrarie  sie,  dat  h}'  voor  d' 
Engelsen,  onse  v\-anden,  een  baterj^e  recht  op  onse  neuse  doet  maecken,  soo 
hebbe  dateüjck,  hoewel  onse  cadt  niet  claer  en  was,  twee  stuckendaerop  doen 
rechtenendeden  Raedt  vergadert,  voordragende  hoe  yedersach,wattertegens 
ons  geprepareert  wierdt  ende  hoe  genoechsaem  in  een  couwe  besloten  wier- 
den ;  derhalven  dat  alsnu  resolveren  mosten,  om  de  plaetse  te  houden  oft 
verlaten,  ende  soo  die  begeerden  te  houden,  dat  d'  eerste  slach  mosten  geven, 
ru\mte  maecken  ende  't  werck  in  de  Engelse  loge  vooral  verhindert  moste 
werden  oft  dat  alles  te  gronde  soude  werden  geschoten ;  ende  alsoo  den 
S-iverten  Leeuxv  eenige  dagen  te  voeren  van  d' Engelsen  genomen  was  ende 
z\"lu\-den  voor  die  tijdt  een  lelijcke  verraderj-e  tegen  ons  gebrouwt  hadden , 
als  per  overgesonden  acte  blijct,  wert  e\-ntelijck  eenstemmelijck  gearresteert, 
dat  w)-  de  plaetse  niet  verlaten,  maer  met  gewelt  tegen  alle  gewelt  houden 
souden,  soolange  het  Godt  gelieve ;  derhalven  dat  by  d' Engelsen  met  goede 
reden  versoecken  souden,  haer  wercken  tegens  ons  naer  te  laten,  off  dat  ick 
daerin  versien  zoude  ende  soo  het  niet  naerlaten,  dat  alles  met  gewelt  souden 
slechten;  item  dat,  de  wint  't  onsen  voirdel  wayende,  alsdan  alle  de  verlaten 
huysen  van  de  Chinesen  ende  Javanen  rontsomme  ons  staende  in  de  brant 
steecken  souden,  eer  selffs  daerdoor  in  noodt  geraecken. 
6.  D'  Engelsen  hiervan  verwitticht  wesende,  antwoorden  eerst,  dat  sj-  geen 

De  Engel-  wercken  en  maecten,  maer  dat  het  de  coninck  van  Jacatra  selffs  dede.  Daer- 

Bohe   loge  ,  i   r       •       '  •      i  i         i 

te  Jacatra  naer,  dat  tot  hare  defentie  maecten,   t  gene  gemaect  wierde  ende  sulcx  niet 

yerbrand.   begeerden  naer  te  laten.  Hierover  hebbe  datelijck  de  plaetse  met  gewelt  aen 

doen  tasten,  ende  is  alles  vechtenderhandt  ingenomen  ende  verbrandt,  gelijck 

mede  de  huysen  rontomme  ons  fort  staende.  Van  des  conincx  volck  isser 

niet  we\nich  op  ons  geschoten  ende  oock  een  man  in  de  boot  doodt  geschoten 

doen  d'onse  naer  d' Engelsen  toe  voeren.  Ick  hadde  mede  gelast,  dat  men 

oock  slechten  ende  verbranden  soude  het  bolwerck,  welck  op  een  hoeck  van 

de  Westzijde  van  de  riviere  begost  was,  dan  het  wiert  eensdeels  versuymt, 

ende  ten  anderen  door  brant  ende  roock  verhindert.  In  dese  rescontre  hebben 

wy  elff  mannen  verloren,  ende  12  gequeste  gecregen.  Wat  verlies  dat  by  den 

vyandt  z\\  weten  w)-  niet. 

Aldus  sijn  w\-  (Godt  betert)  noodthalven  gedrongen  geworden,  l'  onser 
defentie,  om  lijff  ende  goederen  te  salveren,  den  oorloch  te  beginnen.  Godt 
geve  ons  daervan  een  goede  u\-tcompste. 

Maendach  den  24"""  December  isser  van  wedersyden  geweldich  geschoten, 
de  coninck  van  Jacatra  eenige  Engelse  bosschieters  te  hulp  hebbende.  Wy 
hebben  dien  dach  het  vierde  paert  van  al  ons  cruyt,  wesende  thien  vaten , 


426  14  Jan.  1619. 

verschoten  ende  eenige  van  des  vyandts  geschut,  welck  ons  't  meeste  quaet 
dede,  onbruyckelijck  gemaect. 

Den  25'"  ditto  hebbe  ick  weder  een  tocht  op  het  bolwerck  van  de  west- 
hoeck  der  reviere  met  30  soldaten  laten  doen.  Ons  volck  dreeff  den  v)-andt 
aen  't  wjxken,  dan  vermits  d'achterste  d'assault  niet  vervolchden,  maerte- 
rugge  vlooden,  hebben  de  voorste  mede  moeten  wijeken.  Den  luytenant  met 
drie  andere  van  d'onse  zijnder  gebleven,  ende  van  des  vyandts  sijde  naergeseyt 
vvert  omtrent  20  personen. 

Op  ditto  is  hier  van  Jambi  wel  aengecomen  het  jacht  de  Jager  met  1200 
picol  peper,  ende  naderhandt  mede  de  smack  met  70  picol  peper. 

Die  van  Bantam,  welcke  ons  met  hulp  van  d'  Engelsen  al  dit  spel  maecken, 
jae  selffs  degene  die  op  verscheyden  manieren  gesocht  hebben  ons  te  ver- 
morden,  hebben  Abraham  van  Offele  aengedient,  dat  het  seecker  was,  dat 
ons  d' Engelsen  gelijck  oock  die  van  Jacatra  met  gewelt  aentasten  souden 
ende  dat  het  haer  insonderhe_\'t  om  mijn  persoon  te  doen  was.  Derhalven 
belaste  hem,  my  't  selvige  metten  eersten  te  adviseren  ende  dat  ick  wel  op 
mijn  hoede  wesen  zoude.  Het  schijnt,  dat  dese  waerschouwinge  gedaen  heb- 
ben, op  hope  dat  d' executie  gedaen  zoude  zijn,  ofte  dat  van  Offele  geen 
gelegentheyt  soude  hebben ,  dewyle  zy  hem  de  prauwen  onthielden,  my 
daervan  t}telijck  te  verwittigen  ende  dat  z\-luyden  evenwel  de  goede  man 
daerdoor  werden  souden,  dan  de  Heere  heeft  het  anders  voorsien. 

De  tydinge  van  't  voorsz.  succes  tot  Bantam  comende,  hebben  d'Engelsen 
niet  weynich  getiert  ende  geraest.  Sy  versochten  van  den  pangoran  licentie 
om  ons  hu\-s  aldaer  mede  aff  te  mogen  lopen,  ende  alsoo  hy  sulcx  geensins 
wilde  toestaen,  seggende  dat  de  saecke  de  coninck  van  Jacatra  aenginck,  ant- 
woorden sy,  dat  het  dan  op  haer  e3-gen  authoriteyt  doen  souden.  Sy  sijn 
daartoe  driemaels  op  wech  geweest,  dan  hebben  haer  bedacht.  De  pangoran 
heeft  zeven  Javanen  van  zijn  wacht  in  onse  loge  gele)-t,  om  d'onse  (soo  men 
't  noemt)  voor  d'Engelsen  te  bewaren.  D'Engelsen  hebben  hare  Japonders 
ende  Bandanesen  belast  d'onse  overall  doodt  te  slaen,  waerj-emantbecomen 
connen.  Hierover  heeft  de  pangoran  ons  volck  doen  aenseggen  dat  binnen 
't  huys  souden  blj^ven  ende  door  vreemde  laten  copen,  't  gene  tot  nootdruft 
van  de  merct  van  doen  hadden.  In  't  eerste  wierd  ons  volck  tot  Bantam  aen- 
geseyt,  dat  se  groot  peryckel  liepen,  soo  ick  met  den  coninck  van  Jacatra  in 
oorloch  geraeckte;  dan  evenwel  is  daerop  tot  Bantam  niet  anders  gevolcht. 

Den  29'"  December  passado  was  alles  met  d'onse  noch  wel  ende  heeft  den 
pangoran  belooft,  ons  volck  voor  d'Engelsen  te  beschermen. 

Niettegenstaende  hy  d'  onse  dese  deucht  tot  Bantam  doet,  isset  nochtans 
seecker,  dat  meest  alle  het  quaet  van  hem  compt,  dat  hy  den  coninck  van 
Jacatra  dringht  ende  dwinght,  gewelt  tegen  ons  te  gebruycken,  ende  denselven 


14  Jan. 1619.  427 

in  alles  assisteert,  op  dat  ons  fort  van  Jacatra  geen  nieuw  Malacca(gelijck  het 
den  coninck  van  Cheribon  noemt)  werden  soude  ende  Bantam  niet  vergae. 
Dan  off  dit  de  rechte  middel  is,  sal  den  tijdt  leeren. 

Ende  alsoo  ick  achte,  d'  Engelsen  mede  wonderlijcke  pretentie  sullen 
maecken  op  het  innemen  ende  verbranden  van  haer  loge  tot  Jacatra,  sullen 
U.  E.  veradverteert  wesen,  dat  z)-!uyden  daer  niet  en  hadden  dan  een  cleen 
stenen  hu>skep,  gelijck  een  du)-ffhu_\s,  met  eenige  rieden  huysen,  sonder 
datter  yets  inne  was  dan  oude  cabels,  daermede  de  wal  oft  bater}-e  tegen  ons 
begost  was.  Het  weynige  dat  daer  gehadt  hadden,  was  door  d'  Engelse  coop- 
man  eenige  dagen  te  voren  gelicht  ende  boven  op  de  reviere  gebracht.  Haer 
geschut  hadden  i\  den  coninck  van  Jacatra  te  hulpe  gegeven.  In  't  voorsz. 
huysken  sijn  geen  Engelsen,  dat  w)-  weten,  gebleven  ende  alsoo  dese  luyden 
gants  geen  handel  tot  Jacatra  doen,  schijnt  het  voor  seecker,  dat  daer  expresse- 
lijck  gehouden  werden  om  t'onderstaen  watter  onder  ons  passeert,  om  ons 
te  verraden,  gelijck  gebleecken  is;  item  om  ons  volck  te  debaucheren,  ende 
alle  de  werelt  tegen  ons  op  te  roeyen. 
7.  De  saecken  tot  Bantam  ende  Jacatra  in  voorsz.  staet  zijnde,  ende  verstaende, 

laat  Ja-"^  ^°^  d' Engelsen  met  haer  macht  op  comende  wech  waren,  om  ons,  soo  ver- 
catra.  luyden  lieten,  t'enemael  te  verslaen,  hebben  wy  den Raedt  versche)'den  reysen 
te  bedencken  gegeven,  wat  ons  in  de  tegenwoordige  noodt  ende  swariche}-t 
te  doen  stondt  ende  wat  ten  besten  van  de  Generale  Compagnie  gedaen  diende. 
De  meeste  stemmen  inclineerden  best  te  wesen,  dat  de  voorneemste  goederen, 
het  geit  ende  volck  schepen  ende  de  plaetse  verlaten  souden,  omdat  beducht 
waren,  het  cru)-t  geensins  soude  connen  strecken  ende  dat  de  reviere  verleyt 
ende  't  fort  het  versche  water  onthouden  mocht  werden.  Item  de  plaetse  wierdt 
ter  defentie  suffisant  genoech  gekent,  maer  soo  men  die  in  oorloch  most 
onderhouden,  wat  dienst  (wierter  gesecht)  soude  de  Compagnie  daermede 
geschieden?  Doch  alsoo  wy  tot  soo  een  sub)"te  verlatinge  niet  wel  resolveren 
costen  ende  oock  de  gelegenthe}t  niet  en  hadden,  omme  de  voornaemste 
goederen  te  schepen,  vermits  de  reviere  gestopt  was  ende  de  schepen  van  't 
ej'landt  Onrust  verwacht  mosten  worden  om  de  Westhoeck  van  de  reviere  te 
slechten  ende  de  mont  vry  te  mogen  gebruycken,  wierde  de  finale  resolutie 
tot  de  compste  van  de  schepen  u}-tgestelt,  doch  wy  en  hebben  de  verkiesinge 
van  saecken  daernaer  niet  mogen  doen,  maer  de  noodt  heeft  ons  wethgestelt, 
gelijck  de  heeren  naer  desen  verstaen  sullen. 

Interim  de  schepen  verwacht  wierden,  hebben  wy  eenige  palen,  daermede 
de  reviere  gestopt  was,  onder  des  vyandts  bolwerck  u)t  doen  trecken  ende  de 
schepen  den  29'"  December  van  't  e\-Iandt  Onrust  voor  't  fort  Jacatra  te  rede 
gecomen  wesende  met  alsulcke  haeste,  dat  acht  stucken  geschut,  omtrent 
20  anckers  ende  wel  200  swalpen  aen  't  voorsz.  ej-landt  door  corthe)-t  des 


428  14  Jan.  1610. 

tijdts  hebben  laten  leggen,  wierd  's  anderen  daechs  den  30*^"  dito  by  ons  ge- 
resolveert  (alhoewel  d'  Engelsen  van  ure  tot  ure  verwachtende  waren)  dat  een 
generale  tocht  op  het  bohverck  van  de  Westhoeck  der  riviere  doen  souden, 
om  de  mont  van  de  riviere  veyl  te  crijgen  ende  daernaer  voirder  te  resolveeren. 
Dan  terwyle  de  vrienden  aen  boort  besich  waren  omme  te  overleggen,  hoe 
d'aenslach  best  in  't  werck  gestelt  diend  ende  uytgevoertcost  werden,  cregen 
wy  elff  Engelse  schepen  in  't  gesichte,  waerop  voorsz.  resolutie  steecken  bleeff 
en  goetgevonden  wiert  (geen  andere  tijdt  noch  u\tcompste  hebbende)  dat 
ick  datelijck  scheep  zoude  gaen  ende  dat  w\-  d'Engelsen  tegemoet  souden 
loopen,  verwachtende,  wat  Godt  gelieven  soude  te  geven. 

Aldus  door  noodt  gedrongen  wesende,  ben  ik  den  30^"  December  des  nachts 
in  haeste  scheep  gevaren,  hebbende  Pieter  van  den  Broecke  als  commandeur 
van  't  fort  Jacatra  de  last  bevolen.  Jan  Janszen  van  Gorcum  als  capite\'n  ende 
Abraham  Strijcker  als  kntenant,  versien  zijnde  met  omtrent  250  coppen  die 
geweer  connen  voeren,  te  weten  omtrent  75  soldaten,  15  constapels  ende 
bosschieters,  25  Japanders,  omtrent  70  swerten  ende  voorts  65  personen, 
soo  officieren,  ambachtslieden,  cooplieden,  assistenten  ende  andere.  Hieren- 
boven  sijnder  noch  omtrent  60  a  70  jongens,  16  Chinesen  ende  20  a  30 
vrouwen  met  eenige  kinderen,  in  voegen  datter  in  alles  meer  dan  400  sullen 
zijn,  waertoe  de  plaetse  van  alle  notelijcke  vivres  seer  wel  versien  is,  u)"tge- 
sondert  cru)'t:  daer  waren  niet  meer  dan  omtrent  30  vaten,  waertoe  noch  10 
gesonden  hebben.  Daer  en  is  niet,  dat  w\-  vresen  d'  onse  noodt  doen  zall,  dan 
gebreck  van  cruyt,  off  dat  de  reviere  door  de  Javanen  soud  mogen  verleyt 
werden,  welck  Godt  verhoede. 

In  Japans  silver  met  eenige  realen  hebben  w)-  daer  gelaten  100.000  realen 
ende  aen  coopmanschappen  de  waerdye  van  omtrent  andere  100.000  realen. 
Het  silver  hadden  in  den  Engel,  die  drie  dagen  voor  't  fort  gelegen  heeft,  wel 
connen  schepen,  dan  vermits  twijffelden  waer  het  best  bewaert  was  ende  voor 
alteratie  van  'tvolck  gevreest  wiert,  is  het  daerover  naergelaten.  In  deser 
voegen  ben  ick  van  Jacatra  vertrocken  met  dier  meninge  (sonder  eenige  schrif- 
ten oft  pampieren  mede  te  nemen)  soo  van  d'  Engelsen  aengesocht  wierden, 
dat  victorie  bevechten  off  verslagen  souden  werden,  waerover  de  voirdere 
resolutie  uytgestelt  wiert  op  d'  u)-tcompst  van  de  rescontre  met  d'  Engelse. 
8.  Ultimo  December  voor  dagh  sijn  w)-  met  onse  vlote,  bestaende  in  seven 

Scheeps-    schepen,  te  weten  d'  Oiidc  Sonnc,  't  Wapen  van  Amsterdam,  Delff,  de  Goude 
tegen  de    Leeuzv,  den  Engel,  de  Valck  ende  de  Jager  van  Jacatra  te  se)d  gegaen,  heb- 
Engel-     jjgj^  onsen  cours  naer  d'  Engelse  vlote  (die  elff  schepen  sterck  was,  daeronder 

SCI16I1< 

den  Swerten  Leeuw  gerekent)  gestelt  ende  soo  nae  haer  geseth,  als  met  de 
landtwindt  seylen  costen.  Na  den  noene  met  de  seewindt  sijn  d'  Engelsen  op 
ons  affgecomen  ende  s\-  hebben  't  boven  windt  buyten  schoot  geseth  ende 


14  Jan. 1619.  429 

een  schii\t  b>-  ons  gesonden,  waerinne  een  trompetter  was,  die  in  Nederlant- 
sche  tale  de  gehele  vlote quam  opejschen,  seggende,  dat  wy  d' Engelse  natie 
seer  grote  schade  gedaen  hadden  ende  haer  volck  als  slaven  tracteerden  en 
van  honger  lieten  vergaen,  waerover  s)-nen  Admirael  hier  expres  gecomen 
was,  om  daervan  revenge  te  nemen,  ende  soo  het  niet  op  en  gaven,  dathy  ons 
met  gewelt  dwingen  soude.  Desen  herault riep  oock  wel  luyde,  soo  men  't  goet- 
willich  opgaff,  dat  alle  de  gage  van  't  volck  ten  uyterste  betaelt  zoud  werden, 
dat  se  vr)-  souden  zijn  ende  wel  getracteert  werden.  Hierop  hebbe  doen  ant- 
woorden, soo  ons  de  Swerte  Leeuw  niet  wedergegeven  vvert  gelijck  die  ge- 
nomen is,  dat  ons  met  gewelt  weder  revengeren  sullen,  waermede  voorsz.  trom- 
petter gekeert  is,  naerdat  h)"  eenige  scheltwoorden  ende  kinderlijcke  redenen 
meer  gebru\ct  hadde. 

Primo  Januario  anno  1619  voor  dach  is  b)-  ons  van  Jambi  wedergekeert  de 
roeysloupe,  die  den  17^"  passado  derwerts  gesonden  hadden  om  d'Engelsen 
te  prevenieren,  t\dinge  brengende  hoe  ons  volck  ende  d'  Engelsen  in  Jambi 
aen  malcanderen  geweest  zijn,  dat  d'  Engelsen  coopman  doodt  gebleven  was 
ende  van  onser  zijde  den  bottelier  met  een  swert,  ende  alsoo  d'  Engelsen,  die 
met  2  schepen  voor  de  reviere  van  Jambi  geseth  lagen,  de  Bergerboot  dre)-ch- 
den  te  nemen,  was  ditto  schip  den  26^"  December  van  daerherwertsvertrocken 
met  hetselvige  cargasoen  ende  onse  missiven,  daermede  hem  naer  Jambi  ge- 
sonden hadden,  alsoo  geen  brieven  boven  bestellen  costen,  vermits  d'  Engel- 
sen de  drie  revieren  beseth  hadden,  ende  alsoo  gisteravont  om  de  Noortwest 
een  se)-l  gesien  was,  ende  gissingegemaectwierd,  dathetde^^r^^r^öö/wesen 
zoude,  hebben  wj-  's  morgens  vroech  onse  anckers  gelicht  ende  sijn  dwers  op 
d'  Engelse  vlote  gelopen,  om  boven  wint  te  comen  ende  de  Bergerboot  te  sal- 
veren.  Hierop  hebben  vijff  van  de  Engelse  schepen,  die  benedenwints  lagen, 
haer  touwen  gecapt  ende  vijff  anckers  laten  staen,  sijnde  voorts  by  d'  andere 
geweken.  Dese  dach  hebben  wy  de  loeff  gecregen  ende  sijn  ten  naestenby  ge- 
lopen, om  de  Bergerboot  te  soecken. 

Den  2''"  January  's  morgens  vroech,  de  Bergerboot  door  de  vlote  van  d'  En- 
gelsen t'seewaert  ziende,  sijn  w)-  voor  de  windt  beneden  d' Engelse  vlote  der- 
werts gelopen  ende  beneden  haer  wesende,  sijn  d'  Engelsen  met  haer  elff 
schepen,  daeronder  hebbende  twee  admiraels,  twee  vice-admiraels  ende  twee 
schout-by-nachten,  mede  op  ons  affgecomen  ende  omtrent  thien  uren  bj- den 
anderen  comende,  hebben  s\-  datelijck  met  scherp  op  ons  geschoten  endevvy 
weder  tegens  haer,  in  voegen  dat  de  schepen  van  wedersjden  niet  we}'nich 
geraect  zijn,  ende  daer  is  van  onser  zj'de  met  een  seer  grote  courage  niet  wej'- 
nich  gevochten.  Het  gevecht  heeft  omtrent  drie  uren  gedu)rt,  in  wekken  tijdt 
een  derde  paert  van  al  het  cru)t,  dat  in  onse  vloot  was,  verschoten  hebben. 
D'  Engelsen  te  loevert  wesende,  hebben  nae  haer  geliefte  aff  ende  aengehou- 


430  14  Jan.  1619. 

den,  maer  geen  lust  gehadt,  naer  't  schijnt,  te  aborderen.  Wy  hebben  in  de 
slach  7  man  verloren  endel5gequesten  gecregen.Alsooeenige  van  d' Engelse 
schepen  seer  getreft  sijn,  menen  wy,  dat  se  veel  volck  verloren  moeten  hebben, 
doch  weten  gants  geen  bescheet  daervan. 

De  Bcrgerboot,  het  voorsz.  gevecht  siende,  is  mede  naer  ons  toegecomen 
ende  tegen  den  avondt  hebben  hem  b)*  ons  gecregen  ende  alsoo  d'  Engelsen 
ontjaecht  ende  uyt  den  brant  gehaelt.  Doch  de  boot  van  de  Bcrgerboot,  die 
met  14  man  over  twee  dagen  van  't  schip  vooruyt  gesonden  was  om  de  cust 
te  ontdecken,  hebben  d'  Engelsen  met  alle  't  volck  genomen.  Daernaer  zijn 
metten  anderen  weder  na  de  wal  gelopen  ende  hebben  't  's  avonts  onder  een 
van  de  eylanden  geseth,  gelijck  mede  d' Engelse  vlote  dicht  benedenwints  van 
ons.  Wylieden  des  nachts  metten  anderen  overleggende,  wat  ons  voirder  ten 
besten  te  doen  stondt,  vielen  d'  adv\-sen  soo  divers,  dat  men  tot  geen  resolutie 
comen  cost.  Eenige  rieden,  men  soude  d'  Engelsen  met  den  dach  weder  aen- 
tasten,  dan  alsoo  daertegen  geworpen  wiert,  dat  ons  cruyt  niet  en  mocht 
strecken  ende  altemael  in  een  tocht  van  drie  uren  verschoten  soude  werden, 
sach  elck  ander  aen  ende  was  goet  raedt  dier,  niettegenstaende  victorie  be- 
vochten hadden.  lek  bidde  alle  trouhertige  lieffhebbers  van  de  gemene  Neder- 
lantse  welstandt,  aenmerct,  hoe  het,  victorieus  wesende,  door  gebreck  van 
cruyt  verliesen  mosten.  Siet  doch  eens,  hoe  d'  armherticheyt  van  degene,  die 
haer  d'  oncosten  ontsien  ende  d'  equipage  op  't  suynichste  soecken  te  doen, 
voor  een  stuj-ver,  dat  zy  winnen,  de  gehele  staet  van  de  Generale  Compagnie 
pericliteren  ende  veel  millioenen  daerdoor  verliesen. 

Den  S"""  ditto  metten  dach  sijn  d'  Engelsen  van  Bantam  te  hulpe  gecomen 
drie  andere  schepen,  soodat  nu  14  sterck  zijn.  lek  hebbe  den  Raedt  weder- 
omme  vergadert  ende  daer  zijn  behalven  't  gebreck  van  cruyt,  verscheyden 
andere  consideratien  voorgevallen,  daerover  niet  geraden  bevonden  wierd 
d'  Engelsen  aen  te  soecken,  te  weten  d'  onbequaemhe}!  ende  reddeloosheyt 
van  onse  schepen,  swackhej^t  van  volck,  dat  voor  dees  tijdt  van  d'  Engelsen 
geen  voirdeel  conden  halen  ende  daertegen  rijcke  geladen  schepen  te  verliesen 
hadden,  waerover  eyntelijck  geresolveert  wiert,  dat  wy  naer  ons  fort  Jacatra 
souden  loopen  ende  bovenwints  anckeren,  omme  de  Engelsen  aldaer  te  ver- 
wachten ende  met  d'onse  van  't  fort  nader  te  overleggen,  wat  ten  besten  van 
de  Generale  Compagnie  gedaen  diende.  Op  dese  resolutie  hebben  onse  an- 
ckers  gelicht  ende  sijn  w}-  binnen  d'  eylanden  door  naer  Jacatra  gelopen.  D' 
Engelsen,  beneden  wints  wesende,  waren  voor  ons  onder  se)l,  omme,  naer  't 
scheen,  ons  weder  aen  te  tasten,  ende  siende,  dat  wy  naer  Jacatra  liepen,  bleven 
z)-een  tijdt  op  deliberatie  leggen,  de  voorsz.  drie  schepen  inne  verwachtende, 
ende  daernaer  zijn  sy  ons  met  14  schepen  bu\ten  d'  e)landen  om  seer  cort 
gevolcht.  Wylieden  binnen  d' eylanden  b}-  de  werck  comende,  soo  hebbe 


14  Jan.  1619.  431 

9.  den  Raedt  wederomme  vergadert,  om  te  sien,  waer  het  best  op  onse  avantage 
Delibera-  souden  setten,  doch  alsoo  daerop  geantwoort  wiert,  off  het  al  oirbaer  was  te 
Kaad.  setten,  sijn  daerb\-  veel  swaricheden  in  consideratie  gecomen  ende  wiert  ons 
aengeraden,  dat  het  beter  ware  met  de  schepen  naer  Ambo)na  te  loopen, 
omme  onse  macht  b\een  te  versameien,  dan  alsnu  de  gehele  staet  te  hasar- 
deren  ende  met  het  hooft  tegens  de  miur  te  loopen,  alsoo  men  sonder  crii}-t 
niet  vechten  can  ende  soo  men  ons  crujt  verschoot,  eer  de  v\andt  verslagen 
wlerd,  gelijck  apparent  is  geschieden  zall,  soude  ons  misschien  d' occasie  om 
te  vertrecken  benomen  werden,  ende  alles  in  handen  van  onse  v)-anden  ge- 
raecken.  In  deser  voegen  sijn  van  particuliere  consideratie  op  d'  aenschouw 
van  de  generale  staet  der  Compagnie  geraect,  waerovergeconsidereert  zijnde 
dat  ons  crujt  niet  strecken  en  mach,  dat  men  met  het  hooft  tegens  de  muyre 
niet  behoorde  te  loopen ,  dat  de  vyandt  drie  schepen  stercker  is  dan  hy  gisteren 
was  ende  daerover  de  courage  van  ons  volck  vr)-  wat  gemindert  is,  jae  't  een 
schip  het  ander  in  noodt  geraeckende  wel  soud  mogen  begeven ;  dat  d'  Engelsen 
haer  schepen  beter  bese)-lt  ende  beviert  zijn  dan  d'  onse  ende  wy  daerover 
altoos  in  de  lye  moeten  leggen,  dat  onse  rijcke  schepen  tegens  de  lege  rompen 
van  d'  Engelsen  niet  en  behoren  te  avonturen,  dat  w)-  ons  volck  van  't  fort 
Jacatra  gants  geen  hulpe  connen  doen  ende  den  tijdt  nieten  hebben,  om  haer 
advijs  van  landt  te  doen  halen,latestaenhoeeenich  volck,  geit  ende  goederen 
(soo  goetgevonden  wierd,  de  plaetse  te  verlaten)  lichten  souden ;  item,  dat  het 
fort  Jacatra  van  volck  ende  alle  notelijckheden  wel  versien  is,  uytgesondert 
dat  schaers  van  cruyt  sijn,  waervan  de  schepen  haer  niet  helpen  connen;  item 
soo  naer  ons  vertreck  (dat  Godt  verhoede)  in  noodt  geraecten,  dat  niet  dan  te 
beter  accoort  met  d'  Engelsen  off  denconinckvan  Jacatra  (dieseer  wel  weten, 
dat  haer  welhaest  met  een  grote  macht  weder  toecomen  zullen)  gemaect  sal 
werden ;  item,  dat  niet  en  behoren  te  pericliteren  al  't  gene  in  de  vloot  is  omme 
te  salveren  't  gene  tot  Jacatra  gelaten  hebben,  ende  dat  het  noch  veel  onge- 
raetsamer  is  de  gehele  Indische  staet  van  de  vereenichde  Nederlanden  te 
pericliteren,  om  't  fort,  volck,  geit  ofte  goederen  tot  Jacatra  vvesende  te  sal- 
veren, want  soo  dese  vlote  (dat  Godt  verhoede)  geslagen  wiert,  souden  d'  En- 
gelsen overal  een  langen  tijdt  meester  van  't  velt  connen  bly  ven,  d'overhandt 
behouden  ende  alle  onse  resterende  schepen  hier  ende  daar  verstroy t  wesende, 
mede  verslaen,  becomen  off  verdrj-ven,  daerop  consequentelijck  een  generale 
nederlage  soude  moeten  volgen,  totdat  de  staet  van  dema)oresgeredresseert 
wiert,  waerop  hier  tegengeworpen  is,  off  men  dan  ons  volck,  geit  ende  goe- 
deren tot  Jacatra  wesende  soo  schandelijck  verlaten  soude,  item  off  dan  toe- 
staen  zullen,  dat  d'  Engelsen  medenemen  ende  haer  te  meer  verstercken  met 
alle  onse  schepen,  die  dagelijcx  van  't  patria,  van  de  cust  van  Coromandel,  van 
Ticco,  Jambi  ende  Andrigiri  verwachtende  zijn  ende  andere  redenen  meer, 


« 


432  14  Jan. 1619. 

doch  d'  eene  tegens  d'  ander  overwogen  wesende,  is  ejntelijck  gearresteert 
dat  het  niet  setten  en  zouden,  maer  dat  voort  om  d'  Oost  souden  se)len,  omme 
naer  Amboyna  te  lopen.  Hierop  hebben  het  (met  leedtwesen)  van  't  fortja- 
catra  t'  zeewaerts  gewent  ende  sijn  voort  om  d'  Oost  geloopen,  den  Heer  der 
Heeren  d'  onse  van  't  fort  met  een  missive  (waervan  b)'  dese  copie  gaet)  be- 
velende. D'  Almogende  Godt  geve,  dat  de  plaetse  tot  onser  wedercompste 
gehouden  mach  werden.  Voor  't  fort  vonden  \vy  leggen  't  fregat  Ccjlon,  welck 
aldaer  twee  dagen  te  voren  van  Succadana  gecomen  was  met  een  seer  grote 
ende  schone  pert\e  diamanten,  meer  dan  o\'t  voor  desen  van  Succadana  ge- 
comen is,  doch  de  quantiteyt  van  de  diamanten  wete  niet,  alsoo  deselvige 
met  de  missiven  van  Succadana  in  't  fort  overgelevert  waren  ende  geen  advijs 
van  d'  onse  hebben  mogen  verwachten,  soodat  ons  ditto  fregat  Ceylon  met 
eenich  was  ende  sisicq,  dat  noch  inhadde,  gevolcht  is.  't  Is  lange  geleden  dat 
van  Succadana  advjs  gehadt  hebbe,  dat  d'  onse  alsdoen  over  de  500  caraten 
diamanten  hadden,  waerover  gisse,  datter  alsnu  vr\-  wat  meer  sullen  wesen. 
Dese  nacht  sijn  niet  verre  gelopen,  vermits  d'  Oude  Sonne,  tweemael  door 
zijn  stomp  (die  voor  een  grote  mast  dient)  geschoten  wesende,  geen  sejl 
mocht  voeren,  waerover  op  de  wal  dravende,  genootsaect  sijn  geworden  te 
setten. 

Adi  4  Januarj'  bevonden  ons  op  6  vadem  dicht  op  een  leger  wal,  voor  den 
hoeck  van  Carauwangh  omtrent  3  a  4  mjlen  by  oosten  Jacatra,  siende  alle 
d'  Engelse  schepen  by  d'  eylanden  voor  Jacatra  leggende.  Sy  bleven  de  gehele 
dach  daer  leggen,  ende  liepen  's  avonts  (naer  wy  sien  costen)  na  de  wal  van 
Jacatra,  maer  soo  op  ons  affgecomen  waren,  soude  onse  gehele  vlote  groot 
perijckel  gelopen  hebben.  W)-  hebben  grote  moey  te  gedaen,  om  van  de  lager 
wal  te  corten  ende  sijn  eyntelijck  met  hulpe  van  een  goede  windt  daer  affge- 
comen. Onder  se)-l  wesende  hebbe  de  resolutie  op  gisteren  in  haeste  genomen 
geresumeert  ende  in  deliberatie  gelej^t,  off  het  niet  best  ware,  dat  weder  naer 
het  fort  Jacatra  liepen,  omme  ons  met  d'  onse  aldaer  te  beraden,  de  beste 
ordre  te  stellen  ende  voor  te  comen  de  reproche,  die  men  ons  soude  mogen 
nageven,  dat  d'  onse  van  't  fort  Jacatra  soo  schandelijck  verlaten,  ende  soo  niet 
geraden  gevonden  wierd  met  de  gehele  vlote  weder  te  keeren,  off  het  niet  ge- 
raden zj-  d'  ombequaemste  schepen  als  't  Wapen  van  Amsterdam,  de  Berger- 
boot  ende  andere  naer  Amboyna  te  senden  ende  ons  met  de  bequaemste  een 
tijdt  lanck  in  zee  te  verduj^steren,  om  d' Engelsen,  verdeelt  wesende,  op  zijn 
onversienst  weder  aen  te  tasten  ende  de  schepen,  die  dagelijcx  verwachtende 
zijn,  op  te  soecken,  doch  naer  consideratie  van  't  gene  voren  verhaelt  is  ende 
andere  redenen  meer,  is  andermael  eenstemmelijck  goet  gevonden,  dat  op  't 
spoedichste  met  alle  de  schepen  naer  Ambojna  sullen  loopen,  waerover  de 
goede  windt  crygende  voorder  om  d'  Oost  geloopen  zijn. 


14  Jan.  1619.  433 

Ende  alsoo  't  fregat  Ctjlon  seer  bese_\-lt  is,  hebben  wy  goetgevonden  het- 
selvige  met  25  personen  gemant  na  de  Straet  Sunda  te  senden,  omme  in  de 
Straet  te  cru\-cen  ende  waer  te  nemen  onse  schepen,  die  dagehjcx  van  't  patria, 
van  de  cust  van  Coromandel,  van  Ticco  ende  andere  quartieien  verwachtende 
zijn,  met  last  wat  d'  onse  doen,  laten  ende  werwerts  seylen  zullen,  gelijck  U.  E. 
per  nevensgaende  copie  van  instructie  connen  sien.  Onder  andere  hebben  w)- 
den  oppercoopman  Le  Febvre  belast,  soo  de  Seewolff  {aXs  verhope)  van  Ticco 
volladen  compt,  dat  h)'  U.  E.  hetselvige  schip  oft  de  last  daervan  met  het 
Hert  toese)"nde.  Godt  geve,  dat  se  U.  E.  geworden  ende  in  handen  van  d' 
Engelsen  niet  en  geraken.  Het  voorsz.  fregat  is  den  b'"  Januar\-  van  ons  ge- 
scheyden.  Godt  geve  haer  ende  alle  andere  gaende  ende  comende  schepen 
geluck  ende  behouden  reys. 

Alsoo  't  schip  Delff  me.e.st  volladen  is  ende  daerenboven  in  de  Oiiiie  Sonne 
noch  een  grote  pertye  zyde  sijn  hebbende,  gelijck  mede  goede  pertye  peper 
in  den  Gouden  Leeuw  ende  de  Jager,  hebben  w\-  goetgevonden,  den  Raedt 
op  den  ó'"  ditto  weder  vergadert  wesende,  het  schip  Del  ff  door  de  Straet  van 
Bali  naer  't  patria  te  senden,  opdat  U.  E.  de  rijcke  last  ende  van  alles  tydelijck 
advys  become.  Ende  omme  voorts  voorsz.  schip  Dclff\o\  te  laden,  water  te 
becomen  ende  andere  schepen  meer  naer  Bima,  Solor  ende  andere  quartieren 
te  senden,  is  mede  goet  gevonden,  dat  b)'  oosten  den  hoeck  van  Mandalique, 
leggende  omtrent  3  mylen  b\-  oosten  Japara,  loopen  zullen. 

Dusvele  sy  van  't  gene  b}"  ons  met  d'  Engelsen,  die  van  Bantam  ende  Jacatra 
naer  't  vertreck  van  't  schip  Mauritius  gepasseert  is,  ende  sullen  alsnu  weder- 
keeren  tot  het  avontuyr,  welck  d'  Oude  Sonne  ende  de  Galliasse  op  haer  vo\age 
naer  Manilha  ende  Cauchin  China  gehadt  hebben.  S\-  waren  b)ede  gedesti- 
neert,  gelijck  U.  E.  voor  desen  geadviseert  hebben,  van  Firando  naer  Cauchin 
China  te  se\"len,  omme  te  onderstaen,  off  aldaer  oft  elders  den  handel  met  de 
Chinesen  gestabilieert  conne  werden,  mits  dat  en  passant  op  de  caraque,  van 
Nangesacque  naer  Maccau  varende,  souden  passen,  gelijck  mede  b)'  't  landt 
van  de  Philipp}-nen  op  de  Chinese  joncken  naer  Manilha  varende.  Den  17 
January  1618  is  de  Galliasse  van  Firando  vertrocken,  omme  aen  te  tasten  de 
Portugese  caraque,  die  men  meende,  alsdoen  van  Nangesacque  vertrock.  Dan 
alsoo  h)-  in  een  ander  haven  gebracht  wiert,  heeft  de  Galliasse  niet  verricht 
ende  is  voort  naer  Maccau  gelopen,  omme  de  caraque  aldaer  te  verwachten, 
daarmede  een  tijdt  lanck  bygehouden  heeft  sonder  jets  te  verrichten,  ver- 
mits de  caraque  tot  op  't  joncxte  van  't  mouson  in  Japan  vertoeft  heeft. 

Omtrent  Maccau  sijn  hem  veel  Chinesen  met  fruyten  ende  allerlej'  snuyste- 
rj'e  aen  boort  gecomen,  niettegenstaende  de  Portugesen  veel  weer  deden,  om 
't  selvige  te  verhinderen.  Van  Maccau  is  hy  naer  de  Philippynen  gelopen  ende 

d'  Oude  Sonne  den  9'"  Mertii  van  Firando  vertrocken  wesende,  hebben  zy  de 

28 


434  14  Jan.  1619. 

Galliassc  den  28''"  ditto  op  de  cust  van  Manilha  gerescontreert,  alwaar  tot 
primo  Me)-  bygehouden  hebbend,  sonder  eenige  seylen  te  bejegenen,  is  de 
Galliassc  van  d'  Oude  Sonnc  vertrocken,  omme  naer  Caucliin  China  te  seylen, 
mits  dat  ó.'  Oude  Sonnc  tot  10  ditto  op  de  custe  van  van  Manilha  noch  by- 
houden  ende  in  dien  tijdt  geen  joncken  vernemende,  daernaer  mede  naer 
Cauchin  China  seylen  soude.  Op  4  ende  8  Mayo  heeft  d'  Oude  Sonne  twee 
Chinese  joncken,  naer  Manilha  varende,  becomen,  sx'nen  tijdt  daernaer  tot 
20  Meyo  verlenght  ende  noch  andere  ses  joncken  verovert;  ii}t  seven  joncken 
heeft  h\-  sooveel  overgenomen,  als  het  schip  voeren  eestende  de  achstejonck 
mede  naer  Firando  genomen,  alwaer  den  17""  Jun)-  passado  met  den  anderen 
wel  gearriveert  zijn,  hebbende  daer  in  salvo  gebracht  de  waerd)e  van/5.'ï9.1C9 
—  6  —  13,  na  de  goederen  alhier  by  ons  getaxeert  zijn.  De  Galliassc,  van  de 
Oude  Sonne  gescheyden  ende  naer  Cochin  China  gelopen  wesende,  heeft  corts 
daernaer  ses  Chinese  ende  een  Japanse  jonck  becomen.  De  Japanders  hebben 
onbeschadicht  lateren  varen  ende  van  de  Chinese  joncken  weynich  voirdel 
becomen,  want  naerdat  de  Galliassc  iiyt  twee  Chinese  joncken  eenige  goede- 
ren overgenomen  hadde,  cregen  zj-  de  volgende  nacht  soo  groten  storm,  dat 
van  de  joncken  geraecten  ende  daermede  23  man  (wesende  al  haer  ofificieren) 
verloren  hebben,  sonder  dat  de  joncken  oj-t  weder  vernemen  costen.  Men  weet 
oock  niet  off  zy  in  zee  vergaen,  dan  off  de  joncken  in  China  off  elders  terecht 
gecomen  zijn.  Naer  dit  verlies  heeft  het  de  Galliassc  weder  naer  Firando  ge- 
went ende  is  den  18'"  Jun}- passado  aldaer  wel  gearriveert  met  de  waerd)-e  van 
ƒ55.714  —  7  —  8  aen  goederen,  door  hem  uyt  voorsz.  twee  eerste  joncken 
verovert. 
11.  Alsnu  heeft  d'  Oude  Sonne  een  rijck  retour  van  Japan  gebracht,  belopen- 

Japau.  de  ƒ571.227  —  2,  daeronder  in  Jappans  silver  en  de  realen  85.000  realen. 
De  rest  bestaet  in  zyde,  z}'de  waren,  eenige  cleden,  met  een  schone  pertye 
campher.  In  Jappan  staen  de  saecken  Godt  loff  noch  wel,  dan  vermits  het 
nemen  van  de  Chinese  joncken  veel  ongunst  veroorsaect  ende  selffs  in  eenige 
jaren  geen  goederen  in  Jappan  gebracht  hebben,  worter  seer  gevreest  voor 
d' ongunste  van  den  keyser,  want  alle  des  Compagnies  vyanden:  Engelsen, 
Portugesen,  Spangiaerden,  Chinesen  ende  hare  adherenten  geweldich  doende 
zijn  om  ons  by  den  keyser  hatich  te  maecken.  De  voorneemste  materie,  die 
daertoe  gebruycken,  is  dat  wy  geen  rechte  cooplieden,  maer  een  deel  rovers 
zijn,  Goods  vriendtendeallemans  vyandt,  die  al  nemen,  wat  becomen  connen, 
Engelsen,  Francen,  Chinesen,  Portugesen,  Spangiaerden,  Indianen  ende  wie 
het  oock  is.  Hierover  versoeckt  den  coopman  Specx  seer  instantelijck,  dat 
doch  met  d'  eerste  gelegentheyt  een  goet  cargasoen  van  alle  coopmanschap- 
pen  naer  Jappan  senden  souden,  eer  b}-  den  kejser  in  ongenade  geraken.  Dit 
jaer  sijnder  wejnich  off  geen  goederen  meer  van  Cin'na  in  Manilha  gecomen, 


14  Jan.  1619.  435 

dan  de  Sonne  verovert  heeft.  Dat  de  joncken  oock  soo  laet  gecomen  sijn, 
heeft  de  Galliasse  ten  deele  veroorsaect,  omdat  hy  soo  lange  om  Maccau  ge- 
houden heeft,  waerover  voor  't  selvige  schip  bevreest  waren.  Ditjaerisser  van 
Maccau  geen  schip  in  Nangesacq  gekomen,  maerwel  vier  fregatten,  daermede 
de  Portugesen  een  groten  schat  ujt  Jappan  gevoert  hebben,  doch  alsooder 
twee  van  de  rijckste  fregatten  gebleven  zijn,  gaet  de  spraecke  dat  geen  fre- 
gatten meer  gebrujcken  zullen.  Het  jacht  yrtf<7/r(?(\velckw}- van  Bantam  naer 
Patani  ende  Cauchin  China  gedestineert  hadden)  is  in  Cauchin  China  geweest, 
maer  aldaer  geen  schepen  vindende,  sijn  se  voort  naer  Jappan  gelopen.  Om- 
trent Isle  Formose  comende,  rescontreerden  vijff  Portugese  fregatten,  die 
van  Maccau  naer  Jappan  liepen.  Dese  fregatten  heeft  h\-  (naer  gese\-t  wert) 
eerst  aengetast,  maar  alsoo  de  Portugesen  daernaer  op  haer  eere  dachten, 
hebben  z\-  hem  met  alle  man  geabordeert.  De  brant  is  in  't  cru\'t  geraect, 
sonder  dat  weet  hoe,  en  is  ditto  jacht  Jacatra  alsoo  gesprongen  ende  vergaen, 
sonder  datter  j^ets  van  te  recht  gecomen  z)-,  ende  van  de  Portugese  fregatten 
is  er  met  gequeste  een  naer  Maccau  gekeert,  ende  d'  ander  vier  hebben  noch 
mede  eenige  gequeste  in  Jappan  gebracht. 

In  Manilha  was  eenen  nieuwen  gouverneur  gecomen,  genamptDon  Alonso 
Fachiardo,  dewelcke  onse  gevangenen,  naer  sy  op  Jappan  adviseren,  goet 
tractement  toegeseyt  heeft,  alsoock  dat  haer  tegens  de  gevangenen  by  ons 
wesende,  lossen  sall,  gelijck  men  in  Nederlandt  plach  te  doen.  Den  tijdt  sal  't 
gevolch  leeren.  Wj'  hadden  hier  diversche  gevangenen  ende  daeronder  eenige 
lieden  van  qualite,  maer  de  sloffheyt  van  d'  onse  is  soo  groot,  dat  se  altesamen, 
tot  18  toe,  gelijck  de  voorgaende  ontloopen  sijn,  welcke  d' Engelsen  ende  Ja- 
vanen, soo  wy  menen,  geen  clene  hulpe  doen. 

Het  nemen  van  de  Chinese  joncken,  gelijck  onse  gevangenen  adviseren, 
heeft  in  Manilha  veel  arme  lieden  gemaect,  insonderhe)t  dese  joncxte  tocht. 
Daar  wert  gegist,  datter  het  aenstaende  jaer  gene  oft  we_\'nige  joncken  varen 
sullen  ende  dat  b\-  onse  schepen  daerover  niet  verricht  worden  sal.  Conden 
wy  se  nu  hier  wenschen,  sy  souden  niet  lange  in  Manilha  vertoeven. 

Het  jacht  de  Vliegende  Bode,  welck  van  Banda  met  adv)-sen  naer  Japan 
gesonden  was,  is  in  P'irando  wel  gearriveert,  ende  is  op  zijn  compste  goetge- 
vonden  ditto  jacht  oft  de  joncke  de  Hope  met  het  schip  de  Galliassc  met 
allerley  vivres  geladen  naer  Manilha  gesonden  werden  sal,  omme  onse  vlote 
daermede  van  alle  notelijckheden  te  seconderen. 

Alsoo  in  Jappan  een  groot  capitael  is,  is  den  oppercoopman  Specx  seer 
genegen,  om  voorsz.  jacht  de  Vliegende  Bode  met  een  goet  capitael  naer 
Cauchin  China  te  senden,  omme  den  handel  aldaer  met  de  Chinesen  te  ver- 
volgen; dan  by  den  Raedt  vvierd  verstaen,  dat  het  beter  was,  dat  ditto  jacht 
mede  met  vivres  naer  Manilha  voer,  waerover  Specx  de  joncke  de  Hope(d\& 


436  14  Jan.  1619. 

weder  een  behouden  re}s  in  Siam  gedaen  hadde)  daertoe  meende  te  gebruy- 
cken,  opdat  het  jacht  naer  Cauchin  China  varen  mach.  Doen  dit  jacht  (welck 
van  d'  Engelsen  verovert  is  ende  te  voren  A^  Attcndancc  genaempt  was)  in  Japan 
arriveerde,  hebben  d' Engelsen  uytermaten  daerop  gefulmineert  ende  haren 
oppercoopman  is  expresselijck  opwaerts  gevaren,  om  d'  onse  b}-  den  keyser 
te  calumnieren,  hatich  te  maken  ende  't  jacht  te  versoecken. 

Alsnoch  en  heeft  den  oppercoopman  Specx  geen  boecken  noch  reeckeninge 
gesonden.  \\'at  hj"  daermede  voor  heeft,  waeraen  het  schort,  dan  off  h)-  hem 
voor  laet  staen,  dat  hier  geen  reeckeninge  behoeft  te  doen,  weet  Godt.  't  Is 
altoos  soo,  dat  w)-  gants  geen  staet  connen  maken  watter  in  Jappan  is. 

Die  van  Patana  hebben  met  Mallacca  vrede  gemaect  ende  de  Portugesen 
met  d'  Engelsen  aldaer  questie  crygende,  hebben  z)-  twee  Engelse  coopluyden 
doodt  geslagen,  seven  andere  gequest  ende  daernaer  met  den  anderen  weder- 
omme  vrede  gedroncken. 

12.  Den  Atchijnder  is  met  alle  zijn  macht  op  Oueda  gevallen,  van  meninge 
A.tjeh.     zijnde  Patani  daernaer  mede  te  besoecken.  Die  van  Patani  hebben  naer  Queda 

2000  man  te  hulpe  gesonden.  't  Schijnt,  dat  het  den  Atchijnder  op  alle  zijn 
gebueren  gemunt  heeft,  even  gelijck  den  Mattaram  op  dejavaense  coningen 
doet.  Sy  souden  hier  immer  soo  groten  monarchie  wel  stabilieren  willen,  als 
de  coninck  van  Spangien  in  Europa  soect  te  doen.  Voorwaer  d'  arrogantie 
van  den  Atchijnder  is  immer  soo  groot,  als  die  van  den  Mattaram.  Geen  grou- 
welen  noch  godloosheden  sijnder  die  z\  niet  en  plegen.  In  grote  miserie  ende 
ellende  vergaen  tot  Atchijn  de  Pahanders,  die  daer  gevangen  gebracht  zijn. 
Ditto  coninck  vaa  Atchijn  heeft  hem  nietgeschaempt,  aen  ons  te  versoecken, 
dat  wy  hem  den  coninck  van  Johor  overleveren  souden,  met  presentatie  een 
schip  peper  daervoren  te  geven,  waerop  wel  wat  anders  gedaen  diend,  om 
de  genereusheyt  van  ons  natie  te  bethonen  ende  goet  te  doen,  soo  het  ons 
van  U.  E.  niet  beleth  wierd,  dat  is  te  seggen,  soo  gh}-  ons  de  macht  niet  en 
onthielt. 

13.  Met  onse  voorgaende  hebben  U.  E.  verwitticht,  hoe  de  last  van  Delfi  meest 
Behoef-    vaerdich  was,  de  Goiidc  Leeuw  daernaer  meenden  te  laden  ende  U.  E.  dan 

Indië.  adviseren  souden,  wat  meer  te  verwachten  hadden.  Den  tijdt  heeft  geleert, 
dat  de  waerhej't  hebbe  gesejt.  Ware  den  Swerieii  Leeuw  van  de  Engelse  niet 
gecomen ,  Delff  ende  den  Gouden  Leeuw  souden  niet  voeren  connen  de 
retouren,  die  airede  b)'  den  anderen  waren,  behalven  't  gene  dat  van  Ticco, 
van  de  cust  van  Coromandel  ende  van  Jambi  noch  te  verwachten  hebben 
ende  tot  Bantam  mede  voor  de  handt  is.  Siet  doch  watter  versujmt  is,  dat  U.E. 
geen  schepen  meer  gesonden  hebben.  Hoe  fijn  zijn  de  heeren  gewaerschout, 
dat  d'  Engelsen  met  hare  schepen  achter  Java  om,  na  de  Molucques,  Ambo_\na 
ende  Banda  souden  loopen.  De  heeren  mochten  wel  ordonneren,  dat  w\-  onse 


14  Jan.  1619.  437 

macht  h^telijck  innewaerts  souden  senden.  De  finesse  is  van  U.  E.  geve>nsde 
vrienden  een  seer  fra\-en  treek  geweest,  om  te  voirderen,  dat  d'  Engelsen 
omtrent  Bantam  te  beter  haer  personage  soden  mogen  spelen,  want  sylieden 
seer  wel  wisten,  het  hooft  van  U  lichaem  gehouwen  wesende,  dat  het  immer 
sooveel  desordre  veroorsaecken  soude,  als  men  schrijft  datter  hooffden  uyt 
den  hals  van  't  serpent  Hydra  sprooten,  ende  dat  consequentelijck  grote  neer- 
lage  soude  moeten  volgen. 

Lange  voor  dese  hebbe  U.  E.  geadviseert  (maer  de  precise  tijdt  gedenct 
m_\'  nu  niet)  soo  de  heeren  jaerlijcx  geen  grote  vloot  schepen  met  menichte 
van  volck  en  sonden,  dat  het  immer  soo  grote  swarichej't  causeren  zoude,  als 
voor  desen  't  gebreck  van  't  geit  veroorsaect  heeft.  lek  hebbe  oock  versocht, 
dat  U.  E.  gelieve  jaerlijcx  een  grote  vloote  schepen  te  senden,  menichte  van 
volck,  een  grote  somme  geit  ende  allerie}-  nootelijckheden  daerb\-  met  belofte, 
dat  w)"  jaerlijcx  daertegens  dies  te  meerder  retouren  senden  souden.  Een 
getal  van  van  25  schepen  met  10  jachten  hebben  w\- jaerlijcx  gee\scht  ende 
confirmeren  voorsz.  versoeck  b)"  desen  andermael,  U.  E.  biddende  sulcx  niet 
naer  te  laten,  want  de  Compagnie  sal  daeraen  groten  dienst  ende  vordel  ge- 
geschieden;  jae  al  waer  't,  dat  de  heeren  hondert  schepen  op  een  jaer  sonden, 
\v}-  soudense  met  groot  voirdel  van  de  Generaele  Compagnie  seer  wel  weten 
te  gebru}-cken.  Derhalven  en  laet  U  niet  abuseren  noch  en  bedriechtUselven 
niet  meer.  De  heeren  hadden  versche)-den,  treffelijke  schepen  aen  de  wal  ge- 
reet  leggen,  die  men  zoowel  als  A/aun'fiiis,  Ter  Tholen,  den  '^ccwolff  &nA& 
Z>r/^hadde  connen  uytsenden,  maer  om  de  lasten  aff  te  leggen  hebben  de 
cleenmoedige  d'  oncosten  ontsien,  waerdoor  de  gehele  staet  van  de  Generaele 
Compagnie  alsnu  in  duj'sentperj-ckelen  is  ende  als  het  d'  Almogende  schoon 
ten  besten  schiet,  sullen  de  retouren  dit  jaer  wel  20  a  30  tonnen  gouts  min  be- 
lopen, dan  anders  gedaen  souden  hebben  ende  Godt  geve,  dat  het  toecomen- 
de  jaer  niet  erger  werde,  want  offt  dan  al  een  grote  macht  becomen,  't  sal 
evenwel  tijdt  moeten  hebben  eer  de  saken  geredresseert  werden,  vermits 
alsnu  tegen  't  naeste  jaer  geen  ordre  geven  connen. 

Uut  Jappan  hebben  nu  mede  een  goede  somme  silver  becomen,  dan  off 
noch  hondert  duysen  t  mael  sooveel  hadden,  wat  soude  het  baten,  dewyle  geen 
see  mogen  gebrujxken,  ende  met  de  resterende  schepen,  die  noch  hebben, 
voord'  Engelsen  loopen  moeten? 

Men  heeft  ons  ten  alderhoochsten  gerecommandeert,  iewerts  een  generale 
rendevous  te  begrj-pen,  sonder  de  behoorlijcke  middelen,  daertoe  nodich,  te 
beschicken.  Diesniettegenstaende  hebben  w}-  tot  Jacatra  door  Goods  genade 
een  fort  gecregen,  maer  wat  heeft  het  nu  te  bedieden?  't  Is  te  besorgen,  dat 
alles  door  gebreck  van  goede  secourssen  weder  verloren  gaen  zall,  ja,  dat 
noch  beclaechlijcker  is,  dat  de  plaetse  door  gebreck  van  crujt  tot  onser 


438  14  Jan.  1619. 

wedercompste  niet  gehouden  werden  can.  Heeft  den  commandeur  Spilbergen 
U.  E.  van  onsentwegen  niet  aengedient,  watter  tot  een  generaal  rendevous 
vereyscht  wierd  ende  hoe  men  de  saecke  behoorde  te  vervolgen?  maer  te  min, 
Godt  betert,  is  daerop  gevolcht.  Men  heeft  het  voor  beuselingen  ende  onmo- 
gelijcke  saecken  gehouden  ende  daerover  te  min  secours  naer  Indien  geson- 
den.  lek  hebbe  daerop  voor  desen  geen  replica  gedaen,  omdat  my  t  onderwint 
(om  U.  E.  tot  groter  oncosten,  nobeler  ende  groter  equipage  te  persuaderen) 
te  groot  scheen  ende  't  selve  dienvolgens  voor  verlooren  moeyten  was  ach- 
tende, maer  dewyie  nu  te  hulpe  hebben  de  grote  retouren,  die  van  ons  verleden 
jaer  overgesonden  zijn  ende  nu  mede  vaerdich  waren,  alsook  den  armen  staet 
daerinne  ons  alsnu  bevinden,  soo  sal  daerby  in  't  gros  eenige  corte  redenen 
voegen. 

Ons  voorstel  is  geweest,  dat  jaerlijcx  van  Nederlandt  herwerts  aen  grote 
menichte  van  volck  gesonden  most  werden ,  insonderheyt  menichte  van 
soldaten  ende  crijchs verstandige  (sonder  menichte  van  schepen,  een  grote 
somme  geit  ende  alle  notelijckheden  naer  te  laten)  ende  dat  men  hieromtrent 
plaetse  moste  begrypen  ende  inhouden.  U.  E.  seggen  daertegen,  dat  de 
gelegentheyt  van  de  Compagnie  de  lasten  niet  dragen  can  ende  soo  zulcx 
schoon  deden,  dat  daermede  niet  verrichten  noch  voorderen  souden,  jae  dat 
het  onmogelijck  z)-  in  soo  een  landt  vol  volck,  als  het  genoemde  is,  plaetse  te 
mogen  houden  ende  soo  die  hielden,  dat  se  de  Compagnie  door  den  oorloch 
onnut  wesen  zoude.  Hierop  antwoorden,  dat  \vy  met  d'overgesonden  retouren 
betuycht  hebben,  dat  jaerlijcx  (capitael  genoech  hebbende)  een  retour  van 
80  a  100  tonnen  gouts  over  souden  connensenden.  De  frivole  tegenworpinge, 
dat  de  Heeren  soo  groote  retouren  niet  souden  connen  vertieren,  meriteert 
geen  wederlegginge,  want  de  tijdt  sal  de  slijt  wel  geven,  jae  per  avontuyre 
d' orientaelse  waeren  weder  van  't  Westen  in  't  Oosten  trecken.  Soo  wy  nu 
jaerlijcx  80  a  100  tonnen  gouts  oversonden,  hoe  soude  de  Compagnie  de 
lasten  dan  niet  dragen  connen  van  d' equipage,  die  wy  jaerlijcx  e^schende 
zijn?  Seynd  ons  eens  't  gene  met  3,  4  a  5  milioenen  guldens  geëquipeert 
can  werden,  soo  zullen  U.E.  andere  retouren  becomen,  dan  oyt  overgesonden 
zijn  ende  sullen  haer  saecken  in  goeden  standt  geraecken,  daer  't  anders  nim- 
mermeer wel  wesen  sall. 

Wat  nu  aengaet,  dat  w)-  geen  plaetse  met  vordel  souden  connen  in  oorloch 
houden  in  soo  een  landt  vol  volck,  als  het  genoemde  is,  hierop  antwoorde, 
dat  de  Portugesen  ende  Spangiaerden  betu}-gen,  wat  een  wejnich  Christenen 
tegen  veel  hondert  duysenden  Indianen  connen  doen.  Hout  de  coninck  van 
Spangien  meer  dan  500  soldaten  in  Manilha?  sijn  der  wel  300  in  Malacca? 
Hebben  zy  niet  geheel  Orienten  tegelijck  tegen  gehadt?  Sijn  wij  minder  dan 
zyluyden?  Hebben  hare  vyanden  haer  verduyrt?  lek  bekenne  wel,  dat  het 


r4jAN.  1619. 


439 


14. 

Sterkte 
en  voor- 
nemens 
der  En- 
gelschen. 


begin  van  de  oorloch  geen  geit  in  U.  E.  casse  soude  brengen  ende  dat  met 
clene|maclit  geen 'plaetse  begrepen  werden  can,  macr  sonder  oorloch  siilt 
g\-  nieuwers  ter  werelt  tot  goeden  vrede  geraken.  De  natinre  leert,  dat  den 
oorlog  vrede  baert,  ende  die  niet  en  saeyt,  en  sal  cock  niet  maeyen.  Siet  eens, 
wat  nu  door  carichey  t  (die  het  gebreck  van  crint  veroorsacckt  heeft)  verloren 
wert.  D'arme  staet,  daer  w\'  ons  nu  in  bevinden,  helpt  m)"  getu}gen,  dat  de 
honden  ons  souden  eeten  (ick  wil  daerb)-  seggen,  al  dat  leeft)  ende  dat  met 
recht  ende  goede  redenen,  soo  geen  grote  macht  becomen,  om  elckeen  't 
hooft  te  mogen  bieden  ende  binnen  de  behoirlijcke  limitpalen  te  doen  blyven. 
Ick  segge  met  recht  ende  goede  redenen,  want  soo  daer  een  vraet  quame, 
die  alle  vruchten  des  werelts  opslocken  wilde,  souden  alle  dieren  geen  gelijck 
hebben,  om  dien  vraet  te  verslinden?  maer  bjaldien,  Alexander  de  Grote 
weder  opstonde,  wie  soude  hem  tegenstaen?  oft  als  U. E.  bele\t  soo  groot 
ende  nobel  worde,  als  dat  behoort  ende  de  Generale  Compagnie  seer  wel 
vermach,  wie  sal  de  vereenichde  Nederlanden  alsdan  niet  eeren,  om  gerust 
ende  welich  onder  haer  vleugelen  te  schuylen,  sweven  ende  leven  ?  Wie  sal 
haer  tegenstaen,  om  verflagen  te  werden  off  in  miserie  te  leven  ?  Ick  sweer  U 
by  den  Alderhoochsten,  dat  de  Generale  Compagnie  geen  v)-anden  en  heeft, 
die  haar  meer  hinder  ende  schade  doen  dan  d'onwetenheyt  ende  onbedacht- 
heyt  (hout  het  m}-  ten  besten)  die  onder  U.  E.  regneert  ende  de  verstandige 
overstempt. 

Vooren  is  geseyt,  hoe  d.' Engelsen  tot  Bantam  15  schepen  hadden  leggen 
ende  de  Szceric  Lccun'  genomen  was.  Daernaer  hebben  zy  weer  een  schip 
van  Patani  gecregen  ende  een  van  Jambi,  soodat  nu  18  schepen  sterck  zijn. 
Godt  geve,  dat  met  U.  E.  middelen  niet  meer  versterct  werden. 't  Is  nu  ge- 
bleecken,  dat  zylieden  niet  alleene  voor  hebben,  simpelijck  revenge  te  nemen 
van  de  schepen,  die  wy  van  haer  in  Banda  genomen  hebben,  want  de  Swerte 
Lccmv  ongelijck  meer  waerdich  is  dan  't  gene  van  haer  hebben,  maer  dat  dese 
onse  gehele  vloot  meenen  te  nemen  offverslaen,  alsoock  (gelijck  selffs  geseyt 
hebben)  alle  U.  E.  resterende  schepen  hier  ende  daer  verstroyt  wesende  ende 
die  noch  van  'tpatria  souden  mogen  comen,  omme  alsoo  meesters  van  des 
Compagnies  middelen  ende  consequentelijck  van  de  gehele  Indischen  han- 
del te  worden,  ende  dat  op  een  gesochte  actie,  want  aen  d'  Engelse  missive 
door  Mr.  Adams  van  Ambo_\'na  geschreven  (die  wj-  U.  E.  voor  desen  overge- 
sonden  hebben)  blijct  claerlijck,  hoe  d' Engelsen  haer  schepen  expresselijck 
in  Banda  gesonden  hadden  (alsoo  daermede  door  gebreck  van  capitael  niet 
anders  wisten  te  doen),  omdat  w}-  die  aentasten  ende  zy  dan  actie  hebben 
souden,  om  thienmael  meer  weder  te  nemen. 

Dat  haer  disse\n  soo  boos  ende  groot  was,  hebbe  no}'t  connen  geloven, 
voordat  met  gewelt  van  haer  aengetast  wierden.  Doen  zy  onse  vloot  quamen 


440  14  Jan.  1619. 

ope}schen,  begost  elckeen  daerom  te  lachen,  evengelijck  off  het  kinderspel 
was,  maer  't  is  gebleecken  dat  z\-  't  wel  ernstüjck  meenden.  Al  't  gene  zylieden 
gedaen  ende  onderstaen  hebben,  is  met  gemeen  advxsende  raedtvan  die  van 
Bantam  ende  Jacatra  geschiet.  Sj-  sijn  'toverlange  metten  anderen  eens  ge- 
weest, niet  u\t  goede  lieffde,  maer  omdat  elck  meent  (wj- verslagen  zijnde) 
sijn  personage  daernaer  te  spelen.  Dan  ick  vertrouwe,  dat  d'  Almogende  ons 
wel  behoede  ende  haer  grote  boosheden  voor  seecker  straffen  zall,  gelijck 
men  oochschijnlijck  siet,  want  airede  gebleecken  is,  dat  d' Engelsen  ende 
Javanen  meer  dan  thien  verradische  aenslagen,  die  op  ons  gemaect  hadden, 
door  sonderlinge  schickingen  Goodes  misluct  zijn.  D' Almogende  s)-  daervan 
hoochelijck  gelooft  ende  wil  U.  E.  moet  geven,  om  haer  rechtvaerdich  recht 
cloeckmoedelijck  met  grote  courage  te  vervolgen.  Dit  doende  sullen  U.  E. 
(hoe  qualijck  de  saecken  nu  oock  schynen  te  staen)  geen  vj-anden  crencken. 
Dew3ie  ick  voor  dees  tijdt  (Godt  betert)  anders  niet  doen  can,  de  handen 
ende  voeten  my  genoechsaem  gebonden  sijn,  de  spraecke  ende  't  gesichte 
als  benomen  is,  vermits  door  gebreck  van  middelen  niet  verrichten  connen, 
hebbe  per  passé  tempo  niet  naerlaten  connen,  veel  \-dele  pratgens,  meer  dan 
anders  gewoon  zijn,  in  desen  te  verhalen,  U.  E.  biddende,  alles  ten  goede 
(gelijck  die  geschreven  zijn)  met  aendacht  aen  te  horen. 
15.  In  voorsz.  thema  is  gesej-t,  wat  d' Engelsen  beweecht  heeft,  een  generale 

Politiek    oorloch  tegens  ons  aen  te  nemen  ende  wat  haer  disseyn  is;  wat  die  van  Bantam 

van  °  •' 

Bantam,    ende  Jacatra  beweecht  ende  wat  haer  voornemen  zy,  sullen  naer  onse  opinie 

mede  verhalen. 

Van  outs  is  in  dese  landen  een  prophetie,  namentlijck  in  China,  Java,  Mo- 
lucco,  Ambojna,  Banda  ende  Solor,  datter  van  verde  een  vreemde  natie 
comen  zall,  wit  van  coleur,  geheel  gecleet,  jae  oock  de  handen  ende  voeten, 
hebbende  catteoogen  ende  een  grote  neus,  verekens  eetende,  dewelcke  voorsz. 
landen  besitten  ende  het  Mahumetisten  gelooffte  niet  doen  sullen.  Hiervoor 
wort  in  alle  de  voorsz.  landen  seer  gevreest.  't  Is  kennelijck,  dat  de  Chinesen 
daerover  geen  vreemdelingen  eenich  acces  in  haer  landt  willen  vergunnen. 

Doen  d'  eerste  schepen  van  de  vereenichde  Nederlanden  tot  Bantam  qua- 
men,  wierd  bj-  die  van  Bantam  voorgenomen  ende  onderstaen  (als  U.  E.  ken- 
nelijck is)  het  volck  te  doeden  ende  de  schepen  ende  goederen  als  een  proye 
te  nemen.  Na  de  waeromme  hebbe  wel  vernomen,  maer  men  wist  geen  andere 
reden  te  geven,  dan  dat  het  was,  om  soo  vreemde  natie  geen  acces  te  geven 
ende  om  de  bu\t  te  becomen.  De  Javanen  daernaer  de  courage,  macht  ende 
middelen  van  de  vereenichde  Nederlanden  meer  ende  meer  siende,  heeft  sulcx 
te  meer  ontsach  veroorsaeckt.  Hierby  comende  de  vrese,  dat  w)-  wel  souden 
mogen  wesen  degene,  die  thans  oft  morgen  meester  mochten  werden  ende  de 
religie  veranderen,  is  daeruyt  een  generale  onversoenlijcken  haet  gevolcht. 


14  Jan.  161^1.  441 

dewelcke  d'  oiiversadigc  giericheyt  van  dese  Mooren  ende  haer  bose  troulose 
weth  noch  meer  vermeerdert. 

De  pangoran  Area  Mangala,  die  hedcnsdaechs  in  Bantam  domineert  ende 
oock  een  Moorse  priester  is,  vresende,  dat  w)-  thans  oft  morgen  sijn  meester 
souden  werden,  heeft  over  thien  jaren  begost  ons  te  quellen,  om  ons  alsoo  te 
snoe\en,  dat  hem  boven  't  hooft  niet  zouden  wassen.  Dan  alsoo  hem  ontwor- 
stelt zijn  ende  tot  Jacatra  ons  gerieff  bequamen,  waerdoor  Bantam  vry  wat 
affnam,  is  hy  sijn  faulte  gewaer  geworden  ende  heeft  gesocht  ons  van  daer  te 
cr_\gen,  interim  van  den  coninck  van  Jacatra  verstaende,  hoe  wj-  plaetse  tot  een 
fort  versocht  hadden,  waerover  noch  meer  gevreest  wierd  dat  haer  prophetie 
voorsey  t  heeft,  gelijck  mede  dat  alle  den  handel  van  Bantam  t'onswaerts  trecken 
souden.  Hierover  is  den  coninck  van  Jacatra  door  die  van  Bantam  ende  alle 
andere  naeste  gelegen  hooffden  gedrongen  geworden  tot  het  vileyn  attent, 
welck  pangoran  Gabang  op  20  Augusti  passado  tot  onse  totale  ruine  meende 
te  executeren.  Dien  aenslach  met  noch  veel  andere  meer,  die  met  d' Engelsen 
beleyt  hebben,  gemist  wesende  ende  siende,  dat  \v\'  t'  onser  verseeckeringe 
op  de  becomen  actie  een  volcomen  fort  waren  maeckende  ende  dat  noch  op 
onsalderswackste  wesende,  heeft  haer  de  vrese  doen  haesten  ende  gedwongen 
ons  met  gewelt  te  prevenieren,  ende  om  sulcx  te  beter  sonder  nadeel  van  Ban- 
tam u)-t  te  voeren,  hebben  z)-  de  booshe\t  van  d'  Engelsen  bj-  de  hare  ge- 
voecht  ende  is  het  werck  seer  behendelijck  begost,  onder  pretext,  dat  de 
coninck  van  Jacatra  zijn  stadt  tegen  de  Mattaram  soude  verstercken,  gelijck 
voren  verhaelt  is.  Interim  de  bater)-en  rontomme  ons  gemaect  wierden,  heeft 
hem  die  van  Bantam  soo  neutrael  gehouden  als  immers  doenlijck  was,  op- 
dat hy,  die  met  d'  Engelsen  het  quaet  doet,  de  schone  personage  soude  mo- 
gen blyven. 

Dit  zijn  naer  ons  opinie  de  redenen,  welck  die  van  Bantam  ende  Jacatra 
neffens  hare  gieriche)-t  tot  de  bose  verraderye  beweecht  hebben  ende  niet  de 
bysondere  questien,  die  metten  anderen  gehadt  hebben  ende  sylu}-den  den 
name  zijn  gevende.  D'  aenslach  houden  w)'  voor  seecker,  met  advys  ende 
raedt  van  de  omleggende  coningen  gemaect  te  wesen.  Den  ouden  coninck 
van  Cheribon  hout  Bantam  ende  Jacatra  airede  voor  verloren  ende  affge- 
scheyden  van  hare  Moorse  gemeente.  Ons  fort  Jacatra  noemt  hy  nieuw  Ma- 
lacca.  W\-  sijn  voor  desen  naer  Malacca  varen  oorlogen  sonder  j'ets  te  ver- 
richten (se\t  hy).  De  Portugesen  connen  niet  bestaen  tegens  dese  lieden,  die 
nu  airede  een  nieuw  Malacca  in  ons  landt  besitten.  Connen  die  van  Malacca 
tegens  haer  niet  bestaen,  wat  zullen  wy  dan  doen,  die  veel  min  vermogen?  Dit 
zijn  de  redenen  van  den  coninck  van  Cheribon.  lek  verseeckere  U.  E.  soo  wj- 
4  a  500  soldaten  met  alle  notelijckheden  hadden,  dat  wy  haest  sooveel  ruymte 
souden  maeckcn  ende  sooveel  voet  in  't  landt  becomen,  dat  de  reviere  niet 


442  14  Jan.  1619. 

verlejt  soude  werden  eiide  geheel  Java,  Godt  ten  voorsten,  ons  van  't  landt 
niet  slaen  en  souden.  Nu,  patientie  moeten  moeten  wy  hebben,  totdat  het 
de  Heere  versie. 

Soo  U.  E.  niet  van  sinne  zijn,  jaerlijcx  grote  menichte  van  schepen,  volck 
ende  alle  notelijckheden  te  senden,  bidde  ick  andermael,  mj-  metten  eersten 
te  doen  verlossen,  ende  dit  versoeck  ten  besten  te  nemen,  want  ick  sonder 
grote  middelen  U.  E.  begeren  niet  voldoen  can. 

Tot  Bantam  in  de  loge  zijn  berustende  1700  sacken  peper,  die  omtrent 
6j  realen  de  sack  costen,  omtrent  6000  realen  in  spetie  ende  twee  kisten  met 
verbrant  silver,  van  Ambo)na  gecomen,  daerinne  dat  gissen  omtrent  10.000 
realen  zijn,  met  voort  de  meubelen  van  den  huyse. 

De  grote  gale3e,  die  wy  met  grote  moe)ten  ende  costen  tot  Jacatra  gemaect 
hadden,  is  den  30"="  December,  doen  d'  Engelse  schepen  daeromtrent  by 
d'  e)'Ianden  quamen,  geheel  verbrant,  soodat  gissen  d' Engelsen  den  brant 
daerin  gesteecken  hebben.  Onder  ons  fort  Jacatra  binnen  de  reviere  hebben 
noch  een  goet,  bequaem  fregat  (dat  nu  mede  verdubbelt  ende  vaerdich  ge- 
maect hadden)  gelaten,  beduchtende;  dat  het  daer  in  stucken  geschoten  sal 
werden.  Daer  en  is  geen  apparentie  (hoe  nodich  ende  dienstich  de  galeyen 
oock  sijn)  dat  de  twee  galej'en,  door  U.  E.  met  den  See7i'o/ff  gesoi^den,  ge- 
bruyct  zullen  commen  werden,  alsoo  wel  dux^sent  mannen  gebreck  hebben 
om  de  we\-nige  schepen,  die  noch  in  esse  sijn,  op  't  soberste  te  versien  ;  laet 
staen,  wie  de  galej'en  oft  fregatten  voeren  soude. 

Bantam  is  met  die  van  Malacca  correspondentie  houdende.  Daer  sijn  voor- 
leden jaer  eenige  mesticen  van  Malacca  tot  Bantam  geweest  ende  alsnu  weder 
eenige  andere  gecomen,  dewelcke  aen  den  pangoran  (naer  my  gesej't  is)  liber 
acces  ende  vry  geleyt  voor  seeckere  ambassaten  van  Malacca  versocht  heb- 
ben. Vermits  d' Engelsen  seer  swack  van  volck  zijn,  hebben  zj-  niet  naergelaten 
hare  schepen  met  seeckere  Bandanesen  te  verstercken,  alle  mogelijcke  naer- 
sticheyt  doende,  om  haer  met  U.  E.  volck,  die  becomen  connen,  't  sj-  met  wil 
oft  onwil  te  behelpen.  Tot  Bantam  op  de  straet  een  van  't  volck  van  den 
Sivartcn  Leeuw  bejegenende,  die  sy  op  hare  gedane  belofte  vr)-gegeven  had- 
den, hebben  se  van  de  straet  weder  opgenomen,  ende  aen  haer  boort  gebracht. 
16.  Also  door  't  verhuysen  ende  de  haestige  opgeresen  oorloch  tot  Jacatra  alles 

Varia,  jn  disordre  geraect  is  ende  d'  instrumenten  oft  gereetschappen  van  meest  alle 
d"  ambachtslieden  verstro}-t  ende  verloren  gegaen  zijn,  sal  't  nodich  wesen,  dat 
U.  E.  metten  eersten  weder  seynden  grote  menichte  van  allerley  gereetschap- 
pen ende  oock  allerley  ambachtslieden  omme  alle  ampten  weder  opnieuws 
op  te  rechten,  te  weten  voor  scheepstimmerlieden,  huystimmerlieden,  smits, 
cuypers,  bloockmakers,  drayers,  coperslagers,  lijnslagers  ende  metselaers. 

't  Is  oock  nodich,  dat  hier  metten  eersten  gesonden  werden : 


14  Jan.  1619.  443 

duysent  leggers  in  schoven, 

grote  menichte  van  bossecrux't, 

grote  menichte  van  smeecolen, 

du)-sent  vaten  soo  vlees  als  speek  jaerlijcx, 

grote  menichte  van  allerly  trossen, 

veel  cabeltoinven  ende  clene  anckers, 

pert\e  cleen  scherp  voor  de  jachten. 

Alsoo  nu  nieuwerts  geen  arack  becomen  connen,  ende  alle  schepen  sonder 
arack  ende  wynen  varen,  dienen  herwerts  gesonden  voor  de  forten  ende 
schepen,  in  Indien  vvesende,  ongelijck  meer  Spaense  wynen  dan  o}"t  voor 
desen  gesonden  zijn,  want  anders  (dewyle  de  arack  moeten  derven)  groot  ge- 
breck  geleden  off  seer  groot  geit  gespendeert  werden  sall. 

Van  hier  hebben  wy  gedestineert  te  weten  de  Valck  naer  Jortan,  om  allerley 
verversinge  voor  de  vlote  te  halen,  dewyle  niet  dan  van  alles  gebreck  in  de 
schepen  is;  de  Bergerboot  naer  Bima  om  rijs  ende  andersins  ende,  de  Jager 
naerSolor,  omme  d'onsen  aldaer  te  waerschouwen  dat  haer  voor  d'Engelsen 
wachten  ende  waer  hun  by  ons  vervoegen  zullen.  Met  de  resterende  vier 
schepen  d'  Oude  Sonne,  't  Wapen,  den  Engel  ende  de  Goiide  Leeuw  gaen  wy 
recht  door  naer  Ambo)-na,  om  met  den  eersten  van  daer  weder  met  alle 
macht  naer  Bantam  te  keeren,  't  fort  Jacatra  te  assisteren  ende  revenge  van 
d'  Engelsen  te  halen. 

Voor  't  cargasoen  in  Z)r/^  geladen  gelieve  U.  E.  de  generale  rekeninge  te 
crediteren  ter  somme  van  ƒ461 .997  —  16  —  9. 

Van  de  veroverde  goederen  hebben  w)-  hier  een  anderen  tac.x  gemaect,  dan 
in  Japan  by  Specx  voorleden  jaer  gedaen  is,  ter  oorsaecke  eenige  wat  hooch 
getaxeert  ende  veel  z)-de  qualijck  geconditioneert  waren,  't  welk  U.  E.  ten 
goede  gelieve  te  nemen.  lek  hope,  dat  aen  dese  veroverde  goederen  sooveel 
schade  niet  geleden  werden  sall  als  voorleden  jaer,  Godt  betert,  geschiet  is, 
vermits  veel  cassen  van  vochtich  hout  gemaect  waren.  Specx  is  daervan  ge- 
wacrschout  geweest  ende  h\-  adviseert  alsnu,  dat  het  hout  van  dese  cassen  te 
voren  wel  gedroocht  is  geweest.  Godt  geve,  dattergeen  meer  faulte  bevonden 
werde. 

Wy  behouden  hier  noch  in  de  schepen  eenige  zjde  waren  met  omtrent  vijf- 
tich  laster  peper,  wel ckU.  E.  met  eerste  gelegentheyt  toegesonden  werden  sall. 

In  't  fort  Jacatra  hebben  w}-  onder  andere  mede  gelaten  een  pertje  seer 
goeden  indigo,  Guinese  l)waten  ende  eenige  gingans  van  Bengala,  incoops 
costende  omtrent  ƒ  25.000,  welck  uyt  den  Gouden  Leeuw  gelost  wierden,  om 
't  selvige  schip  te  verdubbelen. 

lek  houde  voor  seecker,  dat  ons  van  Ticco,  Jambi  ende  Andrigiri  toege- 
sonden werden  sullen  omtrent  250  lasten  peper,  dan  't  is  te  beduchten  (soo 


444  14  Jan.  1619. 

d'  onse  van  't  fregat  Ceylon  niet  gerescontreert  werden)  dat  alles  mede  in 
handen  van  d'  Engelsen  geraecken  sall,  dat  Godt  niet  en  geve. 

Tot  een  wonder  is  U.  E.  voor  desen  verhaelt,  hoe  de  casgens,  daervan  voor 
dese  tot  Bantam  30.000  per  reael  gecocht  sijn,  tot  op  8.000  gecomen  waren. 
Alsnu  connen  niet  meer  dan  6.000  per  reael  becomen,  in  voegen  dat  een  sack 
peper,  die  men  nu  a  6j  reael  coopt,  de  Javanen  sooveel  niet  verstrect  als  die 
eertijdts  dede,  doen  de  sack  peper  voor  1  ^  reael  gecocht  wierd. 

Hiermede,  edele,  erentfeste,  w}^se,  voorsienige,  zeer  discrete  heeren,  zijt,  naer 
hertelijcke  groetenisse,  in  de  schut  des  Alderhoochsten  bevolen. 

In  't  schip  d'  Oude  Sonne,  geanckert  leggende  voor  Mandalique,  omtrent  3 
mj'len  b\' oosten  Japara  adi  14Januar)-  1619. 

U.  E.  dienstwillige 
J.  P.  COEN. 
P.  DE  CARPENTIER. 
PlETER  DiRCXSOON. 


29.  —  5  AUG.   1619.  —  P  2. 

(PER  ö'  EENHOORN). 


Per  't  schip  Dclff,  welck  d'  Almogende  in  salvo  geleyde,  is  onse  jonckste  van 
dato  14  January  gesonden,  daervan  nevens  dese  weder  copie  gaet.  U.  E.  sullen 
daerdoor  verstaan  hebben  het  boos  en  groot  voornemen  van  d'  Engelsen,  die 
van  Bantam  ende  Jacatra ;  hoe  \v}-  genootsaect  wierden  met  onse  cleene  macht 
na  Anbo\na  te  loepen,  ons  fortjacatra  te  waterende  te  lande  belegert  latende, 
ende  hoe  d'  Engelsen  voor  die  tijt  op  de  custe  van  Java  meester  van  der  zee 
gebleven  waren.  Wat  't  sedert  toegedragen  sy  ende  hoe  het  verder  afifgeloopen 
is,  sullen  in  dese  verhaelen. 

Naer  ons  vertreck  met  de  vloote  van  Mandelicque,  hebben  vvy  na Jortan  ge- 
sonden 't  jacht  de  Valck,  na  Solor  de  Jager  ende  na  Bima  de  Bergerboot, 
omme  verversinge  voor  de  vloot  te  haelen  ende  d'  onse  in  Solor  ordre  te  geven, 
dat  den  Arcndt  ende  de  Groene  Leeuw  op  't  spoedichste  na  Jortan  by  onse 
vloote  gesonden  werden.  Daerna  den  16'^"  Januar}' van  't  schip  Z?f/^geschey- 
den  vvesende,  sijn  w}'  den  4  Februar\"  met  de  resterende  vier  schepen  d'  Oude 
Sonne,  den  Gouden  Leeuw,  den  Engel  ende  't  Wapen  van  Amsterdam  in  An- 
bo)na,  Godt  loff,  wel  aengecomen,  aldaer  vindende  de  schepen  de  Trouwe, 
de  Ztiyder  Eendracht  ende  't  jacht  Cleen  Hollandia.  Den  6""  ditto  quam  daer 
by  ons  de  Neptuines  van  Banda  met  adv)sen,  hoe  het  schip  Out  Hoorn  vol- 
gens ordre,  van  den  Raedt  van  Anbo}na  gegeven,  in  't  Zonnegat  aen  de  wal 
gele)-t  soud  worden,  ende  datter  onder  de  soldaten  eenige  alteratie  geresen 
was,  ter  cause  aldaer  geruchte  ginck,  datter  dit  jaer  geen  verlossinge  geschie- 
den noch  geen  andre  schepen  in  Banda  comen  souden.  Hierover  vonden  wy 
goet,  het  schip  den  Zfw^tV datelij ck  met  eenich  nieuw  volck  naBanda  te  senden. 
Den  commandeur  Willem  Janszen  ende  Franco  van  der  Meer  sijn  daermede 
den  8  ditto  na  Banda  gesonden,  omme  de  verlossinge  van  d'  oude  te  doen 
ende  voor  te  comen,  dat  ter  cause  van  die  geen  mujterje  noch  revolte  ont- 
stae.  Hebben  oock  gelast,  dat  het  schip  Hoorn  datelijck  weder  claer  gemaect 
worde  ende  op  't  alderspoedichste  met  den  Engel  weder  by  de  vloote  in  An- 
boyna  keere. 

In  Anboyna  hebben  wy  alles,  Godt  loff,  in  een  seer  goeden  standt  gevonden. 
Door  goede  corragie  ende  goeden  yver  van  den  luy tenant-gouverneur  Speult 
waren  de  rebellen  van  Hottomor\-  met  gewelt  t'  ondergebracht  ende  die  van 
alle  d'  omleggende  landen,  e\landen,  steden  ende  plaetsen  tot  haer  devoir, 
ruste  ende  vrede. 


446  5  AuG.  1619. 

Hottomoury  is  een  plaatse,  gelegen  aen  't  Oosteynd  van  Amboyna,  boven 
op  't  hoochste  van  een  onaccessibel  gebeixhte.  De  plaetse  is  uytter  natuj're 
seer  stercq  ende  in  't  Iclimnien  van  't  geberchte  is  het  patt  met  verschej'den 
stercte  beset,  sulcx  dat  de  plaetse,  met  Europissche  natie  bcset  wesende,  ge- 
nochsaem  onvvinbaer  is.  D'  inwoonderen  sijn  van  outs  hercomen  de  moetwil- 
lichste  ende  mutinste  van  't  landt,  die  haer  veel  met  roeven  geneert  hebben, 
daerdoor  oock  seer  gedeclineert  sijn.  Sy  sijn  voor  dese  no}t  met  gewelt  ge- 
dwongen geweest.  Dese  lieden  sijn  lange  voor  dese  gerebelleert(gelijck  U.  E. 
geadvyseert  is)  ter  cause  (soo  gesejt  wierd)  dat  zj-  het  quaert  werck  begeeren 
affgeschaft  te  hebben  ende  geen  volck  meer  tot  den  arbeyt  van  't  casteel  wilden 
contribueren,  vvaerinne  z\lieden  door  die  van  Hitto,  Loehoe,  Combello  ende 
andre  tegen  d'  onse  seer  gestijft  wierden,  ende  alsoo  zy  het  landt  rontsomme 
't  casteel  seer  onvry  maecten,  heeft  voorsz.  gouverneur  Speult  den  28  Sep- 
tember 1618  van  des  casteels  ondersaten  b}"een  gebracht  ontrent  duysent 
mannen,  daeronder  60  blancke  soldaten.  Hy  heeft  hiermede  Hottomoury  met 
gewelt  aengetast  ende  5  stormen  op  haer  buytenwercken,  leggende  in  't  dim- 
men van  't  geberchte,  gedaen.  D'  eerst  twee  wierden  corragieuselijck  affge- 
slagen,  maer  met  d'  andre  drie  eenige  buytenwercken  ingenomen  hebbende 
ende  tot  onder  haer  voorneemste  stercte  gecomen  wesende,  hebben  zy  haer 
op  lijffs  genae  opgegeven.  De  plaetse  is  geraseert  ende  daer  sijn  ontrent  400 
sielen  (daeronder  150  weerbaer  mannen)  van  daer  aen  't  casteel  gebracht  ende 
onder  versche}den  hooffden  van  des  casteels  ondersaeten  verde\lt,  nadat  elck 
man  thien  ende  de  hooffden  elck  hondert  realen  tot  boete  betaelt  hadde,  welck 
alles  nefifens  haere  goederen  ende  baggagie  onder  't  volck  soo  witten  als  swer- 
ten  tot  buyt  verdejlt  is. 

Daerna  heeft  voorsz.  luytenant-gouverneur  byeen  versamelt  soo  van  onse 
ondersaten  als  bontgenoten  in  dese  omleggende  landen  ende  eylanden  ge- 
legen, Mooren  ende  Christenen,  een  armade  van  35  correcorren,  ophebbende 
3500  mannen,  waeronder  60  Nederlantse  soldaten.  Eenige  sijn  hiertoe  uut 
lieffde  en  goeder  affectie  gecomen,  andre  op  hoope  van  goeden  buyt  te  be- 
comen,  ende  andre  als  insonderhe)-t  die  van  Hittoe  uut  vrese  endeschaemte, 
opdat  het  schj-nen  soude,  s\-lieden  geen  vrienden  van  de  Nederlantse  welstant 
waeren.  Met  dese  voorsz.  armade  heeft  voorsz.  Speult  in  Julio  passato  de  ronde 
gedaen  ende  verscheyde  omleggende  plaetsen  besocht,  omme  d'inwoonderen 
in  devotie,  onderdanicheyt  ende  goede  affectie  te  houden.  Alsoo  die  van  't 
eylandt  Bonoo  ende  Assahoudie  (welck  uut  der  natuyren  de  grootste  rovers 
van  dese  quartieren  zijn)  veel  op  onse  ondersaten  endebontgenooten  gerooft 
hadden,  was  de  meninge  haerlieden  mede  met  gewelt  aen  te  tasten  (niettegen- 
staande z)lieden  gereeckent  wierden  onder  de  coninck  van  Ternaten  te  staen), 
doch  de  voorsz.  inwoonderen  de  groote  macht  siende  ende  d'  overwinninge 


5  AUG.  1619.  447 

van  Hottomouri  verstaen  hebbende,  ende  d'onse  by  de  wercken  comende 
siende  het  eylandt  rontsomme  met  een  creupelbos  omcingelt,  het  landen  seer 
difficil  ende  de  plaetsc  seer  sterck,  heeft  voorsz.  luytenant-gouverneur  met 
d'inwüonderen  van  Bonoo  ende  Assahoudie  verdragen  ende  haerHeden  perdon 
gegeven,  mits  dat  betaelen  souden,  gelijck  oock  gedaen  hebben,  de  waerdye 
van  ontrent  1100  realen  van  achten,  ende  dat  naerdese  niet  meer  op  onse  on- 
dersaten ofF  bondgenoten  rooven  sullen.  Die  van  Manipa  ende  Kelang  hebben 
mede  tot  boete  van  haer  faulte  opgebracht  de  waerdie  van  ontrent  300  realen, 
allen  't  welcke  onder  't  volck  van  voorsz.  armade  tot  buja  verdeelt  is,  gelijck 
mede  't  gene  verder  becomen  hebben.  Alsoo  de  plaetse  van  Hottomouri  van 
outs  voor  de  sterckste  van  't  landt  en  voor  onvvinbaer  gehouden  is  ende  dat 
hieromtrent  no\-t  soo  grooten  macht  van  correcorren  bijeenversamelt  zy, 
heeft  de  veroveringe  van  dese  voorsz.  plaetse  ende  aensienlijckheyt  deser 
macht  onder  die  van  Loehoe,  Combello  ende  alle  andre  wj'ffelachtige  plaetsen 
groote  vreese  ende  ontsach  veroorsaect,  apparent  sijnde,  dat  men  alsoo  con- 
tinueerende,  gelijck  sonder  des  Compagnies  oosten  wel  gedaen  can  worden, 
alle  omleggende  plaetsen  in  goede  devotie  sal  connen  onderhouden.  Het 
gewas  van  nagelen  is  dit  jaer  op  eenige  plaetsen  seer  wel  geluct.  VV}-  hebben 
met  de  vloote  van  daer  gebracht  376.568  'S  ende  gissen,  dat  noch  ontrent 
1  a  200  bharen  becomen  soud  worden. 

Alsoo  veel  joncken  met  alderleynootlijckhedenopBurroendeBlauwloopen, 
daer  die  van  Hittoe,  Loehoe,  Combello,  Lucidi  ende  veel  andre  met  haer  gaen 
handelen  ende  veel  nagelen  brengen,  gelijck  mede  eenige  Bandnesen  noten 
ende  foelie,  hadden  wj'  voorgenomen  voorsz.  plaetsen  te  storen  ende  alle 
de  joncken  aen  te  tasten,  doch  ten  aensiene  d'Engelsse  vloote  dagelicx  ver- 
wachtende waren,  is  eyntelijcken  voor  besten  geoordeelt  d'uutterste  remedie 
voor  dees  ttjt  niet  te  gebruycken,  ten  aensien  gevreest  wierd  in  dese  conjunc- 
ture  meer  quaets  soud  mogen  veroorsaeckendan  voirdeel  gedaen  can  worden. 
Hierover  hebben  gesocht  de  joncken  van  daer  na  Hitto,  Loehoe  ende  Com- 
bello te  doen  gaen,  om  voor  te  comen,  datter  geen  nagelen  mede  vervoert 
wierden.  \Vy  hebben  Quimella  Sabadijn  ende  andre  daervan  geinsinueert. 
Geheten  haer  oock,  dat  mede  niet  anders  wensten,  ende  soo  de  voorsz.  joncken 
binnen  seeckren  tijt  van  daer  niet  quamen,  dat  men  se  vry  verbranden  zoude, 
doch  de  tijt  is  verloopen  ende  wj'  sijn  interim  vertrocken,  zonder  datter  iets 
van  gevallen  zy ;  dan  op  't  jonckste  van  't  mousson  sal  door  voorsz.  luytenant- 
gouverneur  Speult  een  jacht  oft  meer  in  de  Boucherones  op  de  wacht  ge- 
sonden  worden,  om  alle  de  Maccassarse  ende  andre  joncken  waer  te  nemen 
ende  daeruut  te  lichten  alle  de  nagelen,  nooten  ende  foelie,  die  men  be- 
vinden sal  tegens  ordre  vervoert  te  wesen,  gelijck  verleden  jaer  mede  on- 
derle)'t  is. 


448  5  AuG.  1619. 

In  plaetse  van  't  verbrande  huys  is  weder  een  treffelijck  huys  in  't  voorsz. 
casteel  Anboyna  met  hulpe  van  d'inwoonderen  gebouvvt,  doch  liet  was  al- 
weder voncxken  vier  onderworpen,  sijnde  niet  dan  met  riet  gedect,  daerover 
groote  pertye  nagelen  groot  perjxkel  liepen ,  doch  w\'  hebben  de  soldering 
by  provisie  met  aerde  doen  decken  ende  last  gelaten,  dat  alle  de  huysen  met 
tichelen  ende  pannen  gedect  worden,  't  welck  hoope  eerlange  gedaen  wesen 
sal.  Daer  sijn  eenige  Chinesen  besich  om  tichelen  te  backen,  ende  ick  hoope 
dat  eerlange  groote  quantiteyt  seer  goede  steen,  pannen  ende  tichelen  in 
Anboyna  gebact  sullen  wesen.  D'aerde  is  daertoe  seer  bequaem;  het  schort 
maer  aen  volck,  die  wy  hoopen  eerlange  van  China  te  becomen. 

Op  Hittoe,  Loehoe  ende  Combello  sijn  mede  versche)dejoncken  aenge- 
comen,  onder  andre  eene  van  Bantam,  dewelcke  iuitgestro)-t  heeft,  hoe  de 
Spangiaerden,  Portugiesen,  Engelsen,  Francen,  die  van  Bantam,  Jacatra  ende 
de  Bandanesen  met  den  andren  tegen  de  Nederlanders  verdragen  waren,  om 
haer  t'  eenemael  te  vernielen,  ende  als  die  vernielt  zullen  hebben,  dat  dan  de 
Spangiaerden  ende  Portugiesenvoor  haer  portie  van  de  victorie  souden  hebben 
den  handel  van  de  Molluccos  en  die  van  Hittoe,  d'  Engelsen  die  van  Banda, 
Loehoe  ende  Combello,  ende  de  Francen  den  handel  van  Bantam,  daermede 
cappitejn  Hittoe  seyt,  door  die  van  Loehoe  gesocht  wort  hem  tegen  ons  op 
te  roe)-en,  doch  ick  achte,  dat  de  pangoran  van  Bantam  sulcx  heeft  laten 
uutgeven,  om  die  van  Ambo\na  tegen  ons  op  te  roej-en  ende  ons  aldaer  de 
handen  vol  te  doen  geven.  Dese  lieden  meenden,  dat  het  aireede  met  ons 
bykans  gedaen  was. 

In  Anboj'na  gecomen  zijnde,  hebben  w)-  datelijck  (als  vooren  gese}-t  is)  het 
schip  den  Engel  met  de  nodige  ordre  na  Banda  gesonden  ende  voorgedragen 
om  selffspersoonlijck  na  de  Molluccos  te  varen,  terwyleonse  schepen  interim 
geprepareert  wierden,  alsoo  voor  m}-  in  Anboyna  gants  niet  te  doen  was. 
Den  Raet  verstont,  dat  het-wel  goet  en  nodich  was,  maer  dew)le  gepresumeert 
wierd,  dat  d'  Engelse  vloote  van  dage  te  dage  in  Anbo}na  soud  mogen  comen, 
is  dagelicx  door  die  van  Loehoe,  Combello  ende  haere  consoorten  uutgestroy t, 
dat  se  voor  't  landt  dan  hier  ende  dan  daer  gesien  waren,  waerover  niet  eer 
dan  den  20  Februarj"  tot  mijn  vertreck  naer  de  Molluccos  hebben  connen 
resolveren,  doch  interim  hebbe  twee  expresse  prauwen  met  advysen  na  de 
Molluccos  gesonden  met  expresse  ordre,  dat  men  datelijck  alle  de  schepen, 
sooveel  volck,  geschut  ende  cruyt,  als  gemist  cost  worden,  na  Anboyna  senden 
soud,  doch  hebbe  m}-  om  goede  redenen  op  dese  ordre  niet  gerust  connen 
houden.  Daeromme,  siende  datter  geen  Engelse  verschenen,  soo  ben  den  20 
Februar)-  met  het  schip  de  Trouwe  in  de  wint  op,  met  eenige  Raeden  verge- 
selschapt  wesende,  na  de  Molluccos  gevaeren,  hebbende  in  Anboj'na  aen  den 
commandeur  ArentMertsen  ende  den  luytenant-gouverneur  Speult  ordre  ge- 


5  AUG.  1619.  449 

laten  alle  de  schepen  tegen  primo  April  vaerdich  te  maecken,  met  last  soo 
ick  voor  die  tijt  in  Anboyna  niet  weder  quame,  dat  ditto  commandeur  alsdan 
met  de  vloot  aen  'tWesteynd  van  Madura  bj-  Mallemans  eylandt  omtrent 
Grissi  soud  loopen  ende  dat  aldaer  (gelijck  mede  alle  andre  schepen)  b}-  den 
andren  souden  comen,  om  voort  gesamentlijck  na  Jacctra  ende  Bantam  te 
ze\-len. 

Met  voorsz.  schip  de  Tromve  omtrent  d'  eylanden  Oby  comende,  hebbe  met 
de  boot  vooruut  na  BatsiangesondenPieter  de  Carpen tier  ende  PieterDircxen, 
cooplieden,  omme  van  daer  na  de  Molluccos  te  vaeren.  Daerna  zijn  w}-  met 
ditto  schip  de  Trouw  den  9  Martius  in  Batsian,  Godt  loff,  wel  aengecomen, 
aldaer  op  de  wedercompste  vindende  een  van  d'  adv)-sprau\ven,  van  Anbo\na 
na  de  Molluccos  gesonden,  waermede  adv\s  bequamen,  hoe  de  heeren  gene- 
rael  Reael  ende  admirael  Verhagen  op  Machian  sieck  lagen,  dat  het  schip 
St.  iT/f'f//«V/ datelijck  na  Anbo)"na  gedepescheert  soud  worden,  maer  van  me- 
ninge  waeren  <^ii.MorgenstcrrcK.o\.m  Ma)0  offjun)-op  te  houden, omme  daerinne 
te  doen  schepen  goede  pertye  nagelen,  die  men  tegen  die  tijt  verhoopt  te  ont- 
fangen.  Doch  hare  E.  hebben  naderhandt  andre  ordre  gegeven  ende  sijn  den  15 
ditto  met  het  schip.S"/.j^//f/^/V/inBatts\-anb)' ons  gecomen.  Ick  achtte,  dat  wy  de 
Molluccos  mede  wel  beseylt  souden  hebben,  maer  dew)le  airede  veel  tijt  ver- 
loopenwas, noch  meer  verloopen  zoud,  eer  in  de  Molluccos  quamen  en  dan  we}-- 
nich  off  geen  tijt  cost  resteren,  om  aldaeriets  te  verrichten  offsouden  hetprin- 
cipaelste  versu)mt  hebben,  resolveerden  niet  verder  te  seylen,  het  cargasoen  in 
Batsian  te  lossen  ende  van  daer  weder  na  Anboyna  te  keeren,  m)'  verlatende, 
dat  de  il/ö/'^^/w/^r^'*' door  onse  gecommitteerden  van  de  Molluccos  wel  gebracht 
soud  werden,  ende  soo  nu  gereet  waeren  om  tevertrecken,  quam  voorsz.  schip 
St.  Miclnel  met  de  heeren  generael  Reael  ende  admirael  Verhagen,  als  voren 
is  geseyt,  by  ons.  Wy  sijn  datelijck  met  den  andren  van  Batsian  vertrocken 
ende  den  20  Martio,  Godt  loff,  in  Anbo)na  wel  aengecomen. 
2.  Voorsz.  schip  St.  Micliid  heeft  van  de  Moliiccos  medegebracht  182.171  ffi 

Molukken.  nagelen  ende  daer  was,  na  men  zeyt,  een  seer  groot  ende  schoon  gewas 
op  handen,  daervan  omtrent  800  bharen  verhoopt  wierden,  doch  alsoo  op 
Ternate  ende  Motir  eenige  nagelpluckers  van  de  Tidoresen  dootgeslagen 
waren,  wierd  daer  het  plucken  weder  gestaect.  Op  Machian  isdestadtNassac- 
quia  geheel  verbrandt  met  ontrent  30  bharen  van  des  Compagnies  nagelen, 
ende  alsoo  dese  lieden  weder  nieuwe  hu)-sen  sullen  moeten  maecken  ende 
de  cost  in  't  bos  daer  beneffens  moeten  soecken,  wort  gevreest,  dat  hierdoor 
interim  mede  veel  nagelen  op  Machian  verlooren  sullen  gaen,  waerover  d' 
onse  voorgenomen  hadden,  haer  met  wat  rijs  te  assisteren. 

De  Ternatanen  zijn  weder  met  de  Tidoresen  in  oorloch  geraect.  Van  de 
voorgenomen  verrader)-e  hoort  men  niet  meer.  Op  de  grote  vergaderinge  die 

29 


450  5  AuG.  1619. 

de  coninck  van  Ternate  beroepen  hadde,  is  niemant  verschenen,  noch  niet 
gevolcht.  Met  fregatten,  correcorren  ende  cleen  vaertuych  dommineren  de 
Spangiaerden  ende  Tidoresen.  De  geheelezeeisvooronsendedeTernatanen 
gants  onvry.  S}'  vresen  de  Tidoresen  uutt  der  maten  zeer.  Van  rijs  ende  sagu 
isser  onder  de  Ternatanen  groot  gebreck.  Soo  daervan  )'ets  over  hadden, 
souden  daervooren  (na  d'  onse  seggen)  menichte  van  nagelen  becomen. 

Alsoo  de  Tidoresen  (na  gese}-t  wort)  voorgenomen  hadden,  een  fort  op 
Calleamatte  te  leggen,  omme  d'  onse  van  Marieco  te  benouwen,  hebben  haer 
de  Ternatanen  met  advys  van  d'  heer  generael  Reael  geprevenieert  ende  aldaer 
selffs  een  fort  begost,  waerop  van  't  garnesoen  van  Malleyo  40  koppen  gelecht 
z)n.  Men  ze)t,  dat  dit  gedaen  zy,  omdat  de  Ternatanen  te  beter  haer  nagelen 
souden  mogen  plucken  ende  wy  te  meer  becomen,  dan  ick  achte,  dat  de 
voorneemste  redenen  van  't  bouwen  van  't  nieuwe  fort  een  doorsteecken 
werck  der  Ternatanen  zy,  om  te  meer  en  veyliger  plaetse  tot  haer  hoven 
(daermede  zy  haer  generen)  te  becomen.  Wenste  wel,  dat  het  noj^t  begost 
vvaere,  alsoo  in  de  MoUucquen  forten  genoch  zijn  ende  Malleyo  te  seer  ont- 
bloot is.  Groote  instantie  en  neersticheyt  isser  van  de  Ternatanen  gedaen, 
om  de  Morgensterre  in  de  MoUucquen  te  houden,  't  Was  oock  wel  nodich, 
want  het  nieuwe  fort  op  Caleamatte  anders  qualickvoltrocken  ende  misschien 
verlaten  sal  worden;  dan  het  swaerste  heeft  meest  gewogen.  Ick  hadde  oock 
last  gegeven,  voor  de  vloote  een  goede  pert\'e  van  't  metalen  geschut  van 
Malleyo  te  lichten,  dan  't  en  is  door  corthe)t  van  tijt  niet  gedaen,  alsoo 
de  Ternatanen  haer  daertegen  oock  stelden,  vragende  off  hun  verlaten  wilden. 
Dese  lieden  sijn  almede  gelijck  veel  andre  met  ons  becommert  geweest.  Na 
de  wint  hangt  elckeen  in  dese  landen  de  hu\-ck.  De  sterckste  is  haer  beste 
vriendt.  Derhalve  maect,  dat  U.  E.  overal  de  sterckste  blyven,  soo  sullen  de 
Nederlanders  de  beste  lieden  van  de  werelt  wesen  ende  geen  vyanden  vinden, 
daer  ter  contrarie  anders  de  grootste  vrienden  de  quaetste  vj-anden  zullen 
worden,  gelijck  ick,  Godt  betert,  versche\de  reysen  ervaeren  hebbe. 

De  v\andt  hadde  in  de  Molluccos  van  Manilha  gecregen  vijff  navetten  met 
alderley  secoers,  dewelcke  tydinge  brochten,  datter  in  de  Manilha's  aen  Wit- 
terse_\landt  ses  van  onse  schepen  lagen  ende  dat  de  gouverneur  van  Manilha 
daertegen  armeerde,  omme  uut  te  loopen  ende  d'onse  aen  te  tasten,  't  Gevolch 
sal  den  tijt  leeren. 

In  Batsian  was  mede  een  seer  groot  gewas  nagelen,  dan  alsoo  daer  geen 
volck  iS;  gaet  alles  meest  verlooren.  D'onse  gisten  ontrent  30  bharen  te 
becomen.  Dien  coninck  heeft  Bastiaen  de  Gastro  met  drie  correcorren  na 
d'eylanden  achter  Ambo\-na  gesonden,  omme  seeckre  menichte  van  volck, 
die  al  over  30  jaeren  van  Batsian  vertrocken  zijn,  aldaer  weder  te 'trecken. 
Bastiaen  zejtj  dat  veele  hem  't  selvige  belooft  hebben.  Watter  op  volgen  wil, 


5  AUG.  1610.  451 

sal  den  tijt  leeren.  Hadden  W)-  menichte  van  volck,  het  waere  een  heerlijcke 
plaetse,  om  ons  gerieff  van  hout  ende  veel  nagelen  van  daer  te  becomen.  't 
Landt  is  mede  schoon  ende  vruchtbaer  ende  de  zee  visrijck. 
3.  Ady  16  Februan-  ariveerde  in  Anbo\na  b\-  onse  vloote  het  jacht  A^assoinv 

Bima,  ^let  een  Portugies  fregat  en  de  ba\-  van  Sapi  (leggende  op  Bima)  verovert. 
Soera-  Dit  jacht  hadden  \v\-  voor  de  trouble  van  Jacatra  naer  Balambuan  ende  Bima 
baja-  gesonden,  omme  finantie  van  rijs  op  te  soecken,  dan  hebben  niet  verricht, 
want  Ballambuan,  na  haer  seggen,  niet  besejlen  costen,  door  vrese  dat  door 
't  gadt  van  Baly  in  zee  om  de  Zu\t  souden  dr\-ven  ende  dan  niet  weder  op- 
comen  connen.  Daerna  in  Bima  comende,  bevonden,  hoe  Gerard  Velincx 
aldaer  door  't  jacht  den  Ari-ndig(t\3.ie.n  was,  dan  alsoo  de  stadt  door  de  Maccas- 
saren  verdistruweert  ende  het  volck  in  'tgeberchte  gevlucht  was,  en  wasser  nu 
geen  rijs  te  becomen.  De  verekens,  buffels  ende  paerden,  die  daer  abondant 
zijn,  waeren  mede  in  't  geberchte,  soodat  A'^trji'öWït' niet  dan  voorsz.  fregat  met 
ontrent  7  lasten  rijs  ende  eenige  verekens  medebrenght,  hebbende  sooveele 
niet  gedacht,  dat  aen  Bima  niet  gebonden  waren  ende  op  andre  plaetsen  be- 
hoort hadden  rijs  te  soecken.  Daer  wort  geseyt,  dat  er  op  Bima  jaerlicx  wel  4 
a  500  lasten  rijs  te  becomen  sal  wesen  (als  alles  wel  zy);  den  tijt  sal  'tgevolch 
leeren.  Naer  't  vertreck  van  Nassouw  is  de  Bcrgerboot  mede  op  Bima  geweest, 
ende  heeft  van  daer  in  Ambo\na  tot  ververschinge  voor  de  vloote  gebracht 
goede  pert\-e  verkens,  maer  anders  niet. 

't  Jacht  de  Jager  is  in  Solor  met  onse  advjsen  geweest,  ende  in  Anboj^na 
b)-  de  vloote  wel  gekeert.  In  Solor  was  alles,  Godt  loff,  wel.  Den  Arciit,  den 
Groene  Leeuw  ende  't  jacht  Jortan  waeren  aen  de  zu)tz\de  van  Timor  han- 
delende ende  souden  haer  op  't  spoedichste  aen  de  rendevous  aen  't  westej^nd 
van  Madura  vervoegen. 

Voeren  is  geseyt,  hoe  het  jacht  de  Valck  na  Grissi  ende  Jortan  gesonden 
hadden,  ende  alsoo  niet  wel  wisten,  hoe  wellecom  daer  souden  zijn,  hebben 
ordre  gegeven  (om  iwers  op  Java  vrientschap  te  houden,  goet  acces  ende  alle 
nootlijckheden  te  becomen)  dat  men  de  coninck  van  Surrabaj'a  een  stuck  ge- 
schut (welck  hy  te  voren  schriftelijck  versocht  hadden  te  coopen)  vereeren 
soude,  gelijck  met  eenige  andre  cleeniclieden  gedaen  is.  D'  onse  waeren  daer 
seer  wellecom  ende  hebben  ontrent  130  hoornbeesten  tot  redelijcken  prijse 
becomen,  daervan  door  de  Valck  den  23  Martio  ontrent  hondert  voor  de 
vloote  in  Anbojna  gebracht  zijn.  Dese  coninck  heeft  d' onse  nud'  eere  gedaen, 
dat  h}-  persoonelijck  in  de  Valck  gegaen  is,  welck  no)!  voor  dese  gebeurt  is. 
Dit  schip  is  corts  daerna  in  deba)evan  Ambo}-na  door  versuymenis  off  moet- 
willens  op  de  wal  geseylt  ende  in  de  gront  gestooten.  Na  ick  versta,  soud  het 
noch  wel  een  jaer  hebben  connen  vaeren,  dan  alsoo  't  selvige  van  alles  gebreck 
ende  W)-  seer  swack  van  volck  waeren,  zijn  te  vooren  in  deliberatie  geweest 


452  5  AUG.  1619. 

om  't  selvige  aen  dewal  te  leggen,  ende  in  deser  voegen  van  de  moeyten  ont- 
last worden. 

Neffens  voorsz.  Valck  ariveerde  in  Amboj-na  't  fregat  Ccyloii  in  de  Straat 
Sonda  van  de  schepen  Haerlcm,  't  Hert  ende  de  prijs  van  Hacrlem  verstee- 
cken,  ende  den  28  ditto  quam  daer  oock  van  de  Molluccos  het  schip  de  Mor- 
gensterre met  onse  gecommitteerden,  die  vv)-  derwarts  gesonden  hadden. 

Ende  alsoo  de  ampten  van  Raden  van  Indien  meest  vacant  waren,  hebben 

wy  volgens  U.  E.  ordre  met  adv)s  van  de  heeren  generael  Reael  ende  admi- 

rael  Verhagen  tot  onse  Raden  van  Indien  vercoren  endegeauthoriseertPieter 

de  Carpentier,  Arendt  Martszen,  Willem  Janszen,  Andries  Souri,  ende  de  tijt 

van   Herman  van  Speult  geexpireert  zijnde,  denselven  weder  op   nieuws 

aengenomen  als  Raedt  van  Indien,  luxtenant-gouverneur  ende  directeur 

van  Anbo\na,  vertrouwende  dat  U.  E.  van  alle  dese  persoonen  wel  gedient 

worden  sal. 

4.  By  den  Raet  gelet  zijnde  op  't  affront  ende  d'  offentie  door  d'  Engelsen 

Besluit     gedaen  als  namentlijck  hoe  7.\  onderle^■t  hebben  de  Generale  Compagnie t' 
van  den     °  .  '  .'  . 

Raad.      eenemael  te  vernielen,  is  den  23  Martio  1619  in  Anbojna  by  den  Raet  van 

Indien  gearesteert  en  goetgevonden,  dat  ons  met  de  macht,  die  op  't  spoedich- 
ste  byeen  versameien  connen,  transporteren  sullen  terplaetse,  daerd'  Engelse 
vloote  sond  mogen  wesen,  ende  dat  trachten  sullen  ons  meester  te  maecken 
van  deselvige  ende  van  alle  Engelse  schepen  die  hier  ende  daer,  off  iwers, 
waer  het  soud  mogen  wesen  becomen  connen,  mits  dat  alles  onder  behoor- 
lijcken  inventarius  aengenomen  ende  ten  besten  gebeneficeert  worde,  omme 
daervan  reeckening  te  doen,  daer  't  behoort,  alsoo  den  raedt  geen  andre  mid- 
delen noch  raedt  weet  te  bedencken,  omme  den  Indisschen  handel  te  maynte- 
neren  ende  die  tegens  d'  attentaten  van  d'  Engelsen  te  verseeckeren,  want 
anders  t'  eenemael  verlooren  gaen  souden.  Dese  resolutie  is  den  30  ditto  door 
alle  de  brede  Raden,  oppercooplieden,  schippers  ende  crijchsofficieren  gecon- 
firmeert,  welcke  dienvolgende  den  18  May  met  solemnele  eede  belooft  ende 
geswooren  hebben,  onse  ordre  tegen  d'  Engelssen  naer  te  comen  ende  haer 
beste  te  doen,  om  hun  meester  van  deselvige  te  maecken.  Voor  dese,  eer  het 
disseyn  van  d'  Engelsen  volcomentlijcken  ontdect  was,  isser  b\-  veele  altoos 
schrupele  geweest,  om  gewelt  tegen  d'  Engelsen  te  gebruycken,  't  weick  ons 
groote  swaricheyt  causeerde^  want  d'  Engelsen,  't  selvige  seer  wel  wetende, 
hebben  daerop  te  meer  gesondicht,  sijn  dies  te  insolenter,  stouter  ende  trotser 
tegen  d'  een  ende  lieftalliger  tegen  d'  andre  geweest;  maer  nu,  Gode  z\-  loff, 
worter  geen  schrupele  vernomen  ende  is  voorsz.  resoluitie  met  eenparige 
stemmen  ende  goetvinding  van  alle  de  Raden  van  Indien,  brede  ende  chrijchs- 
raden  genomen  ende  bevesticht.  lek  dancke  Godt,  dathetsoo  verdegecomen 
is; niet  datter  tusschen  ons  ende  d' Engelsen  alhier  openbare  oorlochzy  (want 


5  AUG.  1619. 


453 


het  moet  Godt  geclaecht  wesen,  dat  het  daartoe  gecomen  is)  maer  omdat  nu 
de  valshejt  ende  het  boos  voornemen  van  d'  Engelsen  alle  de  wereltsoowel 
ondect  ende  condt  is,  als  ick  hetselvige  overlange  bespeurt  hebbe.  D'  almo- 
gende Godt  geve,  dat  de  saecke  in  Europa  ten  besten  bevredeget  ende  een 
goet  accoort  getroffen  mach  worden. 

Om  d'  onse  tot  Jacatra  txtelijcken  te  seconderen  ende  voor  te  comendatter 
geen  schepen  meer  in  handen  van  d'  Engelssen  vallen,  soo  die  nieuws  van  't 
patria  souden  mogen  comen,  als  alle  andre,  hebben  wy  groote  neersticheyt, 
om  een  \"der  te  waerschouwen  ende  alle  de  schepen  met  aller  haestebyeen  te 
versameien,  gedaen.  Ccylon  hebbc  in  de  Straet  Sonda  gesonden,  de  Jager  na 
Solor,  den  Engel  in  Banda,  na  de  MoUuccos  ben  ick  selven  gevaeren,  de  Vos 
hebbe  van  Anboyna  over  de  Molluccos  na  Jappan  gedestineert,  om  onse  vloote 
van  Manilha  te  waerschouwen,  maer  sonder  de  hulpe  Godts  soud  alles  wey- 
nich  geholpen  hebben.  Halff  Martius  off  primo  April  ten  langsten  had  ick 
voorgenomen  met  de  vloot  van  Anboj^na  weder  na  Java  te  keeren,  dan  daer 
sijn  noch  eenige  dagen  meer  verloopen  eer  de  schepen  claer  conden  worden, 
ende  noch  sijn  wj-  al  te  vroech  sonder  de  schepen  van  Banda  vertrocken. 

Ady  primo  April  is  b)-  ons  in  Anboyna  Godt  loffwel  aengecomen  het  jacht 
de  Tigcr,  comende  van  Andrigiri,  Jambi  ende  Jacatra,  geladen  met  peper, 
69.000  realen  in  Jappans  silver  ende  eenige  diamanten,  waerdoor  verstonden 
watterindiequartieren  ommeginck,  ende  alhoewel  ick  gaerne  a  1'  improvisto 
met  de  vloote  tot  Jacatra  gecomen  soud  hebben,  heeft  de  t3-dinge  van  Jacatra 
ons  diesniettegenstaende  doen  resolveren,  het  jacht  Ceylon  met  eenige  van 
onse  Raden  vooruut  na  Jacatra  te  senden. 

Den  .0  April  sijn  w\-  in  Godes  name  met  de  vloote  (die  tot  die  tijt  toe  hebben 
connen  versameien)  van  Ambo\na  na  de  geroemde  rendevouz  (als  te  weten, 
Amboina.  na  Mallemans  eylandt  leggende  aen  't  Weste)nd  van  Madura  ontrent  Gris.si) 
vertrocken,  bestaende  in  elff  schepen  ende  twee  schaloupen,  namentlijck  de 
Trouwe,  d'  Oude  Zonnc,  de  Gouden  Leeuzu,  de  Zuyder  Eendracht,  de  Berger- 
boot,  de  Morgensterre,  St.  Michiel,  't  Wapen  van  Anisterdatn,  de  Neptuines, 
Nassoutv  ende  de  Jager.  Met  Cleen  Hollandia  ende  Ceylon  hebbende  in  An- 
bo)'na  gelaten  het  jacht  de  Vos,  om  van  daer  met  advj-sen  over  de  Molluccos 
na  Jappan  gesonden  te  worden,  de  Tiger  om  sagu  van  Pula  ende  Pangaya  voor 
de  Molluccos  te  haelen,  ende  't  fregat  Taffasoho  om  van  Amboyna  met  ad- 
vysen  aen  ons  nagesonden  te  werden  ende  in  de  Boucherones  waer  te  nemen 
de  jonckcn,  die  daer  met  nagelen,  noten  ende  foelie  (gelijck  vooren  aenge- 
roert  is)  souden  mogen  passeeren. 

De  Neptuines  ende  de  Jager  hebben  wj-  langs  het  hooge  landt  na  Grissi  ge- 
sonden, omme  te  sien,  off  daer  souden  rescontreren  eenige  van  onse  nieuwe 
schepen,  die  met  groote  devotie  uut  de  Straet.Sonda  verwachtende  waeren, 


a. 

Vertrek 

van 


454  5  AUG.  1619. 

ende  wy  sijn  met  d'  andre  na  de  Boucheronnes  geloopen,  elck  sijn  best  doende, 
omme  te  spoediger  voort  te  raecken.  Tot  den  20  April  niet  dan  westelijcke 
wint  hebbende,  is  \ve)'nich  gevordert,  doch  alsdoen  begon  de  wint  oostelijck 
te  loopen,  waermede  ejntlijcken  voortgeraeckt  zijn. 

Om  in  passant  te  zien,  of  ontrent  Macassar  geen  advantagie  souden  con- 
nen  becomen,  hebben  wy  de  commandeur  Arendt  Mertsen  geordonneert,  de 
plaetse  aen  te  doen  met  de  schepen  de  Zuyder  Eendracht,  St.  Micliiel,  de  Bcr- 
geyboot  cnde.  't  jacht  Cleen  Hollandia,  doch  alsoo  zijn  E.  den  21  April  over- 
leden is  ende  de  Bergerboot  niet  voort  wilde,  hebben  daerna  den  E.  generael 
Reael  met  het  schip  de  Zomic  in  plaetse  van  de  Bergerboot  ódi&rtoe  gecommit- 
teert.  U.  E.  hebben  aen  voorsz.  Arendt  Martzen  een  goet,  getrouw  ende  seer 
yverich  dienaer,  ende  wy  goede  hulpe  verlooren.  D'  Almachtige  zy  de  ziele 
genadich. 

Siende  datw}-  met  de  vloote  niet  wel  voort  en  costen  ende  door  missive  uut 
Jacatra  geschreven,  verstaen  hebbende,  dat  d'  overhoofden  sonder  eenige  noot 
off  redenen,  disperaet  off  herseloos  wesende,  niet  en  sochten  dan  de  plaetse 
over  te  geven  ende  haerbuyten  peryckel  te  stellen  (als  U.  E.  per  nevensgaende 
copie  van  haere  missive  sien  connen)  hebben  wy  het  fregat  Ceylon  met  Pieter 
de  Carpentier  ende  Andries  Soury,  Raden  van  Indien,  den  9'"  April  vooruut 
na  Jacatra  gesonden  (niettegenstaende  daer  gaerne  met  de  vloote  op  zijn 
onversients  gecomen  hadden),  doch  door  contrarie  wint  cost  dit  fregat  mede 
niet  voortgeraecken,  voordat  de  goede  wint  bequamen,  waermede  eyntlijcken 
den  10'"  May  tot  Jacatra  wel  aengecomen  zijn,  ons  fort,  Gode  zy  loff,  alsdoen 
in  goeden  standt  vindende,  maer  hoe  schandelijck  het  daer  na  mijn  vertreck 
gegaen  is,  sal  in  dese  vervolgens  verhaelt  worden. 
6.  In  Botton  sijn  w\-  aengeweest  met  de  schepen  de  Troinu,  de  Gouden  Leemv, 

Boeton.  JSJassouw,  de  Zonne,  de  Zitjder  Eendracht,  St.  Micliiel,  Cleen  Hollandia  ende 
Ceylon.  Op  onse  aencompst  rescontreerden  aldaer  een  Tidoreesse  correcorre 
met  twee  cleene  joncken  vol  rijs  van  Maccassar  comende.  Dejoncken  hebben 
wy  met  ontrent  20  lasten  rijs  becomen,  maerdeTidoresen  endeSpangiaerden 
sijnt  met  de  correcorre  ontcomen.  Siet  doch  eens,  hoe  ende  waer  de  Tidoresen 
ende  Spangiaerden  de  cost  gaen  soecken,  daer  de  Ternatanen  ter  contrarie 
niet  een  neus  durven  uutsteecken.  Met  dese  correcorre  verstaen  wy,  eenige 
ambassaten  door  de  coninck  van  Tidor  na  Macassar  gesonden  zijn,  omme  de 
dochter  van  den  coninck  van  Macassar  voor  de  jonge  coninck  van  Tidor  ten 
huwelij ck  te  versoecken. 

Met  welgevalle  van  den  coninck  van  Botton  sijn  voorsz.  twee  joncken  aen 
sijn  strande  genomen,  doch  de  beste  buyt,  bestaende  in  eenige  cleden,  die  aen 
landt  gebracht  waren,  heeft  hy  met  de  zijnne  becomen.  Wy  sijn  hier  wellecom 
geweest,  hebben  eenige  verversinge  ende  water  voor  de  vloote  becomen.  Doch 


5  AUG.  1619. 


455 


Yei-eeni- 

ging  der 

scheeps- 

maoht. 


8. 
Japaxa. 


de  coiiiiick  ongewoon  sijnde  sooveel  schepen  b_\'een  te  zien,  wicrd  vn-  wat 
bevreest,  waerover  w}-lieden,  de  goede  wint  crygende,  dies  te  eerder,  om 
vrientschap  te  onderhouden  en  occasie  van  questie  (die  sich  begost  te  ver- 
thoonen)  te  schouwen,  vertrocken  zijn. 

Aen  de  voorsz.  rendevouz,  te  weten  aen  't  \Veste>-nd  van  Madura  by  Malle- 
mans  eylandt,  sijn  eerst  geeomen,  te  weten  den  2  Ma\-o,  de  schepen  't  Wapen 
Z'an  Amsterdam  ende  de  Morgensterre;  4  ditto  de  schepen  de  Trouw,  Goude 
Leeinv  ende  Nassouw;  7  ditto  de  schepen  de  Zonne,  é^  Ziiy der  Eendracht, 
St.  J\  l/e /nel  ende  't  jacht  C/een  HoUandia;  9  ditto  de  schepen  Hacrlevi,  't  Hert 
ende  Sei~n'olff,  welck  naer  ons  vertreck  van  Anboyna  den  21  April  aldaer 
geeomen  ende  26  ditto  van  daer  weder  vertrocken  waren,  hebbende  de  prijs, 
door  Haerlem  verovert,  in  Anboyna  gelaten,  om  met  de  Tiger  van  Xoula  ende 
Pangaya  sagu  voor  de  Molluccos  te  halen;  13  ditto  de  Neptuines  ende  de 
Jager,  welcke  langs  het  hooge  lant  door  contrarie  stroom  dus  lange  getardeert 
hebben;  14  ditto  de  schepen  den  Engel,  Hoorn  ende  de  Bergerboot;  sijn 
tesamen  16  schepen  ende  een  jacht,  dat  airede  (Gode  z\'  loff)  meer  macht  is, 
dan  selffs  verhoopt  hadden  b\"een  te  brengen ;  derhalven  resolveerden  met  de 
vloote  na  Bantam  ende  Jacatra  te  vertrecken,  soo  haest  de  schepen  ze}-lreet 
connen  wesen,  zonder  na  den  Arendt  ende  de  Groene  Leetiw  (die  noch  van 
Timor  te  verwachten  hebben)  te  vertoeven. 

Gelet  zijnde,  wat  ordre  in  't  aentasten  van  de  Engelsse  vloote  houden  sullen, 
is  goetgevonden,  dat  de  generael  Coen  met  de  Tronzv  ende  de  Morgensterre 
aentasten  off  abordeeren  sal  d'  eerste  admiraal  van  d'  Engelsen ,  wesende 
de  Groote  Jeems,  die  52  stucken  geschut  opheeft,  d'  Oude  Zonne  enée  Nep- 
tuines de  tweede  admirael,  Haerlem  ende  Oudt Hoorn  de  eerste  vice-admirael, 
de  Zuyder  Eendracht  ende  Nassouw  de  tweede  vice-admirael,  de  Bergerboot 
ende  't  Hert  d'  eerste  schout  b\-  nacht,  den  Engel  ende  de  Jager  de  tweede 
schout  b\-  nacht.  Tot  een  achterhoede  ende  om  op  de  resterende  Engelsse 
schepen  te  passen,  wierden  geordonneert  de  schepen  de  Goude  Leeuw,  St. 
Michiel,  't  Wapen  van  Amsterdam  ende  de  Zeewolff,  mits  dat  zylieden,  om 
d'  andre  t'  assisteren  (des  nodich  wesende)  haer  b)-  de  wercken  (sonder  te 
arbordeeren)  vervougen  souden,  maer  anders  niet.  Ende  alsoo  in  de  vloote 
hadden  een  cargasoen  voor  't  patria  dienstich,  aldaer  waerdich  wesende  on- 
trent twintich  tonnen  gout,  off  twee  millioenen  guldens,  item  184.000  realen 
in  spetie,  ende  151.000  realen  in  Jappans  silver,  is  goetgevonden,  dat  dit  car- 
gasoen ende  cappitael  tot  meerder  verseeckeringe  ende  om  de  minste  pery- 
culen  te  loopen,  over  voorz.  vier  schepen,  die  tot  achterhoede  geordonneert 
zijn,  verdeylen  zullen. 

Soo  haest  dit  gedaen  was,  hebben  wyvooruut  na  Japara  gesonden,  te  weten 
den  1 9  Maj'o,  de  schepen  de  Zuyder  Eendracht,  Nassouzv,  de  Bergerboot,  \Hert 


456  5  AuG.  1619. 

ende  't  jacht  Cleen  Hollandia,  omme  te  sien,  ofifdaer  per  avontuyre  eenige 
Engelse  rescontreren  sullen  ende  eenige  rijs  becomen  connen.  Met  de  reste- 
rende 12  schepen  zijn  w)-  den  21  ditto  voor  dach  mede  van  voorsz.  rendevouz 
vertrocken.  Den  22  ditto  anckerden  by  Mandelicque  (daer  eenige  schepen  wat 
water  ende  ballast  gehaelt  hebben)  ende  den  23  ditto  is  de  geheele  vloote  voor 
Japara  weder  by  den  andren  gecomen;  hebben  datelijck  400  man  tegen  den 
avondt  gelandt,  de  plaetse  met  gewelt  aengetast,  vechtenderhandt  ingenomen 
ende  voor  de  tweedemael  verbrandt.  De  plaetse  was  vr)-  wat  versterckt.  Daer 
wierde  goede  resistentie  gedaen,  maer  de  corragie  van  de  Nederlanders  heeft 
die  licht  overwonnen.  Een  van  d'onse  isserdootgebleven.  Des  vyantsdooden 
weeten  niet  seecker.  D'  onsen  seggen  20  a  30,  maer  nadat  naderhandt  van 
seeckre  Chinesen  verstonden,  soudender  ontrent  50  off  60  gebleven  zijn.  9 
Javaense  joncken  sijnder  verbrandt.  Rijs  hebben  niet  becomen,  dan  ontrent 
20  lasten  uut  een  Chineesse  joncke  gecocht  ende  betaelt. 

Tot  Japara  comende  rescontreerden  aldaer  het  fregat  Ceylon,  comende 
weder  met  advj'sen  van  ons  fort  Jacatra,  waerdoor  de  gelegentheyt  van  daer 
verstonden  ende  hoe  d'  Engelsen  met  11  schepen  aen  Pulo  Bessi  in  de  straet 
Sonda  waeren  leggende,  praeparatie  maeckende  omme  van  daer  te  vertrecken 
ende  door  te  gaen,  soo  haest  onse  compste  met  de  vloote  vernemen  souden. 
Ceylon  hebben  wy  met adv\sen na Grissi ende Succadana voortgesonden ende 
sijn  den  24  Ma\o  met  de  voorsz.  16  schepen  ende  't  jacht  Cleeyt  Hollandia  na 
Jacatra  vertrocken,  medeslepende  een  Chineese  joncq  die  voor  Japara  lach, 
om  haer  van  daer  b\'  ons  tot  Jacatra  te  trecken.  's  Anderendaechs  hebbe  den 
Raedt  voorgedragen,  soo  men  goet  vint  de  plaetse  van  Jacatra  in  te  houden 
ende  tot  een  generale  rendevouz  t'  aproprieeren,  dat  het  dan  nodich  wesen 
zal  de  stadt  Jacatra  met  gewelt  aen  te  tasten  ende  een  tocht  in 't  landt  te  doen, 
omme  een  vrye  ruyme  possessie  ende  juredictie  in  't  landt  te  becomen,  ende 
soo  ditgoetvonden,  dat  het  dan  datelijck  (d'  Engelse  vloote  vertrocken  off  ap- 
sent  wesende)  gedaen  dient.  Hierover  hebben  datelijck  13  compagnien,  elck 
van  ontrent  70  coppen,  gemandt,  d' officieren  gemaect  ende  alle  behoorlijcke 
ordre  gestelt,  opdat  alles  t'  onser  compste  tot  Jacatra  veerdich  z\  om  de  vy- 
anden  soo  te  water  als  te  lande  aen  te  mogen  tasten,  nadat  dan  goetvinden 
sullen.  Den  28  Mayo  sijn  wy  Godt  loff  met  de  vloote  tot  Jacatra  wel  aenge- 
comen,  ons  fort  door  Godts  genade  in  redelijcken  standt  vindende,  ende  alsoo 
d'  Engelsen  met  1 1  schepen  aen  d'  e)'landen  in  de  Straet  Sonda  lagen,  veer- 
dich sijnde  omme  soo  haest  voor,  als  wy  na  te  loopen,  hebben  datelijck  goet- 
gevonden  de  plaetse  van  Jacatra  tot  een  generale  rendevouz  t'  aproprieren 
ende  den  30  deser  een  generale  tocht  op  de  stadt  ende  in  't  landt  van  Jacatra 
te  doen,  doch  eer  de  stadt  met  gewelt  aentasten  sullen  U.  E.  (terw\-le  de  pre- 
paraten gedaen  worden)  verhaelen  wat  tsedert  ons  vertreck  tot  Jacatra  ge- 


5  Auc.  1619.  457 

passeert  z)-,  item  de  gelegeiitheyt  van  Banda,  wat  in  Maccassar  gepasseert  is 
ende  't  gene  de  schepen  Hacrlein  met  sijn  geselschap  als  oock  den  Engel 
ende  Hoorn  wedervaren  z\. 
9.  Alsoo  de  plaetse  van  gouverneur  in  Banda  vacant  was,  is  derwaerts  den  9*" 

Banda.  passato  door  de  generael  Reael  van  de  Molluccos  met  het  jacht  de  Föjals 
Vice-Gouverneur  na  Banda  gesonden  den  E.  Willem  van  Antzen,  welcke  door 
contrarie  stroom  achter  Ceran  vervallen  wesende,  is  noch  eyntlijcken  met  groot 
perjckel  en  miserie  in  Banda  geraeckt,  nadat  2\  maenden  gedoolt  hadden. 

Het  schip  den  Engel  den  8  February  door  ons  voor  Amboyna  na  Banda 
gesonden  wesende,  is  daer  wel  aengecomen,  ende  nadat  de  commandeur 
Willem  Janszen  verlost  hadde  degene,  die  haeren  tijt  ginck  expireren  ende  met 
de  nieuwe  gouverneur  alle  voordre  goede  ordre  gestelt  hadde,  is  ditto  schip 
den  Engel  den  26  Februar\-  ende  het  schip  Hoorn  den  8^"  Martio  van  Banda  na 
Ambojna  vertrocken.  Dan  sy  sijn  eick  besonder  byoosten  Banda  door  veel 
e\landen  beneden  Ceram  gedreven  ende  niet  eer  dan  14  Mayo  (gelijck  vooren 
is  geseyt)  bj-  ons  gecomen.  Byoosten  Banda  hebben  sy  diverse  ej'landen 
aengedaen,  zijn  van  eenige  van  d'  inwoonderen  wel  onthaelt  geweest  ende 
hebben  veel  Bandanesen  vernomen,  die,  naer  't  schijnt,  van  d'  eylanden 
Banda  gevlucht  zijn. 

Alsoo  d'  Engelsen  haer  in  't  eerste  van  den  oorloch  geheten,  alsoff  zy  met 
al  haer  macht  na  Banda  souden  loopen  om  d'  onse  van  Puloway  te  verdrj-ven, 
hebben  wy  ons  volck  daervan  verwitticht  gehadtj  waerop  zylieden  op  Puloway 
met  vrouwen  ende  kinderen  aen  't  werck  gevallen  sijn  ende  hebben  haer  alsoo 
gesterckt,  dat  de  compste  van  d'  Engelssen  wel  getroost  waeren  ende  om 
haer  gewenst  hebben,  opdat  de  passagie  in  de  Straet  Sonda  voor  de  nieuwe 
aencomende  schepen  te  veyler  soud  mogen  wesen. 

Den  7'"  February  is  op  Puloron  een  Engels  jacht  aengecomen  metadvysen, 
dat  haren  nieu wgecomen  admirael  (19  zeylen  omtrentBantam  stercq  wesende) 
den  Swerten  Leeuiv  genomen,  de  Nederlantse  vloote  op  de  vlucht  geslagen, 
ende  een  van  haer  forten  op  d'  eylanden  van  Jacatra  haer  mede  haest  gelevert 
ofte  met  gewelt  gedwongen  soud  werden,  ende  dat  zy  dan  de  gevangene,  by 
d'  onse  wesende,  souden  gaen  verlossen.  Hierover  hebben  d'  Engelsen  op 
Puloron  veel  schoten  met  groff  geschut  geschooten,  evenals  off  ons  al  geheel 
overwonnen  hadden. 

B\-  de  Bandanesen  hebben  sj-  niet  cleender  gemaect  't  gene  wel  geerne 
wenschen.  Die  van  Slamma  hebben  tot  noch  toe  met  hare  consorten  de  vrede 
met  d'  onse  onderhouden  ende  die  van  Lontor  met  de  haere  den  oorloch,  dan 
ten  aensien  van  de  groote  geruchten,  door  d'  Engelsen  uutgestro}'t,  sijn 
die  van  Slamma  alsnu  hare  vruchten  ophoudende,  om  d'uuttcompst  van 
saecken  te  sien  ende  dan  daermede  met  de  sterckste  de  vrede  te  maecken.  Dit 


458 


5  AUG.  1619. 


willen  se  niet  \vel  bekennen,  alsoó  diverse  exciisen  doen;  dan  't  is  seecker  datter 
veel  vruchten  onder  hun  zijn.  Met  de  schepen  den  Engel,  Hoorn  ende  Nep- 
tnincs  hebben  w}-  van  Banda  gecregen  327  sockels  foelie  ende  35.524  catti 
Bandanooten.  lek  achte,  datter  voor  't  verloop  van  't  Oostemouson  noch  wel 
een  goede  quantiteyt  nooten  ende  foelie  becomen  sal  worden,  dan  sullen 
tegen  't  naeste  jaer  over  moeten  bh'ven,  alsoo  W}-  nu  daeromme  geen  schepen 
hebben  mogen  achterlaten.  Op  Pulowa}-  stont  het  gewas  seer  schoon.  De 
pestilentiale  siecte  ende  sterfte  van  Banda  was,  Godt  loff,  opgehouden  ende 
alles  in  redelijcken  doen.  Aen  Puloron  waren  eenige  joncken  gecomen,  welcke 
te  duchten  is,  vr)-  wat  nooten  ende  foelie  vervoeren  sullen,  alsoo  d'  onsegeen 
vaertuych  hadden  om  daerop  te  passen.  Den  E.  heer  generael  Reael  is  met 
de  schepen  d'  Oude  Zonnc,  de  Ziiyder  Eendracht,  St.  Michielend  't  jacht  Cleen 
Hollcindia  voor  Macassar  geweest,  dan  hebben  door  gebreck  van  riscontre 
niet  sonders  verricht.  Een  Portugiesse  joncke  met  eenige  nooten  ende  sappen 
hebben  van  daer  medegebracht.  Daer  lagen  vier  ledighe  Javainse  joncken  op 
de  rede,  welcke  niet  beschadicht  zijn.  Te  lande  hebben  de  Maccassaren  een 
geslooten  fort  gemaeckt,  waeronder  een  Portugiesse  fregat  aen  de  wal  gehaelt 
was.  Ons  volck  is  onder  't  fort  daeraen  geweest,  om  't  selvige  van  de  wal  te 
haelen,  maer  bevonden,  dat  het  in  de  gront  geboort  was,  waarover  't  selvige 
niet  affcrygen  conden.  Daer  wierd  van  de  vj-andt  seer  geweldich  op  d'  onse 
geschooten,  dan  daer  en  is,  Godt  loff,  niemant  geraect. 
10.  Per  't  schip  Delff'is  U.  E.  geadvyseert,  hoe  w}'  den  3Januar\-  1619  met  8 

Schepen  schepen  van  Jacatra  vertrocken  sijn.  Gort  daerna  (terw\-le  d'  Engelsen  met  al 
Bantam  ^^^^'  macht  voor  ons  fort  Jacatra  lagen)  zijn  Godt  loff  voor  Bantam  wel  aenge- 
comen,  te  weten  den  14Jannar\-,  het  schip  Haerlem  met  een  prijs,  door 't  sel- 
vige verovert.  Ons  volck,  die  genoechsaem  in  de  logie  tot  Bantam  gevangen 
waeren,  siende  dese  schepen  omtrent  Pulo  Panjang,  meenden  dat  het  van  onse 
oude  schepen  waren.  S)'  sonden  secretelijck  een  Chinees  met  een  missive  aen 
boort,  daerover  ditto  Chinees  van  den  pangoran  niet  weynich  gestraft  is.  Dese 
schepen,  tydinge  becomende  datter  onraet  was,  sijn  van  daer  weder  na  de 
Straet  Sunda  geloopen. 

Twee  dagen  daerna  ariveerde  mede  voor  Bantam  't  jacht  't  Hert,  welck  met 
sijn  schu)"t  na  landt  voer,  niettegenstaende  hoeseer  dat  s}-  van  d'  onse  wech 
gewesen  wierden.  Aen  landt  comende,  vernamen  hoe  het  daer  stondt.  Den 
pangoran  heeft  haer  geexamineert  ende  weder  na  boort  laten  varen,  ende  ver- 
staende,  hoe  d'Engelsen  met  6  schepen  van  Jacatra  op  comende  wech  waren, 
heeft  het  Hert  datelijck  sijn  anckers  gelicht  ende  is  mede  na  de  Straet  Sonda 
geloopen,  ahvaer  het  schip  Haerlem  met  sijn  prijs  gerescontreert  hebben, 
gelijck  oock  het  fregat  Ceylon,  welck  w)-  met  den  oppercoopman  Jacque 
Lefevre  aldaer  gesonden  hadden  (gelijck  vooren  is  geseyt)  om  d'  onse  voor 


aan- 
gekomen. 


5  Auc.  1(1  l'l.  459 

d'  Engelsen  te  waerschouweii,  met  ordre  wat  voorder  te  doen  hadden.  Dese 
schepen,  veel  siecken  hebbende,  hebben  haer  aen  de  vvaterplaets  vervarst, 
ende  terwyle  daer  lagen,  sijn  d'  Engelsen  met  6  cloecke  schepen  b\-  haer 
gecomen,  wacrover  d'onse  t'  seewaert  om  de  West  geloopen  zijn.  Doch  alsoo 
't  fregat  Ceylon  de  holle  zee  niet  bouwen  cost,  wierd  hy  genootsaect  voor  de 
wint  na  d'Engelse  vloot  te  loopen.  Ende  alsoo  d'  Engelse  boven  d'  eylanden 
(in  de  Straet  leggende)  niet  sej-len  costen,  hebben  z)-  't  b)-  deselvige  (siende 
Ceylon  na  haer  toecomen)  geseth.  Ceylon  onder  d'  Engelse  schepen  wesende, 
heefter  in  plaetse  van  strijcken  zijn  zeylen  bj-geseth  ende  is  voorde  wint  door- 
geloopen,  ons  in  Anboyna  dese  t\dinge  brengende.  D'  Engelsen  liepen  hem 
datelijck  met  alle  man  na,  diverse  schoten  schietende,  doch  niemant  cost  hem 
achterhalen  ende  hy  is  oock  niet  geraect  geworden.  Haerlem,  't  Hert  ende 
voorsz.  prijs  hebben  haer  in  voorsz.  Straet  ontrent  hetKe\serse)landteen  tijt 
lanck gehouden,  ende  nadat  d' Engelsen  van  de  waterplaetsvertrocken  waren, 
sijn  s\-  daer  wedergekeert,  onse  schepen  van  de  Custe,  Ticco  ende  Priaman 
verwachtende.  Den  21  February  is  in  de  Straet  van  Ticco  by  haer  gecomen 
het  schip  de  ZcfK'ö/^met  ontrent  50  lasten  peper,  ende  alsoo  tot  den  10"Maert 
geen  andre  schepen  vernamen,  zijn  z)-  met  malcanderen  ontrent  Bantam  ge- 
loopen, ende  hebben  versche)de  advj-sen  aen  landt  gesonden,  daerop  geen 
bescheet  becomen  costen,  alsoo  d'  advj-sen  b\-  den  pangoran  opgehouden 
wierden,  maer  daer  zijn  4  treffelijcke  Engelsse  schepen  b)'  haer  gecomen, 
welcke  d'  onse  tegemoet  geloopen  zijn.  B)-  den  andren  comende,  isser  van 
onse  zyde  eerst  geschoten,  daerop  van  d'  Engelssen  welhaest  geantwoort 
wierd,  doch  sochten  den  andren  niet  secr.  Van  hier  sijn  d'  onse  na  Jacatra 
geloopen,  omme  te  sien  hoe  het  met  d'  onse  van  't  fort  stondt,  om  haerlieden 
doenlijck  wesende  met  raet  en  daet  te  assisteren. 

D'  Engelsen  quamen  met  thien  schepen  na  haer  toegeloopen,  waerover 
d'  onse,  geen  cans  siende,  den  23  Martio  van  d'  e\-landen  Jacatra  vertrocken 
ende  den  21  April  in  Anbo)na  wel  aengecomen  zijn,  hebbende  ons  onderwech 
gemist.  Den  26  ditto  zijn  de  drie  schepen  Haerlem,  't  Hert  ende  de  Zeeivolff 
van  Anbo\'na  weder  vertrocken  ende  den  9  Mayo  aen  de  geordineerde  rende- 
vouz  b)-  ons  gecomen. 

De  compste  van  dese  nieuwe  schepen  heeft  d'onse  vry  wat  verheucht.  In 
drie  maenden  wasser  in  onse  vloote  geen  ranchoen  van  wijn  noch  aracq  ge- 
geven, ende  alsoo  Haerlem  een  goede  pertj^e  wynen  verovert  hadde,  is  de 
vloote  daerdoor  voor  een  tijt  lanck  versien  geworden,  't  welck  insonderhejt 
in  dese  conjuncture  wel  gepast  heeft,  want  onse  natie  drincken  off  sterven 
moeten. 

Naer  ons  vertreck  van  Jacatra  is  het  daer  in  'tfortseerschandelijckgegaen. 
D'eere  van  de  natie  wierd  vrj'  wat  gecrenckt,  dan  Godt  loff  hebben  't  weder 


460 


5  AuG.  1619. 


11. 
Gebeurte- 
nissen te 
Jacatra 
sedert 
Coen's 
vertrek. 


verwonnen,  ende  de  schande  gedreven,  daer  die  (gelijck  't  behoort)  van 
daen  quam.  lek  hebbe  nieuwers  voor  gevreest  gehadt,  dan  dat  d'onse  van  't 
fort  crujt  soud  mogen  gebreecken,  ofte  dat  de  riviere  verle}t  mocht  worden, 
doch  tegen  de  verle}-dinge  trooste  m\-  selven,  dat  zulcx  in  de  regentijt,  geHjck 
het  doen  was,  niet  gedaen  cost  wórden.  Cruyt,  hoe  weynich  datter  oock  was, 
heeft  niet  gebroocken,  want  op  onse  wedercompste  weynich  min  binnen  't 
fort  gevonden  hebbe  dan  daer  gelaten  hadde,  sijnde  de  hertste  oorloch  na 
mijn  vertrek  meest  met  praetjens  gevoert. 

Nadat  \vy  den S*"" Januari  1619  metdevlootvan Jacatra gescheydenwaeren, 
sijn  d'onse  tot  den  14  ditto  in  oorloch  gebleven,  sonder  malckanderen  te 
spreecken,  soo  nu,  soo  dan  een  schoot  met  groff  geschut  tegen  malckanderen 
schietende.  Somtijts  schoot  den  v}-andt  12  schoten  in  't  ettmael,  3  des  mor- 
gens, 3  des  middachs,  3  des  avonts  ende  3  des  middernachts.  Ons  vertreck 
na  Anboj-na  hield  den  commandeur  van  den  Brouck  secreet.  D'  Engelsen 
bleven  met  19  schepen  voor  't  fort  liggen  totdat  zy  de  compste  van  Haerlcin 
ende  't  Hert  van  Bantam  verstonden,  als  wanneer  6  schepen  derwaerts  ge- 
sonden  hebben.  Men  wist  binnen  't  fort  van  geen  swaricheyt.  De  v)-andt  de 
moet  verliesende  om  met  gewelt  iets  te  verrichten,  heeft  de  coninck  van 
Jacatra  weder  met  valsche  listen  begost,  zeeckre  brieven  in  Javaens  geschreven 
ende  die  des  nachts  niet  verde  van  't  fort  aen  stocxkens  laten  binden,  ende 
alsoo  den  14  Januaryseeckre Jappanders,  bu)-ten  't  fort  gaende,  dese  brieven 
vonden  ende  te  voorschijn  brochten,  hebben  d'onse,  den  inhout  niet  connende 
verstaen,  weder  een  ander  brieffken  in  plaetse  geleyt  ende  daerinne  in  Chinees 
aen  den  coninck  van  Jacatra  geschreven,  datter  niemant  in  't  fort  conde 
lesen:  soo  hy  iets  te  seggen  hadde,  dat  in  Chinees  soude  schrijven,  off  imant 
senden  ende  mondeling  ontbieden  wat  hy  begeerde.  Hierop  sijn  sanderen- 
daechs  seeckre  Javanen  met  een  wit  vaenken  aen  't  fort  gecomen,  van  wegen 
de  coninck  van  Jacatra  aendienende  dat  zijnne  majesteyt  wel  begeerde  met 
d'onse  in  vreede  te  leven  volgens  contract  door  de  generalen  Both  ende 
Reynst  met  hem  gemaect;  daeromme,  soo  daertoe  gesint  waeren,  dat  zy 
imant  ten  hove  souden  senden,  om  met  de  coninck  te  spreecken :  daer  souden 
ostagiers  in  haer  plaetse  binnen  't  fort  gesonden  worden.  Hierop  zijn  met 
malckanderen  in  onderhandelinge  van  vrede  getreden  ende  is  het  fort  daer- 
door  in  duysent  peryckulen  geraect.  D'onse  seer  genegen  tot  vrede  wesende 
en  dat  ons  verscheyde  redenen,  die  goet  sijn  ende  in  haer  resolutie  verhaelt 
worden,  heeft  de  vyandt  't  selvige  lichtelijck  gespeurt  ende  groote  advantage 
daerdoor  becomen.  Na  veel  bespreek  en  handelinge  sijn  eyntelycken  den  19 
Januar)'  met  malcanderen  geaccordeert,  dat  d'  onsen  aen  den  coninck  van  Jaca- 
trasouden  vereeren  5000  realen  van  achten  in  spetie  ende  1 000  in  cleden.  Hierte- 
gen belooffde  de  coninck  van  Jacatra  het  voorgaende  contract  met  de  generalen 


5  AUG.  161Q.  461 

ralen  Both  ende  Reynst  gemaect,  in  alles  t'onderhouden  ende  naercomen, 
item  dat  het  fort,  welck  hy  ze\-t  tegen  contract  gemaect  te  wesen,  in  esse 
soude  bl\-ven  staen,  gelijck  het  doen  was  tot  de  wedercompste  van  den  ge- 
nerael,  sonder  daeraen  iets  meer  te  timmeren;  dat  d' Engelsen  soo  na  het 
fort  niet  souden  bouwen,  als  haer  voorige  loge  geweest  was;  dat  de  nieuwe 
huysen,  die  de  Javanen  ende  Chinesen  souden  bouwen,  ten  minsten  20  vadem 
van  de  henningh  mosten  bhven,  ende  hiermede  soude  alle  de  voorgaende 
questien  doot  ende  ternedergeleyt  wesen,  gelijck  per  nevensgaende  contract 
blijct;  docht  het  principaelste  daerom  het  d'onsete  doen  was,  schijnt  op  mon- 
deling accort  gelaten  te  wesen;  namentlijck,  dat  de  coninck  de  Nederlanders 
in  ruste  ende  vrede  soude  laten,  ende  dat  zy  de  vr)e  mercktganck  souden 
genieten,  handelende  en  wandelende  als  voor  dese.  Dit  accoort  door  den 
coninck  van  Jacatra  geteeckent  wesende,  hebben  d'onse  de  coninck  van  Ja- 
catra  voorsz.  5000  realen  in  spetie  ende  1000  in  cleden  datelijcken  gegeven, 
ende  daer  is  in  't  fort  groote  blijtschap  geweest,  maer  't  en  duerde  niet  lange. 
Een  groote  faulte  isser  in  dit  stuck  begaen,  dat  men  datelijck  op  een  bort 
soo  grooten  zomma  geit  en  goederen  ter  goeder  trouwe  aen  trouloose  Mooren 
gegeven  heeft,  in  plaetse  dat  men  haer  daermede  hadde  behoort  te  treyneren 
ende  de  betalinge  met  termynen  te  doen.  Dit  aldus  gedaen  zijnde,  hebben 
d'orangkays  versche\"de  schenkagie  van  fruyten  ende  andre  cleenicheden  in 
't  fort  gesonden,  seer  vrientlijck  met  groote  instantie  versoeckende,  dat  het 
den  commandeur  van  den  Broecq  soud  gelieven  b)-  den  coninck  te  gast  te 
comen  ende  de  rivier  op  speelen  te  vaeren,  om  daermede  de  vrede  te  beves- 
tigen, want  de  gemeene  man  sulcx  siende,  soude  een  ider  te  geruster  wesen, 
daer  anders  noch  lange  schrupeleus  souden  bl)ven.  De  groote  genegenthej't 
welck  d'onse  tot  de  vreede  hadden,  heeft  haer  soo  onbedacht  gemaect,  dat 
gants  vergeten  hebben  de  groote  verraderyen,  listen  en  lagen,  die  voor  den 
oorloch,  eer  oyt  questie  hadden,  eer  het  fort  begost  wierd  ende  terwyle  daer- 
mede besich  waren,  tegen  die  van  de  Generale  Compagnie  ende  insonderhe)t 
tegen  mijn  persoon  geleyt  waren,  daerop  den  Raedt  van  'tfortalsdoen  mede 
goetvondt  ende  hielp  resolveeren,  dat  ick  by  den  coninck,  hoe  groote  instantie 
oock  gedaen  wierd,  noch  iewers  bij  eenige  orangkays  soud  gaen.  Ick  hebbe 
haer  selffs,  van  Jacatra  vertreckende,  schriftelijcken  gewaerschout,  soo  sy  in 
onderhandelinge  van  vrede  off  accoort  met  de  Javanen  quamen,  dat  dan  in- 
sonderhe\t  op  haer  hoede  souden  wesen,  want  in  die  staet  meer  perykel  liepen 
dan  in  openbare  oorloge.  Dit  alles  niettegenstaende  is  b)"  den  Raedt  van  't 
fort  goetgevonden,  dat  den  commandeur  Pieter  van  den  Broecke  in  't  hoff 
by  den  coninck  soud  gaen,  doch  de  predicant  Hulsebos  (die  van  haer  in  den 
Raedt  genomen  was)  is  daer  tegen  geweest  ende  heeft  dese  resolutie  niet 
willen  teeckenen.  Den  22"  January  is  Pieter  van  den  Broecke  dienvolgende 


462  5  AuG.  1610. 

met  een  swite  van  7  personen  ende  een  goede  schenckagie  in  't  hoff  by  den 
coninck  gegaen.  Soo  haest  binnen  waeren,  wierden  datelijckgevadt,  teraerde 
geworpen,  gestooten,  geslagen,  de  schenckagie  genomen,  de  cleederen  van  't 
lijff  getrocken,  naect  in  't  slijck  gesmeten  ende  soo  imant  opkeeck,  met  voeten 
in  't  aengesicht  gestooten  ende  soo  vast  gevleugelt,  dat  selffs  geen  handen 
aen  de  mont  costen  crj-gen.  De  bottelier,  die  geloct  was  met  goede  part\e 
geit,  om  veel  hoenderen  te  coopen,  wierd  mede  gevadt,  al  benomen,  dat  hij 
had  ende  met  een  touw  om  de  beenen  door  dick  en  dun  nae  't  hoüf  gesleept. 
Met  dese  t\dingen  in  een  briefken  wierd  een  jongen  nae  't  fort  gesonden  ende 
die  van  't  fort  sulcx  vernemende,  sijn  seer  bedroeft  ende  verslagen  geworden, 
hebben  de  poorten  geslooten  ende  brachten  de  packen  ter  diffentie  weder  tot 
borstwering  op  de  bolwercken.  Het  schijnt,  dat  de  coninck  van  Jacatra  hier- 
mede het  fort  of  weder  een  goede  somma  geit  meende  te  becomen,  dan  't  is 
hem  beyde  gemist.  Het  heeft  wel  groote  disordre  in  't  fort  veroorsaect  ende 
is  wel  tot  op  't  uutterste  gecomen,  maer  het  qua  tractement  aen  de  voorsz. 
gevangenen  gedaen,  is  die  van  't  fort  soo  goede  exempel  geweest,  dat  zy, 
Godt  lofif,  daerdoor  behouden  zijn.  Den  coninck  van  Jacataa  dede  het  fort  op- 
eyschen,  off  dat  d'  onse  de  bollwercken  affbreecken,  het  schut  nederleggen, 
ende  als  voor  dese  woonen  ofte  met  een  schip  (welck  hy  presenteerde  van 
d' Engelsen  te  doen  bestellen)  van  Jacatra  vertrecken  souden,  veel  groote 
injurie  ende  dreygementen  doende.  Des  conincx  schoonvader  pangoran 
Paddigiaran  eyschte  2  stucken  geschut  met  haer  toebehooren  ende  500  realen 
te  leen,  soude  dan  alles  met  sijn  soon  ten  besten  beraden.  Tot  rantsoen  voor 
de  gevangenen  wierde  10.000  realen  gee\scht,  daerop  lange  niet  geantvvoort, 
doch  ten  lesten  2000  gepresenteert,  maer  niet  op  gevolcht  is.  Groote  miserie 
hebben  de  gevangenen  geleden,  alle  vilenie  deden  haer  d'  Engelsen  oock  aen, 
den  coninck  radende  haer  te  p\'nigen,  omme  alle  gelegenthe\t  van  't  fort  te 
beter  te  verstaen.  Nadat  van  den  Broecq  gevangen  was,  is  Pieter  van  Ra)"  als 
commandeur  in  sijn  plaetse  gestelt,  een  personen,  die  wel  getoont  heeft  wat 
hy  was. 

Gedu)'rende  voorsz.  onderhandelinge  van  vrede  ende  terw\le  het  bestant 
duj-rde,  hebben  d' Engelsen,  met  den  coninck  van  Jaccatra  eens  sijnde,  een 
nieuwe  batterj'e  (op  de  plaetse,  daer  haer  logie  geweest  was)  begost  ende 
daerop  8  stucks  geschut  geplant.  D' oude  batterjen  wierden  van  de  Javanen 
ende  Engelsse  mede  gerepareert  ende  versterct,  allen  't  welcke  d'  onse  met 
goeder  oogen  aensagen,  sonder  daerop  te  durven  schieten,  want  alsoo  dage- 
licx  voor  haer  geit  alderley  provisie  ende  verversinge  bequamen  ende  hun 
cruyt  veel  schietende,  haest  voort  sou  wesen,  hebben  z)- ongeraden  gevonden 
het  bestant  te  breecken,  eensdeels  om  de  verversinge  niet  te  derven,  ende  ten 
andre,  opdat  haer  conditie  niet  erger  souden  maken.  De  batterjen  van  d' En- 


ü  AUG.  1619.  463 

gelsen  ende  Javanen  na  haer  begeeren  gerepareert  ende  gemaect  wesende, 
met30a35stucken  geschut  versien  ende  d'  Engelse  %endelen  geplant  zijnde, 
hebben  d' Engelse  met  p\len  verscheyde  brieffkens  in  't  fort  geschoten,  daer- 
mede  haer  overste  Thomas  Dael  het  fort  opexschte,  waerop  in  't  eerst  niet 
geantwoort  wicrd,  doch  d'  Engelsen  ende  de  coninck  van  Jacatra  van  den 
Broecc]  ende  eenige  andre  gevangenen  op  de  stadtsmueren  brengende,  hebben 
haer  aan  't  fort  doen  roepen,  datter  60  stucken  geschut  geplant  ende  2  a  300 
stormladderen  gereet  waren;  dat  d'  onse  geensints  tegen  't  groot  gewelt  van 
d'  Engelsen  ende  Javanen  bestaen  costen,  derhalven  dat  het  opgeven  souden, 
terwyle  noch  goede  conditie  becomen  costen  ;  dat  datelijck  resolveren  mosten, 
off  datter  met  ontrent  6000  mannen  gestormt  soud  worden,  alsoo  alles  daertoe 
gereet  was.  D'  Engelse  admirael  Thomas  Daell  ende  de  coninck  van  Jacatra 
hebben  oock  een  brieffken,  door  haer  beyde  met  ejgen  handt  geteeckent,  in 
't  fort  gesonden  ende  't  fort  daermede  opgeeyscht,  met  belofte  het  leven  te 
schencken,  een  yder  vr}' gele\de  te  geven  ende  die  in  haer  dienste  begeerden 
te  treden,  souden  haer  oude  maentgelt  behouden  ende  twee  maenden  gagie 
daerenboven  in  de  handt  ontfangen,  ende  soo  daertoe  niet  verstaen  wilden, 
dat  datelijck  haer  batter)en  souden  beginnen  te  speelen,  de  plaetse  met  ge- 
welt  aentasten  ende  dan  geen  hoope  meer  soud  vvesen  om  'tleven  te  behouden. 
Met  dese  dreygementen  hebben  soovele  te  wege  gebracht,  dat  daardoor  by 
d'  onse,  sonder  eenich  gebreck  off  noot  en  sonder  een  schoot,  slach  off  stoot, 
storm  noch  aproche  te  verwachten,  geresolveert  is,  het  fort  aen  d'  Engelsen 
ende  Javanen  over  te  geven,  malckanderen  wijs  maeckende,  dat  sy  geensints 
drie  maenden  tegens  be}der  gewelt  van  d'  Engelsen  ende  Javanen  bestaen 
costen  ende  doch  entlijcken  't  fort  verliesen  souden ;  dat  te  vooren  b\-  de  gene- 
rael  Coen  geresolveert  was  geweest,  het  volck  en  goet  te  lichten  ende  't  fort 
te  verlaten,  ende  dat  sulcx  geschiet  zoud  hebben,  soo  noch  een  dach  respijt 
hadden  gehadt  (welck  niet  waer  en  is,  als  naer dese  verhaeltsal  worden);  item 
dat  zijn  E.  vertreckende  geadvyseert  hadde,  zoo  in  uutterste  noot  geraecten 
ende  de  plaetse  niet  houden  oosten,  dat  het  dan  beter  waere  't  fort  aen  d'  En- 
gelsen dan  aen  de  Javanen  over  te  geven.  Hierover  docht  haer  best  te  wesen, 
de  plaetse  hoe  eerder  hoe  beter  over  te  geven,  terw\le  noch  goede  conditien 
bedingen  costen,  waerop  adi  primo  February  met  d'  Engelsen  ende  de  coninck 
van  Jacatra  (als  blijct  per  nevensgaende  contract)  volcomentlijck  geaccordeert 
zijn  dat  de  Nederlanders  het  fort  Jacatra,  volck,  amonitie  van  oorloge  sullen 
overgeven  aen  d'  Engelssen  en  het  geit,  coopmanschappen,  juweelen  ende 
andre  Compagnies  goederen  aen  den  coninck  van  Jacatra,  waertegen  de  En- 
gelsen aen  de  Nederlanders  binnen  10  off  15  dagen  bestellen  zullen  een  schip 
met  sijn  toebehooren,  daervooren  van  de  contante  penningen  in  't  fort  wesen- 
de 2000  realen  contant  betaelt  sullen  worden,  versien  met  4  stucken  geschut, 


464  5  Auo.  1619. 

50  mosquetten,  25  piecken  ende  6  vaten  crii)t,  voor  6  maenden  gevictalieert, 
om  daermede  met  vn-  geley  te  varen  na  de  custe  van  Coromandel  off  elders, 
uiitgesondertAnbo\na  ofte  de  Molluccos;  dat  elcksijnneperticuliere  goederen 
mede  sal  mogen  nemen  ende  daerenboven  6200  realen  van  achten  in  spetie,  dat 
haer  aen  d'  e\landen  transporteren  sullen,  terwijl  voorsz.  schip  (welck  oudt, 
onbequaem,  wrack  was)  tot  de  rejse  na  de  Custe  geprepareert  wierd,  sonder 
van  de  Javanen  offandre  beschadicht  te  worden,  tot  wekken  eynde  d' Engel- 
sen haer  met  2  schepen  bewaren  sullen;  dat  de  Nederlanders  een  dach  na 
d'  onderteeckeninge  uut  het  fort  souden  vertrecken  ende  die  ongedoopt  wae- 
ren  (uutgesondert  Jappanders)  binnen  moeten  bl\ven  ;  dat  niemant  van  nu 
aff  tot  November  1619  tegen  d' Engelse  natie  geen  wapenen  soud  voeren, 
datter  12  van  de  voorneemste  van  van  't  fort  tot  ostagie  in  d'  Engelse  schepen 
zullen  gaen,  totdat  het  fort  als  vooren  overgegeven  z)',  mits  datter  geen  Java- 
nen in  't  fort  sullen  comen,  soo  lange  de  Nederlanders  daerbinnen  sijn,  dan 
de  gene,  die  de  coninck  soud  mogen  senden,  ende  dat  niet  boven  de  8  per- 
soonen.  Mondeling  is  noch  geaccordeert,  dat  d'  Engelsen  Pieter  van  den 
Broecq  ende  d'  andre  gevangenen  voor  d'  overlevcringe  van  't  fort  daer- 
binnen op  haer  vrj-e  voeten  souden  bestellen,  datter  tegen  de  12  voorneem- 
ste officieren,  die  een  dach  voor  't  ander  volck  aen  boort  souden  vaeren, 
4  Javaense  orangkays  ende  4  Engelse  cooplieden  tot  ostagiers  binnen  't  fort 
souden  comen,  welck  d'  Engelse  boots  aldaer  brengen  souden;  dat  d'  En- 
gelse haer  soldaten  de  riviere  langs  in  't  geweer  souden  houden  ende  voor 
de  Javanen  bevryden  alle  die  uut  het  fort  vertrocken,  ende  om  te  meer  faveur 
by  d'  Engelsse  te  becomen,  wiert  datelijck  het  silverwerck  van  onse  taffel  aen 
haer  vereert. 

Tot  noch  toe  is  de  principaelste  auteur  ende  acteur  van  'twerck  niet  ge- 
noemt,  ende  opdat  U.  E.  condt  z}-,  hoe  voorsichtich  en  cloeck  de  vrese  welck 
die  van  Bantam  voor  ons  hebben,  haer  doet  handelen,  opdat  z\-  altoos  ont- 
schuldich  ende  de  schoone  personagie  (de  saecke  misluckende  off  anders 
qualick  uutvallende)  souden  bh'ven,  sullen  de  saecke  watverdophaelen  Hoe 
lange  jaren  door  die  van  Bantam  met  groote  onredelijckheyt  seer  geplaecht, 
qualick  getracteert  ende  seer  geschoren  zijn  geweest,  alsoock  hoe  daerdoor 
van  Jacques  1'  Hermite  ende  den  Raet  een  contract  met  de  coninck  van  Jacatra 
gemaect  ende  daer  een  hu\-s  gebouwt  wierd,  omme  alsoo  de  plage  van  Bantam 
t'  ontgaen,  is  een  yder  wel  bekent.  De  pangoran  van  Bantam  seer  wel  ver- 
staende  ende  aen  den  loop  van  saecken  noch  beter  bevindende,  waertoe  dese 
uutvlucht  strecte,  hoe  Jacatra  aenwies  ende  Bantam  affnam  ende  wat  haer 
voorder  aenstaende  was,  heeft  gepractiseert  ende  middelen  gesocht  om  ons 
van  Jacatra  te  crygen;  schoone  praetjens  en  drej'gementen  sijn  daertoe  niet 
gespaert  geworden,  ende  om  ons  over  een  ander  boech  noch  meer  te  scheeren 


5  AuG.  1619.  465 

ende  voor  tecomen  dat  de  macht  en  middelen  van  de  generale  Compagnie  Ban- 
tam niet  boven  't  hooft  en  wiessen,  heeft  de  pangoran  selve  met  de  peper  een 
groote  monopolie  begost,  ende  alsoo  ick  my  daertegen  seer  heftich  gestelt  ende 
op  andre  plaetsen  andre  finantie  gesocht  hebbe,  is  b\-  den  raedt  van  Bantam 
veel  dagen  gedeiibereert  geweest,  en  e}-ntlijcken  voorgenomen,  my  te  doen 
vermoorden;  dan  om  Bantam  met  soo  lelicken  vleck  niet  te  besmetten,  ismy 
onder  schijn  van  vrientlijcke  vvaerschouwinge  door  toedoen  van  den  pangoran 
(soo  ick  meene)  seer  behendelijck  aengeraden,  door  versche}de  lieden  ende 
tot  verscheyde  t\-den,  dat  het  goet  ware,  om  ongeluck  voor  te  comen,  dat  ick 
tot  Jacatra  ginck  resideren  ende  my  aldaer  onthielde  alsoo  alles  van  daer  wel 
bestieren  costendein  'thoffvan  Bantam  zeer  secretelijck wat  vreemtsomginck. 
In  'teerste  is  tusschen  die  van  Bantam  ende  Jacatra  een  grooten  haet  ende 
wantrouwe  geweest,  maer  nadat  de  coninck  van  Jacatra  die  van  Bantam  ge- 
communiceert  hadde,  hoe  door  m)-  een  plaetse  tot  een  fort  te  coop  versocht 
was,  zijn  z)-  (na  d'  uutcompste  wijst)  secretelijck  verdragen  ende  hebben  met 
malckanderen  voorgenomen,  ons  te  prevenieren  ende  de  huysen  tot  Jacatra 
aflfte  loopen;  dan  denaenslachisGodtloffden  20  Augustoanno  1618  gemist. 
Ick  weet,  dat  de  coninck  van  Jacatra  een  tijt  lanck  seer  suspens  geweest  is, 
want  onse  V)'antschap  immer  soo  seere  als  die  van  Bantam  vreesde.  Op  d'  een 
zyde  bekende  hy  wel,  dat  wj-  machtich  genoech  waren  om  hem  tegen  die 
van  Bantam  ende  andre  Javaense  coningen  te  beschermen,  dan  gh\lieden 
(seyde  hy)  sijt  vreemdelingen,  wy  sijn  nu  met  den  andren  goede  vrienden, 
maer  thans  oft  morgen  comt  er  een  nieuw  overhooft,  daer  mach  dan  questie 
vallen,  wie  sal  ons  scheyden?  Gaet  het  qualick,  ghylieden  gaet  weder  ter 
plaetse  daer  vandaen  gecomen  zijt,  ende  als  ick  dan  blyve  zitten  met  den 
haet  van  alle  Javaense  coningen  op  den  hals,  hoe  sal  het  dan  met  my  gaen  ? 

Dese  redenen  heeft  de  coninck  (in  onderhandelinge  van  't  rendevouz  we- 
sende)  m\"  selven  geallegeert,  doch  het  gewin  heeft  hem  hiertegen  lange  in 
ballance  gehouden,  ende  alsoo  hy  de  Javaense  coningen  ten  antwoort  gegeven 
heeft  gehadt,  hoe  soud  ick  dese  lieden  quaet  doen,  mijnne  welvaert  hebbe  van 
haer  ende  soo  liun  mishandele,  is  't  onmogelijck  dat  ick  groot  worden  can, 
waerover  voorsz.  coninck  door  alle  de  grooten  van  Java  voor  een  he\-den,  ge- 
lijck  zj-  ons  achten,  ende  voor  een  man,  die  Mahomet  niet  vertroude,  geschol- 
den ende  gedrongen  is  geworden,  de  wille  van  die  van  Bantam  te  doen  ende 
in  haer  boos  voornemen  te  verdragen.  Nadat  alle  verraderye  hy  die  van  Ban- 
tam, Jacatra  ende  Engelsen  tegen  ons  gesmeet,  door  Godts  genade  misluct 
waren,  hebben  dese  drie  met  malckanderen  voorgenomen,  ons  metopenbaer 
gewelt  te  dwingen.  De  preparatie  siende,  heb  ick  daertegen  ter  diffentie  een 
fort  begost  ende  de  dootslach  den  23  December  1618  mede  geprevenieert.  Ban- 
tam, de  fijnste  van  alle  wesende,  heeft  een  dubbelde  aenslach  gemaect  ende 

30 


466  5  AUG.  1619. 

de  guyterjen  met  eenige  deuchden  becleet,  doch  elck  is  eyntlijcken  van 
ander  bedrogen  geworden  ende  bedroegen  gebleven. 

Die  van  Bantam  sijn  saecken  wel  belejt  ende  goede  executeurs  hebbende, 
is  door  d' Engelsen  eerst  begost  met  het  nemen  van  't  schip  d&n  Swertcn  Leeuw. 
Om  haer  bontgenooten  vol  te  doen,  hebben  die  van  Bantam  veel  volck  tot 
assistentie  na  Jacatra  gesonden  en  dat  tot  ontrent  3  a  5000  man^  ende  om  ons 
te  abuseeren,  een  goet  onderpant  te  houden  ende  de  schoone  personage  te 
blyven,  heeft  h)-  ons  volck  tot  Bantam  voor  d'  Engelsen  beschermt,  haer  aen- 
geraden  daer  te  blyven  ende  oock  gewaerschout  wat  tot  Jacatra  voor  handen 
was.  De  saecke  nu  door  d'Engelsse  ende  op  de  name  van  den  coninck  van 
Jacatra  soo  verde  gebracht  wesende,  dat  d'  onse  op  voorsz.  artjxulen  accor- 
deerden het  fort  aen  haer  over  te  geven,  heeft  de  Pangoran  van  Bantam  'tsel- 
vige  d'  onse,  die  hy  tot  Bantam  gevangen  hadde,  aengedient,  voordragende, 
off  zy  het  fort  niet  liever  aen  hem,  dan  aen  den  coninck  van  Jacatra  ende  d'  En- 
gelssen  overleveren  wilden  ende  wat  raedt  daertoe  wisten.  De  gevangenen 
seyden,  dat  daertoe  wel  gesint  waren  ende  goede  raet  was:  h)-  soude  imant 
van  haer  na  Jacatra  senden  ende  van  den  Broucq  met  d'  andre  gevangenen  van 
daer  ontbieden.  Sy  belooffden  het  fort  aen  hem  ende  niet  aen  d'  Engelsen  noch 
de  coninck  van  Jacatra  te  doen  overgeven.  Hierop  is  datelijck  volck  na  Jacatra 
gesonden ,  d'  overleveringe  van  't  fort  aen  d'  Engelsen  belet  ende  van  den 
Broecke  met  d'  andre  gevangenen  van  de  banden  ontlast  ende  na  Bantam  ge- 
sonden. 

De  belegerde  van  't  fort  Jacatra,  adi  primo  February  volcomentlijck  ge- 
accordeert  zijnde  het  fort  aen  d'  Engelsse  ende  de  Coninck  van  Jacatra  over 
te  geven,  gelijck  vooren  vooren  is  gesey  t,  heeft  elck  (het  packhu\s  open  zijnde) 
van  des  Compagnies  goederen  sooveel  genomen,  als  h\-  begeerde  ende  bergen 
conde.  Mijn  kiste,  alsoock  die  van  de  cooplieden  die  met  my  vertrocken 
waeren,  sijn  opengebroocken  ende  opengeslooten.  Elck  heeft  daeruut  ge- 
nomen wat  hij  becomen  conde,  even  alsüff  het  van  haer  v\-anden  genomen 
hadden.  Een  goede  somma  geit  isser  onder  het  volck  uutgedeelt.  De  diamanten 
sijn  onder  de  hooffden  gereparteert  drie  besaltiens  sijn  daervan  aen  van  den 
Broecq  in  de  gevanckenis  gesonden,  alle  mijnne  voorneemste  schriften  ende 
pampieren  sijn  verbrandt  gelijck  mede  de  drievoudige  commissien  van  de 
hoochmogende  heeren  Staten  Generael,  zijn  Exellentie  ende  U.  E.  ons  ver- 
leent. D'  Engelsen  's  anderendaechs,  den  2  Februar\-,  met  haer  boots  aen  't 
fort  comende  om  de  goederen  t'  inventariseeren  ende  de  12  voorneemste 
hooffden  aen  haer  schepen  te  brengen,  gelijck  geaccordeert  was,  waeren  dese 
hooffden  veerdich  ende  fray  opgepronckt  om  aen  boort  te  varen,  maersiende 
dat  d'  Engelsen  van  den  Broeck  en  d'  andre  gevangenen  noch  de  genoemde 
ostagiers  niet  medebrachten,  vreesden  zj-,  datter  weder  eenichbedroch  onder 


5  AUG.  1610.  467 

schuylde,  te  meer  dew\le  de  Javanen  haer  soo  sterck  omtrent  de  mont  van  de 
riviere  verthoonden,  waerover  s\lieden  we\gerden  uut  het  fort  tegaen.  D'  ILn- 
gelsen  hierover  met  die  van  Bantam  in  questie  geraeckende,  omdat  aldus 
verhindert  wierden,  selffs  mede  vreesende  verraden  te  worden,  braecken  op 
ende  sonden  datelijck  5  stucken  geschut  verby  het  fort  (doch  met  toestem- 
minge  van  d'onse)  aen  haer  boort.  De  gevangenen  van  Bantam,  als  oock  van 
den  Broecq  rieden  die  van  't  fort  aen,  dat  het  beter  ware,  de  plaetse  aen  den 
Coninck  van  Bantam  dan  aen  d'  Engelsen  off  den  Coninck  van  Jacatra  over 
te  geven,  de  goedertierenhe\-t  van  den  Pangoran  seer  prysende  ende  d'  ont- 
trouwe  van  d'  Engelsen  aen  die  van  den  Swertcn  Zr^ «wbevvesen  seer  laeckende, 
item  dat  d'  Engelsen  haer  belofften  niet  houden,  noch  voor  de  Javanen  niet 
beschermen  costen:  s)-  mos  ten  doch  in  handen  van  de  Javanen  vallen ;  waerop 
die  van  't  fort  Jacatra  met  hun  acordeerden,  best  te  wesen,  de  plaetse  aen  den 
Pangoran  van  Bantam,  die  sijn  beloften  houden  cost,  over  te  geven.  Hierop 
hebben  zy  d'  Engelsen  den  6  February  schriftelijck  affgese3-t,  dan  alsoo  hun 
't  gemeene  volck  daertegen  stelde,  begeerende,  dat  de  plaetse  aen  d'  Engelsen 
ende  niet  aen  de  Mooren  gelevert  wierde,  sochten  de  belegerde  's  anderen- 
daechs  weder  occasie  om  d'  overleveringhe  aen  d'  Engelsen  te  doen,  doch 
interim,  eer  d'  Engelsen  ter  bestemder  tijt  compareerden,  is  Hendricq  Jansz., 
directeur  van  Patana,  van  Bantam  in  't  fort  gecomen,  met  een  missive,  door 
den  Pangoran  selffs  geteeckent,  inhoudende  dat  hij  de  groote  noot  van  die 
van  't  fort  van  Bantam  verstaen  hadde,  ende  dewyle  niet  geerne  het  verderff 
van  de  Nederlanders  soude  zien,  soo  washy  gesint  haer  te  huipe  te  comen  en 
in  sijnne  protexie  te  nemen  tot  de  compste  van  den  Generael,  mits  dat  het 
fort  aen  hem  soude  gelevert  worden.  Op  dese  ende  veel  andre  schoone  redenen 
meer  wierden  d'  Engelsen  weder  affgese\t  ende  b}-  den  Raedt  geresolveert, 
het  fort  aen  den  Pangoran  van  Bantam  over  te  geven,  mits  dat  hy  soud  ge- 
nieten het  vierde  paert  van  des  Compagnies  goederen,  de  helfft  van  't  geschut 
ende  dat  sooveel  joncken  bestellen  soud,  als  tot  inbarcqueren  van  de  rest 
ende  al  het  volck  van  node  was,  gelijck  mede  een  vrjpas  van  d'  Engelssen 
om  door  haer  niet  beschadicht  te  worden.  Dese  conditien  gevielen  den  Pan- 
goran wel,  uutgesondert  dat  van  d'  Engelsen  (die  h)-  soo  seer  seer  bedrogen 
hadde)  geen  vr}-pas  voor  d'  onse  wilde  eysschen,  seggende  d'  Engelse  logie 
in  handen  hadden  ende  haer  genoch§aem  soud  connen  dwingen,  d'  onse  niet 
schadelijck  te  wesen;  dan  alsoo  die  van  't  fort  haer  daermede  niet  geconten- 
teert  hielden,  persisteerende  eerst  een  vrypas  van  d'  Engelsse  te  begeeren,  is 
ondertusschen  veel  tijt  verloopen  ende  de  plaetse  seer  versterct.  Den  Pan- 
goran den  25  February  Hendrick  Jansz.  en  van  Uffelen  met  veel  joncken 
ende  prauwen  andermael  tot  Jacatra  gesonden  ende  ontboden  hebbende,  dat 
hun  inbarqueren,  de  plaetse  verlaten,  de  sterckte  afifbreecken,  het  geschut 


468  5  AUG.  1619. 

aen  hem  senden  ende  dan  in  simpele  hu\"sen  moeten  bljven  woonpn,  off  dat 
datelijck  sijn  ende  d'  Engelsse  macht  weder  te  verwachten  hadden,  alsoo  niet 
gesint  was  het  fort  in  esse  te  laten,  het  mocht  hem  costen,  wat  het  wilde, 
is  daerop  den  27  February  b\-  den  Raedt  van  't  fort  geresolveert,  de  plaetse 
in  te  houden  soolange  het  Godt  gelieven  sal,  ende  zijn  Hendrick  Jansz. 
ende  van  Uffelen  binnen  't  fort  gebleven,  die  van  Bantam  een  praetjen  ont- 
biedende. 

Terw\le  den  Pangoran  meende,  dat  hy  't  fort  genoech  gewonnen  hadde, 
heeft  hy  sijn  tweede  aenslach  te  wercke  gestelt  ende  tot  Jacatra  de  stercste 
wesende,  de  coninck  van  Jacatra  den  15  Februarj-  doen  aenseggen,  dat  hy 
datelijck  uut  sijn  rijck,  van  sijn  volck  ende  middelen  soude  schej'den,  off  die 
cris  (welck  door  de  Tommagon  van  Bantam  gepresenteert  wierd),  dat  is  te 
seggen  de  doot,  verkiesen  soude.  Hieruut  ontstond  een  seer  groot  geschre\' 
ende  getier,  daerover  d'  onse  van  't  fort  in  de  wapenen  liepen,  doch  die  van 
Bantam  ontbooden,  dat  haer  gerust  souden  houden :  het  was  om  die  van 
Jacatra  ende  niet  om  haer  te  doen.  Aldus  is  de  coninck  van  Jacatra  door  die 
van  Bantam  uut  sijn  rijck,  goederen,  staet,  eer  ende  dignite\t  geset  ende  die 
van  Bantam  voor  die  tijt  coninck  van  Jacatra  geworden.  De  voorsz.  coninck 
van  Jacatra  is  met  sijn  broeder  den  Tommagon  met  ontrent  50  persoonen,  soo 
mans,  vrouwen  als  kinderen  in  't  geberchte  boven  Tanara  gesonden,  alwaer 
wel  bewaert  worden  ende  hun  gelijck  privaete  lieden  geneeren  moeten.  Na 
wy  verstaan  zijnder  ontrent  30.000  realen  in  spetie  b)-  de  voorsz.  coninck  ge- 
vonden, welck  die  van  Bantam  als  al  hetander  na  hun  genomen  hebben,  ende 
zoohaest  zjlieden  meester  waeren,  hebben  (om  d'  onse  te  beter  t'  abuseeren) 
de  merct  voor  't  fort  laten  houden,  soodat  het  eer  een  boerenkermis  dan  oor- 
loch  scheen. 

D'  Engelsen,  siende  geen  voordeel  meer  tot  Jacatra  te  doen,  zijn  met  alle 
haer  schepen  van  daer  na  Bantam  vertrocken  ende  interim  zijn  den  3  Martio 
des  nachts  voor  't  fort  wel  aengecomen  de  jachten  Di-/_ff'  ende  de  Tiger,  co- 
mende  van  Andrigiri  ende  Jamby  vol  peper  geladen,  nieuwers  van  wetende. 
Het  jacht  de  Tigcr  hebben  d'  onse  datelijck  met  advNsen  na  Anbo}"na  geson- 
den ende  daerinne  gescheept  69.000  realen  Jappans  silver  met  12  besaltiens 
diamanten,  maer  alsoo  't  jacht  Del  ff  soo  leek  was,  dat  geen  moet  hadden 
daermede  tot  in  Anboyna  te  vaeren,  is  hetselvige  aen  de  wal  gele)t.  D'  En- 
gelsse tot  Bantam  de  compste  van  dese  jachten  verstaende,  hebben  datelijck 
vijff  schepen  na  Jacatra  gesonden,  maer  de  Ttger  was  al  wech  eer  daer  quae- 
men.  Dese  Engelsse  schepen  by  de  wercken  comende,  hebben  d'  onse  de  brant 
in  voorsz.  jacht  Z)r/^gesteecken,  soodat  het  met  zijn  last,  wesende  1995  picol 
peper,  verbrandt  is,  sijnde  niet  meer  dan  10.025  catti  peper  daeruut  gelost, 
waerop  d' Engelsen  datelijck  weder  na  Bantam  vertrocken.  De  Javanen  het 


5  Aur..  1619.  469 

affschepen  van  't  geit  eiide  dese  resolutie  siende,  verlooren  vr)-  wat  moet 
en  hoope. 

Xadcrhandt  is  door  die  van  Bantam  uutgestro\-t  een  groot  geruchte,  dat  de 
Mattaram  op  handen  was.  Hierover  namen  zy  vooreen  bollwerckendegroote 
vastiche>-t  dicht  b\"  ons  fort  te  maecken,  omme  de  Mattaram  te  mogen  resi- 
steeren,  alsoock  de  Generael  Coen  (te  zijner  compste  iets  quaets  willende). 
Dan  die  van  't  fort  overdenckende,  wat  swariche)-t  daervan  weder  te  ver- 
wachten hadden,  resolveerden  alsulcken  werck  te  verhinderen  ende  de  drie 
oude  vervallen  bolwercken  bu}ten  de  stadt  door  d'  Engelsen  ende  Javanen 
gemaect  te  verbranden  ende  raseeren.  Hierover  sijn  die  van  't  fort  den  9  April 
met  30  mosquettiers  ende  eenige  bvloopers  uutgetrocken  (de  vredevaen  in- 
gehaelt  hebbende).  By  't  eerste  bolwerck  op  de  Westhoeck  van  de  riviere 
comende,  alsoock  het  tweede,  liepen  de  Javanen  daeruut;  eenige  vragende 
wat  d'  onse  doen  wilden,  wierd  geantwoort:  de  brandt  hierinne  steecken.  't 
Is  wel,  seyd  Java  ende  liepen  door,  soodat  dese  twee  vervallen  bolwercken 
sonder  wederstandt  tot  op  de  grondt  verbrandt  zijn.  Na  de  middach  by  het 
derde  comende,  hebben  die  van  binnen  met  mosquetten  op  d'  onse  geschooten 
endegeweldich  metstcenen  geworpen.  Daeropmethaerpieckenuutcomende, 
wierden  d'  onse  genootsaect  een  weynich  te  retireren,  dan  alsoo  daerop  weder 
schiargeerden  ende  aenvielen,  de  plaetse  enterende,  zijn  de  Javanen  daeruut 
gevlucht  ende  is  de  plaetse  alsoo  ingenomen  ende  mede  verbrandt.  Daer 
bleven  4  Javanen  doot,  waeronder  twee  treffelijcke  orangkaj's  van  Bantam, 
vader  en  zoone,  wekker  lichaemen  aldaer  gebracht  ende  met  grooten  staet 
begraven  zijn.  Van  d'  onse  wierder  een  met  de  piecke  in  de  borst  gesteecken 
ende  15  van  voetangels  gequest.  Na  dit  exploict  namen  d'  onse  de  bloetvlagge 
in  ende  lieten  als  vooren  de  vredevaen  weder  wayen.  De  Javanen  hun  hier- 
over beclagende,  wierd  geantwoort,  dat  de  vredevaen  ingehaelt  was  geweest 
ende  de  Javanen  gewaerschout  hadden  uut  de  batter}-en  te  gaen.  Hierop  gaven 
z)-  d'  onse  (verstaen  hebbende,  dat  het  alsoo  geschiet  was)  gelijck,  ende  lieten 
mede  de  vredevaen  weder  wayen,  't  welcke  tot  onser  compste  duerde,  sonder 
datter  eenige  conditie  offaccoorden  gemaect  zy.  't  Gene  d'onse  dagelicxvan 
doen  hadden,  lieten  z\-  door  een  jongen  op  de  merct  coopen,  waertegen  de 
Javanen  weder  vry  uut  ende  in  de  riviere  voeren,  't  Sedert  14  Januarj-  tot  on- 
ser compste  den  28  Maj'o  isser  van  wederzyde  niet  een  schoot  met  groff  ge- 
schut geschooten.  Op  de  voorsz.  bateryen  hebben  in  't  eerste  gelegen,  te  weten 
op  't  eerste  12  stucken  geschut,  op  't  tweede  acht  ende  op  het  derde  7,  soo 
van  het  geschut  der  Engelssen  als  Javanen.  Daerenboven  hebben  noch  ver- 
schej'de  andre  stucken  meer  op  de  batteryen  van  de  stadt  gelegen,  maer  nu 
wasser  niet  dan  3  stucken  ende  2  bassen,  welcke  de  Javanen  drie  dagen  daerna 
met  consent  van  d'  onse  hebben  gehaelt.  D'  Engelsse  in  voorsz,  maniere  van 


470  5  AuG.  1619. 

die  van  Bantam  bedroegen  wesende,  sijn  hem  niet  lange  schuldich  gebleven. 
S)-  hebben  haer  goet  ende  volck  van  Bantam  gescheept,  niet  meer  dan  3  off  4 
persoonen  aldaer  latende.  Van  China  sijn  hier  dit  jaer  drieChineessejoncken 
aengecomen.  De  twee  hadden  't  na  Bantam  gemunt  ende  de  derde  (welck  veel 
rouwe  zyde  ende  schoone  zj-de  laeckenen  inhadde)  na  Jacatra,  om  aldaer  met 
ons  te  handelen.  Dese  drie  hebben  d'  Engelsen  genomen,  in  de  Straet  Sonda 
aen  Pulo  Bessi  gebracht  ende  aldaer  van  alles  geheel  berooft,  geen  andre 
redenen  van  haer  doen  gevende,  dan  dat  sulcx  deden  omdat  de  Chinesen 
met  de  Nederlanders  (daermede  zj-lieden  in  oorloch  waren)  gingen  handelen. 
Door  gebreck  van  rijs  hebben  zy  mede  versche)'de  Javaensse  joncken  aenge- 
haelt,  doch  alsoo  heer  Druyff  117  lasten  rijs  met  een  Patanisse  joncke  van 
Sangora  sondt,  hebben  d'  Engelse  deselvige  gecregen  ende  sijn  daermede  van 
rijs  wel  voorsien  geworden.  Ons  volck,  welck  d'  Engelssen  met  den  Swerten 
Lccuzv  ende  van  de  B erger  boot  hecomevi  hadden,  sijn  haer  tot  Bantam  meest 
ontloopen,  ende  de  resterende  hebben  daer  aen  landt  geseth,  waerdoor  de 
Pangoran  tot  een  onderpant  ontrent  hondert  mannen  van  d'  onse  becomen 
heeft,  daeronder  over  de  80  Nederlanders  waeren,  dewelcke  hy  soo  nauwe 
heeft  doen  bewaeren  (al  hun  geweer  affnemende)  dat  dese  in  veel  meerder 
gevaer  dan  de  belegerde  van  Jacatra  geweest  zijn. 

Dit  is  het  voorneemste,  welck  geduerende  onse  apsentie  tot  Jacatra  gepas- 
seert  is.  Meer  heeft  des  vjants  dreygementen  dan  haer  gewelt  tegen  d'onse 
vermogen.  Veel  andre  disordre  ende  ongeregeltheden  meer  sijnder  binnen  't 
fort  gepleecht.  Hoe  die  verdediget  ende  b)-  den  Raedt  verstaen  worden,  con- 
nen  U.E.  per  nevensgaende  informatien  ende  sententie  sien,  waertoe  ons 
gedragen.  Wat  goederen  datter  op  de  bollewercken  bedurven  zijn,  watter 
gegasteert,  verschoncken,  verteert  ende  gerooft  is,  connen  alsnoch  niet  weten 
ende  sal  U.E.  daervan  na  dese  notitie  becomen. 
12.  Jacatra  den  28  Mayo  in  voorsz.  staet  vindende  hebben  wy  volgens  voorsz. 

Coen  Ver-  resoluitie  des  avonts  28  ende  29  het  volck  van  de  schepen  in  't  fort  gelandt. 
Jacatra.  Den  30  ditto  met  den  dach  sijn  met  13  compagnien  ende  vliegende  vaendelen, 
stercq  wesende  ontrent  duj-sent  mannen,  daeruut  getrocken,  hebben  de  stadt 
Jacatra  met  gewelt  aangetast,  die  van  Bantam  daeruut  gedreven,  ende  door 
Godts  genade  seer  geluckelijck  vermeestert.  Ontrent  3000  stercq  sijn  die 
van  Bantam  daerbinnen  geweest,  behalven  het  volck  van  Jacatra.  De  Javanen 
siende  dat  daechs  te  vooren  sooveel  volck  in  ons  fort  gelandt  wierd,  is  meest 
al  het  volck  van  Jacatra  gevlucht.  Terw)-le  d'onse  in  de  wapenen  na  de  stadt 
toe  trocken,  sijnder  groote  menichte  van  prauwen  vol  volck  verbj'  ons  fort 
tusschen  de  boots  door  (die  de  soldaten  over  de  riviere  setten)  gevaren.  Wy 
hebben  se  oock  laten  passeeren,  snnder  hun  te  beschadigen.  De  stadt  Jacatra 
is  gelegen  op  de  Westz)-de  van  de  riviere.  Aen  d'Oostzyde  hebben  met  een 


5  AUG.  1610.  471 

compagnie  soldaten  een  loose  alarm  doen  maecken  op  de  stercten  die  daer 
gelegen  waren,  ende  de  stadt  interim  aen  de  Noortzjde  op  twee  versche}-den 
plaetsenaengetast.Een  steenen  bohverck  isser  met  ladderen  beclommen.ende 
op  een  ander  plaetse  dooreen  houten  schuttingh,  van  dickeswalpengemaect, 
gebroocken.  Die  van  Bantam  deden  eenige  resistentie,  maer  soo  haest  ons 
volck  in  de  stadt  was,  begaven  haer  op  de  loop.  Op  de  merct  voor  des  conincx 
hofif  deden  weder  een  bravade  met  ontrent  100  mannen,  dan  d'onse  vast  aen- 
treckende,  liepen  de  Javanen  door.  In  't  innemen  van  de  stadt  isser  een  van 
d'onse  doot  gebleven  met  eenige  gequesten,  ende  de  dooden  van  den  vyandt 
weeten  niet  seecker,  alsoo  eenige  medegesleept  hebben  ende  niet  meer  dan 
9  dooden  van  haer  gevonden  zijn.  Drie  vrouwen  met  een  kindt  wierden  in  't 
vluchten  achterhaelt,  welcke  wel  getracteert  ende  daerna  weder  bydehaeren 
gesonden  zijn.  De  stadt  is  geheel  verbrandt  ende  de  voorneemste  mueren  sijn 
geraseert.  Op  ditto  des  avonts  hebben  een  prauwe  na  Bantam  gesonden  ende 
aen  d'onse  geadvj-seert,  de  pangoran  aen  te  dienen,  hoe  wy  met  de  vloote 
aengecomen  waeren.  Japara  en  Jacatra  ingenomen  ende  verdestruweert  had- 
den ,  omdat  die  van  Japara  eenige  van  d'onse  vermoort  ende  andre  noch 
gevangen  hielden,  ende  Jacatra,  omdat  z}lieden  onderstaen  hadden,  onse 
hu}sen  affte  loopen,  de  generael  ende  het  volck  te  vermoorden  ende  alles  te 
berooven  datter  was,  van  meninge  sijnde  een  tocht  in  't  landt  te  doen  ende 
dan  na  Bantam  te  seylen,  versoeckende  dat  het  de  pangoran  gelieve,  d'onse, 
die  hy  gevangen  hielt,  vr}-  aen  boort  te  senden,  om  questie  voor  te  comen. 
13.  Ady  primo  Juny  hebben  met  ontrent  600  mannen  een  tocht  in  't  landt  ge- 

Tocht  daen,  bevonden  dat  de  Javanen  haer  weder  op  2  verschej-de  plaetsen  versterct 
■waarts  in.  hadden.  Uut  d'eerste  zijn  z\  datelijck  gevlucht  ende  de  tweede  hebben  daerna 
selffs  verlaeten.  Op  desen  tocht  isser  een  tamboerijn  van  d'  onse  gebleven  ende 
gequest.  De  compagnie  van  cappiteyn  l?rustens  onbedachtelijck  tegen  ordre 
wat  van  der  handt  getrocken  wesende,  wierd  met  groote  disordre  op  de  vlucht 
gedreven  ende  soude  bykans  (door  d'  ongeregeltheyt  van  matroos)  een  gene- 
rale route  veroorsaect  hebben,  doch  de  v)-anden  wierden  weder  in  de  vlucht 
geslagen  ende  sijn  d'  onse,  Godt  loff,  meester  van  't  velt  gebleven.  De  hu\-sen 
ontrent  een  halff  myle  weechs  op  wederzyde  langs  de  riviere  staende,  in  brant 
gesteecken  hebbende,  zijn  weder  victorieus  aen  't  fort  gekeert.  In  Jacatra 
hebben  w\-  gevonden  18  stucken  geschut,  11  falcoenen,  eenige  bassen  ende 
ontrent  6  vaten  cru}-t.  Niet  meer  dan  3  stucken  waerender  geplant,  daarmede 
niet  een  schoot  geschooten  is.  Sy  waeren  besich  om  beddingen  te  maecken 
ende  veel  schut  langs  de  riviere  te  planten,  dan  hebben  haer  geprevenieert. 
Soo  w)-  noch  8  dagen  gewacht  hadden,  soudenjacatra  soo  licht  niet  becomen 
hebben. 

De  pangoran  van  Bantam  dese  tydinge  ende  voorsz.  missive  verstaende, 


472  .  5  AüG.  1619. 

beclaechde  insonderhe_\-t  seer,  dat  haren  tempel  door  d'  ongelovigen  (gelijck 
z\'  ons  noemen)  alsoo  verbrandt  was.  H)-  heeft  datelijck  alle  sijn  volck  van 
Jacatra  ontbooden,  oock  veel  volck  van  't  geberchte  ende  uut  de  Straet  Sunda. 
Bantam  was  vol  vreese.  Nacht  ende  dach  hebben  zy  gewrocht  om  de  stadt  te 
verstercken  ende  haer  geschut  te  planten.  Het  geheele  Chineesse  quartier  is 
affgebroocken  ende  Bantam  rontsomme  vol  volck  beseth.  lek  houde  voor 
seecker,  soo  de  plaetse  met  voorsz.  macht  datelijck  aengetast  hadden,  dat  die 
soowel  als  Jacatra  vermeestert  souden  hebben,  dan  't  en  isdaernietgemundt 
ende  de  peere  is  niet  rijp  geweest.  Zeeckre  verloopene  orangka}-s  van  Bantam, 
die  tot  Jacatra  noch  resideerden,  sijn  met  een  deel  van  haer  volck  te  lande  na 
Bantam  gevlucht  ende  die  van  Jacatra  sijn  soo  verstro)t,  dat  qualijck  gelooff- 
lijckis,  't  gene  dooreenige  bekende  van  dehaeredaervan  gese\t  wort.  't  Sedert 
voorsz.  tocht  hebben  tot  noch  toe  geen  rescontre  in  't  landt  gevonden.  Wat 
noch  volgen  wil,  sal  den  tijt  leeren. 

In  deser  vougen  hebben  wy  die  van  Bantam  uut  Jacatra  geslagen,  voet  en 
dominie  in 't  landt  van  Java  becomen.  Haere  booshe}-t  is  redelijck  gestraft. 
't  Is  seecker,  dat  dese  victorie  ende  het  vluchten  van  de  hoochmoedigeEngels- 
sen  door  gants  Indien  een  grooten  schrick  maecken  sal.  D'  eere  en  reputatie 
van  de  Nederlantse  natie  sal  hierdoor  seer  vermeerderen.  Nu  sal  elckeen 
soecken  onse  vrient  te  wesen.  Het  fondament  van  soo  lange  gewenste  rende- 
vouz  is  nu  gelej't.  Een  goet  deel  van  't  vruchtbaerste  lantschap  ende  de  vis- 
rijcxte  zee  van  Indien  is  nu  uwe.  Hierover  bidde  U.  E.  sent  ons  nu  doch  groote 
menichte  van  volck  met  alle  nootlijckheden,  opdat  een  royael  fort  ende  stadt 
(gelijck  de  heeren  ontworpen  hebben)  bouwen  mogen.  Weest  doch  niet  meer 
onbedacht  noch  onachtsaem,  denckende  dat  ons  hier  wel  redden  zullen.  Wilt 
doch  in  aller  manieren  voorcomen,  dat  men  de  Javanen  niet  leere  oorlogen, 
en  ontsiet  noch  en  vreest  het  gewelt  van  U.  E.  v}-anden  niet,  d'  ontrouwe  van 
de  Mooren  noch  ondercruj-pinge  van  geve)'nsde  vrienden.  Siet  endeconside- 
reert  doch,  wat  een  goede  corragie  vermach  ende  hoe  d'  Almogende  voor  ons 
gestreden  ende  U.  E.  gesegent  heeft.  Op  onsen  alderswackste  ende  tegen  opinie 
van  alle  menschen,  ja  van  onsen  Raet  selven,  hebben  wy  door  Godts  genade 
de  groote  macht  van  drie  machtige  vyanden  wederstaen,  plaetse  gehouden 
ende  haer  alle  drie  als  namentlijck  d'  Engelssen,  die  van  Bantam  ende  Jacatra 
verdreven.  Onse  geheele  vloote  was  eerst  niet  meer  dan  ontrent  4  a  500  kop- 
pen ende  nu  1220  stercq,  waermede  alles  verricht  is,  maer  en  verlaet  u  daerop 
in  't  minste  niet.  Beschiet  ons  jaerlicx  een  reedelijcke  somma  geit,  veel  sche- 
pen ende  menichte  van  volck  met  alle  nootlijckheden :  't  en  sal  dan  jaerlicx 
aen  geen  groote  rijcke  retoeren  gebreecken.  Wilt  eens  gedachtich  wesen  de 
groote  hoope,  die  ick  U.  E.  over  eenige  jaren  gegeven  hebbe  ende  maect,  dat 
het  soo  verde  come,  datter  jaerlicx  groote  rijcke  retoeren  naer  't  patria  over- 


5  Auc.  1619.  473 

gesoiideii  mogen  werden,  sondereenich  geit  ofte  weynich  uut  de  Vereenichde 
Nederlanden  te  senden.  De  saecken  connen  daertoe  seer  wel  gebracht  worden. 
Waeraen  het  feylt,  dat  sulcx  tot  noch  toe  niet  gedaen  7.y  ende  dat  noch  al 
jaerlicx  groot  geit  eyschen,  hoope  U.  E.  (soo  voor  mijn  vertreckdaervan  geen 
deel  met  der  daet  gethoont  wort)  hetselvige  t'  m^ner  overcompste  met  goede 
redenen  te  bewysen. 

Den  6  Jun\-  sijn  wj-  met  de  geheele  vloote  na  Bantam  gevaren  ende  den 
7  aldaer,  Godt  loff  wel  aengenomen.  Die  van  Bantam  waren  met  alle  man  op 
de  been,  d"  een  was  besich  met  fortificeren  ende  d'  ander  stondt  in  de  wape- 
nen. Een  tocht  gelijck  w\-  totjacatra  gedaen  hadden,  waren  z)-  mede  verwach- 
tende. Gelijck  die  van  Jacatra  (ze)de  de  pangoran  gouverneur)  sullen  wy  niet 
doorloopen  ende  soo  met  gewelt  gedwongen  worden  de  plaetse  te  verlaten, 
sal  ick  dan  de  peperboomen  aff  doen  houwen.  Alsoowy  ons  stille  hielden  son- 
der  imant  aen  landt  te  senden,  heeft  den  pangoran  's  anderendaechs  een  van 
de  gevangenen  aen  boort  gesonden,  ontbiedende  dat  hy  ons  volcksoud  laten 
gaen,  soo  haest  ick  maer  imant  by  hem  sondt.  Dit  den  8^"  gedaen  zijnde,  cre- 
gen  ten  antwoort,  dat  h)-  die  soolange  ophouden  soude,  totdat  naerder  ver- 
seeckeringe  becompt,  dat  w)'  daerna  op  Bantam  niet  quaets  attenteeren  sullen. 
Hierop  hebbe  de  volgende  nacht  aen  de  pangoran  weder  schriftelijckontboo- 
den,  dat  h)'  alle  d'  onse,  die  in  de  logie  tot  Bantam  niet  besche)-den  waren, 
binnen  24  uren  aen  boort  soud  senden,  off  dat  w)-  by  gebreck  in  't  werck  sou- 
den stellen,  't  gene  aireede  by  den  Raetgearesteertwas.  Dese  tydinge  maecte 
de  gevangenen  veel  perplecxer  dan  tevooren  de  distructie  van  Jacatra  gedaen 
hadde,  alsoo  zy  dickwils  met  de  doot  gedrexcht  waren  ende  niet  dan  de  doot 
verwachteden,  soo  Bantam  met  gewelt  aengetast  wierd.  Doch  de  pangoran 
gouverneur  heeft  ons  volck  voor  d'  expiratie  van  voorz.  termijn  liber  en  sry 
aen  boort  gesonden,  ende  aldus  hebben  w)'  ontrent  hondert  personnen  uut 
een  droevige  gevanckenisse  verlost.  De  pangoran  beclaechde  hem  seer,  dat 
hy  al  weder  onder  onse  voeten  had  moeten  buj'gen,  wenschende,  dat  voor  de 
groote  deucht,  die  (h)-  se)de)  d'  onse  gedaen  hadde,  maer  danck  (en  anders 
niet)  becomen  mocht. 

Om  meerder  seeckerhe}"t  van  't  vertreck  van  d'  Engelsen  te  becomen  ende 
warwarts  mogen  wesen  gevaeren,  hebben  w)-  den  1 1  Jun}-  na  de  Straet  Sonda 
gesonden  't  jacht  \Hert,  met  ordre  d'e\-landen  ende  de  custe  rontsomme 
wel  te  doorsoecken.  Aen  de  waterplaets  vonden  noch  4  man  van  't  volck  van 
den  Swerten  Lecmv,  die  d'  Engelsen  daer  ontloopen  waren  ende  door  't  volck 
van  de  waterplaets  wel  getracteert  zijn.  Door  dit  volck  wierd  andermael  ge- 
confirmeert,  hoe  d'  Engelsse  vloote,  bestaende  in  1 1  schepen,  den  2  Juny  van 
Pulo  Bessi  vertrocken  ende  om  de  West  t'  zeewaert  geloopen  waren,  soo  haest 
zy  met  een  prauvve  de  compste  van  onse  vloot  tot  Jacatra  verstaen  hadden; 


474  5  AUG.  1619. 

datter  2  na  de  custe  van  Coromandel  souden  loopen  ende  alle  d'  andre  na 
het  eylandt  Engange,  om  te  sien,  off  noch  iets  becomen  costen  van  haer  ver- 
looren  schip,  de  Zonne,  vandaer  na  Ticco,  Priaman  en  Atchijn;  item  dat  te 
vooren  een  schip  na  Engelandt  ende  twee  na  Jamby  ende  Patana  gesonden 
hadden ;  sijn  te  samen  14  schepen,  die  van  de  19  noch  in  esse  waeren.  Het 
schip  de  Swcrten  Lccuiv  is  seer  cort  na  ons  vertreck  van  Jacatra  met  de  volle 
last  geheel  verbrandt,  toegecomen  zijnde  door  drie  man  van  'tEngelssevolck, 
die  steelse  virijs  in  'truym  met  een  kaerse  aracq  gingen  tappen,  ende  alsoo  de 
brandt  daerin  geraecte,  is  alles  daerdoor  verbrandt.  Andre  4  schepen,  die 
oudt  ende  affgevaren  waren,  hebben  d' Engelsen  gesloopt  ende  verbrandt. 
Doen  s)-lieden  ons  met  1 1  schepen  quamen  besoecken,  hadden  daervan  twee 
tot  branders  geprepareert,  menende  onse  schepen  daermede  onder 't  eylant 
Onrust  te  verbranden  ende  alsoo  met  gemack  meester  te  worden ;  dan  alsoo 
wy  onse  schepen  van  daer  hadden  doen  gaen  ende  d' Engelsen  in  ru\me  see 
tegenliepen,  was  haer  disseyn  te  niet  ende  waren  zy  niet  weynich  verslagen, 
insonderhej't  doen  w)-  haer  vloote  primo  Januarj^  van  haer  anckers  dreven, 
gelijck  met  Z><r/^geadv\-seert  is. 

Terwyle  het  Hert  als  vooren  na  de  Straet  Sonda  was,  hebben  w}-  eenige 
dagen  met  de  vloot  voor  Bantam  vertoeft,  omme  te  sien  hoe  wy  het  met 
den  andren  hebben  souden.  De  pangoran  sprack  seer  schoon ,  zeyde  niet 
anders  dan  vrede  ende  vrientschap  met  ons  te  begeeren  ende  dat  daer  als 
voor  dese  handelen,  geit  ende  goederen  aen  landt  brengen  souden,  opdat 
h)-  mocht  sien  wy  het  wel  met  hem  meenden,  waerop  een  kiste  geit  aen 
landt  hebbe  doen  brengen.  Dan  alsoo  niemant  in  de  logie  comen,  noch  d'  onse 
spreecken  mocht  dan  met  expres  consent,  b)'Avesen  ende  aenhooren  van 
seeckre  Javanen,  is  den  handel  in  deser  vougen  belet,  't  welck  geexcuseert 
wierd  op  de  groote  vrese,  die  door  geheel  Bantam  was  ende  continueeren 
soude,  soolange  daer  met  de  vloot  bleven  leggen.  Het  verlies  van  Jacatra 
verdriet  den  pangoran  uuttermaeten  seer ;  dan  evenwel  heeft  daervan  niet  eens 
durven  spreecken. 

Van  1700  sacken  peper,  die  verleden  jaer  in  handen  van  seeckre  Chinesen 
gebleven  waren,  zijn  by  haer  500  gemindert.  De  1200  hebben  gescheept 
ende  zijn  den  22  Juny  met  de  vloot  weder  van  Bantam  na  Jacatra  vertrocken 
ende  den  24  aldaer  wel  aengecomen,  hebbende  tot  Bantam  gelaten  de  schepen 
de  Zuydcr  Eendracht,  de  Ntptuincs  ende  Nassoinv,  omme  daer  op  't  voor- 
vallende te  passen.  Men  seyt,  datter  noch  ontrent  10.000  sacken  oude  peper 
in  't  land  soude  wesen.  Niet  eenen  sack  isser  dit  jaer  door  d' Engelssen  ge- 
cocht,  ende  alsoo  daer  oock  geen  andre  coopers  sijn,  is  de  sack  van  6^  reael 
tot  op  2  gedaelt.  Dan  hoewel  geerne  partye  hadden,  soo  en  connen  daeraen 
evenwel  niet  comen;  meene  oock  dat  se  opgejaecht  sal  worden,  soo  haestaen 


5  AUG.  1610.  475 

't  coopen  geraecken,  te  meer  dewyle  de  Jambisse  peper  door  de  Chinesen  in 
Jortan  eiide  Japara  gecocht  is  a  12  ende  14  realen  't  picol.  Het  nieuwe 
gewas  staet  uutdermaten  schoon  ende  sal  na  gissinge  wel  100.000  sacken 
opbrengen.  \''eel  Chinesen  ende  andre  zij  nder  in  Ban  tam,  die  geerne  tot  Jacatra 
b)-  ons  waeren;  dan  alsoo  de  pangoran  daerop  uuttermaten  doet  passen,  can 
niemant  van  daer  bj-  ons  comen,  ende  alsoo  ons  den  handel  gelijck  vooren 
mede  belet  wort,  hebben  w\-  de  Chineesse  joncken  daertegen  geinsinueert 
geen  peper  te  laden  voordat  ons  den  handel  neffens  haer  vergunt  wort,  ende  na 
China  niet  te  vaeren,  voordat  ons  elcke  jonck  hondert  man  tot  Jacatra  bestelle. 
Ende  alsoo  hier  een  tijtlanck  een  goede  vloote  gehouden  sal  moeten  werden, 
soo  omme  den  handel  tot  Bantam  als  omme  onse  ende  d'  Engelsse  schepen 
waer  te  nemen,  gelijck  mede  Deenen,  Francen  ende  alle  andre,  hebben  wy 
goetgevonden  de  schepen  aen  d'  eylanden  van  Jacatra  te  verde)-len  ende 
interim  calck  te  laten  branden,  opdat  geen  tijt  verliesen.  Hiermede  zijn  eenige 
schepen  besich. 

15.  Den  18  Juny  sijn  tot  Jacatra,  Godt  loff,  van  Solor  ende  Timor  wel  aenge- 
Solor.      comen  de  jachten  den  Arendoende  de  Groene  Leeuw,  hebbende  't  jacht  Jortan 

in  Solor  tot  verstercking  van  d'  onse  ende  onse  bontgenooten  gelaten.  Brengen 
nu  mede  een  schoone  pertje  sandelhout,  te  weten  1815  picol,  welcke  a  30 
realen  't  picol  tegen  de  Chinesse  waren  wel  verhandelt  soud  hebben  geworden, 
soo  de  Chinesen  van  alles  door  d'  Engelsen  niet  berooft  waren.  In  Solor  was 
Godt  loff  alles  wel,  dan  in  Bima  is  ons  volck  Godt  betert  door  de  Portugiesen  ver- 
moort  ende  alles  berooft  datter  was.  Off  d'  inwoonderen  medeschuldich  zijn, 
weten  wy  niet.  Dit  schijnt  gedaen  te  wesen  door  de  Portugiesen  van  't  fregat 
in  de  baj-e  van  Sapy  door 't  jacht  A'rtj.fö^zy  genomen,  alsoo  daervan  veel  volck 
aen  landt  gevlucht  waren.  In  't  gaen  ende  keeren  zijn  voorsz.  jachten  op  Bali 
mede  aengeweest  ende  daer  seer  wel  onthaelt ;  hoornbeesten,  verekens  ende 
andre  verversinge sijn  daer  seer  goeden  coop  te  becomen.  Dien  coninck  heeft 
ons  vock  een  present  van  snu)-steryena  Anbo)-natoegesonden,  versoeckende 
dat  in  sijn  landt  souden  comen  handelen.  Aen  de  Noortcuste  van  Timor  waren 
5  Portugiesse  enbarcacons  handelende,  daer  d'  onse  door  gebrek  van  cleen 
vaertuych  niet  b)-  comen  costen.  Willen  d'  heeren  de  Portugiesen  van  daer 
ende  de  handel  in  reputatie  houden,  soo  moeten  ons  veel  cleene  jachten  toe- 
gesonden  worden,  want  menichte  van  schaloupen  overal  hoochnodich  zijn, 
ende  z)-  zullen  rijckelijck  haer  oncosten  verdienen. 

16.  Voor  onse  compste  op  Jacatra  is  daer  oock  op  22  April  aengecomen  een 
Jambi.     jonck  van  Jamby  met  675  picol  peper,  door  van  Bree  op  vracht  daarinne  ge- 
scheept, met  adv)-s  hoe  hy  noch  500  picol  peper  met  een  andre  joncq  senden 
soude,  dan  z)-  en  is  niet  te  voorschijn  gecomen.  Voorsz.  joncq  hadde  oock  een 
pertye  peper  te  coop,  dan  alsoo  d'onse  van  't  fort  haer  geit  aen  den  coninck 


476  5  AuG.  1619. 

van  Jacatra  vereert,  verteert  ende  geconsumeert  hadden,  conden  zy  de  peper 
niet  coopen.  Voor  desen  hebben  U. E.  geadvjseert,  datter  tusschen  d' onse 
ende  d'Engelssen  in  Jamb)-  questie  geresen  wesende,  de  Bcr^eróooi (vresende 
van  twee  Engelse  schepen,  die  daer  waeren,  aengetast  te  worden)  daerover 
seer  subit  vertrock,  sonder  ons  brieven  bestelt  te  hebben.  Nu  hebben  wy  de 
saecke  naerder  verstaen.  D' Engelse  coopman,  op  sijn  vertreck  van  Jamby 
staende,  is  door  d'onse  te  gaste  genoot,  ende  nadat  met  den  anderen  wel  zadt 
waren,  reesser  door  trots  van  den  Engelsman  questie.  Hierop  de  bottelier  met 
een  swert  bovencomende,  hebben  voorsz.  Engels  coopman  schandelijck  ge- 
doot.  ü'Engelsse  hierop  dreygende  onse  logie  af  te  loopen,  heeft  den  coop- 
man van  Bree  voorsz.  bottelier  ende  de  swert  doen  rechten.  De  Nederlander 
is  doorschooten  ende  de  swert  gehangen.  Hadde  de  Bcrgcrboot  daer  mogen 
bl)'ven,  soude  vol  peper  geladen  hebben  geworden.  DeManicabersende  Qua- 
mers  (die  veel  jaeren  achtergebleven  zijn)  begosten  nu  met  menichte  van 
peper  aff  te  comen.  't  En  schorte  nu  niet  dan'aen  schepen,  geit  en  goederen. 
Daer  waren  verscheyde  Patanisse  ende  Siamse  joncken,  welke  veel  peper  ver- 
voeren sullen,  waerover  de  prijs  niet  meer  gedaelt  was  dan  van  %\  op  7  realen 
't  picol.  Alsoo  den  ondercoopman  beschuldicht  is  geweest  b}-  een  van  des 
jonge  conincx  vrouwen  geweest  te  sijn,  is  hy  daerover  drie  dagen  voor  alle 
man  gebonden  geweest;  men  dreychde  hem  te  dooden,  ende  om  den  selven 
te  lossen,  hebben  d'onse  van  'tjachtZ?^/^tweestucken  geschut  gegeven,  ende 
alsoo  dese  stucken  de  coninck  niet  wel  aenstaen,  derff  de  coopman  van  Bree 
noch  wel  2  andre  elck  van  2000  pont  van  ons  te  e)'schen.  Die  van  Jamby 
doen  groote  neerstichej't  om  vrede  met  die  van  Mallacca  te  maecken,  waar- 
over d'onse  vry  watvresen  van  de  Portugiesen  aengetast  te  worden,  omdat 
de  coninck  haer  gunstiger  dan  ons  off  d' Engelsen  is.  Doch  U.  E.  mogen  wel 
verseeckert  wesen,  dat  de  sterckste  den  handel  van  Jamby  behouden  sal. 
Hierover  bidde  U.  E.  andermael,  laet  doch  niet  na,  menichte  van  jachten  te 
senden,  want  die  overal  nodich  en  dienstich  sijn. 

't  Jacht  de  Tiger  heeft  van  Andrigiri  gebracht  229  picol  peper.  Op  de  goede 
apparentie  die  gesien  wierd,  is  Tymen  Michielszen  met  4  a  5  mannen  ende  een 
cleen  cargasoentien  aldaer  gebleven,  dan  alsoo  wy  door  gebreck  van  jachten 
tot  noch  toe  derwarts  niet  hebben  connen  senden  ende  na  aparentie  in  lange 
niet  sal  connen  gesonden  worden,  sullen  d'  onse  haer  cappitael  verteeren 
ende  U.  E.  de  peper  moeten  derven,  en  dat,  zegge  andermael,  door  gebreck 
van  jachten,  daersoo  lange  om  geschreven  hebbe  ende  die  soo  wel,  beter  dan 
realen  van  achten,  in  Nederlandt  te  becomen  zijn.  De  Vos  ende  de  Tigcr  sijn 
tot  dien  eynde  by  U.  E.  eens  gesonden,  maer  wat  mogen  doch  sulcke  twee 
jachten  helpen?  'tisser  bykans  mede  gespot.  Op  veel  andre  plaetsen  sijn  se 
soo  nodich,  dat  men  se  niet  eens  op  Jamb\-  om  peper  te  haelen,  gebruycken 


5AUG.  1619.  477 

mach ;  endesoo  derwarts  schoon  gebruyct  mochten  worden,  wat  souden  sulcke 
twee  schaloupen  mogen  helpen?  Omdat  ick  zie,  U.  E.  altijt  van  d'  een  extreeme 
in  d'andre  loopen,  ben  genootsaect  hierb)-  te  voegen;  als  de  heeren  een  deel 
jachten  off  schaloupen  senden,  groot  van  30  a  100  lasten,  dat  men  dan  het 
getal  van  schepen  daeromme  niet  vermindere  ende  te  min  schepen  nietsende, 
want  anders  sal  't  veel  beter  wesen  dat  de  cleene  jachten  nagelaten  worden, 
ende  soo  men  die  nalaet,  sullen  de  groote  schepen  op  veel  plaetsen  van  Indien 
weder  als  doode  lichamen  sonder  handen  wesen. 

Vooren  is  geseyt,  hoe  de  Zecwolff  owtrcni  50  lasten  peper  van  Ticco  ge- 
bracht heeft;  door  versujmenisse  van  d'onse  is  het  schip  niet  volgeladen; 
daer  was  peper  genoech  te  becomen,  maer  alsoo  d'e\genaers  24  a  25  realen 
voor  de  bhaer  begeerden  ende  d'  onse  niet  meer  dan  20  a  22  wilden  geven, 
niettegenstaende  haer  volcomen  last  gegeven  hadde  ende  wel  30  in  Atchijn 
betaelt  was,  is  daerover  groot  menichte  peper  van  Ticco  na  Atchijn  gevoert, 
die  d' Engelsen  daer  voor  de  goederen  uut  de  Chineesse  joncken  gestolen 
wel  becomen  sullen,  want  derwarts  een  schip  off  twee  niet  mogen  senden, 
tenware  dat  mense  d'  Engelsen  in  de  mont  wilde  stieren. 

Met  goede  verbeteringe  had  ick  Comans  op  nieuws  aengenomen^  ende  dese 
ondienst  heeft  \\y  U.  E.  daervooren  gedaen,  wat  m}-  vry  wat  verdriet.  Hy 
claecht  seer  over  'tquaet  tractement  van  d' Atchijnders,  maer  na  versta,  is 
'tsijn  e\-gen  schuit.  Wat  wint  die  man  (sonder  last)  in  't  hooft  heeft,  can 
U.  E.  per  nevensgaende  copie  van  sijnne  missive  sien.  'tis  te  duchten,  dewyle 
door  gebreck  van  schepen  na  Suratten  mede  niet  senden  mogen,  dat  de  twee 
jaeren  (welck  de  coninck  van  Atchijn  ons  gegunt  heeft,  in  Ticco  te  handelen) 
expireren  zullen,  eer  iets  gedaen  can  worden. 
17.  Den  2^"  Junj-  hebben  vooruut  met  advysen  ende  24.000  realen  na  Patana 

Afgo-  gesonden  het  jacht  Cleen  Hollandia.  Daerna  geconsidereert  wesende,  hoe 
schepen,  iiodich  ende  dienstic'n  het  zj"  dat  den  handel  waergenomen  worde,  hebben 
wy  goetgevonden  na  Jamb}"  te  senden  het  jacht  de  Jager  met  een  cargasoen 
van  ƒ44.412  —  13,na  Patana  de  Bergerboot  ende  de  Morgensterre  met  1 20.000 
realen  in  Japans  silver  ende  realen  met  eenige  goederen,  ende  na  Jappan  om 
alderle}"  nootlijckheden  het  schip  den  Engel,  alsoo  evenwel  na  onse  opinie 
macht  genocht  behouden,  om  d'  Engelsen,  op  sijn  onversienst  comende,  slach 
te  leveren.  S\-  sijn  alle  vier  den  4'"  July  vertrocken,  om  Jamb}-  gesamentlijcken 
aen  te  doen.  Daerna  sullen  de  drie  Patana  eendrachtelijcken  aendoen,  omme 
te  sien  off  de  twee  Engelsse  schepen,  die  men  sej't  na  Jamb)-  ende  Patana  te 
wesen,  sullen  bejegenen.  Hebben  haer  last  gegeven,  soo  die  off  andre  comen 
te  rescontreren,  dat  trachten  sullen  haer  te  vermeesteren,  't  z)' met  behen- 
dichejt  off  gewelt.  Godt  geve  d'onse  gehick  ende  behouden  re)se.  Wat  verdre 
ordre  derwarts  gegeven  hebben,  sullen  U,  E.  per  nevensgaende  copie  van 


478  5  AUG.  1619. 

missive  sien.  Met  den  Jager  hebben  wy  voor  oppercoopman  najamby  geson- 
den  Adriaen  Jacobsz.  van  der  Dussen,  ende  Abraham  van  Bree  vandaer  ont- 
booden  ter  cause  van  voorsz.  disordre  in  Jamb\'  gepasseert. 

18.  Den  6  July  is  Godt  loff  tot  Bantam  wel  aengecomen  het  schip  den  Eenhoorn 

Aange-     ende  den  16  ditto  tot  Jacatra  het  Wapen  van  Zeclandt,  comende  van  Zeelandt 
komen 
schepen,    aff  recht  door  zee  sonder  eenige  landen  aengedaen  te  hebben,  ende  dat  met 

redehjck  gesont  volck.  Den  Eenhoorn  heeft  3  man  verlooren  ende  't  Wapen 

van  Zeelant  6.  Door  dese  schepen  hebben  seer  geerne  verstaen  de  behouden 

overcompste  in  't  patria  van  thien  schepen,  verhoopende  dat  de  volgende 

daerna  mede  wel  geariveert  sullen  sijn,  't  welck  geerne  hooren  sullen. 

19.  Van  Succadana  is  hier  den  8  July  wel  gekeert  het  fregat  Ceylon  met  731 
Soeka-     caratten  diamanten,  goede  pertye  bezarsteenen,  was  ende  sisicq.  De  coopman 

Hendrick  de  Jonge  was  in  Succadana  overleden  ende  alles  is  daer  Godt  loff 
wel.  Daer  sijn  noch  eenige  Engelsse  residerende,  maer  in  een  jaer  is  daer  geen 
van  haer  jachten  geweest.  S}"  hebben  gants  geen  cappitael  ende  haer  hoeren 
moeten  vercoopen,  om  de  oost  te  crygen  ende  haer  huj-s  op  te  houden.  In 
Jamb)',  Macassar,  Patana  ende  Japan  is  het  van  gelijcken.  Tot  Bantam  is  door 
haer  in  een  jaer  oock  nietgehandelt,  waeraen  het  schijnt,  dat  haergrootevloote 
van  9  schepen  sonder  geit  uutgevaeren  is,  ende  aen  haer  doen  soud  men  oor- 
deelen,  dat  zj-lieden  voorgehadt  hebben  haer  schepen  met  U.  E.  middelen 
te  laden,  want  nu  dat  gemist  is,  de  Chinesen  't  hare  benomen  hebben,  gelijck 
vooren  gesejt  is.  Wy  hebben  nu  by  den  anderen  een  pertye  diamanten  van 
1350f  caraten,  daervan  pertye  mits  dese  gaen.  D' andresullen  met  andre  sche- 
pen volgen. 

20.  Alsoo  verstaen  hebben,  datter  eenige  joncken  van  Japara  endeDamma  veer- 
Varia.     A\ch  ende  vol  rijs  geladen  waren,  omme  na  Mallacca  te  varen,  hebben  wy  het 

schip  Hoorn  ende  fregat  Ceylon  na  de  Straet  Palimban  b\-  Lucipara  gesonden 
omme  deselvige  waer  te  nemen,  met  ordre  geen  vrye  lieden  noch  vrienden  te 
beschadigen,  ende  soo  eenige  joncken  van  vr}e  plaetsen  met  rijs  bejegenen, 
dat  haer  die  tot  contentement  betaelen  sullen.  Hebben  haer  medegegeven 
16.000  realen  in  spetie,  omme  daermede  najamby  voort  te  vaeren,  soo  geen 
rijs  becomen. 

Met  de  voorsz.  schepen  verstaen  hebbende,  hoe  het  schip  Enchuysen  met 
een  rijck  cargasoen  recht  door  na  de  custe  van  Coromandel  gesonden  was, 
hebben  wy  goetgevonden  't  jacht  't  Hert  in  alderjle  derwarts  te  senden , 
omme  d'  onse  ende  't  schip  Enckhnysen,  zoo  't  doenlijcken  is,  voor  d'  Engelsen 
te  waerschouwen  ende  voor  te  comen,  dat  in  handen  van  d' Engelsen  niet 
vervallen.  Den  20  July  is  hetselvige  derwarts  vertrocken  met  een  cargasoen 
ƒ  111.115  —  19  —  8,  daeronder  40.000  realen  in  spetie.  De  Heere  wil  't 
selvige  ende  alle  andre  gaende  ende  comende  schepen  in  salvo  gelej-den. 


5  AuG.  1619.  479 

Ende  alsoo  de  heer  de  Haze  geadvj'seert  heeft,  dat  h)'  niet  gesint  was 
langer  te  continueeren,  maer  van  daer  recht  door  naer  't  patria  keeren  sonde 
sonder  tot  Bantam  te  comen,  gissen  w\-,  dat  li}'  met  den  Beer  vertrocken  wesen 
sal.  Derhalven  hebben  weder  als  Vice-gouverneur  ende  directeur  insijn  plaetse 
gestelt  ende  geauthoriseert  den  E.  Andries  Souri,  ende  als  seconda  persona 
Franco  van  der  Meer,  welcke  met  voorsz.  jacht  't //iv/ na  de  Custe  vertrocken 
zijn.  De  Heere  wil  haer  behouden  gele\-den.  Hadden  wy  schepen  genoch, 
souden  derwarts  twee  off  drie  schepen  gesonden  hebben,  opdat  voor  d'  En- 
gelsen niet  behoeven  te  wijeken,  dan  moeten  nu  patiënte  hebben.  Om  voor  te 
comen ,  datter  geen  volck  van  Bantam  tot  Jacatrab}-  ons  come,  heeft  de  pangoran 
van  Bantam  eenige  Chinesen  ende  Javanen  (die  sulcx  onderstaen  hadden) 
doen  dooden  ende  daermede  het  volck  soo  grooten  schrick  aengejaecht,  dat 
niemant  onderstaen  dorst  te  vertrecken,  niettegenstaende  groote  miserie  in 
Bantam  I\den ;  ende  alsoo  d'  onse  tot  geen  handel  comen  connen,  vermits  even 
stercq  bewaert  wierden  ende  met  niemant  dan  in  presentie  van  de  Javanen 
(daertoe  gestelt)  spreecken  mochten,  hebben  wj-  goetgevonden  de  pangoran 
te  dringen  ons  den  voorigen  handel  ende  vr)he)t  toe  te  laten,  waeroverdien- 
volgende  ordre  hebbe  gegeven,  dat  men  behendelijck  het  geit  ende  goet  van 
landt  schepen  zoude  ende  oock  het  volck  tot  5  mannen  na,  mits  het  vertreck 
ende  de  meninge  eerst  te  kennen  te  geven,  namentlijck  dat  soo  den  pangoran 
ons  des  handel  niet  toe  en  laet  ende  onse  gerechtichejt  niet  voldoet,  dat  wj- 
oock  niet  toestaen  sullen  datter  imant  in  off  uut  Bantam  vaere.  Den  Raetvan 
de  schepen  de  Ziiyder  Eendracht,  de  Neptuines  ende  Nassouw,  die  hiertoe 
gecommitteert  waren,  hebben  hierinne,  menende  wel  te  doen,  een  groote 
faulte  (na  onse  opinie)  begaen  ende  de  voorneemste  trap  overgetreden,  want 
de  goederen  hebben  zy  doen  schepen  ende  oock  een  deel  van  't  volck,  sonder 
de  saecke  te  kennen  te  geven  ende  daerna  eenige  cleene  joncxkens  aenge- 
haelt,  eer  de  pangoran  geinsinueert  is  geweest;  't  welck  tot  Bantam  weder  een 
grooten  schrick  gemaect  heeft.  Tegenwoordelijcken  sijnder  8  van  d'  onse 
met  eenige  packen  cleden  aen  landt  ende  anders  niet.  Om  dese  executie  te 
doen  leggen  tegenwoordelijcken  voor  Bantam  de  schepen  den  Arendt,  Nas- 
souw, de  Groene  Leeuw  ende  de  Seewolff,  en  in  de  Straet  Sonda  voor  Angier, 
om  waer  te  nemen  ende  aen  te  haelen  de  twee  Engelsse  schepen,  die  aen  Cabo 
by  den  Eenhoorn  geweest  sijn  ende  dagelicx  verwacht  werden,  de  schepen 
d'  Oude  Zonne,  Aq  Zuj'der  Eendracht  ^nde.  Ó.&  Neptuines.  Godt  geve,  dat  een 
goede  uutcompst  becomen  mogen. 

Met  de  voorsz.  schepen  hebben  wy  verscheyde  missiven  van  U.  E.  ontfan- 
gen,  namenlijck  per  't  schip  Haerlem  vier  van  dato  den  10,  11,  18  April  ende 
3  Mayo  1618,  per  't  jacht 't //^r/eene  van  dato  den  ]7May  1618,per't  Wapen 
van  Zeelatidt  zes,  te  weten  van  dato  ultimo  Mayo,  2  ende  24  October,  13  De- 


480 


5  AUG.  1619. 


21. 
Beant- 
woording 
van  pa- 
triasche 
missiven. 


cember,  15  ende  16  Jannuary  1619,  per  't  schip  den  Eenhoorn  twee  van  dato 
23  ende  26  December  1618,  op  alle  welcke  antsvoort  volcht  voor  sooveele 
in  't  voorsz.  gebreect. 

Ons  is  wel  bekent,  hoe  gevoechelijck  de  lichte  Jambisse  peper  met  een 
molen  van  de  swaere  gescheyden  can  worden,  ende  dat  die  in  Siam  soowel 
als  de  swaere  begeert  zy  ;  dan  dat  sulcx  soo  pertinentelijck  niet  gedaen  vvert 
als  het  behoort  ende  \vy  wel  wensten,  gelieve  U.  E.  ten  goede  te  nemen,  ver- 
mits sulcx  door  corthe-^t  van  tijt  ende  gebreck  van  volck  tot  noch  toe  niet  en 
heeft  connen  geschieden,  off  souden  de  schepen  daeromme  lange  hebben 
moeten  ophouden  ende  de  bequaemste  tijt  om  naer  't  patria  te  keeren  ver- 
su)-men,  't  welck  ons  voor  de  Compagnie  noch  schadelijckcr  docht  dan  de 
schepen  met  de  peper,  soo  die  van  Jamby  quam,  te  laten  vertrecken. 

Van  de  goederen,  in  Manilla  verovert,  is  voor  dese  pertinente,  getacxeerde 
geteeckende  staet  overgesonden.  Van  andere  cleenicheden  hadden  ons  op 
't  register  van  't  generale  boeck  gerefereert.  Sullen  ordre  geven,  dat  daervan 
voortaen  mede  getacxeerde  staet  gesonden  worde. 

Witte  candisu}i-cker  tot  redelijcken  prijs  becomen  connende,  sal  U.  E.  ge- 
sonden worden. 

Camphora  hebben  goede  partye  van  Jappan  becomen  ende  dervvaerts  om 
50  a  60.000  pont  geschreven. 

Salpeter  sal  van  Jappan  niet  meer  gesonden  werden,  doch  de  noot  heeft 
ons  100  vaten  cruj't  van  daer  doen  e)'sschen. 

600  a  1000  ffi  goede  sanguis  dracony  becomen  connende,  sal  U.  E.  toe- 
gesonden  werden.  Met  de  gomma  wort  hier  veel  gevarfft,  waerover  daer- 
onder  veel  vervalsinge  geschiet,  alsoo  die  elck  evenwel  na  sijn  prijs  ver- 
cocht  wort. 

Dat  de  schepen  wel  volgestouwt  ende  volladen  worden,  hebben  \vx  altoos 
seer  gerecommandeert,  doch  het  schijnt,  dat  d'  eene  daarop  beter  dan  d'andre 
gepast  heeft.  Niettegenstaende  alle  dilligentie  daertoe  gedaen  wert,  en  is  het 
evenwel  niet  vreemt  dat  het  eene  schip  wanladiger  dan  het  andre  overcompt, 
doordien  sommige  schepen  een  lange  tijt  een  goet  deel  van  de  last  inhebben 
eer  van  hier  vertrecken,  soodat  de  goederen,  die  van  langer  hand  geladen 
worden,  in  zee  weynich  sacken,  daer  andre,  die  op  een  sprong  met  der  haest 
volladen  ende  affgeveerdicht  worden,  de  goederen  in  zee  eerst  sacken  ende 
daerdoor  wanladen  overcomen,  niettegenstaende  soo  vol  als  andre  geladen 
zijn  geweest. 

Pieter  Dircxzoon ,  oppercoopman  met  de  Zeewolff  in  't  land  gecomen, 
hebben  W)-  gecommitteert  te  letten,  dat  de  reeckeninge  van  't  volck  overal 
wel  gehouden  ende  de  boecken  van  d'aencomende  schepen  gelicht  worden. 

Sullen  ordre  geven,  dat  voor  de  wapenen,  die  de  soldaten  affgenomen 


5  AUG.  1619.  481 

worden,  elk  op  sijn  reeckeninge  sooveel  goet  gedaen  wort,  als  die  waerdich 
zijn.  De  wapenen  van  d'  overledene  ende  overvarende  soldaten  worden  in 
d'  amonitiehuyzen  op  voordeel  wel  bewaert,  dan  meest  off  veele  vergaet  er 
op  de  schepen  ende  in  de  forten  door  gebreck  van  goede  repareerders  off 
wapenmackers,  ende  veel  worter  uut  de  schepen  oock  gestoolen  ende  door  't 
volck  secretelijck  vercocht.  Laet  doch  niet  naer,  bidden  wj-  U.  E.  andermael, 
een  goede  quantite>-t  lichte  roers  te  senden:  omme  optochten  in  't  landt  ende 
oock  voor  jonge  aencomelingen  sijn  dese  in  sonderheyt  noodich. 

't  Is  waer,  dat  U.  E.  soowel  ja  somtijts  meer  geabuseert  worden  met  degene, 
die  groote  gagie  bedongen  hebben  en  somtijts  daervan  min  dienst  dan  van 
ongeachte  genieten,  maer  hiet  daerom  niet  (willende  weldoen)  rijckelijck  en 
liberalijck  te  loonen  de  deucht  ende  goede  diensten  die  U.  E.  van  ongeachte 
aengedaen  worden,  sonder  daerop  te  staen,  datse  niet  meer  dan  sooveel  be- 
dongen hebben.  Onaengesien  dat  U.  E.  gedrongen  worden,  onnutte  menschen 
te  betalen  dat  niet  waerdich  sijn  noch  geensints  verdient  hebben,  soo  sullen 
U.  E.  goede  geesten  verwecken  ende  animeeren,  daer  het  anders  elck  op 
ander  laet  staen,  de  groote  van  grootshe\t  en  onwetenhejt  ende  de  clej'ne, 
omdat  andre  dickwijls  d'  eere  en  loon  van  haeren  dienst  genieten.  Om  de 
beste  hier  te  verkiesen,  doen  \vy  ons  beste,  dan  worden  soowel  als  U.  E.  be- 
drogen, want  het  is  quaet  van  qua  iets  goets  te  maecken.  Ongelijck  meerder 
keure  is  het  in  Nederlandt  dan  hier.  Wy  worden  somtijts  genootsaect  te  ge- 
brujxken  lieden,  daer  selffs  te  vooren  cleene  hoope  van  hebben  dan  wat 
sullen  hier  doen?  de  noot  breect  wett. 

't  Is  waer  en  billijck,  dat  U.  E.  haer  goederen  vertrouwen  mogen  die  het 
haer  gelieft,  maer  een  mensche,  die  gevallen  is  ende  geerne  opstaen  soude, 
sal  men  die  onder  houden?  Die  gedebausscheert  sijn  geweest,  connen  met  de 
penne  wel  gebruyct  worden,  sonder  dat  men  haer  daeromme  U.  E.  middelen 
vertrouwe. 

't  Is  ons  kennelijcken  ende  niet  lieff  geweest,  datter  veel  vu)liche}-t  ende 
staecken  onder  de  nagelen  (met  Weshirieslandt  overgesonden)  liepen,  dan 
het  most  doen  soo  voort,  ende  hebben  ordre  gegeven,  datter  op  den  ontfanck 
beter  geleth  worde,  doch  somtijts  moet  men  om  redene  niet  nauwe  zien. 

De  groote  schepen  sullen  sooveele  doenlijcken  metretouren  overgesonden 
worden. 

In  't  oversenden  van  de  retouren  sullen  maecken,  dat  elcke  respectieve 
camere  met  den  tijt  sijnne  proportie  become,  want  niet  mogelijck  is  't,  dat 
elk  alle  jaeren  het  sijnne  can  toegesonden  worden,  off  de  Generale  Compagnie 
soude  daerby  grootelijcx  geintresseert  worden.  Het  gemeene  beste  moet  voor- 
gaen.  Al  was  het  recht,  soo  en  is  het  niet  wel  doenlijck,  dat  men  de  schepen 
van  de  camere  Amsterdam  ende  d' andre  cameren  van  't  Noorderquartier  eer 

31 


482  5  AUG.  1619. 

dan  d'andre  afifvaerdige,  alsoo  den  eysch  van  saecken  nietversu)men  mogen 
om  tot  dien  e\nde  schepen  op  te  houden,  ende  als  het  dan  tijt  om  laden  wort, 
moeten  wy  laden  de  gereetste  die  voorhanden  zijn. 

De  valsheden,  die  onder  de  z}'de  laeckenen  ende  rouwe  zijde  gepluckt 
wort,  sal  soovele  voorcomen  worden  als  mogelijck  z\-.  't  Gene  voor  dese  van 
Bantam  gesonden  is,  heeft  niet  anders  mogen  wesen.  Aldaer  pu}xk  ende 
suyver  goet  begeerende,  sal  een  ander  prijs  betaelt  moeten  worden,  't  Is  ap- 
parent,  dat  tot  Bantam  daeromme  geen  meer  questie  sullen  hebben.  Dat  het 
U.  E.  gelieffde  de  middelen  te  beschicken,  wj-  souden  wel  raedt  vinden  om  de 
Chineessen  handel  soo  wel  en  schoon  als  de  Portugiesen  ende  Spangiaerden 
te  becomen,  want  de  Vereenichde  Nederlanden  door  Godts  genade  de  beste 
gelegenthe)"t  van  de  werelt  daertoe  hebben. 

D'origineele  contracten  van  Ambojna  zijn  daer  verbrandt;  zullen  ordre 
geven  datter  behoorlijcke  getu\-chenisse  van  d'oude  accorden  gemaect  ende 
U.E.  neffens  de  gej'schte  contracten  behoorlijck  overgesonden  worden. 

D' ordre  welck  de  heeren  nu  tegen  d' Engelsen  geven  hebben  geerne  ge- 
sien.  't  Heeft  we)'nich  gescheelt  offsy  souden  de  Generale  Compagnie  t'eene- 
mael  geruwineert  hebben.  W'onderbaerlijck  is  het  tegen  opinie  van  alle  men- 
schen  verboet.  Om  eerbaerhejt  sal  ick  swygen  ende  andre  laten  seggen.  Eer 
wy  weder  gewelt  gebruyct  hebben,  heb  ick  d'Engelsen  tot  twee  verscheyden 
maelen  geinsinueert,  in  maniere  als  U.E.  per  nevensgaende resolutie  connen 
sien.  De  copie  van  missive,  haerlieden  geschreven,  was  in  ons  boeck  (dat 
d'onse  tot  Jacatra  verbrandt  hebben)  geregistreert,  soodat  derhalven  niet  ge- 
sonden can  worden,  't  Is  nu  soo  verde,  dat  w\-  off  zj-  eerlange  meester  sullen 
zijn,  off  U.E.  moeten  aldaer  met  den  andren  accorderen. 
22.  't  Gene  U.  E.  touscherende  de  Chineese  joncken  ende  't  schip  Sf.  Michiel 

Coen  ver-  advyseren,  sal  haere  vyanden,  soo  sy  het  comen  te  weten,  niet  weynich  ani- 
oedigt  ^  j  j  j 

zijn  meren  ende  is  een  goeden  prickel  om  my  van  kandt  te  helpen.  Dat  ick  selve 
geschreven  hebbe,  veele  het  aenhaelen  der  Chineesse  joncken  ende  uutlich- 
tinge  van  haere  peper  vreemt  duncken  soude,  is  geschiet  ten  aensien  door 
U.  E.  wel  expresselijck  geordonneert  was,  dat  men  om  geenderhande  saecken 
met  de  pangoran  van  Bantam  twisten  soude.  Nu  siende  dese  ordre  tegen 
de  goede  meninge  van  degene,  die  deselvige  onderteeckent  hadden,  ten 
rouwine  de  Generale  Compagnie  strecte,  ende  soo  die  naerquamen,  dat  door 
de  pangoran  van  Bantam  bedwongen  ende  gerouwineert  souden  worden,  lieb 
ick  my  aen  de  letteren  niet  willen  binden,  veel  min  navolgen  de  nalatiche)t 
van  de  grooten,  die  soowel  als  ick  wisten  hoe  't  behoorde,  maer  den  oirboor 
ten  besten  van  de  Compagnie  niet  gedaen  en  hebben,  om  tegen  U.  E.  letter- 
lijcke  ordre  niet  te  doen ;  ende  alsoo  seer  wel  wiste,  hoe  grooten  swaricheyt  my 
selffs  (tegen  den  pangoran  van  Bantam  ende  U.  E.  letterlijcke  ordre  hande- 


beleid. 


5  Auc.  161<5.  483 

lende)  ondeiwierpe,  Iiebbe  daerover  geschreven,  dat  veele  vreemt  duncken 
soude  het  aenhaelen  der  Chineesse  joncken,  luitllchtinge  van  haere  peper 
ende  dat  het  rechte  verstant  daervan  het  schut  sal  zijn.  Dit  verstant  is,  dat  ick 
op  de  jeloersheyt  ofF  n\"diche\-t  van  de  jalousie  ciffn\-de  selve  niet  en  passé, 
laete  staen  hoeveel  min  op  de  nijt  en  jalousie  van  mijnne  confraters,  U.E.  die- 
naars, die  lange  voor  my  de  handt  aen  de  ploech  hadden  behoort  te  slaen ; 
item  dat  ick  oock  geensints  ontsach  het  peryckel  daerinne  m}-  stelde  om  tot 
Bantam  vermoort  te  worden,  niettegenstaende  wel  wete,  veele  daeromme  ge- 
lacht  souden  hebben,  want  seer  wel  geresol veert  was,  voor  de  gemene  wel- 
standt  te  sterven.  Ende  opdat  niet  schynen  en  soude,  alsoüfick  iets  tegen  recht 
en  redene  gedaen  hadde,  off  pretendeerde  te  doen,  soo  hebhe  drie  weecken 
lang  tot  Bantam  vertoeft,  om  voor  recht  te  compareren,  terwyle  in  't  hoff  by 
den  conink  (in  plaetse  datse  my  neffens  mijnne  pertyen  souden  hooren  en 
rechtdoen)  gedelibereert  wiert,  omm\-(naderMoorenaert)  te  doen  vermoor- 
den. M\-  verwondert  seer,  dat  U.  E.  nu  soo  precis,  ampel  ende  breet,  redenen 
van  't  recht  eyschen,  dewyle  d'  ongerechtiche>t,  het  gewelt  en  d'  overlast, 
welck  die  van  Bantam  soo  lange  jaren  gepleecht  hebben,  soo  dickwils  geschre- 
ven is,  ja  selffs  lange  voor  mijn  tijt.  De  redenen  die  m}'  gegeven  zijn,  hebbe 
U.  E.  mede  ampel  ende  breet  geschreven,  namentlijck  datter  door  toedoen 
van  den  pangoran  selffs  een  groote  monopolie  met  de  peper  door  de  Chinesen 
beleyt,  gemaect  ende  met  ons  eygen  geit  onderhouden  wierd.  In  November 
1617  had  ick  20.000  sacken  peper  a  25  realen  de  10  sacken  gecocht.  De  Chi- 
nesen met  ons  geit  groote  pertj'e  opgecocht  hebbende,  dreven  daerna  de  peper 
selfs  tot  35  op,  daerna  met  ons  ej-gen  geit  tot  dien  prys  coopende,  gingen 
zy  ontrent  2  a  3000  realen  verliesen,  doende  ons  ontrent  10.000  sacken 
tegen  35  betaelen,  hoewel  om  25  gecocht  hadden,  welck  10.000  realen  meer 
beliep,  daertegen  de  monopoliers  ontrent  2  a  3000  uut  de  handt  geworpen 
hadden.  Hoe  claer  ick  doen  de  waerheyt  aen  den  pangoran  verthoonde,  ende 
wat  swariche}-t  de  saecke  inhadde,  wat  instantie  om  recht  oock  dede  ende 
niettegenstaende  hem  selven  persoonelijck  mondelinge  insinueerde,  soo  geen 
recht  gedaen  wierd,  dat  genootsaect  wesen  soud  my  selven  te  rechten,  soo 
en  conde  geensints  recht  becomen,  maer  hebbe  daerna  bevonden,  dat  de 
monopolie  weder  hervat  ende  door  de  hoofsche  negotianten  gecontinueert 
wierd,  doch  op  een  andre  maniere.  Dit  sijn  de  voorneemste  redenen  van  het 
aenhaelen  der  Chineesse  joncken,  daerby  noch  gevoechtcan  worden,  d' actie 
van  27199  sacken  peperende  14572^  realen  uutstaende schulden,  daerop niet 
eenen  sack  becomen  conden,  ende  dat  meest  door  verlet  van  den  pangoran. 
Dat  daerna  met  dit  jacht  van  Bantam  geloopen  zijn,  is  ter  oorsaecke,  tot  Ban- 
tam geen  recht  becomen  cost;  ende  alsoo  de  Chinesen,  die  tot  Jamb)' ende 
Bantam  varen  van  een  plaetse  comen,  wierd  goetgevonden,  die  van  Jambj- 


484  5  AuG.  1619. 

haer  peper  over  te  nemen  ende  na  mercktganck  contant  te  betalen,  gelijck 
gedaen  wierd,  opdat  die  van  Jamby  haere  clachte  over  d'andre  van  Bantam 
in  Chin  Cheu,  daer  zy  alle  vandaen  zijn,  souden  doen  ende  haer  recht  aldaer 
tegen  hun  vervolgen,  om  daerdoor  de  monopolie  van  Bantam  te  breecken 
ende  door  haer  niet  gedwongen  te  worden.  Vooren  is  gese)-t,  hoe  w)-  nu 
met  de  vloot  van  Japara  herwarts  comende  een  Chineesse  joncq  van  daer 
alhier  gesleept  hebben.  Dese  hadde  mede  eenige  peper  in,  welcke  overge- 
nomen ende  a  6  realen  het  picol  betaelt  hebben,  hoewel  de  sack  tot  Bantam 
maer  2  realen  geit,  ende  dit  is  gedaen,  omdat  des  Compagnies  volck  tot 
Japara  vermoort  ende  haere  goederen  berooft  zijn.  Waeren  dese  Chinesen 
te  vooren  geinsinueert  geweest,  wy  souden  alles  op  reeckeninge  van  'tge- 
rooffde  geconfisqueert  hebben,  daer  nu  te  contrarie  gesiviliseert  is.  Soo  U.  E. 
nu  begeeren,  dat  alle  schrifftelijcke  off  letterlijcke  ordre  precis  naercomen, 
sonder  min  off  meer  te  doen  na  den  Raedt  dunct  de  welstant  soud  mogen 
vere\"schen,  recht  ende  billijck  te  sijn,  item  dat  geen  gewelt  tegen  gevvelt, 
noch  tegen  fraude  gebruycken  sullen,  dat  men  de  Chinesen  met  haere  vals- 
he)t  ende  booshe\t  sal  laten  geworden,  dat  ons  met  geen  represaille  (als 
geen  recht  becomen  connen)  valeeren  sullen,  item  dat  tegen  fenijn  geen 
contrafenijn  gebru}-ct  worde,  gelijcke  de  Mennoniten  dese  saecke  verstaen, 
laet  het  ons  weten  ende  geeft  maer  claere  ordre,  w)-  sullen  die  naercomen 
voor  sooveel  billick  en  recht  z\-.  Doch  eer  in  dese  landen  de  behoorlijcke 
contraremedie  naergelaeten  worde,  moet  men  hier  rechtveerdige  rechters 
soecken,  om  onder  haer  bescherminge  te  mogen  leven,  handelen  en  wandelen, 
gelijck  de  Mennoniten  in  Nederlandt  seer  wel  hebben  weten  te  doen.  Can 
imant  die  in  Orienten  vinden,  ick  segge,  dat  het  wel  gesocht  sal  sijn.  Souder 
geen  rechtveerdige  rechter  in  Indien  wesen  (mocht  imant  seggen)  hoe  can 
dan  de  werelt  aldaer  bestaen?  Hiertegen  repliceere:  En  mach  een  heere  in 
Europa  met  sijn  vee  niet  doen  wat  h\-  wil?  Alsoo  doet  hier  oock  de  coninck 
met  sijn  ondersaten,  want  die  overal  met  al  het  haere  lijffse\-genen  van  haer 
heere  zijn,  evengelijck  het  onredelijcke  vee  in  Nederlandt.  't  Recht  van  dese 
landen  is  hier  de  wille  des  conincx.  Coninck  is  h}-,  die  de  sterckste  is,  ende  ge- 
lijck w)-  in  d'  usurpatie  haere  booshe\t  niet  willen  volgen,  alsoo  souden  (als 
libre  vrye  lieden)  haere  ongerechtiche)t  niet  geerne  gedoogen.  't  Is  mj-  leet, 
dat  met  dese  praetiens  (alsoo  de  saecke  hem  selven  overlange  verdedeget 
heeft)  sooveel  papier  hebbe  moeten  becladden. 

Met  de  booshejt  van  onse  landen  can  op  Pulovvaj-  off  elders  seer  qualijck  iets 
goets  gedaen  worden.  Daeromme  is  goetgevonden,  die  ongeschicte,  onge- 
regelde vrouwen  over  te  senden.  Wy  hebbense  dienvolgende  van  Anbo)'na 
gelicht,  ende  sullen  met  de  schepen  na  huys  gesonden  worden.  Doch  U.  E. 
gelieve  daeromme  niet  naer  te  laeten,  eerlijcke  vrouwen  met  haer  mans,  ofte 


5  Ave.  tólO.  485 

jonge  onvolwassen  meyskens  herwarts  te  scnden.  Soo  ick  dit  jaer  met  een 
redelijck  getal  volck  na  Banda  (als  verhoope)  vaeren  mach,  hoope  Lontor  met 
gewelt  te  becomen,  Piiloron  dicnvolgende  te  dwingen,  ende  een  eynde  van 
den  oorloch  in  Banda  te  maecken. 

't  Is  m}-  lieff,  dat  U.  E.  nu  cruyt  senden.  Hadde  d'  Almogende  ons  niet  ge- 
holpen, het  soude  U.  E.  vyanden  wel  te  passé  gecomen  hebben,  doch  't  is  beter 
laet,  dan  nimmermeer  te  bekeeren.  Op  de  Custe  is  wel  poeder  ende  salpeter  te 
becomen,  evenwel  hebben  noch  min  dan  van  't  patria  kennen  crygen.  In 
Anbo\-na  is  noch  no)-t  nieuw  cruyt  gemaect.  Een  van  de  twee  molens  wasser 
in  't  werck,  ende  die  heeft  soo  goeden  dienst  gedaen  in  't  vermaecken  van 
't  oude  bedurven  cru)t,  dat  onse  vloote  aldaer  met  ontrent  154  vaten  cru)-t 
versterct  wiert.  Laet  doch  niet,  successivelijck  eenige  cru}-tmaeckers  te  senden, 
alsoO  verhoopen  van  de  Cust  salpeter  genoech  te  becomen.  Dan  laet  niet, 
cruyt  te  senden,  totdat  U.  E.  verseeckert  z\-  ons  hier  behelpen  connen. 

U.  E.  mogen  haer  wel  verseeckert  houden,  dat  wel  doen  onderhouden  sullen 

d'  Engelsen  ende  alle  andre  van  de  verbonden  plaetsen  geweert  worden.  In 

Siam,  Sumatra  ende  Borneo  is  wel  gout  te  becomen,  dan  twijffele,  off  soo 

grooten  somme  souden  connen  becomen,  als  op  de  Custe  van  noode  hebben. 

Raedt  souden  wy  wel  weten ;  dat  U.  E.  maer  middelen  beschicte,  want  soo  van 

de  voorsz.  plaetsen  sooveel  als  begeeren  niet  crygen  costen,  van  Chinacan  men 

met  groote  avance  genoch  becomen.  De  middelen  die  wj'  van  U.  E.  e}-schen, 

is  onse  oude  thema:  als  namentlijck  menichte  van  schepen,  treffelijckeoorloch- 

schepen,  om  in  't  landt  te  blyvcn  ende  alle  v\anden  't  hooft  te  mogen  bieden ; 

schepen,  die  heen  en  weder  de  retoeren  nae  't  patria  voeren;  middelmatige 

schepen  tot  den  inlantsen  handel  van  Indien ;  slechte  schepen,  fluyten  (sonder 

off  met  weynich  geschut)  om  volck  ende  aldcrle\'  nootlijckheden  in  Indien  te 

brengen  ende  dan  in  't  landt  gebrujct  te  worden  om  rijs  en  andersints  te 

laden  ende  voeren  daer  't  behoort,  opdat  de  treffelijcke  schepen,  die  nu  haer 

dienst  versu)-men,  daermede  niet  lang  belemmert  ende  versieeten,  maer  beter 

geinployeert  mogen  worden ;  ende  dan  menichte  van  cleene  jachten  ende 

fregatten.  Dit  doende,  sullen  w}-  niet  alleene  gout  voor  de  Custe  becomen, 

maer  oock  realen  tot  den  peperhandel  ende  silver  voor  den  handel  van  China, 

sonder  dat  men  sulcx  van  Nederlandt  sal  behoeven  te  senden,  doch  vooreerst 

mach  daervan  geensints  opgehouden  worden,  want  daer  moet  soo  lang  geit 

van  Nederlandt  neffens  menichte  van  schepen  gesonden  worden,  totdat  den 

Inlantsen  handel  wel  gestabileert  zy. 

23.  Met  Guseratse  cleden  moet  de  peper  ende  't  gout  op  de  custe  van  Sumatra 

Loop  van  jreruvlt  worden;  met  realen  ende  cleden  van  de  Custe  den  peper  tot  Bantam  ; 

den  in-     ^        -^  ,    ^,  . 

landschen  met  sandelhout,  peper  ende  realen  moeten  de  Chmeesse  waeren  ende  het  gout 

handel.     ^.^^  j^  Chinesen  geruylt  worden;  silver  sal  men  uut  Jappon  voor  Chineesse 


486  ö  AuG.  1619. 

waeren  haelen;  de  deden  van  de  custe  van  Coromandel  voor  speceryen,  Chi- 
neesse  waeren  ende  gout  van  China;  de  cleden  van  Suratten  voor  specerjen, 
eenige  andre  coopmanschappen  ende  realen  van  achten ;  de  realen  van  achten 
van  Arabia  voor  specerjen  ende  eenige  andre  cleenicheden,  in  voegen  dat 
het  een  aen  't  ander  hangt,  ende  sonder  geit  van  Nederlandt  met  schepen 
gedaen  wort.  De  voorneemste  specer)en  hebben  U.  E.  Waeraen  fe>lt  het 
dan?  Niet  dan  aen  schepen  ende  een  we)-nich  water  om  de  pomp  te  doen 
slaen.  Sijnder  meer  schepen  in  de  werelt  dan  in  Nederlandt?  Gebreect  daer 
water  om  de  pomp  te  doen  slaen?  (lek  wil  daermede  seggen,  sooveel  geit,  tot- 
dat den  treffelijcken  inlantsen  handel  geformeert  z)).  Ergo  't  en  schort  niet 
dan  aen  U.  E.  ende  goede  administrateurs,  dat  d' overtreffelijckste  handel 
van  de  gansche  werelt  de  Generale  Compagnie  der  Vereenichde  Nederlanden 
geworde.  Dat  U.  E.  menen  de  treffelijcxte  handel  van  de  werelt  tegen  alle 
de  werelt  met  30,  40  off  50  schepen  ende  jachten,  die  in  't  vaerwater  houden, 
voor  haer  te  besetten  ende  waer  te  nemen,  is  een  groot  abuys. 

Om  goeden  indigo  ende  Guinees  linnen  van  Tirepopelier  hebben  na  de 
Custe  ordre  gegeven,  alsoock  datter  geen  catoene  gaern,  dan  groff,  cort  ge- 
haspelt  ende  op  eenen  draet  afloopende  gesonden  worde. 

't  Is  ons  lieff  te  verstaen,  dat  de  heeren  een  vloote  van  1 1  schepen  met  een 
goede  somma  geit  ende  veel  volcx  herwarts  gesonden  hadden,  van  meninge 
wesende  daerboven  het  voorjaer  anno  1619  noch  eenige  andre  treffelijcke 
schepen  te  senden.  Wenste  wel,  dat  daerby  noch  25  soo  slechte  schepen, 
fluyten,  jachten  als  schaloupen  waeren,  vol  volck  ende  alle  nootlijcke  provisie, 
soo  soude  de  Compagnie  treffelijcke  dienst  geschieden.  lek  bidde  U.  E.,  en 
ontsiet  doch  d'  oncosten  niet:  S}-  sullen  rijckelijck  gewonnen  worden.  Voor 
4  a  5  tonnen  gouts  connen  U.  E.  veel  slechte  flujten,  jachten  ende  scha- 
loupen senden.  Waren  se  hier  te  coop,  w}-  en  souden  ons  niet  ontsien  een 
goet  stuck  geit  daervoor  te  geven.  De  Heere  wil  alle  de  voorsz.  schepen  in 
salvo  gele\"den  ende  ons  van  't  nodige  versien. 

Dat  de  peper  noch  44  ende  41  ^  d.  gouw  is  noch  een  redelijcke  prijs,  't  En 
sal  U.  E.  aen  geen  peper  (hoope  ick)  gebreecken,  doch  en  weest  met  geen 
peper  verlegen,  want  die  hier  soolange  op  hooge  prijs  blyven  sal,  totdat  in 
China  affslach  come. 

De  copie  van  de  brieven  van  commandementvandenTurcxen  ke)-servoor 
Mücha  hebben  gesien,  ende  sal  d'  originele  seer  dienstich  wesen.  't  Is  jammer, 
dat  door  gebreck  van  schepen  derwarts  niet  senden  mogen,  alsoo  daer  een 
seer  treffelijcken  handel  te  doen  ende  groot  geit  van  daer  te  haelen  is.  D' 
Engelsen  sijn  derwarts  geweest.  Wat  verricht  hebben,  is  ons  noch  onbekent. 

In  Suratten  is  een  goet  cappitael  aen  cleden  ende  indigo  besteet,  welck 
daer  blijft  leggen.  Die  plaetse  is  een  van  de  treffelijckste  van  Indien.  Beclae- 


5  Auo.  1619.  487 

chelijck  is  het,  dat  de  Generale  Compagnie  dien  liandel  door  gcbreck  van 
scliepen  moet  derven,  insonderhe\  t  dewijl  men  in  dees  tijt  (na  \vy  verstaen) 
tiualick  wech  met  de  schepen  in  de  Vereenichde  Nederlanden  weet.  Ons  volck 
is  immers  soo  wel  in  Suratten  als  d'  Engelsen  gesien,  ende  souden  (waren  wy 
daer,  gelijck  het  behoort)  voor  haer  geprefereert  worden.  By  dese  gaet  copie 
van  missive,  van  Suratten  becomen. 

Na  Jappan  sullen  ordre  geven,  dat  geen  muscus  dan  de  fyne  a  5  gulden  d' 
once  ende  geen  gember  dan  a  5  off  6  stuyvers  het  pont  en  senden. 

Geele  rouwe  zyde,  damasten  met  groote  bloem  becomen  connende,  sullen- 
se  U.  E.  toegesonden  worden,  ende  naerlaten  satynen,  caffa,  gout  ende  silver- 
draet,  poeyersujxker,  caneel,  ambregis,  vreemt  ebbenhout,  slechte  z\-de, 
lakenen  ende  armosijntgens  te  senden. 

De  schepen  naer  't  patria  varende,  sullen  belasten  Mauritius  noch  Mada- 
gascar  aen  te  doen,  gelijck  mede  gene  havenen  noch  rede  van  Engelandt. 

Houtman  ende  d'  E.  raden  van  Indien  sullen  ons  wellecom  wesen,  alsoock 
d'  advocaet-fiscael,  alsoo  dese  lieden  hier  hoochnodich  zijn,  gelijck  mede  een 
equipagemeester,  die  geerne  overlange  gemaect  hadde,  dan  conden  daertoe 
niet  wel  comen.  De  drie  schippers,  door  U.  E.  daertoe  voorgestelt,  zijn  alle 
bequame  persoonen  ende  sullen  een  van  die  (soo  daertoe  accordeeren)  ge- 
bruxcken.  't  En  compt  niet  wel,  dat  U.  E.  d'  heer  Houtman  expres  aengenomen 
hebben  om  het  gouvernement  van  Ambo}na  te  dienen,  dew\ie  daer  tegen- 
woordelijck  een  seer  bequaem  persoon  is,  daermede  vvy  meenen  het  gouver- 
nement wel  bewaert  te  sijn,  doch  daer  sal  geen  plaets  voor  goede  lieden  ge- 
breecken. 

In  November  passato  sijn  de  soldaten  door  d'  heer  generael  Reael  in  de 
IMollucquen  weder  op  des  Compagnies  costen  ende  haere  oude  gagie  gestelt, 
gelijck  mede  daerna  in  Amboyna  en  Banda,  en  dat  om  redene,  dat  met  de 
betalinge  groot  geit  geconsumeert  ende  't  selvige  door  haer  verquist  wierd, 
alsoo  de  Ternatanen  hun  daermede  meest  geneerden  ende  het  nagelplucken 
lieten  varen. 

U.  E.  gelieve  ons  te  advyseeren,  wat  nagelen,  nooten,  ende  foelie  jaerlijcx 
in  Europa  vertieren  connen,  opdat  ons  hier  daerna  in  de  versameling  ende 
consomtie  van  Indien  reguleeren  mogen. 

De  reeckeninge  van  de  geene,  die  tot  Jhoor  gevangen  zijn,  connen  niet 
gesonden  worden,  alsoo  de  boecken  met  haer  gebleven  ende  geene  voor- 
handen zijn. 

Overlange  hebbe  om  de  reeckeninge  van  d'  heer  Lodensteyns  zoone  ge- 
schreven. Meene,  dat  die  voor  dese  gesonden  is.  Voor  dese  hebbe  geadv)seert 
hoe  getwijffelt  wort,  off  h\-  noch  in  leven  is. 

't  Heeft  my  al  vreemt  gedocht,  dat  de  zijde  van  Jappan  soo  qualick  gepact 


488  5  AuG.  1619. 

is  geweest.  Door  gebreck  van  pampier  heeft  men  't  hier  niet  connen  beteren, 

hoopen  in  't  toecomende  daerinne  te  versien. 

24.  Dat  U.  E.  dunct  wat  te  verde  gegaen  sijn,  in  't  aenvaerden  van  't  schip 

Bejege-    ^^  Michicl  met  de  last,  buyten  d'  ordre  ende  intentie  van  de  Hooge  Mogende 
niDg  der  '       '  &  0 

Fransche  Heeren  Staten  Generael,  ende  dat  het  genoch  ware  geweest,  de  Nederlanders 
'  gelicht  te  hebben,  is  voor  U.  E.  wel  gese)-t,  omme  aldaer  geen  questie  van 
de  boosheyt  der  quaetwillige  Francen  te  lyden,  maer  niet  omme  't  recht  ende 
den  staet  van  de  Generaele  Compagnie  in  Indien  te  meynteneren.  Bu}  ten 
ordre  ende  intentie  van  de  Hooge  Mogende  Heeren  Staten  Generael  hebben 
oock  niet  gedaen,  hoewel  de  placcaten  tegen  haere  ondersaten  met  vreemde 
potentaten  in  Indien  vaerende  soo  wijt  niet  extendeeren,  want  hare  Hooge 
Mogende  meninge,  ordre  ende  intentie, gelijckoockdievansijnExellentieende 
U.  E.  is,  dat  w)-  ons  sullen  diffenderen  tegen  degene,  die  ons  in  onse  recht- 
veerdige  handelinge  soecken  te  verkorten,  dat  d' eer  ende  reputatie  van  onse 
hooge  overicheyt  ende  't  recht  van  de  Generale  Compagnie  sullen  verdedigen 
en  meynteneren  sooveele  in  ons  vermogen  sy,  sonder  Francen,  Engelssen, 
Deenen  off  andre  daervan  t'  exempteeren. 

Genomen  dat  in  't  minste  op  't  schip  S^.  Michiel  m^t  te  seggen  hadden  ge- 
hadt,  ick  bidde  U.  E.,  wat  souden  wy  doen  doe  de  pangoran  door  haer  compste, 
door  toedoen  van  haer  ende  d' Engelsen,  onderstont  ons  met  de  peper  te 
dwingen  ende  na  sijnne  boose  wille  te  scheeren?  Hadde  het  hem  geluct,  soude 
hy  de  roede  in  't  viere  gesmeeten  hebben,  gelijck  nu  gebeurt  is  dat  hy 
d' Engelsen  (menende  ons  fort  Jacatra  genochsaem  in  handen  te  hebben)  aff- 
geseyt  ende  van  Jacatra  heeft  doen  vertrecken.  De  verborgen  boosheden  van 
U.  E.  geveynsde  vrienden,  sijn  nu  Godt  loff  geopenbaert.  Nadat  de  pangoran 
van  Bantam  de  coninck  van  Jacatra  gedrongen  hadde  ons  te  verraden  ende 
den  oorloch  tegen  ons  aen  te  nemen,  heeft  hy  daerna,  menende  van  alles  ge- 
nochsaem meester  te  wesen,  dese  coninck  uut  sijn  rijck  gestooten  ende  't 
selvige  geusurpeert,  sonder  andre  redenen  te  hebben  dan  dat  de  voorsz.  co- 
ninck van  Jacatra  te  vooren  seer  lange  goede  vrientschap  met  ons  gehouden, 
verbont  ende  accoort  gemaect  hadde,  ten  ej'nde  dat  ons  te  beter  soud  mogen 
dwingen  ende  t'onderbrengen,  doch  het  is  Godtloff  misluct  ende  wj-  hebben 
die  van  Bantam  door  Godts  genade  weder  uut  Jacatra  geslagen,  sijn  trots  ge- 
velt,  ende  d'Engelsen  sijn  voor  ons  gevlucht,  in  voegen  dat  Bantam  selffs  niet 
en  weet  wat  doen,  ende  genochsaem  onder  swiep  is. 

Soo  hier  nu  weder  op  dit  pas,  eer  de  questie  geeyndicht  zy,  eenige  andre 
Francen  off  Deenen  comen,  wat  sullen  wy  doch  doen?  't  Is  waer,  dat  w}-  op 
haer  gants  niet  te  pretendeeren  en  hebben  dan  de  Nederlanders  onder  de 
gehoorsaamhejt  van  de  Hooge  Mogende  Heeren  Staten  Generael  staende, 
die  met  haer  souden  mogen  comen,  maer  soo  wy,  de  Nederlanders  becomen 


ö  AUG.  1(1 10.  489 

hebbende,  liaer  dan  laten  geworden  cnde  vn-  acces  tot  Bantam  gedoogeii,  sal 
de  pangoran  van  Bantam  daerdoor  niet  alleene  middel  becomen  omme  't 
hooft  weder  op  te  steecken,  maer  oock  omme  ons  sonder  slach  off  stoot 
t'eenemael  te  vernielen.  Sullen  wy  nu  om  d'eere  en  respect,  welck  de  Magis- 
teyten  van  Vranckrijck,  Engelant  ende  Denemercken  toecomt  ende  bereyt 
sijn,  na  behooren  aen  te  doen,  alsulcken  respect  aen  hare  ondersaten  dragen, 
haer  trots  ende  moetwil  soo  verschoonen  endeontsien,  dat  wy  daerdoor  van 
den  pangoran  tot  Bantam  t'eeneael  geruwineert  werden  ?  Voorwaer  w}-  en 
connen  dit  alsoo  niet  verstaen ;  't  is  oock  recht  noch  redelijck.  Derhalven 
hebben  hierover  geresolveert  clckeen  soo  lange  van  Bantam  te  houden,  tot- 
dat mett  Bantam  verdragen  zijn  ende  ons  recht  becomen.  Doch  sullen  niet 
laten  de  schepen  van  Vranckrijck  ende  Denemercken,  eenige  comende,  met 
aller  beleefthe\t  t'adverteeren  wat  onse  pretentie,  intentie  ende  recht  z)-, 
ende  dat  het  haer  gelieve  van  Bantam  te  bl)-ven,  totdat  verdragen  zijn  ende 
recht  becomen,  met  vaste  toesegginge,  dat  tot  Bantam  neffens  ons  handelen 
sullen,  soo  haest  v\y  den  handel  becomen.  Maer  soo  dese  lieden,  als  een  trotse, 
superbe  natie  wesende,  niet  wilde  desisteeren,  moeten  wy  dan  geen  gewei t 
gebru)"cken,  off  selffs  niet  vergaen?  Der  volckeren  rechte  ende  chrijchsge- 
bruyck  moet  ons  in  dese  helpen,  ende  ick  hoope,  dat  daermede  soowel  als  alle 
andre  natie  verdedeget  connen  worden,  dew}-leden  oorlochsoorechtverdich 
is,  als  oorloch  gevoert  mach  worden.  Groot  is  d'insolentie,  trots  ende  vile- 
pendie  geweest,  welck  d'Engelssen  lange  tegen  ons  gepleecht  hebben,  even 
alsoff  haer  alle  moetwil  ende  boosheyt  tegen  ons  vr\-stondt,  waerdoor  haer 
selven  van  Bantam  gedreven  hebben  ende  met  een  zeerovers  stanck  doorge- 
loopen  zijn.  In  dit  stuck  hebben  haer  de  Francen  vr}-  wat  gevolcht,  gelijck 
U.  E.  gesien  sullen  hebben  door  de  certificatie  met  hei  schip  Zt'rckzec  ende 
andre  overgesonden.  De  rover\e  door  die  van  't  schip  St.  Rlichiel  ende  St. 
Louys  op  de  custe  van  Arabia  gedaen,  blijct  insonderheyt  aen  haer  eygen 
journael,  U.  E.  met  voorsz.  schip  Z/'/rAjct' toegezonden.  Die  van  't  schip  5/*. 
Mic/iül  mogen  U.  E.  wel  hooghlijck  dancken  ende  rijckelijck  loonen,  dat  wj- 
hetselvige  met  de  last  onder  behoorlijcken  inventarius  aengenomen  hebben, 
want  dat  schip  off  5/.  Louys  door  gebreck  van  volck  souden  hebben  moeten 
verlaten,  ende  omdat  zy  beyde  de  schepen  niet  machtich  waeren,  hebben  haer 
volck  selven  met  gewelt  daeruut  gedreven  ende  het  schip  in  onse  handen  ver- 
laten, actie  formeerende  even  alsoff  wy  het  genomen  hadden.  Het  schip  St. 
Zö/yj  waren  sy  oock  niet  machtich;  daeromme  hebben  mede  groote  valsche 
listen  gebru)xt  om  ons  hetselvige  oock  aen  te  hangen,  haer  volck  behendelijck 
aen  't  schip  St.  Michic!  ende  aen  onse  schepen  sendende,  onder  pretext  alsoff 
selffs  door  quaetractement  van  haer  meester  geloopen  waeren,  ten  e)'nde  dat 
actie  souden  mogen  formeren,  w)-  't  schip  St.  Louys  van  haer  volck  ontbloot 


490  5  AUG.  1619. 

hadden.  Andre  valsche  practijcken  hebben  zx  meer  gebruyct,  doch  alsoo  tot 
haei'  disseyn  niet  comen  costen,  sijn  noch  e}'ntlijcken  door  onse  hulpe  ende 
assisentie  aen  haer  gedaen,  met  voorsz.  schip  St.  Loiiys  vertrocken,  eenige  Chi- 
nesen  ende  Gouseratten  tot  hulpe  medegenomen  hebbende.  Die  van  'tschip 
Rlontiiiorcnci  in  Diepe  overgecomen,  hebben  mede  van  haer  volck  uutgemaect 
gehadt,  omme  ons  die  te  doen  aenhouden  ende  actie  te  formeren,  dan  't  is 
haer  oock  misluct.  De  schande,  oneere  ende  vilependie,  die  s\-lieden  in  dese 
quartieren  de  Staet  van  de  Vereenichde  Nederlanden  nagegeven  hebben,  is 
uutdermaten  groot.  lek  hoope,  dat  U.  E.  met  d' overgesonden  documenten 
haer  tegen  de  Francen  soowel  als  tegen  d' Engelsen  verdedigen  sullen.  Voor 
dees  tijt  connen  geen  acten  meer  senden,  alsoo  de  resterende,  die  hier  in  't 
fort  op  mijn  vertreck  gelaten  hadde,  met  mijn  andre  pampieren  verstroyt  ende 
verbrandt  zijn. 

Bj-  den  Raet  gelet  zijnde  op  't  gene  touscheerende  de  Nederlanders  met  de 
Deenen  vaerende  in  versche}de  missiven  geschreven  wort,  is  goetgevonden, 
dat  volgens  placcaet  van  de  Hooge  Mogende  Heeren  Staten  Generael  lichten 
sullen  degene  weick  haer  van  haere  Hooge  Mogende  gehoorsaemhe)t  in  dien- 
ste der  Denen  begeven  hebben,  ende  dat  soo  behendelijck  als  doenüjcken  is. 

Veel  scheeps  ende  logieboecken  sijn  U.E.  voor  dese  gesonden.  De  geeyschte 
van  de  Molluccos  hebben  noch  niet  connen  becomen.  Die  van  Jacatra  ende 
Bantam  gaen  nevens  dese. 

"D^ Orangebooms\]r\  neffensd' andre  schepen  met  devotie  vervi^achtende,  ende 
sal  volgens  U.  E.  ordre  met  den  eersten  weder  overgesonden  worden. 

Dese  gaet  nu  met  het  schip  den  Eenhoorn,  welck  goetgevonden  hebben 
vooruut  aff  te  veerdigen,  omme  U.  E.  tijtüjcken  te  adv)-seeren  wat  naer  't 
schip  ZJf/^gepasseert  zy,  hoe  de  cans  gekeert  is  ende  door  Godts  genade  met 
cleene  macht  tegen  opinie  van  alle  menschen  de  victorie  becomen  hebben. 
D'  Almogende  zy  daervan  hoochelijck  gelooft  ende  wil  U.  E.  handel  ten  besten 
van  de  Vereenichde  Nederlanden  meer  ende  meer  zegenen,  gelijck  ick  ver- 
trouwe, geschieden  sal.  Voor  't  cargasoen  in  dit  schip  gescheept,  gelieve  U.E. 
de  generale  reeckening  te  creditteeren  ter  somma  van  ƒ86.219 —  18 —  1 1  als 
per  nevensgaande  facture.  Het  schip  den  Gouden  Leeuw  is  overlange  met  een 
rijcke  last  geladen  geweest  ende  hebben  't  selvige  opgehouden,  eensdeels  om 
ons  niet  te  verswacken,  ende  ten  andre  opdat  het  in  de  quaetste  tijt  van  't  jaer 
op  onse  landen  niet  comen  soude. 

Wj-  hoopen,  dat  U.E.  in  't  voorjaer  1619  wederomme  een  goede  vloot 
schepen  uutgesonden  sullen  hebben.  Is  het  niet  gedaen,  wilt  doch  niet  naer- 
laten  sulcx  daerna  te  verbeteren  ende  jaerlicx  groote  menichte  van  schepen 
te  senden  van  alderle}'  soorten,  gelijck  boven  gesej't  is,  eenige  roj'ale  treffe- 
lijcke  oorlochschepen,  andre  tot  het  overvoeren  van  de  last,  veel  fluyten  off 


5  AUG.  lölf).  491 

andre  slechte  schepen  cnde  cleeiie  jachten.  De  trefifelijcke  oorlochschepen 
wilt  die  oock  wel  versien  met  geheel  swaer,  groff  geschut,  sonder  malcanderea 
wijs  te  maecken  dat  hier  overvloei  van  geschut  is,  want  daer  is  niet  een  stuck 
over,  sijnde  in  Manilha  veel  geschut  gebleven  ende  een  goede  pert}e  op  't  fort 
Jacatra  gele\t,  daervan  geen  gemist  can  worden.  Dit  doende  sullen  U.  E.  geen 
rijcke  retouren  gebreecken. 

U.  E.  recommandeeren  ons  seer,  voort  te  varen  met  het  stabileeren  van  een 
generale  rendevouz,  ende  vrede  te  houden  met  de  coningen  van  Jacatra  ende 
Bantam,  welck  incompatibile  saecken  zijn,  doch  d' Almogende  heeft  daerin 
versien.  De  middelen  ende  gereetschappen,  die  tot  bouwen  vereyscht  worden, 
senden  de  heeren  oock  niet.  Daer  en  is  niet  een  byle,  schop  noch  spade  te 
becomen.  't  Gene  ter  diflentie  in  haeste  opgeworpen  is,  hebben  gedaen  met 
eenige  schoppen  ende  spaden,  die  hier  een  tijt  lanck  in  voorraet  gelegen 
hadden  ende  al  geconsumeert  zijn.  De  heeren  ontbieden  ons  genege  dingen 
van  Jappan  t'ontbieden  ende  senden  selfifs  niet.  Wat  daermede  voor  hebben, 
geve  andre  te  bedencken,  seer  vrientlijck  versoeckende  met  den  eersten  her- 
warts  te  senden  groote  menichte  van  goede  b_\len  (maer  geen douzijnwerck), 
schoppen  met  >ser  beslagen,  spaden,  houweelen,  instrumenten  om  wortelen 
van  boomen  uut  te  haelen,  baggernetten  om  modder  te  halen,  alderle\-  ge- 
reetschappen voor  smits  ende  timmerlieden. 

In  gants  Indien  sijn  geen  smeecoolen  ende  by  gebreeck  van  lont  heeft  men 
tot  Jacatra  van  catoene  gaern  londt  geslagen.  Als  het  gaern  voort  is,  sullen 
ons  met  fijnne  deden  in  plaets  van  londt  behelpen  moeten.  Siet  doch  eens, 
wat  schaed  het  z)-,  datter  versuymt  wort  dat  men  ons  geen  londt  en  sendt. 
lek  bidde  U.  E.  om  de  gemeene  welstants  wille,  en  wacht  niet  meer  met  alle 
nootlijckheden  te  senden  totdat  men  van  hier  ongeschicktelijck  daerom 
schpive,  want  het  comt  dan  te  laet,  ende  by  U.  E.  can  soowel  als  hier  affge- 
meten  worden  watter  van  noode  is. 
25.  B}-  dese  gaet  ontwerp  van  't  fort  Jacatra,  doch  U.  E.  sullen  gelieven  te  ver- 

Nieuw  staen,  dat  ons  met  dit  werck  gants  niet  behelpen  connen,  ende  alsoo  't  selvige 
Jacatra  te  i'1  haeste  ter  diffentie  opgeworpen  is,  en  isser  gants  niet,  dat  tot  een  goet  werck 
bouwen,  (.g  gj-^g  comen  sal.  Daeromme  sal  een  geheel  nieuw  fort  ende  nieuwe  huysen 
gemaect  moeten  worden.  Het  oude  groote  huys  is  in  den  oorloch  halff  affge- 
broocken  (om  de  val  voor  te  comen)  ende  nu  met  een  seyl  gedect,  waerin  ons 
behelpen  ende  U.  E.  goederen  bewaeren  moeten.  De  rest  staet  mede  om  te 
vallen,  ende  alsoo  aen  de  eynde  van  't  nieuwe hu}s  twee bolwercken gemaect 
zijn,  sijn  beyde  dese  ej'nden  ontrenten  3  voeten  nedergesoncken  ende  het 
midden  is  staen  gebleven  als  het  was,  soodat  de  muyren  uutdermaten  van 
malckanderen  gescheurt  zijn.  Het  fort  is  te  cleyn,  om  de  behoorlijcke  huysinge 
daerbinnen  te  maecken.  Van  de  vier  bolwercken  leggen  de  drie  op  de  drie 


492  5  AUG.  1610. 

hoecken  van  een  rechtzijd  vierkant,  maer  de  vierde  is  (na  mijn  vertreck  uut 
het  fort)  dicht  aen  het  oude  huys,  dat  scheef  stont,  gcmaect,  in  voegen  dat  de 
voorneemste  lantpunt  niet  geflanckeert  cost  worden.  Daerover  is  tusschen  de 
twee  lantbolwercken  noch  een  cleen  werck  gemaect.  Het  nieuwe  huys  staet 
soo  dicht  aen  de  riviere,  datter  geen  spatie  resteert  om  een  walle  daertusschen 
te  maecken.  Hierover  hadden  geresolveert,  op  de  westzyde  van  de  riviere 
(daer  de  stadt  Jacatra  gelegen  heeft)  een  nieuw  fort  te  maken,  groot  46  vier- 
cante  roeden,  met  een  gracht  rontsomme ;  dan  dewyle  geen  volck  noch  gereet- 
schappen  daertoe  hebben,  vrese  datter  niet  van  vallen  sal  ende  dat  noch  veel 
verlooren  wercken,  om  ons  te  behelpen,  sullen  moeten  maecken.  Ons  en  ge- 
breeckt  niet  dan  alle  dinck.  Om  de  negotie  waer  te  nemen  ende  op  den  vyant 
te  passen,  hebben  met  alle  man  de  handen  vol.  De  Chinesen  hout  de  pangoran 
van  Bantam  aldaer  op.  Wie  sal  dan  een  casteel  ende  stadt  tot  Jacatra  bouwen? 
Drie  van  onse  schepen  leggen  voor  Bantam,  drie  voor  Angier,  5  sijnder  doende 
om  calck  te  branden,  ende  de  resterende  3  hebben  met  haer  ejgen  werck  de 
handen  vol.  7  schepen  sijnder  in  Manilha,  5  na  Jamby,  Patana  ende  Jappan, 
een  na  de  custe  van  Coromandel  ende  drie  jachten  in  de  Mollucquen  ende  An- 
boyna.  Dit  is  alle  de  navale  macht  welck  U.  E.  in  Indien  heeft,  ende  de  forten 
en  casteelen  te  lande  sijn  van  volck  soo  qualick  versien,  dat  het  schande  is 
ende  sulcx  qualick  schr3-ven  derff,  doch  het  moet  evenwel  geseyt  wesen.  Op 
thien  forten,  die  de  heeren  in  de  Mollucquen  houden,  sijn  niet  meer  dan  438 
coppen,  soo  cooplieden  als  soldaten,  daeronder  gereeckent  alle  de  Neder- 
landers, swarten,  overgeloopen  Spangiaerden  in  dienste  van  de  generale 
Compagnie  wesende,  ende  vr)e  lieden.  Op  alle  de  forten  ende  comptoiren 
van  Anbo}na  niet  meer  dan  194coppen, inBanda  500, in  SolorSl,  tot  Jacatra 
340  ende  op  de  custe  Coromandel  ontrent  150,  welck  alle  de  macht  van 
gants  Indien  is. 

Joost  Mercelis  Verwers  sullen  volgens  U.  E.  ordre  passagie  verleenen. 

Tot  noch  toe  hebben  noyt  in  dese  quartieren  eenige  notabele  cru}-den 
off  planten  gesien  met  bollen  oft  wortelen,  die  men  in  Nederlandt  soud  connen 
overbrengen.  Iets  voorcomende,  sullen  U.  E.  toegesonden  worden. 
26.  Van  d'  onse,  b)-  den  Mattaram  gevangen,  hebben  verschej-de  brieffkens 

Do  Ma-  gecregen.  Clagen  seer,  dat  haere  nootdruft  van  rijs  niet  becomen  connen. 
Den  18  Mayo  waeren  z)-  noch  7  pcrsoonen  in  't  leven.  lek  hebbe  voor  dese  aen 
den  coninck  van  Tcheribon  om  hare  verlossinge  geschreven,  daerop  hj'  ge- 
antwoort  heeft,  sijn  beste  doen  sal.  Wij  verhoopen  haer  haest  te  becomen, 
alsoo  de  vreese  door  geheel  Java  is.  Verschejde  joncken  ende  prauwen  comen 
hier  dagelicx  van  Tcheribon  met  alle  nootlijckheden  aen,  ende  meer  hebben 
wy  te  verwachten,  soodat  apparent  is  ons  gerieff  totjacatra  selffs  wel  becomen 
sullen.  De  Mattaram  ende  die  van  Japara  hadden  geerne  vrede  met  ons,  maer 


5  AUG.  16 1^). 


493 


't  hert  is  te  groot  om  ons  aen  te  soecken,  endc  wy  en  mogen  't  niet  doen  (hoe- 
wel de  noot  sulcx  wel  vcre_\scht)  omdat,  de  vrede  najagende,  alle  dagen  noch 
meer  geplaecht  ende  veracht  souden  worden.  Daerom  is  't  best,  dat  wat  lyden 
ende  ons  wat  behelpen,  om  een  stabile  vrede  te  maecken,  want  ons  volck  tot 
Japara  vermoort  ende  alles  berooft  is,  doordien  de  moorders  en  rovers  haer 
voor  lieten  staen  dat  wy  Japara  niet  mochten  derven  ende  noch  grooten  offer 
gegeven  souden  hebben  om  vrede,  acces  ende  haere  goede  gunste  te  beco- 
men,  gelijck  zxlieden  aen  de  dujvelen  doen ;  dan  het  is  Godt  loff  buyten  haer 
gissinge  gegaen. 

W_\-  versoecken  andermael,  dat  het  U.  E.  doch  gelieve  eenige  Godtvruch- 
tige,  eerwaerdige,  cloecke,  verstandige  predicanten  herwarts  te  senden  ende 
geen  hooveerdige,  ongeschicte,  onwetende  idioten,  gelijck  eenige  dienaers 
geweest  sijn.  't  Is  beclaechlijck  ende  jammer,  dat  de  godtsdienst  niet  beter 
waergenomen,  noch  gehanthaeft  worde.  In  Batsian  zijn  versche\de  Christe- 
nen, maer  men  weet  daer  van  kercke,  leere  noch  oeffeningh.  In  Anbo}na  gaet 
de  Christelijcke  religie  door  gebreck  van  leeraeren  mede  aff,  ende  de  Moorse 
is  toenemende.  Geschicte  jongelieden,  die  goet  van  leven,  van  goeder  aert, 
goede  geest,  ende  volcomentlijcken  geresolveert  ende  gesint  zijn  lange jaeren 
in  't  landt  te  blyven,  dienen  hier  gesonden  te  senden,  off 't  isbeterdatachter- 
blyven,  want  anders  haere  tijt  uut  is,  eer  de  taele  connen  leeren  ende  eenige 
dienst  doen.  Het  moeten  rechte  herders  ende  geen  huirlingen  wesen,  die  niet 
na  Indien  vaeren  om  geit  te  verdienen  ende  dan  datelijck  weder  te  keeren, 
maer  om  den  Heere  te  dienen  ende  d'  Indianen  tot  het  Christen  gelove  tebe- 
keeren.  Alle  die  tot  noch  toe  in  Indien  geweest  zijn,  hebben  sooveel  niet  ge- 
daen,  dat  de  Christenen  in  't  Christen  geloove  souden  onderhouden,  laete 
staen  dat  andre  bekeeren  souden,  't  En  schort  aen  de  matterie  niet,  maer  aen 
de  meester.  Van  domini  Hulsebos  ende  Danckaert  hebbe  goede  hoope,  maer 
twee  persoonen  connen  maer  twee  plaetsen  becleden  ende  bedienen. 

Nevens  dcse  gaet  memorie  van  versche}de  nootlijckheden,  die  hier  hooch 
noodich  sijn.  U.  E.  gelieven  ons  van  alles  te  versien. 
28.  Alsoo  de  pangoran  van  Bantam  na  gedane  insinuatie  ende  binnen  de  ge- 

Bantam  sette  termijn  sich  vrient  noch  v\-ant  heeft  willen  verclaren,  maer  tot  synen 
keerd.  vordeel  persisteerende  blijft  om  ons  noch  langer  te  treyneren,  hebben  d'  onse 
voor  Bantam  leggende,  volgens  voorige  resoluitie  ende  onse  ordre  den  2  deser 
de  visschers  aengetast,  ende  dew)le  anders  recht  noch  reden  van  Bantam  te 
becomen  is,  maer  sjlieden  ons  geerne  met  den  peper  souden  dwingen  Jacatra 
te  verlaten  ende  haeren  wille  te  doen,  sullen  wy  vervolgen,  Bantam  naer  ver- 
mogen te  benouwen,  d'  in  ende  uutvaert  beletten,  totdat  recht  becomen  ende 
de  questie  door  d'  een  off  d'  ander  middel  gee\ndicht  zy.  't  Is  apparent,  dat 
de  crijcli  winnen  sal,  die  het  langst  herdeeren  can.  Hierover  sijn  van  meeninge 


494  5  AuG.  1619. 

(alsoo  wel  weten,  anders  niet  terecht  comen  souden)  de  sake  met  Godeshulpe 
ten  luitterste  uut  te  voeren.  Wy  hoopen,  dat  het  niet  lange  dujTen  sal;  doch 
soo  't  geviele  dat  het  den  pangoran  langer  hardeerde  dan  het  ons  llefif  zy, 
sullen  U.  E.  interim  haer  dienen  te  behelpen  met  de  peper  die  noch  op  voor- 
raet  hebben  ende  van  andre  quartieren  becomen  zullen,  daervan  alsnoch  geen 
seecker  advys  geven  connen. 

Hiermede,  erntfeste,  wyse,  voorsinnige,  seer  discrete  heeren,  sullen  desen 
e\ndigen.  Godt  geve  U.  E.,  na  hertelijckegroetenisse,  geluckende  voorspoet. 

In  ons  fort  Jacatra  adi  5  Augusti  anno  1619. 

U.  E.  dienstwillige 

Jan  Pietersz.  Coen. 


30.  —  7  OCT.  1619.  —  Q  2. 
(PER  GOUDEN  LEEUW.) 


Met  de  schepen Zkrickzcc,  Mauritius  ende Dclff\s U. E. geadvv)seert, hoe 
door  de  Engelssen  ende  Javanen  verschelde  verraderyen  tegen  ons  bele_\t, 
en  door  Godts  genade  misUict  wesende,  zylieden  voornamen  ons  met  open- 
baer  gewelt  te  dwhigen,  ende  hoe  ons  daertegen  versterct,  ende  van  onse 
huysen  tot  Jacatra  staende,  een  fort  opgeworpen  zijnde,  't  selvige  te  water 
ende  te  land  belegert  lieten,  doen  wy  genootsaekt  wierden  met  een  vloote  van 
acht  schepen  na  Amboyna,  om  meerder,  macht  te  vaeren.  By  desegaetalsnu 
copy  van  de  onse  per  't  schip  d'  Eenhoorn  gesonden.  U.  E.  sullen  daeraen 
largo  verstaen,  hoe  wy  voorsz.  fort  ontset  ende  de  stadt  Jacatra  ingenomen 
hebben,  d'  Engelsen  voor  ons  gevlucht,  ende  wj-  door  Godts  genade  te  water 
ende  te  land  meester  van  't  velt  gebleven  sijn.  't  Sedert  is  hierweynichgeinno- 
veert,  derhalven  cort  sijn  sullen.  Dese  gaet  per  't  schip  den  Gouden  Lccuiv, 
welck  d'  Almogende  in  salvo  geleyde.  Voor  't  retoer,  daerinne  gescheept,  ge- 
lieve U.  E.  de  generale  reeckeninge  van  Indie  te  crediteeren  ter  somma  van 
f  192.913  —  6  —  6  conforme  nevensgaende  facture,  de  bevindinge  van  alles 
advj'seerende,  opdat  ons  daerna  reguleeren  mogen. 

Naer  't  vertreck  van  d'  Eenhoorn  zijn  hier,  Godtloff,  tot  verchej'den  t>-de 
van  van  't  patria  wel  aangccomen  diverse  schepen,  te  weten 

den  7  Augusto  't  jacht  d'  Orangcboom ; 

den  3  September  Dordrecht  ende  Amsterdam ; 

den  13  d°  Westvrieslandt  met  een  prijs  ; 

de  16  d°  Nieuw  Zeclandt  ende  't  jacht  den  Dolpliijn  van  de  custe  van  Coro- 
mandel ; 

den  19  d"  het  Postpaert; 

in  voegen  datter  van  de  vloote  van  11  schepen,  door  U.E.  onder  comman- 
dement  van  d'  heer  commandeur  Houtman  uutgerust,  resteren  de  schepen 
Enckhiiysen  (na  de  custe  van  Coromandel  gedestineert).  Hoorn  ende  Goede 
Hoope.  D'  Almogende  wil  haer  mede  in  salvo  geleyden.  Ontrent  de  Cabo  de 
Boa  Esperance  is  het  schip  Nieuw  Zeelandt  by  't  schip  EnckJiuysen  geweest, 
ende  ontrent  de  lengte  van  Madagascar  van  'tschip//öö;-«gescheyden.Voorde 
Goede  Hoope  sijn  d'  onse  seer  beducht,  alsoo  't  selvige  schip  overladen  was  ende 
de  vloote  soo  grooten  storm  in  de  Spaensche  Zee  gehad  t  hebben,  dat  het  de  beste 
schepen  quaet  genoch  hadden  de  zee  te  bouwen.  De  Goede  Hoope  is  in  dese 


496  7  OCT.  1619. 

storm  van  't  schip  Z)wv/?Yr///geraect  ende  'tsedert  van  niemant  geriscontreert. 
2.  Aen  de  Caep  de  Bona  Esperance  hebben  eenige  van  onse  schepen  eenige 

Ontmoe-  Engelse  gerescontreert,  te  weten  é'  Eenhoorn  ende  d'  Orangcboovi  d' Engelse 
de  Engel-  schepen  den  Beer  ende  de  Sterre,  waerb}'  naer  't  vertrek  van  A' Eenhoorn  ende 
^"^ '  ■  d'  Orangeboom  gecomen  zijn  d'  Anna  van  Suratten  ende  onse  schepen  Dord- 
recht  ende  Amsterdam.  Uutterlijck  hebben  s}-  den  andren  aldaer  alle  vrient- 
schap  bethoont,  doch  alsoo  \v\"  door  eenige  Schotten  verstaen  dat  b)'  die  van 
de  Sterre,  ons  schip  den  Eenhoorn  ontrent  de  Caep  in  zee  rescontrerende, 
gedelibereert  is  geweest  om  den  Eenhoorn  aen  te  tasten,  schijnt  het  dat 
d'  Engelsen,  soo  eenige  van  d'  onse  met  gemack  hadden  weten  te  becomen, 
niet  nagelaten  souden  hebben  die  te  nemen.  Hoe  becommert  d'Engelse  ge- 
weest zijn  over  d'  uutcompst  van  haer  boos  voornemen,  connen  de  heeren 
sien  per  nevensgaende  missiven,  door  die  van  den  Beer  ende  de  Sterrcva.n  de 
Caep  de  Bona  Esperance  met  d'  Orangeboom  herwarts  gesonden,  waertegen 
d'onse  wel  gerust  ende  welgemoet  geweest  sijn,  weynich  op  swaricheyt  den- 
ckende,  want  d'  Orangeboom  in  zee  ontrent  hondert  m\"len  bu\-ten  de  custe 
van  Sumatra  rescontrerende  een  van  d'Engelse  schepen,  die  met  haervloote 
uut  de  straet  Sonda  voor  ons  gevlucht  was,  is  den  schipper  't  Hert,  om  t)'dinge 
te  becomen,  aen  boort  gevaeren.  Soo  haest  daer  was,  hebben  d'Engelse  seer 
schoon  gepraet  om  de  coopman  ende  stierlieden  mede  te  becomen.  D' onder- 
stierman wierde  gehaelt,  ende  d'andre  verexcuseert.  D' Engelsen,  geen  andre 
hooffden  meer  becomen  connende,  hebben  de  schipper  't  Hert  met  een  mo)- 
praetien  in  de  cayuyt  onderhouden  ende  interim  sijn  volck  gebonden.  Doch 
alsoo  twee  daervan  overhoort  sprongen,  swemmende  na  ó' Orangeboom,  wierde 
'tHert  't  geruchte  gewaer  ende  meenende  nut  de  ca\-u)-t  te  gaen,  vondt  die 
met  een  kettingh  geslooten.  D'Engelsen  hebben  hem  mede  aengetast  ende 
wel  vastgebonden,  seggende  dat  h)-  met  hun  b)-  haeren  admirael  most  vaeren, 
doende  groot  weer  om  d' Orangeboom  t'ontsejlen.  Dan  alsoo  'tHert  met  ge- 
welt  in  de  galderj-e  geraecte,  roepende  aen  de  zijnne  (die  seer  dicht  by  den 
Engelsman  hielden)  dat  se  alle  het  geschut  uuthalen  ende  met  de  geheele 
zyde  op  d' Engelsen  schieten  souden,  hebben  d' officieren  van  d' Engelsen  het 
disseyn  van  haer  hooffden  alsoo  gematieht,  dat  zy  de  schipper  'tHert  met  al 
zijn  volck  weder  hebben  laten  vaeren  sonder  een  schoot  te  verwachten,  niet- 
tegenstaende  't  Engels  schip  immer  soo  wel  ende  beter  als  d'  Orangeboom 
gemonteert  was,  veel  volck  ophebbende.  Dit  schip,  soo  d' Engelsen  seyden, 
was  met  drie  andre  Engelse  schepen  aen  'te}landt  Engano  geweest  om  daer 
het  geschut,  eenich  volck  en  goederen  van  haer  verlooren  schip  de  Zonne  te 
soecken,  ende  in  een  storm  van  den  andren  geraect.  Naerdese  xsd'Orangeboovt 
ontrent  Priaman  op  de  custe  van  Sumatra  vervallen,  ende  eyntlijcken  den  7 
Augusto  tot  Jacatra  geariveert,  als  vooren  is  geseyt. 


7  OCT.  1610.  497 

3.  \^oor  dese  is  U. E.  geadv\seert,  hoe  w}-  in  de  Straet  Sonda  gele)-t  hadden 

EDgelsch  j|g  schepen  d'  Oude  Zonnc,  de  Zuydcr  Eendracht  ende  de  Ncptuines,  om  waer 
genomen,  te  nemen  de  twee  Engelsse  schepen  den  Beer  ende  de  Sterre,  die  van  d'onse 
aen  de  Caep  de  Bona  Esperance  gerescontreert  waren.  Een  van  dese  twee,  de 
Sterre  genaemt,  is  den  12  Augusto  b\-  de  voorsz.  drie  schepen  in  de  Straet 
Sonda  gecomen.  D'onse  h'eten  hem  na  Bantam  passeeren,  opdat  niet  eschap- 
peeren  sonde.  Daerna  zijn  hem  des  nachts  gevolcht,  hebben  't  dicht  bj-  d' En- 
gelsen geseth  ende  met  dreygementen  soo  veele  te  wege  gebracht,  dat  d' En- 
gelsen schip  ende  goet  sonder  slach  offstoot  overgegeven  hebben,  op  conditie 
als  U.  E.  per  nevensgaende  accoort  connen  sien.  Het  is  een  nieuw  schip,  groot 
ontrent  150  lasten, ophebbende  82  koppen,  gemonteert  met  22  stucken  geschut. 
In  contant  hebben  daerinne  op  goede  reeckeninge  becomen  40.000  realen 
in  spetie  ende  U.  E.  daervooren  gecreditteert,  gelijck  mede  van  de  pertj'e  loot. 
Van  de  provisie  ende  amonitie  die  daer  by  gevonden  zijn,  gaet  nevens  dese 
register.  Het  volck  is  eerst  tot  Jacatra  met  haer  baggagie  in  alle  vre}-heyt  aen 
landt  geseth,  wierden  als  d'onse  getracteert  ende  hebben  hun  daerna,  volgens 
accoort  ende  eygen  versoeck,  met  onse  schepen  na  verschej'de  plaetsen  ver- 
sonden,  om  by  de  haeren  aen  landt  geseth  te  worden,  te  weten,  eenige  na 
Succadana,  andre  na  Patana  ende  de  meeste  na  Priaman  ende  Atchijn.  Het 
ander  schip,  den  Beer,  is  tot  noch  toe  niet  verscheenen.  Ti'  Oude  Zonnc  \t.y\. 
alsnoch  in  de  Straet  Sonda,  daerop  wachtende. 

By  dese  gaet  copie  off  translaet  van  een  missive  door  d'  Engelse  Com- 
pagnie aen  de  haren  alhier  geschreven.  U.  E.  sullen  daeraen  sien,  hoe  d'admi- 
nistrateurs  van  d' Engelse  Compagnie  haer  volck  tegen  ons  ophitsen,  't  Gene 
de  haeren  selffs  gedaen  hebben  leggen  sy  ons  te  laste,  in  haer  missive  verhaelen- 
de  (niettegenstaende  wel  beter  weten)  de  valsche  leugenen  die  z\  seggen  van 
de  haere  overgeschreven  te  wesen,  waerop  actie  geformeert  hebbende,  haeren 
admirael  belasten  U.  E.  volck  ende  goederen  op  de  gesochte  actie  aen  te 
tasten,  terw)-le  interim  in  Engelandt  met  de  gecommitteerde  van  de  Hooge 
Mogende  Heeren  Staten  Generael  ende  U.E.  van  accoort  gehandelt  wort,  en 
dat  uut  crachte  van  ordinarie  commissie  door  den  admirael  van  Groot  Bre- 
tangie,  wegen  zijnne  conincklijcke  Magiste)-t,  aen  Thomas  Dael  verleent. 
Hiertegen  sullen  wy  ons  met  de  commissievan  de  d'Hooch  Mogende  Heeren 
Staten  Generael,  zijn  princelijcke  Excellentie,  die  van  U.  E.  ende  't  recht  der 
natujTcn  behelpen.  Wj'  houden  voor  seecker,  dat  Spangien  met  zijn  ducaten 
tegen  ons  strijt,  gelijck  hy  eertijts  met  de  wapenen  plach  te  doen,  ende  datter 
eenige  in  Vranckrijck,  Engelandt  ende  Denemarcken  gepensioneert  zijn  om 
d'  Indische  vaert  te  doen  bederven,  off  de  coningen  van  Vranckrijck,  Enge- 
landt ende  Denemarcken  tegen  de  Vereenichde  Nederlanden  op  te  roeyen, 
haere  goede  correspondentie  ende  vrientschap  te  breecken;  dan  ick  hoope 

32 


49è 


7  OCT.  1619. 


4. 
Portu- 
geesoh 
Bchip  ge- 
nomen. 


5. 

Coro- 

mandel. 


dat  d'Almogende  d'oogen  van  haere  Magisteyts  openen  ende  ons  wel  hoeden 
sal,  gelijck  tot  noch  toe  gedaen  heeft  ende  nu  corteling,  insonderheyt  soo  in 
de  Vereenichde  Nederlanden  als  hier,  gesien  is. 

Van  Jambj-  ende  Andrigiri  hebben  w)-  t)'dinge,  hoe  daer  goede  apparentie 
was,  dat  vandaer  goede  quantiteyt  peper  becomen  souden,  waerover  boven 
de  voorgaende  weder  opnieuws  derwarts  gesonden  hebben  de  schepen  d'  Oran- 
geboom  ende  Nassouw,  met  een  goet  cargasoen,  verhoopende  eerlange  goede 
retoeren  daertegen  te  becomen.  Voorder  is  daer  alles,  Godtloff,  wel,  gelijck 
U.  E.  per  nevensgaende  missive  sien  connen. 

Op  5  graden  by  noorden  de  linie  sijn  by  't  schip  Wcsh'vkslandt  ende  't  Post- 
pacrt  gecomen  acht  Portugiesse  scheepkens,  daeronder  2  bereken,  welcke, 
naer  't  schijnt,  d'  onse  meenden  te  nemen,  doch  by  IVesivrieslandf  comende, 
hebben  sy  haer  gerust  gehouden.  Maer  IVistvricslandt  heeft  den  admirael 
met  gewelt  aengetast  ende  ingenomen,  sonder  dat  weer  geboden  wierd.  D'  an- 
dre  Portugiesse  scheepkens,  dit  siende,  sijn  doorgegaen.  Den  schipper  Abbe 
Willemsz.  is  van  sijn  ejgen  volck  geschoten;  42  Portugiesen  zijn  van  d'onse 
overhoort  geworpen  ende  1 2  alhier  gebracht,  daeronder  de  cappite}-n  Moor  van 
Parnabucco,  met  sijn  geheele  famiglie,  vrouwe  ende  kinderen,  dewelcke  hier 
houden  sullen,  om  eenige  van  d'  onse  daertegen  te  lossen.  Sijn  versoeck  aen 
den  gouverneur  van  Mallacca  hebben  wy  over  Jamb)-  na  Mallacca  gesonden 
ende  voor  alle  andre  den  zoone  van  d'  heer  Lodenste)-n  (in  Manilla  gevangen 
wesende)  geeyscht.  By  dese  gaet  register  van  de  goederen  met  voorsz.  schip 
verovert.  De  getaxeerde  staet  daervan  sal  naer  dese  volgen ;  't  en  can  nu  niet 
wel  geschieden,  omdat  den  oppercoopman  Jan  Hendricx  Sael  alles  niet  wel 
aengegeven  heeft. 

Op  het  PostpaerthG&ïtde  coopman  ende  schipper  eenquaethuxsgehouden, 
waerover  beyde,  als  per  sententie,  gedeporteert  zijn. 

Het  jacht  den  DolpJiijn  heeft  van  de  custe  Coromandell  gebracht  542  packen 
cleden  van  diverse  sorteringe,  voor  Java,  de  Molluccos,  Anbo\na,  Banda,  Siam 
ende  andre.  Brengt  tydinge,  hoe  den  Swerten  Beer  in  April  passato  volladen 
was  met  ontrent  700  packen  indigo,  ontrent  500  baelen  lijnwaet,  25  packen 
Bengaelse  gesticte  deekens  ende  alcatyven,  30  packen  catoene  gaern  ende 
14.000  'S  wit  was,  gelijck  de  heeren  per  nevensgaende  missive  van  de  Haze 
naerder  vernemen  connen.  Een  seer  quade  resoluitie  is  daer  van  de  onse  ge- 
nomen, namentlijck  dat  d'  heer  de  Haze  geresolveert  heeft  met  voorsz.  schip 
tot  Augusto  off  September  op  de  Custe  te  bh"ven,  om  niet  winterdaechs(seg- 
gen  z}-)  de  Caep  te  passeeren  ende  in  de  somer  op  onse  landen  te  comen, 
waerover  voorsz.  schip  den  Beer  groot  per^xkel  loopt  om  van  d'  Engelsen  ge- 
nomen te  worden ;  doch  hope  dat  Godt  het  beste  geven  sal.  In  Palleacatte  is 
alles,  Godt  loff,  wel.  Door  d'  onse  is  het  comptoir  van  Massilipatan  gelicht,  op 


7  OCT.  1619.  4W 

hoope  om  door  die  middel  beter  tractement  te  becomeii  ende  de  Mooren  van 
haer  onredelijck  geboth  te  doen  desisteeren,  't  welck  vvy  laudeeren  om  een 
vr)-en  handel  te  becomen,  want  anders  voor  de  Mooren  souden  moeten  vaeren, 
vertrouwende  dat  het  de  Compagnie  niet  hinderen  sal.  't  Ware  goet,  dat  men 
't  overlange  gedaen  hadde.  Volgens  U.  E.  ordre  sijn  de  schepen  den  Swrrti-n 
Beer  ende  de  Dolphijn  nvt  cruyssen  geweest ;  onder  Punto  de  Gallo  hebben 
zy  verovertdewaerdye  van  ƒ  109.370,  daeronder  begrepen  145packen  caneel 
van  Cejlon,  uut  het  magasijn  van  den  coninck  van  Spangien  gelicht.  Het  sal 
goet  wesen,  dat  U.  E.  schepen  met  roe}schaloupen  sende,  om  dit  alsoo  te 
mogen  continueeren.  De  roeyschaloupen  dienen  in  alder  manieren  niet  naer- 
gelaten  te  worden,  want  de  schepen  anders  niet  verrichten  souden.  Na  Pegu 
sijn  mede  twee  fregatten  gesonden  geweest,  maer  hebben  gants  niet  verricht, 
qualick  in  Aracan  gehandelt  ende  daer  eenich  volck  staen  laten.  De  heer  de 
Haze  vint  niet  geraden  weder  een  comptoir  in  Tegenampatan  te  stabileeren, 
alsoo  de  Guineetse  hwaten  beter  ende  beter  coop  (zejt  h\-)  in  Narsapour- 
peta  te  becomen  zijn.  Wat  ordre  wy  derwarts  gegeven  hebben,  sal  U.  E.  per 
nevensgaende  copie  van  onse  missive  ende  instructie  connen  sien.  Hier  loopt 
een  geruchte  dat  op  de  Custe  d'  oude  corruptie  al  weder  ingebroocken  wesen 
soude,  ja,  eenige  andre  meer  die  niet  wel  riecken,  doch  alsoo  d'  heer  de  Haze 
van  de  Custe  naer  't  patria  vaert,  wenschen  wy  dat  d'  Almogende  zijn  E.  be- 
houden geleyde. 

6.  B)-  dese  gaet  register  van  325  packen  indigo  ende  cleden,  beloopende  in- 
Suratte.    coops  ontrent  ƒ65.000,  welck  d'onse  in  Suratte  gereet  sijn  hebbende.  Hoe 

treffelijcken  handel  d'  Engelsen  aldaer  dryven  ende  hoe  veel  U.  E.  de  generale 
Compagnie  ende  de  Vereenichde  Nederlanden  te  cort  doen,  dat  herwartssoo 
veel  schepen  niet  en  senden  dat  wy  dien  handel,  die  van  Mocha  ende  omlig- 
gende qnartieren,  waernemen  mogen,  sullen  de  heeren  sien  aen  nevensgaende 
missiven  van  Ravensteyn  ende  Goeree.  Met  recht  clagen  zy  ende  't  verdriet 
ons  uuttermaten  zeer,  dat  derwarts  niet  hebben  mogen  senden,  want  dien 
handel  soo  treffelijck  als  eenige  van  Indien  is.  Willen  w)'  d' Engelsen  van  de 
MoUuccos,  Anbo)na  ende  Banda  houden,  soo  moeten  by  haer  in  Suratten 
zijn,  off  zullen  altoos  met  hun  gequelt  wesen.  Soo  haest  doenlijcken  sullen 
wy  niet  naerlaten  de  handt  aen  't  werck  te  slaen  ende  derwarts  een  goede 
vloote  senden. 

7.  Alsoo  hier  door  de  compste  van  de  nieuwe  schepen  een  treffelijcke  vloote 
Atjeh.      by  den  andren  gecregen  hebben,  is  goet  gevonden,  omme  deselvige  wel  te 

besteeden,  den  handel  soo  veele  mogelijck  waer  te  nemen,  de  comptanten  t'  im- 
ployeeren  ende  tegelijck  diffensibele  ende  offensive  oorloch  tegen  onse  vj-- 
anden  te  voeren,  dat  een  vloote  van  6  schepen,  met  een  cargasoen  van 
/24.154 —  11  —  12,  na  Ticco.Priaman  ende  Atchijn  senden  sullen,  soo  omme 


500  7  OCT.  1619. 

den  handel  aldaar  waer  te  nemen,  als  omme  revengie  van  d'  Engelsen  te 
soecken,  met  ordre,  dat  het  overige  cargasoen  (welck  op  de  custe  van  Siimatra 
aen  peper  niet  besteet  wort)  van  Atchijn  met  een  schip  na  de  custe  van  Co- 
romandel  gesonden  werde,  off  dat  de  vloote  derwarts  vaere,  na  dat  op  de 
consideratie  in  onse  instructie  gestelt  (daervan  by  dese  copie  gaet)  by  den 
raedt  goetgevonden  worden  sal.  De  commandeur  Willem  Jansz.  is  derwarts 
gevaren  met  de  schepen  Haerlcm,  't  ]Vapen  van  Scclaridt,  Nieuzv  Zcclandt, 
de  Neptuines,  d'  Engelse  Sterre  ende  't  Postpacrt.  De  Heere  verleenehaerge- 
luck  ende  behouden  reyse. 

Na  Jamby  ende  Patana  hebben  den  25  passato  gesonden  't  schip  de  ZeewoLff 
met  een  cargasoen  van  ƒ  212.774  —  19  —  10,  met  ordre,  daervan  in  J*nby 
SCO  veele  te  laten  als  daer  tot  den  handel  van  noode  wesen  sal  ende  de  rest 
in  Patana  te  brengen,  omme  op  voordeel  tegen  't  naeste  jaer  aen  goede 
retoeren  besteet  te  worden.  D'Almogende  wil  haer  behouden  gele}-den. 

W}-  zijn  van  meninge,  het  schip  S/.  Michiel  met  den  eersten,  volladen  met 
met  alle  nootlijckheden,  na  de  MoUuccos  te  senden,  alsoock  een  ander  off 
twee  na  Anboyna  ende  Banda. 

De  resterende  schepen,  als  namentlijck  de  Trouwe,  d'  Oude Zonne ,A& Zuy der 
Eendracht,  Dordrecht,  Amsterdam,  't  Wapenvan  Amsterdam,  Westvrieslandt, 
de  Sterre,  den  Dolphijn  ende  de  Groene  Leeuw  sijn  hier  houdende,  omme 
d'  Engelsen  waer  te  nemen,  de  rede  van  Bantam  te  besetten,  den  handel  voor 
de  generale  Compagnie  te  verseeckeren  ende  de  plaetsevanjacatrametge- 
mack  te  verstercken.  Na  gelegenthe\-t  sullen  de  bequaemste  van  die  met  re- 
toeren  't  patria  versonden  worden.  W}'  sijn  van  meninge,  hier  gestadelijck 
een  vloote  van  ten  minste  10  a  12  off  meer  schepen  te  houden,  ende  alsoo  die 
op  verscheyde  plaetsen  verdeylt  moeten  worden,  sal  de  versterckinge  van 
Jacatra  evenwel  traech  voortgaen. 
8.  Den  30  passato  is  hier,  Godt  loff,  van  de  Molluccos  wel  aengecomen  de  prijs 

Molukken.  van  't  schip  Haerlem,  geladen  met  210  bhaeren  nagelen,  waerdoor  verstaen, 
hoe  alles  in  de  Molluccos  noch  redelijck  was.  Ontrent  150  bhaeren  nagelen 
sijn  daer  gebleven,  die  dit  jacht  niet  voeren  cost.  Wat  noch  \-an  't  groote  gewas 
ontfangen  sal  worden,  is  onseecker,  ende  alsoo  een  yder  twijffelde  wat  uut- 
compst  den  oorloch  tusschen  ons  ende  d'  Engelsen  nemen  soude,  zijn  de 
rijckste  veel  nagelen  daerna  ophoudende,  gelijck  de  Bandanesen  met  haer 
nooten  ende  foelie  oock  doen.  Rijs  en  sagu  wasser  eerst  in  de  Molluccos 
grootelijcx  gebreck,  maer  door  dit  jacht  ende  een  joncke,  door  hun  mede- 
gesleept,  zijn  d'  onse  ende  de  Ternatanen  van  sagu  soo  wel  versien  geworden, 
dat  geen  gebreck  Ij-den,  maer  haer  wel  behelpen  sullen.  Met  correcorren  zijn 
de  Tidorescn  te  water  meester.  Eenige  scharmutsinge  hebben  d'  onse  met  de 
Spangiaerden  gehouden,  maer  niet  notabels  isser  gepasseert.  D'  oude  boecken 


7  OCT.  1619.  501 

door  U.  E.  soo  lange  ontbooden,  hebben  nu  becomen,  voor  soo  veele  aldaer 
zijn,  ende  gaen  nevens  dese,  gelijck  mede  register  van  't  volck  in  de  Molluccos 
garnisoen  houdende,  daeraen  de  heeren  sien  sullen  hoe  qualick  de  forten 
aldaer  versieii  sijn,  insgelijcx  mede  van  vrivres  ende  amonitie  van  oorloge. 
De  reeckeninge  van  de  negotie  hebben  mede  becomen,  maer  alsoo  in  de 
generaele  boecken  noch  niet  getrocken  zijn,  zullen  die  naer  dese  senden. 
9.  Voor  dese  hebben  U.  E.  geadvyseert,  hoe  met  die  van  Bantam  in  oorloch 

Bantam,  geraect  sijn  ende  daer  noch  5  mannen  met  eenige  goederen  aen  landt  gebleven 
waren,  alle  welcke  den  pangoran  den  20  Augusto  met  de  resterende^oederen 
aen  boort  gesonden  heeft.  Wat  daermede  voor  hadden,  connen  qualick  weten. 
Men  ontboot  ons  met  een  brieffken,  door  een  perticulier  op  't  Chinees  ge- 
schreven, soo  vrientschap  met  Bantam  begeerden,  dat  imant  senden  souden, 
soo  niet,  dat  van  daer  souden  blyven.  Op  de  saeck  gedelibereert  zijnde,  is 
goetgevonden  na  Bantam  .niet  te  senden,  maer  dat  de  rede  beseth  sullen 
houden,  de  vaert  ende  visscherye  soo  veel  te  beletten  alsdoenlijcken  is,  totdat 
ons  selven  den  handel  aenbieden  ende  de  pangoran  van  Bantam  afifstant  van 
Jacatra  ende  zijnne  andre  pretentie  doet.  lek  meene,  soo  wy  Jacatra  verlaten 
wilden ,  dat  welhaest  goede  pertye  peper  becomen  zouden ,  maer  te  meer 
souden  daerna  geplaecht  worden.  Met  den  peper  meent  Bantam  ons  te  dwin- 
gen, dan  dewyle  nu  in  een  rechtveerdige  oorloch  geraect  zijn  ende  met  recht 
geduerende  den  oorloch  alle  natiën  vandaer  mogen  weeren,  hoopen  w)- 
Bantam  te  verdueren  ende  eerlange  tot  goede  redenen  te  brengen.  Tegen 
mijn  ordre  ende  intentie,  als  oock  tegen  menige  van  den  pangoran  gouverneur, 
sijn  wy  met  den  andren  in  oorloch  geraect,  dan  beter  is  die  noch  dan  een 
geveynsde  vreede,  want  in  een  geve}-nsde  vreede  continueerende,  souden  wj' 
niet  alleene  veel  verraderje  onderworpen  wesen,  maer  met  een  we\nich  peper 
getrayneert  ende  andre  't  principale  toegeschict  worden.  De  stadt  Bantam 
wordt  dagelic.K  noch  *eere  versterckt,  de  rijs  is  seer  diere  ende  de  Chinesen 
worden  seer  nauwe  bewaert,  opdat  by  ons  niet  loopen.  De  voorneemste  heeft 
de  pangoran  gedwongen  weder  nieuwe  huysen  te  bouwen.  Meer  vreese  heeft 
Bantam  voor  de  Mattaram  off  dat  wy  met  den  Mattaram  souden  mogen  ver- 
dragen, dan  voor  ons,  alsoo  hj-  wel  vertrouwt  (naar  't  schijnt)  dat  het  ons  om 
de  stadt  Bantam  niet  te  doen  is.  Ons  hu}-s  is  noch  in  esse.  De  pangoran  van 
Bantam  can  qualick  resolveeren  vreede  off  oorloch  metonstemaecken.  Hier- 
over (na  wy  verstaen)  is  onder  de  grooten  groote  confusie;  d'  uutcompste 
sal  den  tijt  leeren.  Onse  schepen  voor  Bantam  leggende,  hebben  tot  noch  toe 
9  mannen  verlooren,  ende  dat  vermits  tegen  onse  expresse  ordre  tot  aen  de 
wal  ontrent  Bantam  eenige  prauwen  vervolchden  endehaeraen  landtbegaven, 
alwaer  van  groote  menichte  van  volck  verrast,  overvallen  ende gedoot  wierden; 
dan  meer  volck  heeft  het  Bantam  gecost.  De  visscherye  can  ons  volck  niet 


502  7  OCT.  1619. 

wel  beletten,  alsoo  de  prauwen  te  snel  in  't  sejlen  zijn  ende  d'  onse  geen 
prauwen  bestieren  connen. 
10.  Tot  Jacatra  gaet  alles,  Godt  loff,  redelijck.  Voor  dese  zijn  hier  veel  joncken 

Jacatra.  ende  prauwen  met  alle  nootlijckheden  geweest;  dan  over  eenige  dagen  heeft 
den  Mattaram  verhoeden,  datter  niemant  by  ons  na  Jacatra  vaere,  doch  evewel 
sijnder  noch  eenige  Chineesse  ende  Javaense  joncken  comende,  die  steelsewijs 
uut  het  landt  van  den  Mattaram  vertrecken,  in  voegen  dat  ick  hoope,  gelijck 
het  oock  apparent  is,  w)-  geen  gebreck  sullen  l)-den.  Off  de  Mattaram  voorsz. 
verbotter  contemplatie  van  Bantam  doet,  weten  \vy  niet.  Wat  de  coninck  van 
Tcheribon  ende  Anthonio  Vizozo  daervan  schryven  connen  U.  E.  perneven- 
gaende  copie  van  haere  missiven  sien.  't  Apparentste  schijnt  te  wesen,  dat  de 
Mattaram  soect  sijnne  vrientschap  aen  ons  wat  diere  te  willen  vercoopen, 
want  alsoo  h}'  Tuban  ingenomen  heeftj  Surreba}a  't  hooft  geerne  in  de  schoot 
soud  leggen,  resteerter  niet  dan  Bantam,  daer  de  grootste  schadt  van  geheel 
Java  is,  en  de  alsoo  de  wech  voor  die  van  den  Mattaram  te  lande  wat  moeye- 
lijck  vallen  soude,  schijnt  het,  dat  men  soect  ons  te  dringen  de  Mattaram 
t'  assisteeren,  alsoo  't  hert  te  groot  is  om  onse  hulpe  te  versoecken  ende  sijn 
onvermogen  aen  ons  te  kennen  te  geven.  Doch  soo  sy  iets  tegen  ons  weten  te 
doen,'tsalnietnagelaten  worden,  wantom  heerschappie,volck,  geit  ende  goe- 
deren is  het  de  Mattaram  te  doen.  Eer  wy  d'een  off  d'  ander  assisteren,  sullen 
wel  thien  mael  omsien  moeten,  opdat  de  victorieuse  onse  roede  niet  worde. 

Nadat  wy  de  stadt  Jacatra  ingenomen  hadden,  is  al  het  volck  uut  het  landt 
na  Bantam  vertrocken,  ende  daerna  zijnder  veele  wedergecomen,  de  rijs  nut 
het  landt  van  't  velt  opsoeckende,  waervan  haer  veele  ontjaecht  is,  ende  alsoo 
d'  onse  noj't  vyanden  vonden  die  't  hooft  boden,  zijn  de  soldaten  soo  stout 
ende  onbedacht  geworden,  dat  b)"kans  een  groote  nederlage  gecregen  souden 
hebben,  't  en  ware  dat  een  goede corragie  van  d'  officieren  sulcx  verboet  hadde. 
Verstaen  hebbende,  datter  menichte  van  Javanen  ontrent  een  myle  off  twee 
de  riviere  op  in  't  landt  waren,  hebben  wy  den  25  passato  40  mosquettiers 
derwarts  gesonden.  Dese  by  den  vyandt  comende,  weecken  de  Javanen  uut 
haer  legerstede  by  den  andren,  op  een  plaetse  daer  d'  onse  niet  dan  man 
voor  man  door  een  enge  padt  bycomen  oosten.  Te  wederzyde  van  dit  padt 
hebben  zy  in  de  ruychte  volck  met  piecken  gele}-t.  D'  onse,  vierichsijndeom 
haeren  vyandt  aen  te  tasten,  hebben  haer  in  drie  troupen  verde}lt.  D'  eerste 
troupe,  bestaende  in  elff  koppen,  de  vyandt  aentastende,  bleven  daervan  drie 
op  de  plaetse  leggen,  welcke  doorsteecken  wierden  van  de  vj-anden  die  in  de 
ruychte  verborgen  lagen;  d'andre  namen  datelijck  de  vlucht,  waerop  de 
Javanen  met  goede  corragie  aentreckende,  alle  d'  onse  geslagen  souden 
hebben,  't  en  waere  dat  de  luytenant  met  de  tweede  troupe  d'  eerste  ontset, 
de  Javanen  gestut  ende  haer  weder  terugge  verby  de  doode  lichamen  gedreven 


7  OcT.  1619.  503 

hadde,  met  verlies  van  de  vierde  man.  In  't  enge  padt  hebben  d'  overste 
van  de  Javanen  tegen  onse  officieren  soo  lange  man  tegen  man  stal  gehou- 
den, totdat  zylieden  haer  dooden  ende  gequesten  affgebracht  hadden ,  als 
wanneer  vertrocken  ende  geheel  doorgeloopen  zijn,  in  voegen  dat  d'  onse 
meester  van  't  velt  gebleven  zijn.  Van  de  Javanen  hebben  zy  een  cris  met 
eenige  piecken  becomen;  vonden  anders  by  haer  niet  dan  een  prauwe  met 
wat  rijs  voor  haer  provisie,  soodat  het  schijnt,  zy  expres  van  Bantam  op  een 
tocht  gecomen  sijn.  De  vyanden  waren  ontrent  150  stercq.  Onse  dooden 
zijn  van  d'  onse  medegenomen  ende  begraven.  Dit  is  d'  eenige  ende  notabelste 
riscontre  die  noch  oyt  't  sedert  d'  inneminge  van  Jacatra  geschiet  is.  Cort 
daarna  hebben  weder  een  goede  troupe  uutgesonden,  maer  geen  v)anden 
vernomen. 

Tot  nu  toe  sijn  by  ons  3  a  400  Chinesen  vergadert,  niettegenstaende  hoe 
nauwe  zylieden  tot  Bantam,  Tcheribon  ende  Japara  bewaert  worden.  Soo  de 
Javanen  daerop  soo  nauwe  niet  en  pasten,  ick  achte  datter  eerlange  eenige 
duNsenden  by  ons  souden  wesen.  Alsnoch  hebben  wy  van  de  Chinesen  we)-- 
nich  hulpe,  vermits  eenige  van  de  voorsz.  haer  geneeren  met  nootlijckheden 
herwarts  ende  derwarts  te  haelen,  ende  andre  met  handwerck  onder  de  bur- 
gerye,  waerinne  een  ider  laten  geworden,  om  menichte  van  volck  te  locken. 
'tis  apparent,  dat  dese  plaetse  eerlange  de  grootste  coopstadt  van  gants  Indien 
wel  soude  mogen  worden,  tenz)-  dat  ons  de  gieriche)'t  bedriege,  waermede 
seggen  wil,  byaldien  wylieden  resolveeren  connen  de  peper  van  Bantam  een 
jaer  te  derven,  off  soo  lange,  totdat  die  van  Bantam  genootsaect  worden  ons 
aen  te  soecken  ende  haer  peper  te  veylen. 

Nadat  ons  lange  bedocht  ende  lange  gedelibereert  hadden,  wat  verster- 
ckinge  hier  maeck^  souden,  is  ej-ntlijcken  goet  gevonden  een  nieuw  fort  te 
beginnen,  groot  50  quadraet  roeden,  ende  om  't  selvige  met  gemack  ende  te 
meerder  verseeckerheyt  te  mogen  doen,  dat  hetselvige  bujten  om  het  oude 
fort  leggen  sullen.  De  fondamenten  van  de  landtpunt  hebben  nu  begost.  Als 
die  gemaect  zy,  sal  't  oude  fort  dubbelde  versterckinge  hebben.  Godt  geve 
dat  het  werck  geluckich  volejndt  mach  worden.  By  dese  gaet  proiecthoehet 
werck  gedissegneert  wort. 
11-  Na  Succadana  hebben  wy  gesonden  de  prijs  door  't  schip  IVestvrieslandf 

verovert. 

Opdat  te  beter  gevordert  mach  worden  de  verlossinge  van  de  zoone  van 
d'  heer  Lodensteyn  ende  andre ,  hebben  goetgevonden  met  den  Gouden 
Leeuw  over  te  senden  de  zoone  van  den  cappiteyn  Moor  van  Parnabucco,  't 
welck  de  heeren  ten  goede  gelieve  te  verstaen. 

B)-  dese  gaet  notitie  van  de  schade  welck  d'  Engelsen  de  generale  Com- 
pagnie aengedaen  hebben,  insgelijcx  watter  tot  Jaccatra  in  den  oorloch  ge- 


Varia. 


504  7  OCT.  1619. 

gasteert,  in  debolvverckenbedurven,  verschoncken,  gestoolen  endeandersints 
geconsumeert  z)-,  't  welck  een  seer  groote  somma  is,  daeraen  d' Engelsen 
mede  de  meeste  schuit  wel  hebben. 

Met  den  Eenhoorn  sijn  overgesonden  o  Engelsen,  ende  nu  gaen  met  den 
Gouden  Leeuw  wederomme  13  andre  van  't  volck  overlange  in  Banda  aen- 
gehaelt,  welck  oversenden  om  de  generale  Compagnie  daervan  t'  ontlasten. 
De  resterende  sullen  na  gelegentheyt  mede  volgen.  Verscheyde  incurabile 
siecken  ende  ondienstige  persoonen  sijn  met  dit  schip  oock  gaende. 

Over  de  misbru)cken  die  in  onse  apsentie  in  't  fort  Jacatra  gepleecht  zijn, 
is  voor  dese,  door  gebreck  van  behoorlijcke  informatie,  provisionele  sententie 
in  generale  termine  gegeven,  ende  vermits  alsnoch  geen  behoorlijcke  infor- 
matie becomen  hebben,  ende  noyt,  naer  't  schijnt,  becomen  sullen,  is  goet- 
gevonden,  dat  by  U.  E.  in  arest  sal  bhven  de  gagie  dergenen  die  in  desaecke 
schuldich  sijn,  vvaervan  by  dese  acte  gaet.  U.  E.  gelieve  te  letten  op  degene 
die  het  aengaet.  De  copie  van  d'  informatien  sijn  met  den  EenJioorn  over- 
gesonden. 

Omdatter  aen  't  vervolch  van  de  generale  boecken  noch  wat  gebreect, 
sullen  deselvige  met  't  eerste  volgende  schip  na  dese  gesonden  worden.  Ge- 
duerende  mijn  apsentie  van  Jacatra  sijn  daer  mede  onder  mijnne  andre  schriften 
endepampieren  verbrandt  de  generale  boecken  ende  't  originele  clad  van  de- 
selvige, in  voegen  dat  alles  weder  in  't  wilt  soud  wesen,  soo  ick  b)-  my  geen 
copie  scheep  genomen  hadde. 

Alle  de  forten  ende  schepen  van  gants  Indien  sijn  geheel  onversien  van 
smeecolen  ende  lonten.  De  nieuwe  schepen  hebben  weynich  off  geen  mede- 
gebracht, soodat  noch  fyne  cleeden  sullen  moeten  branden,  soo  in  haest  niet 
versien  worden.  Overleght  doch  eens,  wat  schade  de  generale  Compagnie 
lydet,  dat  versuymt  wort  te  senden  't  gene  in  Nederlandt  weynich  off  niet  en 
cost.  Aireede  sijn  4  a  500  realen  betaelt  voor  arbeytsloon  van  catoene  gaern 
tot  londt  te  slaen. 

Dew\le  vooreerst  noch  geen  aracque  becomen  sal  worden,  recommanderen 
U.  E.  andermael,  dat  het  de  heeren  gelieve  te  meer  Spaensse  wj-nen  dan  voor 
dese  te  senden,  soo  voor  de  forten  als  schepen  in  Indien  wesende,  onder  co- 
nossement  boven  d'  ordinarie  provisie  van  de  schepen. 

Ende  alsoo  dagelicx  in  't  landt  tochten  gedaen  moeten  worden,  is  het  seer 
noodich  dat  U.  E.  veel  lichte  roers  herwarts  senden,  gelijck  voor  dese  met  de 
Goede  Fortuyn  gecomen  sijn;  derhalve  gelieve  U.  E.  niet  naer  telaeten  goede 
pert)-e  te  senden.  De  groote  schepen  dienen  oock,  beter  dan  die  nu  gecomen 
sijn,  van  handtgeweeren  ende  lange  piecken  versien  te  worden,  alsoo  daer- 
omme  mede  seer  verlegen  sijn.  Daer  is  qualick  een  handtgeweer  off  lange  pieck 
in  de  geheele  vloot  te  becomen.  Soo  wy  in  den  oorloch  tot  Jacatra  niet  eenige 


7  OCT.  1619.  505 

lange  piecken  van  de  vyandt  becomen  hadden,  soud  het  fort  Jacatra  mede 
gants  onversien  wesen,  hoewel  die  niet  wel  derven  connen,  maer  hoochnodich 
sijn  tegen  de  schoone  Javaense  piecken  die  niet  wel  becomen  connen. 

Alsnoch  can  niet  wel  geadvyseert  worden  wat  schepen  naer  dese  affladen 
sullen,  alsoo  het  noch  te  vroech  is.  Van  Patana,  Andrigiri,  Jamb\-,  Ticco, 
Priaman  ende  Atchijn  hebben  met  het  aenstaende  noorden-mousson  goede 
pert},"e  peper  ende  andre  goede  retoeren  te  verwachten.  Wat  van  Manilla  ende 
Bantam  comen  wil,  sal  den  tijt  leeren.  De  schepen  Dordrecht,  Westvrieslandt 
ende  A'  Orangeboom  sijn  degene  welck  wy  hoopen  d' eerstvolgende  wesen 
sullen.  By  provisie  is  in  Dordrcclit  gescheept  140.000  catti  China  nagelen, 
125  sockels  foelie  ende  69  baeltiens  Jappanse  camphora,  wegende  3500  ffi, 
ende  in  'tschip  Westvrieslandt2\^  bharen  Molluckse  nagelen.  In  't  packhujs 
sijn  noch  15  catti  sj-dewaeren,  welck  is  hetgene  voor  dees  tijt  van  de  retoeren 
geadv\-seert  can  worden,  met  hoope  dat  het  U.  E.  (vertrouwen  w)),  daeraen 
niet  gebreecken  sal.  Alles  moet  synen  tijt  hebben. 

Hiermede,  edele,  erntfeste,  wj-se,  voorsinnige,  seerdiscreteheeren, sullen 
desen  ej-ndigen  ende  U.  E. ,  na  hertelijcke  groetenisse,  in  de  bescherminge 
des  Alderhoochsten  beveelen.  In  ons  fort  Jacatra,  ady  7  October  anno  1619. 

U.  E.  dienstwillige 

J.  P.  COEN. 


31.  —   15  OCT.   1619.  —  Q  7. 
(PER  GOUDEN  LEEUW). 


1. 
Amboina. 


2. 

Banda. 


Naer  't  vertreckvan  't  schip  den  Gouden  Leeuw  is  hier,  Godt  loff,  den  lOstanti 
van  Ambojna  wel  aengecomen  liet  jacht  de  Tigcr,  gelijck  mededejoncke 
de  Dolpliijn  genaemt.  De  Tiger  brengt  mede  42.573  'S  nagelen,  ende  de 
joncke  is  van  Amboyna  na  d'  eylanden  van  Solor,  Bima  ende  Baly  gesonden 
geweest  omme  die  quartieren  t'  ondecken.  Op  Bal\-  zijn  d'onse  b)-  den  coninck 
geweest  ende  daer  seer  wel  onthaelt  geworden,  veel  vrientschap  is  haer  be- 
wesen  ende  groote  instantie  worter  gedaen,  datwy  aldaer  een  comptoir  stabi- 
leeren ;  anders  hebben  op  haer  re}-se  niet  verricht.  Met  voorsz.  jacht  de  Tiger 
hebben  wy  van  Amboyna  ende  Banda  t\-dinge  becomen,  hoe  alle  aldaer, 
Godt  loff,  in  goeden  standt  was,  doch  alsoo  het  fregat  Bima  (daermede  het 
water  ende  andre  nootlijckheden  van  't  fort  Nassouw  op  Pouloway  gebracht 
wierd)  in  Anboj-na  verdreven  was,  leden  d'  onse  op  Poulowa\'  groot  gebreck 
van  water;  ende  andre  provisie:  londt,  smeecolen  ende  veel  andre  dingen  (die 
schandelijcken  door  U.  E.  commissarisen  versuymt  werden  te  senden)  ge- 
breect  haer  mede.  Laetdoch  niet,  bidde  U.  E.  andermael,  jaerlicx  versche\-de 
jachten  ende  alle  nootlijckheden  herwarts  te  senden,  eer  de  schade  ende  in- 
teresse die  de  generale  Compagnie  daerdoor  comt  te  l)'den,  irreparabel  worde. 

Met  onse  voorgaende  missive  is  U.  E.  geadvj'seert,  hoe  d'Engelsen  een  scha- 
loupemetadv}-sen  in  Banda  gesonden  hadden,  waermede  s}'lieden  adresseer- 
den dat  hun  ons  fort  Jacatra  haest  overgelevert  soud  worden,  ende  dat  dan 
met  haer  vloote  na  Banda  souden  loopen.  Hierop  hebben  de  Bandanesen  veel 
nooten  ende  foelie  na  haer  compste  opgehouden,  maer  alsoo  ten  laesten  geen 
Engelsen  verscheenen  zijn,  hebben  de  Bandanesen,  het  westelijckc  mousson 
verloopen  wesende,  pert}-e  van  haer  nooten  ende  foelie  aen  d'onse  vercocht, 
doch  veel,  na  wy  verstaen,  isser  door  de  joncken  vervoert,  alsoo  dit  jaer  aen 
de  zuytzyde  van  Banda  elff  joncken  geweest  zijn  ende  noch  eenige  andre  aen 
Puloron.  Door  dese  joncken  werden  de  vruchten  van  Banda  vervoert,  ende 
door  gebreck  van  jachten  is  sulcx  door  d'  onse  niet  belet,  in  vougen  dat  d'  ex- 
cessive  groote  lasten  die  de  generale  Compagnie  om  Banda  dragen,  door  ge- 
breck van  jachten  verlooren  costen  zijn.  Hierover  seggen  andermael,  voldoet 
den  eysch  behoorlijck  off  laet  u  interprinsen  nae.  Naer  't  vertreck  onser  schepen 
hebben  d'  onse  in  Banda  becomen  440  sockels  foelie  ende  10.000  'S  goede  noo- 
ten, ende  voor  'tuutgaen  van  Augusto  verhoopten  noch  ontrent  300  sockels 


15  OCT.  1610.  507 

foelie  ende  goede  pert)e  nooten  in  't  fort  Nassouw  te  becomen,  gelijck  mede 
een  andre  goede  partye  op  Pulo\va_\-,  allen  't  welcke  door  gebreck  van  jachten 
aldaer  tot  toecomende  jaer  sal  moeten  overblyven,  niet  sonder  groot  perj-ckel 
om  van  brant  geconsumeert  te  werden.  De  brieven  nu  jongst  van  Anboyna 
ende  Banda  becomen,  sullen  U.  E.  met  d' eerste  volgende  schip  toegesonden 
worden,  't  En  is  nu  niet  goetgevonden,  alsoo  dese  niet  sonder  perjxkel  na  de 
Straet  Sonda  gesonden  wort,  met  een  boode,  door  d'  heer  admirael  Verhagen 
om  een  weynich  cramerje  ende  wat  geit  tot  verversinge  opgesonden. 

Hiermede,  edele,  erntfeste,  w)-se,  voorsinnige,  zeer  discrete  heeren,  sullen 
desen  e)ndigen.  Godt  geve  U.  E.,  na  hertelijcke  groetenisse,  geluck  en  voor- 
spoet.  In  ons  fort  Jacatra,  ady  15  October  anno  1619. 

U.  E.  dienstwillige 

J.  P.  COEN. 


32.  —  22  JAN.   1620.  —  Q  162. 

(PER  DORDRECHT.) 


1.  Nevens  dese  gaet  copie  van  onse  missiven,  geschreven  per  den  Eenhoorn 

^^°'      ende  de  Gouden  Leeuw,  waervan  den  inhout  confirmeren. 
gekomen 

schepen.  't  Sedert  sijn  hier,  Godt  loff,  wel  aengecomen  de  schepen  Tholen  ende  Wal- 
cheren, te  weten  Tholen  den  20^''"  November  ende  Walcheren  den  4'"  Decem- 
ber, waerdoor  ontfangen  hebben  U.  E.  aengenamc  van  primo  Mc)'  1619  ende 
een  ander  van  den  14""  ditto,  door  U.  E.  gecommitteerde  u)t  Vlissingen  ge- 
schreven, daerdoor  verstaen,  hoe  de  schepen  d'  Eendracht,  de  Goede  Fortuyne, 
de  Hoop  ende  de  Witte  Beer  den  13""  Mey  u\t  Zelandt  gelopen  waren.  Tot 
noch  toe  hebben  haer  niet  vernomen.  D'  Almogende  wil  hun  behouden  ge- 
leyden.  Wat  't  sedert  onse  voorgaende  toegedragen  is  ende  op  U.  E.  missiven 
occureert,  sullen  per  desen  verhalen. 

2.  De  pangoran  van  Bantam,  nae  der  Mooren  aert,  gestadich  practiserende 
Verijdelde  j^^g  ^.  |-,ggj.  ^.j,^  cant  soud  mogen  helpen  om  te  beter  tot  zijn  dissej"n  te  ge- 

tegen  raecken  ende  zijn  personage  met  U.  E.  volck  ende  goederen  te  spelen,  heeft 
leTen^  de  coninck  van  Jacatra  (in  Tanara  gevangen  wesende)  ontboden,  dat  hy  de 
generael  Coen  soud  doen  ombrengen,  hem  belovende  daervoren  al  zijn  volck 
weder  te  geven  ende  weder  in  zijn  rijck  te  stellen.  D'  executie  van  zoo  bosen 
voornemen  heeft  de  coninck  van  Jacatra  op  dese  belofte  aengenomen,  ende 
nadat  van  langerhandt  de  wech  tot  een  goet  acces  gebaent  hadde,  heeft  h\-  de 
last  aen  z\-n  tolck  André,  sijn  priester  ende  een  slave  van  zijn  broeder  gegeven. 
Dese  drie  sijn  den  1 7*^"  October  b\-  my  gecomen,  aendienende  hoe  de  pangoran 
van  Bantam  voorgenomen  hadde  de  coninck  van  Jacatra,  haren  heere,  van 
Tanara  naer  Pontang  te  vervoeren,  om  hem  aldaer  te  beter  te  doen  bewaren, 
waerover  zijne  Majeste}-t  seer  vruntlijck  versocht,  dat  w)-  sulcx  souden  willen 
voorcomen  ende  hem  met  gewelt  van  Tanara  lichten,  daertoe  middele  ende 
raedt  voorsloegen,  het  exploict  seer  faciliterende;  doch  onder  dit  pretext 
hadden  voorgenomen  my  te  vermoorden.  Maer  d'  almogende  Godt  heeft  ons 
wederomme  wonderbaerlijck  behoet,  ende  de  moorders  de  moet  benomen. 
Sy  sijn  alle  drie,  elck  met  zijn  cris  oft  ponjaert,  in  onse  sale  by  my  alleen  ge- 
weest, dan  alsoo  geen  goede  uytcompst  sagen  om  te  vluchten,  hebben  haer 
boos  voornemen  op  dat  pas  niet  durven  onderstaen.  Aen  haer  gelaet,  reden 
ende  wesen  quade  suspitie  crygende,  hebbe  haer  crissen  doen  affnemen  ende 
hun  wel  doen  bewaren.  Dese  drie  waren  met  haer  sessen  in  een  prau  van 


22  Jan. 1620.  ^09 

Tanara  aeu  't  Wapen  i'iin  Amsterdam  gecomen  ende  hebben  de  prau  met 
d'  andere  drie  aldaer  gelaten,  om  de  siispitie  die  't  groot  getal  mocht  geven, 
te  weeren.  Hierover  gaff  ick  ordre  aen  Dirck  Gerritsz.  Criill,  schipper  van  't 
U'a/i'H  van  At/tsti-rdaiii,  d'  andre  drie  aen  boort  te  houden,  om  haer  's  anderen 
daechs  gesamentlijck  weder  terugge  te  senden,  sonder  ondersoeck  te  wil- 
len doen  van  de  suspitie  die  ick  mijn  geselschap  te  kennen  gegeven  hadde. 
Doch  alsoo  Crul  'tselvige  niet  wel  verstaen  hadde,  bracht  h)-'sanderendaechs 
de  resterende  drie  Javanen  tegen  mijn  expres  ordre  aen  landt.  Een  van  dese 
(die  het  voornemen  bekent  was),  quaet  vermoeden  crygende,  begaff  hem  (soo 
haest  aen  landt  quam)  op  de  loop.  D'  andere  twee  volchden  hem  oock,  doch 
wierden  alle  achterhaelt  ende  d'  eerste  looper  in  de  vlucht  doodtgeslagen. 
D'  eerste  drie  hierover  geexamineert  werdende,  heeft  de  slave  van  den  broeder 
van  den  coninck  van  Jacatra  goetwillich  beleden  ende  verclaert.  hoe  voorsz. 
tolck  ende  priester  expres  gesonden  waren  om  m}'  te  vermoorden,  waerover 
zyluyden  de  saecke  mede  bekennende,  metter  doodt  gestraft  zijn.  D' infor- 
matie, bekentenisse  ende  sententie  wert  U.  E.  nevens  dese  door  den  advocaat 
fiscaell  gesonden.  De  heeren  sullen  daeraen  sien,  hoe  wonderbaerlijck  ons 
Godt  wederom  beboet  heeft.  Om  diergelijcke  ende  andere  moorder)"e  ende 
verraderye  voor  te  comen,  is  b)'  den  raedt  goetgevonden,  ende  met  tromslach 
verboden,  dat  geen  vreemdelingen  sullen  vermogen  met  eenich  geweer  binnen 
't  fort  te  comen,  noch  oock  geen  prauwen  binnen  dereviere  met  eenige  bassen, 
roers,  musquetten,  piecken,  bogen  noch  spatten  oft  ander  lanck  geweer,  het- 
welck  de  Mooren  vrywat  hope  om  tot  haer  dissej^n  te  geraecken,  benomen 
heeft.  Godt  wil  ons  ende  U.  E.  staet  meer  ende  meer  voor  alle  ongeval  bewaren. 
3.  Met  onse  voorgaende  is  U.  E.  geadviseert,  hoe  door  de  Mattaram  verboden 

Mataram.  was,  dat  geen  van  zijn  ondersaten  met  eenige  vivres  tot  Jacatra  bj'  ons  varen 
soude,  waermede,  het  scheen ,  voor  hadden  ons  nae  haer  p)pen  te  doen  dansen ; 
dan  alsoo  de  saecke  niet  aentrocken  ende  ons  stille  hielden,  is  voorsz.  verboth 
niet  lange  onderhouden,  want  daer  zijn  soo  groten  menichte  van  joncken 
ende  prauwen  met  rijs  ende  alle  andre  notelijckheden  gecomen,  dat  het  wonder 
om  sien  is  geweest.  Meer  joncken  ende  prauwen  hebben  hier  van  versche)'den 
plaetsen  geweest  dan  oyt  ten  tyde  van  den  coninck  van  Jacatra  gesien  sijn. 
't  Is  een  wonder  om  sien,  hoe  de  borgerye  tot  Jacatra  vermeerdert;  70  a  80 
joncken  ende  prauwen  hebben  hier  tegelijck  soo  binnen  de  reviere  als  op  de 
rede  gelegen.  Onder  dese,  verstaen  w}-,  sijnder  eenige  van  des  Mattarans  offi- 
cieren geweest,  omme  alle  gelegenthejt  te  doorsien.  Ende  alsoo  een  overste 
van  de  tommagon  van  Kandael  (die  hier  met  22  prauwen  vol  rijs  geladen  ge- 
comen was)  ons  aendiende,  de  Mattaram  tegen  zijn  heere  geseyt  soud  hebben, 
dat  hy  de  Nederlanders  niet  wilde  doden,  noch  oock  ranchionneeren,  maer 
deselve  gratis  relasscheren  soude,  b)'aldien  door  de  generaell  daerommegeson- 


510 


22  Jan.  1620. 


4. 
Palem- 
bang. 


5. 

Twee 

Engel- 

aohe 
schepen 
genomen, 


den wierd, riet hj-, dat daeromme  souden senden,  presenterende jemant mede 
te  nemen,  hebben  wy  hierover  een  praii  naerKandaelgesonden,  om  de  verlos- 
singe  van  d'onse  bj'  den  Mattaram  gevangen  wesende,  aen  voorsz.  tommagon 
te  versoecken.  Godt  geve  dat  haer,  gelijci<  wj-  verliopen,  becomen  mogen. 

Het  schip  Out  Hoorn  ende  't  fregat  Ceylon  sijn  hier  u)t  de  Straet  van  PaUm- 
bang  wel  gekeert,  medebrengende  een  cleen  fregat  van  de  Portugesen  ver- 
overt ende  220  lasten  rijs,  becomen  u\-t  seeckre  joncken  van  des  Mattarams 
ondersaten  ende  eenige  van  Bantam  naer  Malacca  varende,  als  blijct  per 
nevensgaende  notitie.  Wy  verstaen,  met  de  voorsz.  joncken  doordepangoran 
van  Bantam  een  expresse  ambassate  naer  Malacca  gesonden  is,  om  assistentie 
tegens  ons  te  versoecken.  Degene  die  men  se}t  de  last  daervan  te  hebben,  is 
mede  in  onse  handen  vervallen.  Die  van  voorsz.  schepen  sijn  in  Palimbangby 
den  coninck  geweest,  alle  vruntschap  is  hun  bethoont  ende allerleyverversinge 
hebben  daer  becomen.  Om  de  vruntschap  te  onderhouden  ende  alle  notelijck- 
heden  te  becomen,  is  daer  een  assistent  gelaten.  Godt  geve  de  goede  corres- 
pondentie lange  du\Ten  mach ;  voor  soo  veel  de  welstant  van  de  Compagnie 
vereyscht,  sullen  daertoe  ons  devoir  doen. 

Van  Succadana  hebben  mede  pertye  rijs  becomen,  dan  sy  is  wat  slecht  ende 
diere.  Het  veroverde  jacht  Nassau  heeft  ons  van  daer  gebracht  een  pertje 
van  257j  caraten  diamanten,  met  eenige  andere  coopmanschappen.  Jaer  ende 
dach  hebben  d'  Engelsen  daer  sonder  eenich  capitael  geseten,  waerover  d'onse 
te  meer  diamanten,  ende  tot  beteren  prijs  dan  voor  desen,  becomen  hebben. 

Den  12'"  November  passato  hebben  na  de  Moluques  gesonden  het  schip 
St.  Michiell,  volladen  met  allerley  provisie  voor  de  forten,  goede  pert)e  cleden 
ende  geit  tot  den  handell,  ende  een  compagnie  soldaten.  De  Heere  wil  't  sel- 
vige  behouden  geleyden.  Naderhant  hebben  oock  naer  Amboyna  ende  Banda 
gesonden  de  schepen  't  Wapen  van  Amsterdam  ende  Hoorn,  geladen  met  300 
lasten  rijs,  menichte  van  vlees,  speek,  goede  pertj'e  cleden,  160.000  realen  in 
spetie  ende  alle  notelijckheden  voor  de  forten  aldaer.  De  Heere  wil  haer  mede 
behouden  gele\'den,  gelijck  oock  het  schip  Amsterdam,  welck  mede  derwerts 
gaet  met  400  lasten  rijs,  24.000  realen  in  spetie,  goede  pert\e  cleden  ende 
verscheyden  andere  notelijckheden. 

Voor  desen  is  U.  E.  geadviseert,  hoe  wy  naer  Patana  gesonden  hadden  de 
schepen  den  Engel,  de  Bergerboot  ende  de  Morgensterre,  met  een  goet  capitael 
tot  den  handel  aldaer,  ende  expres  ordre  (volgens  resolutie  tegens  het  voor- 
nemen van  de  Engelsen  genomen)  soo  eenige  advantage  op  d'  Engelsen  be- 
comen, dat  ons  van  hare  schepen  ende  goederen  verseeckeren  souden.  Dese 
schepen,  den  26""  Julj-  voor  Patana  comende,  vonden  daer  te  rede  d'  Engelse 
schepen  de  Sampson  ende  den  Hont,  ophebbende  137  coppen  ende  45  stucken 
geschutt.  's  Avonts  hebben  't  dicht  by  haer  geseth  ende  hun  's  anderendaechs 


22  Jan.  1620,  511 

met  den  dach.  met  gewelt  aengetast.  Naerdat  ter  \vederz)-den  drie  glasen 
lanck  seer  geweldich  gevochten  hadden,  gaven  't  d'  Engelsen  op,  seer  ijsseHjck 
om  Hjffsgenade  biddende.  Daer  sijn  van  haer  doodt  gebleven  39  mannen,  daer- 
onderCapite>nJeanJardijn,  overste  over  haer  negotie,  dewelcke  voor  autheiir 
van  alle  dese  onheylen  gehouden  wert,  ende  omtrent  50  gequest.  Van  onse 
z)de  hebben  10  mannen  verloren  ende  eenige  gequesten  gecregen.  Meer  dan 
20.000  Patanesen  waren  op  de  strant  dit  gevecht  aensiende,  met  d'  onse,  aldaer 
residerende,  wenschende,  dat  het  Godtgelieffde  de  victorie  aen  de  Nederlanders 
te  geven,  't  Is,  de  Heere  zy  loff,  alsoo  geluct,  tot  een  groote  schande  voor  d' 
Engelsen,  want  zyliuden  wonderlijcken  opgegeven  hadden,  seer  vileyn  ende 
schandelijck  van  ons  spreeckende,  als  oock  hoe  onse  vlote  voor  Jacatra  ver- 
slagen hadden,  ende  dat  voor  geen  thien  Nederlantse  schepen  wijeken  souden. 
By  desen  gaet  notitie  van  al  't  gene  in  de  Engelse  schepen  bevonden  is.  Men 
se\-t,  datter  4000  realen  in  spetie  geweest  zijn,  dan  daer  en  is  geen  geit  te 
voorschijn  gecomen.  B)'  dese  schepen  en  was  noch  leggende  een  Portugees 
fregat,  door  d'  Engelsen  onder  onse  gewoonlijcke  vlagge  verovert  van  die  van 
Malacca,  dat  gedestineert  was  met  seeckere  cleden  naer  Siam  te  varen,  welck 
z)lu)-den  datelijck  aen  de  wal  smeten  ende  voor  de  helft  van  de  Patanesen 
lieten  bergen.  In  't  eerste  hielt  hun  de  coninginne  met  haren  raedt  wat  quaet, 
ende  dat  per  forme,  alsoff  haer  niet  wel  genoechden  dat  haer  rede  niet  ver- 
schoont was,  doch  d'acten  van  d' Engelsen  ende  ons  recht  tegen  haer  met 
beleefthe\t  geallegeert  vvesende,  is  de  saecke  d' onse  zeer  wel  affgenomen 
ende  door  't  gantsche  landt  tot  groten  loff  ende  eere  verbrej-t.  Dat  d'  insolente 
hovaerdxe  van  d' Engelsen  met  soo  clenen  advantage  van  de  slechte,  een- 
voudige Nederlanders  alsoo  overwonnen  wierd,  is  de  Patanesen  soo  groten 
vreuchde  geweest,  dat  daervan  publycke  liedekens  op  haer  wyse  gemaect 
hebben. 

Na  dese  slach  is  het  schip  den  Eu^tl  volgens  onse  ordre  naer  Japan  geson- 
den  ende  d'  andere  vier,  namentlijck  de  Bergerboot,  de  Morgensterre,  de  Samp- 
son  ende  den  Hont,  sijn  met  omtrent  4000  sacken  peper,  eenige  syde,  ben- 
juwin,  rijs  ende  andersins  volladen  (als  per  nevensgaende  facture  blijct)  alle 
hier,  Godt  loff,  wel  aengecomen.  De  gevangene  Engelsen  sijn  in  Patanab\-  de 
haren  aen  landt  geseth,  u}tgesondert  eenige  overhooffden  alhier  gebracht. 

In  't  voorsz.  schip  de  Sampson  hebben  becomen  d'  originele  resolutien  b)- 
d'  Engelsen  genomen,  verscheyden  missiven,  copieboecken  van  missiven, 
contracten  ende  andere  Engelse  pampieren,  daeraen  claerlijck  blijct  warach- 
tich  te  wesen  ende  oock  genouchsaem  bevestigt  ende  getujxht  wert,  hetgene 
U.  E.  voor  desen  geschreven  hebbe,  namentlijck,  dat  b\-  d'  Engelsen  voorge- 
nomen zy,  haer  meester  van  U.  E.  middelen  te  maecken  ende  den  staet  van 
de  generale  Compagnie  t'  enemaele  te  ruineren,  ende  dat  op  seeckere  gesochte 


512  22  Jan.  1620. 

actie  ende  veel  openbare  logenen,  daermede  \v)-  seer  valschelijck  beschuldicht 
werden,  ende  zjlinden  soecken  de  macht  van  Engelandt,  ende  alle  de werelt 
te  abuseren.  Alle  haer  bosen  handel  met  de  coningen  van  Bantam  ende  Jaca- 
tra  tegen  ons  beleyt  ende  onderle\t,  haer  grote,  onbeschaemde  logenen  ende 
bosen  aert,  connen  in  dese  pampieren  openbaerlijck  zien,insonderhe}talsde 
rechte  waerhc}t  daertegen  verthoont  ende  bewesen  wert,  gelijck  aen  haer  eygen 
schriften,  die  malcanderen  contrarieren,  oock  blijct.  De  voormeenste  pam- 
pieren sullen  versche}'den  maelen  doen  copieren  ende  U.  E.  autentiquecopie 
met  dese  schepen,  neffens  d'  originele  oversenden. 

Neffens  de  voorsz.  vier  schepen  is  hier  oock  wedergekeert  het  schip  de  ^irr- 
wolff,  weick  den  25'"  September  met  een  capitael  van  ƒ  212.704  —  19  —  10 
naer  Patana  gesonden  hadden,  om  dat  comptoir  tegen  'tnaeste  jaeropvoirdel 
trefifelijck  te  versien,  doch  hebben  door  contrarie  wint  (nae  ons  geseyt  wert) 
de  reys  niet  connen  volbrengen. 
6.  Voorgaende  jaer  isser  in  Patana  een  Chinese  joncke  geweest,  ende  twee  in 

Patani.  Pangora,  doch  hebben  niet  veel  f)-ne  waren  gebracht  ende  8  a  10.000  sacken 
peper,  die  d'  onse  te  syner  tijdt  door  gebreck  van  geit  niet  hadden  connen 
coopen,  verovert.  Voor  de  voorsz.  schepen  hadden  wy  naer  Patana  gesonden 
't  jacht  CUen  Hollandia,  met  24.000  realen  Japans  silver.  Uit  jacht  is  wonder- 
lijcke  wel  te  pas  gecomen,  heeft  zijn  geit  drie  m)len  b}-  oosten  Patana  gelost 
ende  is  daernae  verby  d'  Engelse  schepen  in  de  reviere  van  Sangora  gelopen, 
alwaer  onse  loge  ende  de  twee  Chinese  joncken  (die  de  Portugesen  voor- 
genomen hadden  afif  te  lopen)  beschermt  heeft.  Door  de  compste  van  de 
voorsz.  schepen  met  144.000  realen,  soo  in  spetie  als  Japans  silver,  sijn  de 
Chinesen  van  d'  onse  geheel  affbetaelt  ende  seer  wel  vergenoechtvertrocken, 
belooft  hebbende  't  naeste  jaer  met  een  rijcke  last  weder  te  keeren. 

Het  jacht  Nassau  in  de  reviere  van  Andrigiri  opcortende,  is  op  een  sant- 
plaet  geraect,  ende  door  outhe\-t  daervan  geborsten.  D'  onse,  vresende  van 
de  Portugesen  ende  die  van  't  lant  overvallen  te  werden,  hebben  datelijck  alle 
het  geschut,  geit  ende  goederen  aen  landt  gebracht  ende  hun  daer  versterct 
ende  naer  Jambi  om  secours  gesonden,  terwyle  de  coninck  van  Andrigiri  ge- 
treyneert  wierd,  dat  men  noch  moet  hadde  het  schip  aff  te  crj-gen.  Doen  dese 
tydinge  tot  Jambi  quam,  was  daer  even  het  schip  de  Seewolff  ooc\<.  aengeco- 
men,  ende  alsoo  de  'Jager  met  peper  geladen  was  ende  eenige  dagen  verlopen 
souden  eer  die  in  d'  Orangeboom  overgescheept  cost  werden,  wierd  goet  ge- 
vonden dat  de  Seewolff  nae^r  Andrigiri  soud  lopen,  d'  onsen  aldaer  assisteren 
ende  tot  de  compste  van  den  Jager  vertoeven  soude,  gelijck  geschiede.  In 
deser  voegen  is  alle  het  geschut,  soldaten  ende  cargasoen  van  \]a.c\\i  Nassau 
gebercht  ende  het  volck  oock  behouden,  doch  de  5i'«w/^ heeft  daerdoor  ten 
dele  zijn  rejse  van  Patana  versuymt.  't  Is  seer  waerschijnlijck  dat  die  van 


22  Jan.  1620. 


513 


Sumatra's 

West- 
kust; al- 
daar vier 
Engel- 
3che 
schepen 
genomen. 


Andrigiri  ons  volck  om  het  geschut  ende  de  goederen  vermoort  souden  heb- 
ben, soo  sulcx  te  wege  hadden  connen  brengen.  S)'  hebben  nae  Malacca  aen 
de  Portugesen  om  hulpe  daertoe  gesonden,  dan  die  van  Malacca  quamen  te 
laet  ende  is  haer,  Godt  loff,  gemist.  Het  jacht  de  Jnger  sijn  \v\-  dagehjcx  met 
alle  het  voorsz.  geschut  ende  goederen  met  omtrent  800  sacken  peper  van 
Andrigiri  verwachtende.  D'  oorsaecke  datter  geen  meer  peper  vergadert  was 
is,  dat  door  verleth  van  d'  Engelsen  ende  by  gebreck  van  jachten,  de  plaetse 
te  z\-ner  tijdt  van  geit  ende  goederen  niet  hebben  mogen  versien. 

Per  't  schip  den  Gouden  Lceiizv  is  U.  E.  geadvyseert,  hoe  vv)-  de  comman- 
deur Willem  Jansz.  met  ses schepen,  namentlijck  't  Wapenvan Zelandt,  Haer- 
leiii,  Nicmv  Zelandt,  de  Neptunes,  d' Engelse  Sterre  ende  't  Postpaert,  na  de 
Westcust  van  Sumatra  gesonden  hadden,  tot  bevoirderinge  van  den  handel  in 
die  quartieren  ende  omme  op  d' Engelsen  eenighe  advantage  te  soecken,  tot 
revenge  van  de  geleden  schade,  verseeckeringe  van  den  staet  der  generale 
Compagnie,  maer  insonderheyt ,  om  het  boos  ende  groot  voornemen  der 
Engelsen  tegen  U.E.  staet  te  breecken  ende  prevenieren.  D' Almogende  Godt 
heeft  ons  daertoe  wederomme  wonderbaerlijck  geholpen  ende  oock  bethoont 
(als  verhalen  sullen)  hoe  't  beste  versuymt  is  ende  hoe  licht  alle  de  macht  van 
de  Engelsen,  ware  mijn  ordre  ten  vollen'naergecomen,  verslagen  oft  becomen 
souden  hebben.  Doch  't  is  misschien  beter,  dat  de  welstandt  doorso  groten 
progres  niet  becomen,  opdat  de  swacke  gemoeden  in  redelijcken  standt  bl)'- 
ven.  Daeromme  sullen  ons  genoegen  met  hetgene  d' Almogende  Godt  dagelicx 
gelieft  te  geven  ende  bedancken  onse  medehulpers  van  hare  courage,  goeden 
)"ver  ende  vlijt,  ten  gemene  besten  bewesen.  De  voorsz.  ses  schepen ,  den 
eersten  October  u)-t  de  Straet  Sunda  vertrocken  wesende,  sijn  lancx  de  West- 
cust van  Sumatra  gelopen.  Aen  Cota  Tenga  verstaende  datter  vier  Engelse 
schepen  voor  Ticco  lagen,  liepen  datelijck  sonder  vertoeven  voort.  Den  elffden 
ditto,  omtrent  Ticco  comende,  vonden  daer  de  schepen  den  Dragon,  den  Beer, 
d'  Expeditie  ende  de  Rosé,  waerop  by  d'  onse  geresolveert  wierd,  haer  date- 
lijck twee  ende  twee  te  aborderen.  De  son  was  tegen  den  avondtdaeromtrent 
1^  ure  hooch,  doen  b)'  den  anderen  quamen.  De  commandeur  Willem  Jansz. 
smeet  datelijck  met  het  Wapen  'Jan  Zelandt  den  groten  Dragon  op  de  wint- 
veringh  aen  boort,  het  schip  Haerlevi  le)-d  hem  aen  d' ander  zyde  op  den 
hals  aen  boort,  ende  hebben  aldus  seer  geweldich  met  groff  geschut  ende 
musquetten  tegen  malcanderen  gevochten.  A^/«<ze»Zi?/««rt'/wasgeordonneert 
met  de  Neptunes  den  Beer  te  aborderen,  dan  alsoo  den  Dragon  vol  peper  ge- 
laden wesende,  dien  selven  dach  van  de  zj-ne  t'  seewaert  gelopen  was,  ende 
Nieu  Zelandt  d'aborderinge  niet  seer  socht,  resolveerde  de  Neptunes  ^nde 
d' Engelse  Sterre  den  Beer  't  aborderen,  doch  alsoo  den  Dragon  overwonnen 
wierd  eer  dese  schepen  bj'  malcanderen  quamen,  gaven  de  schepen  den  Beer, 

33 


514  22  Jan.  1620. 

^Expeditie  ende  de  Rosé  haer  mede  op,  ende  dat  sonder  't  gewelt  van  d'onse 
te  verwachten,  't  Wapen  van  Zelandt  ende  Hacrhin,  schaers  een  ure  tegen 
den  Dragon  gevochten  hebbende,  geracete  de  brant  in  de  galle}e  van  den 
Dragon,  waerover  d'  Engelsen  haer  schip  abandonneerden  ende  in  Haerlem 
overliepen,  biddende  om  lijffsgenade,  doch  wierden  weder  overgejaecht  om 
de  brant  eerst  te  iiytten.  Aldus  sijn  de  voorsz.  vier  schepen  door  Goods  ge- 
nade overwonnen,  daerdoor  \\y  hopen,  het  disseyn  van  d'  Engelsen  soo  lange 
vertrocken  werden  sal,  dat  tijdt  sullen  hebben  omme  onsen  staet  noch  meer 
ende  beter  tegen  alle  gewelt  te  versekeren.  De  voorsz.  Dragon  hadde  op  180 
zeer  cloecke  mannen,  te  weten  150  van  zijn  eygen  voIckendeSO  vand'andere 
schepen,  die  den  Dragon  t'  zee  hadden  geholpen;  was  gemonteert  met  31 
stucken  geschutt.  In  den  strijt  sijnder  van  d' Engelsen  30  mannen  doodt  ge- 
bleven ;  d'overste  commandeur  Banner  is  doodtlijck  gequest.  Van  d'onse 
hebben  w\'  verloren  vijff  mannen.  Het  schip  Haerlem  is  in  zijn  spiegel  gelijcke 
water  alsoo  getreft,  dat  het  weynich  gescheelt  heeft  off  't  soude  aen  des 
Dragons  s\-de  gesoncken  hebben,  alsoo  op  het  garnieringh  vijff  voeten  water 
stonden  eer  het  gewaer  wierden.  Om  sulcke  ongevallen  voor  te  comen  sal  het 
seer  goet  wesen  dat  alle  oorlochschepen  alsoo  gemaect  werden ,  dat  men  in 
't  ruym  achter  by  de  spiegel  ende  rontsomme  de  brootcamers  lancx  het  boort 
comen  can,  omme  alle  quade  schoten  in  haest  voor  de  loos  van  binnen  te 
mogen  stoppen.  Alle  het  volck  van  de  voorsz.  vier  Engelse  schepen,  gelijck 
oock  veel  van  haer  schip  de  Sterre,  wesende  omtrent  de  300  mannen,  hebben, 
d'onse  in  Ticco  aen  landt  geseth,  ende  haer  op  hun  versoeck  wedergegeven 
het  schip  de  Rosé,  met  eenige  provisie,  om  vandaer  elders  b)-  de  hare  te  mogen 
vertrecken.  D' andere  drie  sijn  van  d'onse  gemant  ende  alhier  met  de  vlote, 
Godt  loff,  wel  aengecomen.  Den  Dragon  was  geladen  met  peper;  in  den  Beer 
hebben  becomen  56.000  realen  in  spetie,  ende  in  d'  Expeditie  een  pertye 
Gousesatse  cleden,  waervan,  als  oock  van  allen  't  gene  voirder  by  de  voorsz. 
schepen  gevonden  is,  by  desen  pertinent  register  gaet. 

In  't  voorsz.  schip  den  Dragon  sijn  seeckere  Gouseratten  ende  eenige  At- 
chijnders  geweest,  waervan  d'  eene  se)t  verloren  te  hebben  de  waerd)e  van 
omtrent  13.000  realen  van  achten,  toecomende  den  prins  soltan  Gchroom, 
joncxte  soon  van  den  groten  Mangool  in  Suratte,  daervan  denselven  voldoe- 
ninge  versoeckt.  \Vy  hebben  hem  affgeslagen  ende  aengesey  t,  dat  de  saecke  in 
vruntschap  met  z)-nen  prince  wel  vereffenen  zullen.  Interim  moeten  haer  alle 
te  laste  van  de  Compagnie  onderhouden,  totdat  gelegenheyt  becomen  om 
haer  te  versenden. 

Van  d'  onse  waren  in  Ticco  ende  Priaman  vergadert  omtrent  4000  sacken 
peper,  welcke  in  aller  haest  gescheept  zijn.  Meer  souden  becomen  hebben, 
soo  d'  onse  van  Gouseratse  cleden  versien  waren  geweest. 


22  Jan.  1620.  515 

Alsoo  ons  volck  verstonden,  hoe  Ticco  voor  de  rendevous  plaetse  van  d' 
Engelsen  geordonneert  was  ende  dat  z\lu)den  bestemt  hadden  omtrent  prima 
October  daer  te  comen,  hebben  d'  onse  haer  seer  gehaest  om  vandaer  te  ver- 
trecken,  ende  dat  vermits  de  vlote  door  't  mannen  van  de  drie  Engelse  schepen 
seer  swack  van  volck  was,  vreesende  dat  haer  d'  Engelse  vlote,  bestaende  in 
thien  schepen  (die  na  de  cust  van  Coromandel  vertrocken  waren)  tegelijck 
op  den  hals  comen  souden,  waerover  niet  goet  vindende  te  vertoeven,  op 
hope  dat  d'  Engelsen  gesepareert  aen  de  bestemde  plaetse  souden  mogen 
comen,  hebben  eendrachtelijck  geresolveert  met  de  voorsz.  victorie  weder  b)' 
de  vlote  naer  Bantam  tekeeren,  sondereenige  schepen  naer  Atchijn  tesenden, 
ende  zijn  dienvolgende  21  October  met  de  gehele  vlote  van  Ticco  vertrocken. 
8.  In  see  wesende,  hebben  het  schip  A^iai  Zelandt  na  de  cust  van  Coromandel 
Coro-  gesonden  met  het  cargasoen  dervverts  gedestineert,  ende  alsoo  de  voorsz. 
vlote  het  Suytoost  mouson  noch  lange  tegen  hadden,  hebben  z}-,  namentlijck 
de  schepen  't  Wapen  i'an  Sclandt,  HaerUm,  de  Neptunes,  d'  Engelse  Sterre, 
't  Postpaert,  den  Dragon,  d'  Engelse  Beer  ende  d'  Expeditie,  niet  eer  dan  den 
S^"  December  by  onse  vlote  voor  Bantam  connen  comen,  in  vougen  dat  wy  door 
verloop  van  't  mouson  niet  hebben  connen  remedieren,  't  gene  door  d'  onse 
nagelaten  oft  versuymt  is.  Voorsz.  schip  Nieu  Selandt,  drie  dagen  van  de  vloot 
gesche\den  wesende,  rescontreerde  twee  Engelse  schepen  van  de  Cust,  soo 
't  scheen  naer  Ticco  lopende.  D'  Engelsen  deden  haer  best  om  Selandt  acn  te 
tasten,  dan  conden  hem  niet  beseylen,  in  vougen  dat  dese  twee  door  't  haes- 
tich  vertreck  van  d'  onse  geechappeert  zijn.  Den  17''''"  November  is  dit  schip 
voor  Maslipatan  gecomen,  aldaer  te  rede  vindende  seven  Engelse  schepen, 
in  groten  storm  rydende,  met  doorschoten  stengen,  de  raes  omlaech,  het 
meeste  volck  over  landt,  hebbende  niet  meer  dan  omtrent  300  mannen  in 
haer  gehele  vlote  aen  boort,  waeraen  claerlijck  blijct  dat  van  d'  Engelse  macht 
t'  enemael  verseeckert  ende  ontlast  souden  hebben  geworden,  soo  d'  onse  met 
een  goede  vlote  na  de  Cust  gelopen  waren,  gelijck  w)-  haer  in  d'  instructie, 
elck  schip  medegegeven,  aengeraden  hadden  in  cas  dat  voor  Atchijn  oft  el- 
ders eenige  Engelse  schepen  bequamen  off  versloegen.  D' Engelsen,  niet 
wetende  wat  Nieu  Zelandt  voor  een  schip  ware,  sochten  hem  met  een  witte 
vlagge  te  abuseren,  ende  voeren  met  een  schuj't  aen  boort,  niet  dan  van  vrede 
ende  vrientschap  spreeckende.  Maer  soo  haest  vernamen  dat  h}'  van  Java 
quam,  veranderden  haer  propoost  ende  waren  seer  beducht  datter  meer  van 
d'  onse  voorhanden  waren.  Nieii  Zelandt,  geensins  geraden  zijnde  d'  Engelsen 
de  donckere  nacht  te  verlenen  om  haer  stengen  te  mogen  opsetten,  heeft  zijn 
deel  van  de  nacht  mede  gebrujxt  ende  is  voor  windt  na  Paleacatte  gelopen, 
alwaer  zijn  cargasoen,  wesende  ƒ  200.440  —  12  —  4,  in  alder  ijl  gelost,  ende 
omtrent  50  packen  cleden  ingenomen  heeft.  Den  29^"  November  is  h\-  van 


516  22  Jan.  1620. 

Paleacatte  vertrocken  ende  den  2^"  January  b\-  de  vlote  voor  Bantam  wel 
aengecomen. 

Het  achterste  hebben  hier  voor  geschreven,  ende  overgeslagen  hoe  het  op 
de  Cust  gegaen  z)-  met  de  schepen  't  Hert  ende  den  Szverten  Beer. 

Met  den  Eenhoorn  hebben  U.  E.  geadv)-seert,  hoe  't  jacht  't  Hert  den  20*"" 
Jul)'  passado  na  de  custe  van  Coromandel  gesonden  hadden,  met  een  carga- 
soen  van  ƒ  11 1.115 — 19  —  8.  Dit  jacht  voor  de  rede  van  Connara  (wesen- 
de  omtrent  40  mylen  by  oosten  Maslipatan)  vervallen  zijnde  verstonden , 
hoe  d' Engelsen  met  vij ff  schepen  voor  Moupoli  lagen,  sijnde  een  plaetse  om- 
trent 20  mylen  b)-  westen  Connara  gelegen,  ende  andre  vijff  voor  Maslipatan. 
Hierover  resolveerden,  het  cargasoen  in  Visigapatan  (daer  twee  van  onse  fre- 
gatten verdubbelt  wierden)  te  lossen,  ende  't  Hert  dat  beneden  wints  van 
d' Engelsen  lach,  datelijck  weder  naer  Java  te  senden,  gelijck  geschiede,  ende 
is  ditto  Hert  den  12''"  December  voor  Bantam  wel  gekeert,  medebrengende 
174  packen  catoene  gaern  ende  97  balen  caneel  van  Cejlon. 

Den  Swarten  Beer  op  21  Julio  passado  volladen  voor  Maslipatan  leggende, 
omme  daer  tot  September  nae  een  goeden  tijdt  om  naer  't  patria  te  keeren  te 
wachten,  ende  interim  het  comptoirin  Maslipatan  weder  te  stabileren,  sijn20 
mjlen  benden  haer  vier  Engelse  schepen  aengecomen,  haer  best  doende  om 
naer  Maslipatan  te  loopen.  D'  heer  de  Hase,  de  rechte  waerheyt  vermoedende, 
alsoo  kennelijck  is,  datter  op  de  Cust  geen  ladinge  voor  vier  schepen  zy, 
resolveerde  de  compste  van  de  Engelsen  niet  te  verwachten,  maer  zijn  reyse 
naer  't  patria  te  vervoorderen,  ende  is  oock  datelijck  vertrocken,  ende  in  deser 
vougen  de  Engelsen  ontcomen.  D' Almogende  wil  haer  voorder  bewaren 
ende  behouden  geleyden. 

Cort  naer  't  vertreck  van  voorsz.  schip  den  Swarten  Beer  isser  van  den 
coninck  van  Golconda  gecomen  alsulcke  toesegginge  van  vr\he}"t  in  den 
handel  voor  d'  onse,  als  d'  heer  de  Hase  versocht  hadde,  waerop  het  comptoir 
in  Maslipatan  weder  gesticht  is.  D'onse  waren  daer  hebbende  een  capitael 
van  18.000  pagoden  in  spetie,  waermede  den  handel  weder  begost  is.  Door 
verleth  van  d' Engelsen  heeft  Nieu  Selandt  daer  niet  connen  lossen,  doch 
lange  voor  Maslipatan  bh'vende,  sal  't  comptoir  over  landt  van  Paleacatte  wel 
geprovideert  werden.  De  nagelen  ende  noten  sijn  in  Maslipatan  b)cans  soo 
dier  als  in  Nederlandt  mogen  wesen,  ende  noch  meer  sullen  die  in  Suratten 
gelden,  waeraen  licht  aff  te  meten  is  wat  proff}-ten  de  generale  Compagnie 
compt  de  derven,  omdat  den  handel  overal  door  gebreck  van  schepen  niet 
waernemen  mogen. 

D' Engelsen  met  haer  thien  schepen  op  de  voorsz.  cust  comende,  hebben 
daer  wonderlijcken  hooch  ende  groot  opgegeven,  even  alsoffons  op  de  cust 
van  Java  geheel  verslagen  hadden,  drejgende  ons  fort  Paleacatta  mede  aen 


22  Jan.  1620.  517 

te  tasten ;  daerop  d'  onse  de  plaetse  versterct  ende  haer  versien  hebben, 
d' Engelsen  wel  getroost  zijnde,  doch  sijn  maer  \dele  dreygementen  geweest. 
Haer  overste  commandeur  Thomas  Daell,  die  hier  't  spel  begost  heeft,  is  vier 
dagen  naer  zijn  arriv^ement  voor  Maslipatan  overleden.  De  confusie  ende  be- 
commeringh  van  d'Engelsen  augmenteerde  soo,  dat  selffs  niet  weten  wat 
resolveren  oft  doen  sullen.  Haer  ongeregelthe)t  was  uy  termaten  groot;  veel 
%-olck  sturft  hun  aff.  Het  schijnt,  soo  de  Chinese  joncken  voor  Bantam  niet 
genomen  hadden,  dat  quaet  middel  souden  hebben  haer  te  onderhouden.  Sy 
gaven  uyt,  datter  van  de  ses  schepen  in  April  1619  uyt  Engelandt  gelopen, 
drie  in  Suratten  aengecomen  waren.  Watter  van  z)-,  sal  den  tijdt  leeren. 

Het  jacht  van  de  Denen  is  omtrent  Negapatan  door  6  Portugese  fusten  aen- 
getast,  sijn  roer  affgeschoten  ende  op  de  wal  voor  Caricall  gedreven ;  3000 
realen  sijn  daerin  gevonden.  D'  andere  vier  Deense  schepen  werden  geseyt 
mede  aen  Ceylon  gecomen  wesen  souden,  maer  de  t}dinge  is  onseecker. 

Den  29="  November  passado  en  wasser  op  de  Cust  noch  geen  tydinge  van 
't  schip  Enckhuyscn.  De  Heere  wil  't  selvige  behouden  geleyden. 

Het  landt  van  Teganampatnam  ende  Paleacatte  is  door  den  oorloch  in  roere; 
menichte  van  menschen  sijnder  door  honger  vergaen.  't  En  was  gants  niet  ge- 
raden in  Teganampatnam  een  comptoir  te  stabilieren.  In  't  landt  van  Palea- 
catte connen  oock  geen  cleden  gemaect  werden,  dan  in  de  stadt  die  onderde 
bescherming  van  ons  fort  leyt ;  doch  ons  gerieff  sullen  daer  wel  becomen. 

Niettegenstaende  d'  heer  de  Hase  versocht  hadde,  dat  yemant  tot  zyne  ver- 
lossinge  soude  senden,  heeft  zijn  E.  een  overhooft  gemaect,  AdolffThomasz., 
op  nieuws  aengecomen,  ende  als  gouverneur  ende  directeur  van  de  Custe  com- 
missie ende  authorite}-t  gegeven,  welck  niet  wel  en  past.  Want  also  wy  dese 
last  Andries  Souri  bevolen  hebben,  ende  die  het  commandement  ende  desorge 
over  't  fort  Geldria  aen  Franco  van  der  Meer  gegeven  heeft,  soud  daeruyt  wel 
schadelijcke  questie  ontstaen  connen.  Uut  crachte  van  onse  last  heeft  Adolff 
Thomasz.  het  gouvernement  aen  van  der  Meer  getransporteert  ende  is  met 
Nieu  Sdandt  b)-  ons  alhier  gecomen. 

Van  Engelandt  hebben  de  Engelsen  aen  den  coninck  van  Atchijn  gebracht 
een  coperen  stuck  geschut,  licht  van  spetie  ende  extraordinarie  wijt  in  de  mont, 
waerover  't  selve  den  coninck  niet  wel  bevallende,  hebben  hem  vereert  een 
van  de  beste  stucken  van  't  schip  den  Dragon,  ende  daerdoor  becomen  den 
handel  in  Ticco  voor  twee  maenden.  Datter  geen  van  de  schepen,  volgens 
onse  ordre,  Atchijn  aengedaen  hebben,  sal  ons  weder  een  jaer  in  dien  handel 
verachteren  ende  misschien  de  Denen  seer  wel  te  pas  comen.  't  Is  my  leet 
dat  het  versuymt  zy ;  door  verloop  van  't  mouson  hebben  't  niet  connen  bete- 
ren. Van  Ticco  is  Comans  gelicht,  ende  Abraham  de  Rasiere  weder  in  zjne 
plaetse  geleyt. 


518  22  Jan.  Ib20. 

9.  Den  10"="  December  is  hier  van  Japan  wel  aengecomen  't  schip  de  Galliasse, 

Manilla,  c^jg  ^^^  i^en  jjtto  het  schip  Bantam,  be}de  geladen  met  rijs  ende  allerley 
provisie,  volgens  d'  ordre  derwerts  gegeven,  waervan  bj-  desen  facture  gaet. 
't  Gepasseerde  in  de  Manilhas  ende  den  staet  van  Japan  hebben  door  dese 
schepen  verstaen.  De  vlote,  den  24  Augusto  1618  van  de  Moluques  na  de 
Manilhas  gesonden,  als  namentlijck  de  schepen  Bantam,  de  Nieinvc  Maai, 
d'  Oude  Maen,  Vlissingcn  ende  de  Swacn,  hebben  door  gebreck  van  provisie 
grote  miserie  geleden,  sijn  gants  machteloos  geweest.  De  Galliasse  &néc  de 
Vliegende  Bode  sijn  met  diversche  provisien  u\t  Japan  by  haer  wel  gecomen, 
ende  alsoo  de  schepen  d'  Oude  Maeu  ende  F//jj/«^«;  door  outheyt  niet  langer 
boven  water  conden  houden,  sijn  d'  onse  genootsaect  geworden  deselvige  te 
slyten.  D'  Oude  Maen  is  omtrent  7  m}len  Oost  ende  West  van  de  baey  van 
de  Manilhas  in  zee  gesleten,  ende  Vlissingen  aen  't  eylandt  Poulo  Condoor. 
Een  deel  van  haer  geschut  is  hier  door  't  schip  Bantam  gebracht,  de  rest  leyt 
noch  in  Firando.  't  Jacht  de  \  os  is  gesonden  om  de  bagage  ende  yserwerck 
van  Vlissingen  te  halen  ende  daermede  naer  Siam  te  se)-len.  De  schepen  heb- 
ben tot  den  26  May  omtrent  het  landt  Manilha  bygehouden  ende  niet  anders 
bejegent  dan  drie  slechte  joncken,  waervan  de  taxatie  der  goederen,  als  per 
nevensgaende  register  blijct,  belopen  ƒ33.894  —  11.  Daer  sijn  noch  5  off  6 
joncken  in  Manilha  gecomen,  die  haer  voor  onse  schepen  hebben  weten  te 
wachten,  dan  sijn  alle  seer  slechtelijck  geladen  geweest.  De  besettinge  van 
Manilha  ter  gelegener  tijdt  vervolgende,  sal  't  anders  aengeleyt  moeten  werden, 
off  souden  noch  erger  onderworpen  sijn.  Soo  haest  de  voorsz.  schepen  u)tde 
Moluques  omtrent  Manilha  quamen,  sijn  door  de  Portugesen  verscheyden 
adv)-sen  naer  China  gesonden,  soodat  d'  onse  den  tijdt,  het  volck  ende  de 
schepen  te  vergeeffs  geconsumeert  hebben.  De  Vliegende  Bode,  die  door  Specx 
met  de  Galliasse  na  de  vlote  in  Manilha  gesonden  wierd,  was  geordonneert 
vandaer  naer  Cochin  China  te  se}-len  met  een  capitael  van  ƒ  175.245  —  4  — 12, 
dan  h)'  is  door  de  commandeur  Westerwolt  opgehouden,  soodat  den  handel 
met  de  Chinesen  in  Cochin  China  daerdoor  wederomme  een  jaerverachtert 
zy,  ende  de  last  van  dat  schip  versujmt  is.  Niettegenstaende  d'  expresse  ordre 
die  daerop  verscheyden  jaren  achter  den  anderen  gegeven  hebbe,  heeft  het 
we)-nich  gescheelt,  off  men  soude  op  seeckere  )-dele  conjecture  't  vervolch  van 
dien  handel  tegen  't  naeste  jaer  wederomme  versuymt  hebben ;  doch  den  raedt, 
haer  ten  langen  lesten  beter  bedenckende,  hebben  geresolveert ,  het  schip 
den  Engel  met  een  capitael  van  80  a  100.000  realen  Japans  silver  derwerts  te 
senden.  De  Heere  wil  't  selve  gelexden  ende  goeden  handel  verlenen,  't  Gene 
m)-  in  desen  niet  wel  bevalt,  is  dat  men  geresolveert  heeft  voorsz.  schip  met  alle 
de  last  naer  Japan  te  doen  keeren,  alsoo  liever  hadde  dat  het  meeste  deel  naer 
't  patria  gesonden  wierde.  In  't  de  tijdt  toelaet,  sullen  daerop  ordre  geven. 


22  Jan.  1620.  519 

Den  8"  October  is  van  Firando  ua  de  Molcuques  gesonden  het  schip  de 
Swacit,  geladen  met  rijs  ende  allerle}-  provisie.  Cort  nae  die  tijdt  sal  het  schip 
de  N/i-mvi-  JIitcii  mede  derwerts  volladcn  varen,  ende  daernae  noch  een  grote 
joncke  oft  twee,  mede  volladen,  soodat  \vy  hopen,  alle  U.  E.  forten  dit  aen- 
staende  jaer  seer  rijckelijck  ende  wel  versien  zullen  werden,  'tis  oock  secr 
noodich  geweest  ende  sal  noch  wel  beter  zijn,  dat  alle  U.  E.  forten  gestadelijck 
voor  2  jaren  versien  werden,  opdat  geen  per^ckel  h^den,  off  het  geviel  dat  de 
navale  macht  eens  een  nederlage  crege.  In  lu'terste  noodt  is  de  geheele  staet 
van  de  Compagnie  verleden  jaer  geweest,  want  alsoo  door  toedoen  van  d'  En- 
gelsen met  de  Mattaram  ende  de  coninck  van  Macassar  in  oorloch  geraect 
waren,  isser  niet  een  plaetse  behoorlijck  versien  geworden.  5oo  d' Engelsen 
onse  vlote  verleden  jaer  verslagen  hadden,  soude  veel  forten  door  gebreck 
van  provisie  mede  grote  last  geleden  hebben,  't  welcke  nu  hopen  d'  aenstaende 
tijdt  voor  te  comen.  Tot  versterckinge  van  alle  de  garnisoenen  hebbe  mede 
goet  getal  Japanders  ontboden ;  *^0  koppen  sijn  hier  met  Bantam  ende  de 
Gallias  airede  gecomen  ;  een  goet  getal  gater  oock  na  de  Moluques,  ende  tot 
3  a  400  salder  dit  jaer  gesonden  werden.  In  't  senden  der  soldaten  herwerts 
gelieve  U.  E.  het  getal  daeromme  niet  te  verminderen,  want  menichte  van 
volck  is  de  Compagnie  dienstich  ende  nodich.  D'  oncosten  zullen  seer  wel  ver- 
vallen. Hier  zijn  dagelijcx  noch  verwachtende  met  allerle\-  provisie  't  jacht  de 
Vliegende  Bode,  meteen  grote  joncke.  De  Heere  wil  haer  behouden  gele\-den. 
10.  De  vruntschap  ende  goede  gunste  van  den  keyser  van  Japan  is  t'  onswaerts 

Japan,  noch  evenseer  continuerende.  De  Nederlanders,  Engelsen  ende  Portugesen 
tegelijck  ten  hove  comende,  wierd  b}-  den  kej'ser  ende  z)-nen  raedt  gcdelibe- 
reert,  om  haer  tegelijck  audiëntie  te  geven,  dan  vonden  zulcx  niet  geraden 
ende  gaven  d'  onse  de  preferentie,  's  Anderendaechs  cregen  d'  Engelsen 
ende  de  Portugesen  te  gelijck  gehoor,  ende  raecten  metten  anderen  voor  de 
majeste\t  in  questie. 

Aen  den  ke\'ser  van  Japan  hebben  d'  Engelsen  tegen  ons  schriftelijck  over- 
gegeven een  acte,  seer  lanck  ende  breet,  in  Japans  geschreven,  waerinne  ons 
soo  schandelijck  lelijck  ende  vileyn  afifschilderen,  als  hebben  connen  beden- 
eken.  Geen  booshe)t  noch  leugenen  hebben  haer  geschaemt,  doch  deke3-ser 
heeft  dese  calumnie  niet  willen  aennemen,seggende,sooder  binnen  zijn  landt 
wat  geschiede,  dat  daerover  door  zyne  gouverneurs  wel  ordre  gestelt  zoud 
werden :  dat  hy  de  heere  was  van  Japan  ende  niet  van  der  see  noch  andere 
coninckrijcken.  Wasser  tusschen  haer  ende  de  Nederlanders  questie  geresen, 
sulcx  soud  door  de  majesteyt  van  Engelandt  ende  de  Vereenichde  Nederlan- 
den wel  beslecht  werden.  Daer  en  is  niet  aen  te  tvvijfifelen,  off  d'  Engelsen 
hebben  hiermede  gesocht  de  ke)-ser  van  Japan  tegen  ons  op  te  ro}-en  ende 
aen  te  hitsen,  gelijck  z)'  by  veel  coningen  gedaen  hebben  ende  overal  doende 


520  22  Jan.  1620. 

zijn,  omme  ons  alsoo  alle  secoursen  van  victualie  overal  afif  te  sn)  den.  Doch 
d'  Almogende  Godt  selve  sal  niet  laten  hare  booshe}t  voirder  te  straffen, 
gelijck  begost  heeft,  ende  ons  wel  hoeden.  De  copie  van  voorsz.  lasterbrieff 
is  datelijck  door  een  van  de  vier  grootste  heeren  aen  d'  onse  gegeven,  maer 
is  vergeten  herwerts  te  senden.  Met  eerste  gelegenthe\t  sullen  die  ontbieden 
ende  U.  E.  senden,  opdat  alle  de  werelt  kennelijck  werde,  waermede  ende 
hoe  d'  Engelsen  haer  soecken  te  behelpen. 

Dit  verleden  jaer  sijnder  van  Maccau  acht  Portugese,  soo  fregatten  als  gal- 
liotten  in  Nangesacque  geweest.  De  merct  van  alle  Chinese  waren  is  daerseer 
slap  geweest.  Meest  alle  de  Japanse  campher  is  door  d'onse  opgecocht,  ende 
alsoo  U.  E.  daervan  niet  meer  dan  50.000jaerlijcxeyschen,  sullen  de  rest  voor 
de  Cust,  Suratten  off  Mocca  bewaren,  alsoo  daer  mede  grote  avanche  geeft. 
Alsnoch  en  heeft  ons  Specx  geen  boecken  noch  reeckeninge  gesonden :  ver- 
excuseert  hem  weder  met  toesegginge  dat  die 't  naeste  jaer  selffs  brengen  zall. 

Soo  haest  van  Jambi  verstonden  hoe  't  jacht  Nassau  in  de  reviere  van  An- 
drigiri  geborsten  was,  hebben  derwerts  op  goede  hope  weder  gesonden  't  jacht 
Amsterdam,  ende  daerna  den  Dolphijn,  be}-de  met  28.000  realen  in  spetie 
ende  goede  pert)e  cleden. 

't  Sedert  is  vandaer  den  2""  stanti  b}"  onse  vloot  voor  Bantam  wel  aenge- 

comen  't  jacht  den  Orangehoom  geladen  met  2724  picol  peper,  ende  den  ö*"" 

ditto  tot  Jacatra  een  jöncke  op  vracht,  geladen  met  1007  picol  peper,  tydinge 

brengende,  hoe  de  voorsz.  twee  jachten,  naer  Jambi  varende,  in  de  Straet 

Palimbang  gerescontreert  hadden ;  datter  grote  menichte  van  peper  in  Jambi 

was,  ende  die  door  niemant  dan  van  d'onse  gecocht  wierd;  dat  het  maer  aen 

jachten  gebrack,  om  die  in  te  nemen  ende  herwerts  brengen,  soodat  wj-  hopeh, 

eerlange  weder  een  goede  pertye  te  becomen.  De  prijs  van  de  peper  was  van 

7  j  realen  't  picol  op  6^  gedaelt,  met  apparentie  dat  eerlange  op  6  dalen  soude. 

Onder  dese  peper  is  wederomme  veel  lichte  peper  loopende,  ende  alsoo  de 

tijdt  te  cort  is  ende  mede  geen  gelegenthe\t  van  hu}sen  hebben,  omme  de 

lichte  peper  met  een  windtmolen  daeru}"t  te  werpen,  off  souden  de  vloot  daer- 

omme  moeten  ophouden,  sijn  w\'  genootsaect  de  Jambise  peper  weder  over 

te  senden  gelijck  die  van  Jambi  compt,  't  welck  U.  E.  ten  goeden  gelieven 

te  nemen. 

n.  Den  13'"  December  passado  is  den  oppercoopman,  schipperende  55  man- 

Ongeval    nen  met  de  grote  boot  van  't  schip  Nieuw  Hoont  aen  de  schepen  voor  Bantam 

schip      leggende  gecomen,  hebbende  haer  schip  met  al  het  ander  volck,  omtrent  80 

memo     a  100  m>len  b}-  westen  Sumatra,  op  de  hoochte  van  6  graden  Su)-derbreete, 

verloren.  Dit  schip  heeft  het  landt  van  den  Caep  de  Bone  Esperance  niet  ge- 

sien.  Na  haer  gissinge  zijn  zy  die  gepasseert  den  lesten Mayo passato,  tervv)le 

daer  waren  leggende  de  schepen  Dordrecht  ende  Amsterdam.  Doense  de 


22  Jan.  1ó20.  "  521 

Baj-e  van  St.  Lucia  door  stroom  gemist  ende  verb}-  gedreven  waeren,  resol- 
veerden na  de  Mascaregnias  te  lopen,  om  daerte  ververschen.  Endealsoo  met 
A^ii'u  Selaiidt  in  den  cours  niet  verdragen  costcn,  liepen  van  den  anderen. 
Aan  den  Mascarenias  nae  haer  duncken  niet  genoech  connende  ververschen, 
sijn  vandaer  naer  Madagascar  gelopen  ende  hebben  St.  Maria  (daer  Nieuw 
Sclandt  geweest  was)  aengedaen.  Den  8  September  zijn  van  hier  vertrocken 
ende  weder  om  de  Sint  tot  op  30  graden  gelopen  hebbende,  meer  tijdt  toe- 
gebracht om  verversinge  te  soecken,  dan  syluyden  van  node  hadden  om  van 
de  Caep  recht  door  naer  Bantam  te  seylen,  gelijck  de  schepen  van  Zelandt 
seer  spoedich  ende  guluckich  gedaen  hebben.  Hierover  dienen  U.  E.  hierop 
noch  preciser  ordre  te  geven  dan  gedaen  is,  ende  haer  we!  te  wachten  van 
desulcke  die  op  eygen  goetduncken  staen  ende  geen  raedt  van  andere  willen 
volgen,  gelijck  het  schijnt  met  dit  schip  gebeurt  is.  Van  de  30  graden  Su)-der- 
brete  is  A^icii  Hoorn  omtrent  80  m)len  b)'  westen  Sumatra  tot  op  5^  graden 
gelopen,  ende  hier  in  stilte  dryvende,  is  de  brant  (soo  de  botteliersmaet  bran- 
dewijn was  tappende)  in  't  vat  geraect.  Het  vathorst.  De  schipper  sprongh 
met  eenich  volck  omlaech  om  te  brant  te  uj'tten,  gelijck  zy  nae  haer  meninge 
oock  deden.  Maer  weder  boven  zijnde,  verhieffhemin  't  ru\m  door  de  smeer- 
olie soo  groten  damp  ende  roock,  datter  niemant  by  comen  mocht  om  de 
brant  te  u)tten,  ende  oock  eenige  versmoort  zijn.  Hierover  begaven  haer  veel 
te  water,  die  daer  verdroncken;  andere,  in  't  schip  blyvende,  sijn  daermede, 
doen  de  brant  in  't  cruj't  quam,  gesprongen.  72  personen,  haer  in  de  boot 
begeven  hebbende,  sonder  eeten  of  drincken,  compas,  boge,  noch  caerte, 
maecten  van  haer  hembden  een  se)-l  ende  vervielen  door  Goods  genade  op 
een  onbewoont  e)landt,  daer  veel  cocusnoten  bequamen.  Van  dat  ej'landt 
sijn  sy  aen  de  cust  van  Sumatra,  op  de  hoochte  van  4  J  graden  vervallen.  Hier 
drie  dagen  ververscht  hebbende,  wierd  door  d'inwoonderen  onderlejt  om 
haer  alle  te  vermoorden,  doch  57  zijn  het  met  de  boot  ontcomen,  ende  15 
bleven  daer  doodt.  D'Almogende  Godt  vergoede  U.  E.  schade  ende  wil  een 
yeder  voor  diergelijck  ongevall  bewaren.  Door  de  brandewijn  sijnder  noch 
versche)"den  andere  schepen  in  perjxkel  geweest.  Den  SwcrUn  Leeuw  is  met 
zijn  volle  last  (in  handen  van  d'  Engelsen  wesende)  daerdoor  oock  verbrant. 
Hierover  dien  U.  E.  daerop  wel  goede  ordre  te  stellen,  om  diergelijcke  on- 
gevallen voor  te  comen.  Wy  hadden  verstaen,  dat  voorsz.  schip  Ntemo Hoorn 
seer  bequam  ten  oorloch  was,  waerover  daernae  seer  verlanght  hebben,  ver- 
mits in  dese  conjuncture  uyttermaten  wel  te  pas  gecomen  soud  hebben,  soo 
het  soo  spoedich  als  andere  had  mogen  arriveren.  Het  tardement  van  de 
schepen  d'  Eendraclit,  de  Fortuyne,  de  Hoope  ende  den  Beer  verachtert  ons 
oock  seer.  Godt  wil  haer  voor  ongeval  bewaren  ende  spoedich  behouden  ge- 
lejden. 


522  22  Jan.  1620. 

't  Sal  goet  wesen,  dat  U.  E.  alle  schepen  de  ruj-tnte  van  water  medegeven 
ende  haer  preciselijck  belasten,  dat  soo  't  eenichsins  verb}-  mogen,  de  Caep 
de  Bone  Esperance,  Madagascar,  Mauritius  noch  de  Mascaregnias  niet  aen- 
doen,  maer  dat  recht  door  zee  tusschen  de  40  ende  35  graden  Suyderbrete 
om  d'  Oost  lopen,  sonder  noordelijcker  dan  omtrent  25  graden  Su)-derbrcte 
te  comen,  totdat  op  't  Suj-dlandt  achter  Java  vervallen,  vanwaer  een  vasten 
cours  nae  de  Straet  Sunda  geseth  can  werden. 

Naer  Solor  ende  Timor  hebben  wy  gesonden  tot  bevoirderlnge  van  den 
handel  aldaer,  ende  met  alle  notelijckheden  voor 't  fortHenriques,  de  jachten 
den  Groenen  Leeuw  ende  den  Tyger.  De  Heere  wil  haer  met  goet  retour  be- 
houden geleyden.  Twee  andere  cleene  jachten  sijn  daer  noch  wel  nodich, 
maer  connen  door  gebreck  niet  gesonden  werden.  Aen  seeclcere  Portugese 
brieven,  door  d'  onse  becomen,  schijnt  apparent  te  wesen  dat  de  Portugesen 
den  handel  van  Timor  ons  wel  souden  mogen  cederen. 

Om  seeckere  tj^dinge  van  de  resterende  Engelse  schepen  te  becomen,  heb- 
ben wy  't  fregat  Ceylon  gedistineert  van  hier  door  de  Straet  van  Malacca  naer 
Atchijn,  Ticco  ende  Priaman,  rontsomme  Sumatra  te  varen;  insgelijcx  op 
Jambi  belast  over  landt  naer  Ticco  ende  Priaman  te  senden,  ommeallege- 
legenthej't  te  vernemen,  opdat  ons  naer  gelegentheyt  van  saecken  mogen 
reguleren.  Tot  den  handel  van  Atchijn  is  voorsz.  fregat  4000  realen  in  spetie 
medegegeven.  Om  soo  een  rej-s  te  doen  is  het  wat  slecht,  dan  door  gebreck 
van  andere  moeten  ons  daermede  behelpen. 
12.  Met  Bantam  sijn  wy  ende  z\-  met  ons  noch  in  eenen  graet.  't  Isseecker,  dat 

Bantam,  jje  man  hem  verlaet  op  zj-ne  peper,  ende  niet  op  Godt,  macht,  noch  gerech- 
ticheyt.  't  Sedert  onse  voorgaende  en  isser  tusschen  ons  niet  gepasseert.  De 
rede  van  Bantam  hebben  wy  tot  nu  toe  met  onse  schepen  beseth  gehouden, 
omme  alle  handelinge  ende  toevoer  van  rijs  vandaer  te  weeren,  om  die  van 
Bantam  daerdoor  tot  redcne  ende  een  goet  accoort  te  dringen,  waertegen  de 
pangoran  van  Bantam  s}-ne  peper  ophout,  om  ons  Jacatra  aff  te  dringen  ende 
voirder  tot  zijn  disseyn  te  geraecken.  Die  het  lancxt  herden  can,  sal  den  crijch 
winnen.  Rijs  isser  in  Bantam  groot  gebreck.  Eertijts  plach  men  10,  12,  15  a 
20  ende  meer  gantangs  rijs  van  12  ïf  j-eder  voor  de  reael  van  achten  te  copen, 
ende  nu  isser  niet  meer  dan  2  voor  een  reael  te  becomen.  Op  l^  is  de  merct 
geweest,  maer  weder  tot  2  geresen,  vermits  eenige  rijs  met  clene  praukens 
van  Cheribon  becomen  hebben,  dat  eerlange  mede  hopen  te  beletten.  Door 
den  Gouden  Leemu  sullen  U.  E.  verstaen  hebben,  hoe  die  van  de  waterplaets 
in  de  Straet  Sunda  op  Sumatra  gelegen,  de  vruntschap  met  ons  waren  con- 
tinuerende ;  doch  't  en  heeft  niet  lange  gedujTt,  oft  daer  is  door  de  pangoran 
van  Bantam  andere  ordre  gegeven.  Het  schip  Walcheren  in  de  Straet  Sunda 
comende,  is  't  gebeurt,  dat  de  schipper,  ondercoopman  ende  eenige  andere, 


22  Jan.  1620. 


523 


13. 
Verhou- 
ding tot 
andere 
Europee- 
sohe 
natiën. 


solider  geweer  op  de  waterplaets  aen  lant  varende,  datelijck  seer  deerlijck 
vermoort  wierden  ende  dat  tot  ses  personen  toe.  Daen  't  Hert  van  de  Cust 
qiiam,  soiid  hy  daer  oock  een  schuyt  met  volck  sonder  geweer  aen  landt, 
waervan  seven  mannen  vermoort  ende  twee  (naer  w)-  verstaen)  tot  Bantam 
gevangen  gebracht  zijn.  Wv  presumeren,  dat  het  volck  van  vV?V« /j'óörM  mede 
in  juredictie  van  die  van  Bantam  ende  door  ordre  van  den  pangoram  vermoort 
zijn,  doch  weten  't  niet  seecker.  Dit  is  de  voorneemste  affbreeck  die  ons 
Bantam  gedaen  heeft,  ende  om  diergelijcke  voor  te  comen  hebben  een  schip 
voor  de  waterplaets  geleyt,  omme  alle  nieuwe  aencomende  schepen  te  waer- 
schouwen.  Hierentcgen  zijnder  weder  eenige  van  de  hare  (b)-  d'  onse  in  't 
landt  van  Jacatra  gerescontreert)  gebleven.  Het  schijnt,  dat  ons  voorsz.  on- 
geval berockent  hebben  seeckere  Engelsen  die  van  den  Gouden  Leeuw  ende 
d'  Oude  Soiiiic  aen  de  waterplaetse  uuthgelopen  sijn ;  doch  haer  betalinge 
sullen  wel  becomen. 

Niettegenstaende  seer  wel  geweten  hebben,  dat  het  de  hertneckicheyt  van 
Bantam,  soo  lange  connen,  u)therden  sal,  jae,  dat  de  aenspraeck  haer  ver- 
harden ende  ons  verachteren  soude,  hebben  nochtans  goet  gevonden,  die  van 
Bantam  de  vrede  aen  te  bieden  omme  een  \-eder,  soo  veel  mogeljxk,  vol  te 
doen.  De  aenbiedinge  hebben  den  21"^"  November  passado  schriftelijck  ge- 
daen. Hierop  is  door  den  pangoran  gouverneur  en  z}"nen  broeder,  pangoran 
Gabangh  geantwoort,  tevreden  te  wesen  dat  wy  daer  souden  handelen,  ge- 
lijck  ten  iyd.^  van  VVittert  ende  Verschoor  gedaen  wierd.  Waerop  wyluyden 
den  9*"  December  gerepliceert  hebben,  daermede  genoecht  te  sijn,  mits  dat 
ons  door  den  jongen  coninck,  den  pangoran  gouverneur  ende  zynen  broeder 
belooft  werde  voor  te  comen,  datter  door  de  Chinesen,  off  andere,  geen  mo- 
nopolie gepleecht,  de  peper,  off  de  prijs  van  dien,  niet  meer  als  voordesen 
opgehouden  werde.  Hierop  is  door  de  pangoran  ende  zj'nen  broeder,  pango- 
ran Gabangh,  weder  gerepliceert,  soo  onder  't  accoort  eenich  bedroch  ge- 
menght  wierd,  dat  het  dan  geen  vrede,  maer  veeleer  oorloch  wesen  soude,  in 
vougen  dat  ons  neffens  andere  den  vryen  handel  niet  hebben  willen  toeseggen, 
maar  occasie  soecken  omme  ons  te  betrappen  ende  in  haer  gewelt  te  becomen. 
Hiertegen  laet  ons  de  natuyre,  dat  met  goet  recht  alle  andere  negotianten  van 
Bantam  in  alle  manieren  oock  weeren  mogen,  totdat  ons  recht  ende  den  han- 
del neffens  andere  becomen.  Soo  hierinne  geabuseert  sijn,  gelieve  U.  E.  ons 
metten  aldereerstcn  beter  te  onderrechten. 

Opdat  tegen  alle  calomnien  onse  rechtvaerdige  pretentie  ende  actie  alle  de 
werelt  kennelijck  werde,  senden  met  dese  schepen  autentique  copie  van  onse 
missiven  aen  den  pangoran  geschreven,  met  d'  originele  antwoort  daerby, 
ende  oock  autentique  copie  van  deselve.  Het  schijnt,  dat  b\-  U.  E.  voor  desen 
niet  wel  genomen  is  dat  het  schip  St.  Michiel  aengenomen  zy,  sonder  te  con- 


524  22  Jan.  1620. 

sidereren,  dat  hetselvige  eerst  simpelijck  met  goet  recht  soo  wel  tegen  de  pan- 
goran  van  Bantam  als  de  Francen  ia  arrest  genomen  hadden,  ende  dat  het 
ons  daernae  door  de  Francen  malicieuselijck  opgedrongen  wierd,  mits  het- 
selvige verlatende,  omdat  niet  dan  een  van  hare  twee  schepen  mannen  costen, 
welck  gevoelen  wel  een  seer  schadelijck  gevolch  (dat  Godt  verhoede)  soud 
connen  veroorsaecken. 

lek  bidde  U.  E.  wat  sullen  w)-  nu  in  dese  conjuncture  doen?  Ons  recht  aen 
de  Francen  ende  Deenen  cederen  om  haer  niet  te  vertoornen,  opdat  U.  E. 
aldaer  niet  meer  en  quellen,  al  soude  de  gehele  staet  van  de  generale  Com- 
pagnie daerdoor  verloren  gaen?  off  sullen  wy  ons  recht,  naer  aller  volckeren 
recht  ende  crijchsmaniere,  met  de  wapenen  sien  te  houden?  Die  van  Bantam 
hebben  gesocht  ons,  d' Engelsen,  ende  die  van  Jacatra  t'onder  te  brengen; 
alle  haer  valsche  practijcken  tegen  ons  misluct  wesende,  heeft  de  pangoran 
van  Bantam  gesocht  ons  op  den  naem  van  den  coninck  van  Jacatra,  met 
hulpe  van  d'  Engelsen,  met  openbaer  gewelt  te  dwingen.  Hiertegen  verster- 
cken  ons  ter  defentie.  Die  van  Bantam,  menende  meester  van  ons  (zijn  herste 
pert}"e)  te  wesen,  ende  alle  de  bu\-t  alleen  te  becomen,  snijt  d'  Engelsen  aff 
ende  maect  hem  meester  van  Jacatra,  daer  h\-  niet  te  pretenderen  hadde.  D' 
Engelsen,  de  quade  intentie  van  Bantam,  soo  wel  tegen  haer  als  ons,  bespeu- 
rende, vertrecken,  lichten  alle  haer  goet  van  landt  ende  nemen  tot  revenge 
drie  Chinese  joncken,  rijckelijck  geladen.  Wy  soo  onversiene  alle  de  werelt 
op  den  hals  crj-gende,  versameien  onse  verstroyde  macht,  brengen  die  op  't 
spoedichste  ter  plaetse  daer  de  noodt  was.  D'  Engelsen  vluchten  voor  ons. 
Wy  slaen  die  van  Bantam  u}t  de  stadt  ende  't  landt  van  Jacatra,  de  possessie 
aldaer  door  Goods  genade  behoudende.  Bantam,  geen  middel  dan  zijn  peper 
resterende,  se\'t  ons  geen  handel  te  willen  vergunnen,  voordat  Jacatra  ver- 
laten ende  aen  hem  cederen.  Soo  dit  deden,  souder  niet  onse  totale  ruine  op 
volgen?  Ende  om  sulcx  voor  te  comen,  wat  raedt  isser,  dan  dat  alle  natiën, 
sonder  onderscheyt,  mede  van  Bantam  weren,  totdat  ons  recht  becomen? 
Dit  doende,  moeten  U.  E.  aldaer  getroost  wesen  de  quellage  van  d'  Engelsen, 
Francen  ende  Denen,  ofFde  retouren  derven,  aen  haer  cederen  ende  verloren 
gaen.  Wy  en  connen  geensins  goetvinden,  dat  om  d'eerediedeconingen  van 
Vranckrijck,  Engelandt  ende  Denemercken  schuldich  zijn,  alsulcken  respect 
aen  eenige  van  haer  ondersaten  (gelijck  het  schijnt  U.  E.  onbedachtelijck 
begeren,  de  Francen  oock  pretenderen  ende  die  van  Bantam  wijsmaecken), 
dragen  souden,  dat  die  onverhindert  alle  moetwille  aen  ons  plegen,  de  gene- 
rale Compagnie  der  Vereenichde  Nederlanden  haer  recht,  ende  consequen- 
telijck  haren  Indischen  handel  ende  de  gehele  staet  daerdoor  come  te  verliesen ; 
waarover  eenstemmich  geresolveert  is,  dat  alle  natie,  niemant  uytgesondert, 
soo  veel  mogelijck  van  Bantam  sullen  weren,  totdat  ons  recht  ende  den  handel 


22  Jan.  1620.  525 

neffens  andere  becomen,  weicke  resolutie  met  Goodes  hulpe  hopen  naer  te 
comen,  totdat  ons  recht,  off  van  U.  E.  andere  ordre  becomen.  Wort  hierinne 
mede  qualijck  gedaen,  U.  E.  gelieve  ons  metten  aldereersten  beter  te  onder- 
rechten. De  saecke  van  't  schip  Sf.  Jlfic/iifl  was,  ten  aensien  van  die  van  Ban- 
tam, van  eender  natu>re  als  dese,  ende  wort  daerover  ten  onrechte  (soo  \vy 
menen)  qualijck  genomen.  De  pangoran  van  Bantam  en  vermocht  geensins 
(nae  zijn  e)gen  wetten)  de  persoon  van  Hans  de  Decker  ons  te  onthouden. 
Naedat  ick  hem  vruntelijck  versocht  hadde,  ende  in  plaets  van  recht  quaed 
bescheet  creech,  is  daertegens  het  schip  Sf.  Michicl  met  dubbelt  recht  opge- 
houden, eens  omdat  ons  de  pangoran  ongelijck  deed,  ende  ten  anderen  omdat 
de  Francen  beneffens  d' Engelsen  hem  daerinstijffden.  Waren  dePrancen  niet 
gehouden  Decker  aen  ons  te  leveren,  beclagen  zy  haer  van  't  arrest,  begeer- 
den zy  (gelijck  nu  tegen  U.  E.  seggen)  ontslagen  te  wesen,  in  een  ure  hadden 
daertoe  connen  comen,  soo  de  pangoran  van  Bantam  maer  geraden  hadde 
Decker  aen  ons  te  leveren  ende  niet  aen  d'  Engelsen,  off  dat  z}'  hem  b)-  d' 
Engelsen,  daer  h}-  eerst  was,  hadden  laten  bh'ven.  Met  wat  recht  vermochten 
de  Francen  de  pangoran  in  zijn  ongerechticheyt  te  styven,  waerom  hebben 
z>-  met  d'  Engelsen  Decker  geraden  sich  in  protectie  van  den  pangoran  te 
begeven,  ende  doen  de  pangoran  (verstaende  dat  niet  wel  gefondeert  was), 
daerover  resolveerd  sich  van  Decker  t' ontlasten  ende  met  de  saecke  niet 
meer  te  bemoe)en,  ontslaende  daerover  oock  onse  peper  die  h)-  tegen  't  schip 
St.  Micliii-l  gearresteert  hadde,  waerom  namen  doen  de  Francen  met  d'  En- 
gelsen de  saecke  aen,  Decker  weder  secretelijck  aen  't  schip  St.  Loiiys  bren- 
gende ende  vandaer  met  d'  Engelsen  in  sulcker  voegen  wechschickende,  dat 
in  langen  tijdt  niet  seecker  vernemen  costen  waer  h)- .belandt  was?  Aan  de.se 
redenen  (meen  ick)  can  de  bDoshe)-t  van  die  van  't  schip  St.  MicJiiel  ende 
ons  recht  bespeurt  werden,  want  de  Francen  selffs  niet  en  sochten  van  't  ar- 
rest ontslagen  te  wesen,  om  een  coleure  te  becomen,  daermede  metd'autho- 
rite)-t  van  d'  alderchristelijcxten  coninck,  haren  heere,  meer  souden  mogen 
pretenderen,  dan  elders  vordel  costen  doen,  gelijck  d'  Engelsen  met  het 
schicken  van  hare  schepen  in  Banda  ende  in  't  assisteren  van  onse  vj'anden 
oock  gedaen  hebben,  twee  pj'len  op  haer  boge  stellende,  d'  eene  omme  ons 
den  handel  te  ontrecken,  ende  den  ander  om  actie  te  soecken  daermede  alle 
U.  E.  middelen,  staet  ende  gehelen  handel  in  Indien  becomen  mochten. 
Maer  gelijck  Godt  dese  is  straffende,  alsoo  soud  het  met  de  Francen  oock 
wel  mogen  gaen.  't  Attent  van  de  Denen,  ducht  ick,  sal  niet  beter  wesen, 
want  't  is  almede  ontwijffelijck  een  Spaensch  werck.  Meenen  s\  't  alle  wel, 
waerom  verdragen  met  U.  E.  niet  om  den  handel  in  eeren  te  houden ,  de 
Mooren  niet  te  stereken, 'tChristen  geloveendedeChristenheyt  met  eendracht 
te  vermeerderen?  Want  daer  is  genoech  voor  ons  allen  te  doen.  Maer  die  haer 


526  22  Jan.  1620. 

tot  een  roede  van  andere  gebruycken  laten,  souden  oock  wel  roeden  loon 
becomen  mogen.  Hadden  d'  Engelsen  haer  niet  haestich  van  Jacatragemaect 
ende  ware  Bantam  ons  meester  geworden,  de  roede  ware  al  verbrant.  Op 
nieuws  hebben  zj-  Bantam  weder  assistentie  tegen  ons  belooft,  met  vaste  toe- 
segginge,  dat  zyluyden  met  alle  haer  macht  omtrent  October  verleden  weder- 
keren souden;  ende  die  tegenwoordich  tot  Bantam  sijn,  staen  de  Mooren  ten 
dienste.  Haer  vlagge  wae\t,  ende  het  schijnt  alsoff  goede  vrunden  waren. 
Maer  te  syner  tijdt  sullen  de  archlistige  Javanen  haer  gerechtige  actie  tegen 
d'  Engelsen  immer  soo  wel  waernemen,  als  haer  booshej-t  tegen  ons  voorge- 
nomen, ende  u}-termaten  cloeckelijck  bele\t  was. 
14.  Van  Bantam  comen  dagelicx  veel  Chinesen  b}'  ons  vluchtende.  Men  gist, 

Toekomst  Jatter  noch  wel  2000  in  Bantam  zijn,  welcke  haer  mede  meest  tot  ons  begeven 
Jacatra.  zullen,  SOO  haest  hier  connen  comen.  Bantam  is  seer  verlegen.  Maect  hy  vrede 
met  ons,  zal  hem  veel  volck  ontlopen  ende  \vy  daermede  versterct  werden. 
In  oorloch  blyvende,  moeten  zj-  veel  gebreck  lyden,  de  negotie  ende  frequen- 
tatie  van  alle  vremdelingen  derven  ende  die  aen  ons  cederen,  in  vougen  dat 
het  ons,  Gode  zy  loff,  wel  gae  ende  Bantam  qualijck,  hoe  sy  het  oock  maecken. 
Door  de  Chinesen  handel  hebben  wy  goede  hope  peper  van  Bantam,  Ticco, 
Priaman  ende  Jambi  tot  Jacatra  by  ons  te  trecken,  want  alle  de  voorsz.  landen 
de  Chinese  waren  zoo  zeer  van  doen  hebben  als  wy  de  peper.  Tot  desen  eynde 
hebben  airede  ordre  gegeven,  dat  de  Chinese  joncken  die  d'onse  omtrent 
Jambi  zouden  mogen  rescontreren,  herwerts  gewesen  ende  hier  gebracht  wer- 
den, opdat  die  van  Jambi  met  haer  peper  de  Chinese  waren  alhier  comen 
soecken,  ende  onse  ondersaten  met  de  Chinese  waren  van  hier  op  Jambi  ende 
alle  andere  quartieren  mogen  varen.  In  deser  vougen  zullen  die  van  Jambi 
oock  ontlast  werden  van  de  grote  vrese,  die  zyluyden  voor  onse  schepen  in 
de  reviere  comende,  zijn  hebbende.  Om  voorsz.  effect  te  becomen,  sullen 
vooreerst  hieromtrent  tegen  d'  Engelsen  ende  andere  een  goede  vloot  schepen 
moeten  houden,  te  lande  tegen  de  Javanen  een  sterck  garnisoen,  en  voorts, 
om  herwerts  ende  derwerts  te  senden,menichte  van  clene  jachten.  Wy  bidden 
U.  E.  hiertoe  alsulcke  middelen  te  furnieren,  dat  dit  eenige  jaren  onderhouden 
mogen,  soo  sal  Jacatra  de  treffelijcxte  plaetse  van  gants  Indien  werden,  ende 
seer  haest  sal  hier  de  stapel  van  de  gantschelndisen  handelzijn,  want  de  plaeste 
daertoe  seer  wel  gelegen  ende  seer  bequam  is.  D'  obstaculen  die  ons  nu  wat 
verhinderen  ende  tegen  zijn,  connen  mettertijdt  doorarbej-t  verbetert  werden. 
In  alle  discourssen  voor  desen  toucherende  een  generale  rendevous  gedaen, 
is  Jacatra  met  voordracht  noyt  genoemt,  niet  om  d'onbequaemhe)t  van  de 
plaetse,  maer  om  andere  goede  redenen.  Vele  seer  grote  ende  excessive  on- 
costen  sijnder  in  de  Moluques  ende  elders  onnuttelijck  gedaen ;  laet  U.  E.  daer- 
omme  niet  vervelen  de  nuttige  oncosten  hier  te  doen,  en  ontsiet  doch  d'on- 


22  Jan. 1620.  527 

costen  niet  (bidden  \v)-  andermael)  die  nu  vereysclien  gedaen  te  werden  tot 
stabilatie  van  een  generale  rendevous,  ende  om  den  stapel  van  den  gantschen 
Indischen  handel  (die  de  generale  Compagnie  nu  aengeboden  wert)  tot  Ja- 
catra  in  U  gewelt  te  becomen  :  rijckelijck  ende  wel  dubbelt  sullen  daer  alle 
oncosten  gevonden  ende  gewonnen  werden,  't  Gene  wy  nu  verej'schen  is 
onse  oude  thema:  grote  menichte  van  schepen,  veel  volck,  een  goede  somme 
geit  ende  alle  notelijckheden.  Vooral  is  nodich,  datter  eenige  treffelijcke  wei- 
gemonteerde  oorlochschepen  gesonden  werden  tegen  degene  die  airede  ge- 
sleten zijn  ende  andere  die  qualijck  boven  water  connen  houden.  Insgelijck 
mede  menichte  van  volck  ende  veel  clene  jachten,  daersoo  dickwilsende  soo 
ernstelijck  om  geschreven  hebbe.  \V)-  sijn  daeromme  seer  verlegen,  ende  veel 
retouren  compt  de  Compagnie  daerdoor  te  derven;  derhalven  gelieven  U.E. 
metten  eersten  daerinne  te  versien. 

Desen  gaet  met  de  schepen  Dordrecht ,  JVfstvrüs/cint  ende  A^Orangchoom, 
die  last  gegeven  hebben  in  compagnie  te  se}len  ende  by  den  anderen  te 
blyven.  D'  Almogende  wil  haer  behouden  geleyden.  Behalven  't  gene  van 
Bantam  te  verhopen  is,  moet  U.E.  dit  jaer  door  toedoen  van  d' Engelsen 
ende  door  gebreck  van  jachten  derven  een  a  tweehondert  bharen  nagelen , 
omtrent  700  sockels  folie  ende  een  grote  pertye  noten  in  de  Moluques  ende 
Banda  gelaten,  ende  omtrent  15.000  sacken  peper,  door  de  Chinesen  van 
Janibi  ende  Sangora  vervoert,  't  welk  voorgecomen  ware  soo  jachten  hadden 
gehadt.  Wij  maecken  gissinge,  eerlange  soo  veel  peper  van  Jambi  te  becomen, 
dat  U.  E.  omtrent  2  maenden  naer  desen  verhopen  te  senden  noch  een  groot 
schip  volladen,  dat  Godt  geve  ende  U.  E.  behouden  geleyde.  lek  maecke 
geen  gissinge  datter  vooreerst  accoort  met  Bantam  vallen  sall,  want  alsoo 
den  onderganck  van  Bantam  daeraen  dependeert,  sullen  zy  't  soo  lange  als 
mogelijck  is  uytharden.  Hierover  diene  U.  E.  haer  vooreerst  met  de  retouren 
van  andere  quartieren  te  behelpen.  Toecomende  jaer  vertrouwen  dat  die 
meerder  ende  rijcker  wesen  zullen,  al  waer  't  oock  schoon  dat  van  Bantam 
niet  bequamen;  ende  soo  dien  handel  becomen,  sullen  U.  E.  thien  a  tvvaelff 
schepen  met  grote,  rijcke  retouren  te  verwachten  hebben,  tenzy  dat  het  ons 
aen  schepen  gebraecke. 

Dat  de  Bantamse  ende  Jambise  peper  niet  hoger  dan  33  d.  ende  de  Pria- 
manse  35  d.  op  24  maend  en  dach  vercocht  sy,  is  voorwaer  een  lage  prijs. 
Wy  weten  niet  wat  redenen  U.  E.  moveren  die  tot  sulcken  prijs  te  venten, 
waeromme  daerover  verwondert  zijn,  te  meer,  dewyle  met  de  Goede  Fortuyne 
adviseerden  apparent  te  wesen,  dat  met  Bantam  in  oorloch  geraecken  souden. 
Het  schoon  gelaet  welck  daernae  met  den  Beer  ende  Tholen  adviseerden  ons 
gethoont  wierd,  is  ons  oock  soo  suspect  geweest,  dat  blijct  ons  daerop  niet 
verlaten  hebben  ende  door  Goods  genade  de  verborgen  lagen,  verraderjen 


528  22  Jan.  1620. 

ende  't  groot  gewelt  van  d'  Engelsen  ende  Javanen  ontcomen  zijn  ende  alle 
voor  ons  hebben  moeten  wijeken.  D'  Almogende  Godt  z\-  daerover  hooche- 
lijck  gelooft  ende  wil  U.  E.  meer  ende  meer  zegenen. 

Alsoo  niet  seecker  connen  weten  wat  d'  Engelsen  souden  mogen  resolveren 
off  voornemen,  ende  dat  \vy,  beneden  windt  zijnde,  b\-  haer  niet  comen  con- 
nen, hebben  lange  gedelibereert  wat  met  de  presente  macht  verrichten  sullen, 
namentlijck  off  boven  de  vlote  die  tegen  d'  Engelsen  voor  Bantam  gehouden 
dient,  in  Banda  soo  veel  macht  byeen  connen  brengen,  dat  die  bastant  s}-om 
Lontor  aen  te  tasten  ende  te  onderstaen  off  een  e}nde  van  den  oorloch  aldaer 
sullen  connen  maecken,  dan  off  het  Westmouson  sullen  laten  verlopen  ende 
alle  de  schepen  in  't  begin  van  't  Oostmouson  hervverts  ontbieden,  omme 
dan  (soo  d'  Engelsen  interim  niet  comen)  een  vlote  u\-t  te  maecken,  d'  Engel- 
sen te  soecken  ende  naer  Mocca,  Suratten  ende  elders  te  senden,  off  )-ets  op 
Bantam  te  attenteren,  waerop  alsnoch  door  gebreck  van  volck  niet  hebben 
connen  resolveren,  vermits  omtrent  Bantam  een  goede  vloot  schepen  dient 
te  blyven  ende  niet  volck  genoech  in  Banda  byeen  connen  brengen,  tensy  dat 
derwerts  oock  meer  schepen  senden  ende  die  daer  een  mouson  laten  over- 
bhven,  't  welck  alsnoch  niet  wel  geraden  en  is,  omdat  het  getal  van  schepen 
hier  te  seer  verminderen  soude  ende  den  handel  daernae  op  alle  plaetsen  niet 
souden  connen  waernemen.  Schepen  sijn  in  Banda  niet  nodich ;  soo  maer 
volck  hadden,  souden  welhaest  een  eynde  van  dien  oorloch  maecken.  Alsoo 
het  noch  tijdt  genoech  is,  hebben  de  finale  resolutie  tot  halff  off  ultimo  February 
naestcomende  u}"tgestelt.  Interim  zullen  zien  wat  veranderinge  den  tijdt 
medebrengt  ende  wat  secourssen  van  U.  E.  noch  souden  mogen  becomen. 
Voor  soo  veel  ons  bekendt  is,  sijn  d'  Engelsen  tegenwoordich  noch  thien 
schepen  hebbende,  waerb}-  zyluyden  noch  ses  verwachten,  die  in  April  1619 
u)-t  Engelandt  gese}-lt  zijn.  De  twee  in  Februar)'  1619  uytgelopen  genaempt 
den  Berr  ende  de  Sterre,  hebben  wy  Godt  loff  becomen,  doch  met  het  volck 
van  dese  ende  d'  andere  schepen  sullen  de  voorsz.  thien  schepen  (die  seer 
swack  van  volck  waren)  zeer  versterct  werden.  Tegen  de  voorsz.  16  schepen 
sullen  wy  gestadelijck  een  vlote  moeten  houden,  totdat  d'  overhant,  off  van 
U.  E.  andere  ordre  becomen. 
15,  B)-  desen  gaet  notitie  van  alle  de  schepen,  jachten  ende  fregatten,  die  de 

Navale  generale  Compagnie  tegenwoordelijck  in  Indien  hebben,  hoe  die  gemant,  ge- 
""^dië!"  monteert  ende  gevictualieert  zijn.  Daer  sijn  in  alles  38  schepen  ende  jachten, 
met  7  sloupen  ende  fregatten,  waervan  de  meeste  paert  out,  en  de  fregatten 
connen  niet  langer  gebruycken.  Van  de  schepen  ende  jachten  sijnder  17  die 
oock  niet  langer  connen  varen.  Eenige  daervan  sijn  soo  leek,  dat  men  sequa- 
lijck  boven  water  can  houden  ende  in  hol  water  niet  gebrujxken  mach,  als 
namentlijck  de  Suyder  Eendraclit,  d'  Oude  Sonne,  den  Arent,  de  Neptunes, 


22  Jan.  1ö20.  529 

d'  Expeditie,  de  Morgensterre,  den  Hoitt,  't  verovert  iVassm/,  't  Jl'apeii  va/i 
Amsterdam,  Out  Hoorn  ende  andere  meer,  in  voiigen  datter  in  alles  maerzijn 
21  bequame  schepen.  Hiervan  zijnder  vijfif  om  d'  Oost,  te  weten  Amsterdam, 
St.  Michiel,  Nieuwe  ]\[acn,  Sivaen  ende  den  Engel.  Andere  vier  moeten  note- 
lijck  mede  innewaerts  naer  Grissi,  Palimbangh  ende  Jambi  gesonden  werden, 
namentlijck  Walcheren,  't  Postpaert,  Seewolffitnd&  't  Hert.  Resteren  niet  meer 
dan  12  bequame  schepen  ende  daeronder  noch  vier  Engelse,  namentlijck 
Bantam,  de  Trouw,  Tholen,  't  Wapen  van  Sclaiidt,  Hacrlem,  Bergerboot,  d& 
Gallias  ende  A^ieu  Selandt,  den  Dragon,  de  Sampson,  d'  Engelse  Beer  ended' 
Engelse  S/f/-;Y.  Met  dese  12  schepen  moeten  Bantam  beseth  houden,  d'Engelse 
vlote  verwachten  off  selffs  gaen  soecken,  den  handel  op  Mocca,  Suratten,  de 
cust  van  Coromandel,  Ticco,  Priaman,  Atchijn,  Patana,  ende  andere  saecken 
meer  waernemen.  Off  sulcx  daermede  gedaan  can  werden  geve  U.  E.  ende 
alle  goede  patriotten  te  bedencken.  Soo  wy  de  ses  schepen  van  d'  Engelsen 
niet  becomen  hadden,  als  namentlijck  den  Dragon,  den  Beer,  d'  E.xpeditie, 
de  Sterre,  de  Sampson  ende  den  Hont,  stercker  dan  w}'  souden  zy  (te  water) 
IG.        wesen.  Hierover  bidden  U.  E.  andermael  vriendtlijck,  dat  het  de  heeren  doch 

Oorlog  en  gelieve  grote  menichte  van  schepen  herwerts  te  senden,  opdat  tegeliick  den 

handel  ,      ,  ,  ,        ,    , 

moeten  oorloch  tegens  onse  v)anden  mogen  voeren,  den  Inlantschen  handel  waer- 
nemen ende  jaerlijcx  grote,  rijckeretouren  van  10  a  12  schepen  overgesonden 
mogen  werden,  't  Heeft  nu  een  tijdt  lanck  niet  dan  aen  schepen  ende  volck 
geschort,  ende  soo  de  heeren  geen  menichte  senden,  sullen  (den  handel  tot 
Bantam  becomende)  de  retouren  door  gebreck  van  schepen  moeten  ophou- 
den, alsoo  geensins  geraden  is  dat  wederomme  soo  veel  schepen  oversenden 
dat  de  vyanden,  daernae  ons  op  het  swackste  siende,  wederom  gelijck  voor- 
leden jaer  aentasten  ende  de  gehele  staet  van  de  generale  Compagnie  ruineren. 
De  Gouseratse  cleden,  daermede  de  peper  in  Atchijn,  Ticco  ende  Priaman 
becomen  souden,  blyven  meer  dan  drie  jaren  door  gebreck  van  schepen  in 
Suratte  leggen.  Hierdoor  wort  oock  een  groot  stuck  gelts  (van  't  treffelijcke 
capitael  dat  nu  eenige  jaren  in  Indien  gesonden  is,)  aen  oncosten  gegasteert, 
ende  soo  veel  schepen  hadden,  rijckelijck  ende  dubbelt  souden  met  d'  Inlant- 
schen handell  d'  oncosten  winnen  ende  voor  alle  't  geit  suyvere  retouren 
oversenden  mogen.  De  generale  Compagnie  ende  de  Vereenichde  Neder- 
landen doen  U.  E.  veel  te  cort  dat  eenige  jaren  achter  den  anderen  soo  wejnich 
schepen  in  Indien  gesonden  hebben.  Hierdoor  zijt  gh)lieden  oorsaecke,  dat 
van  d'  Engelsen,  Francen  ende  Deenen  soo  zeer  gequelt  werden,  ende  soo 
daerinne  niet  versien,  is  te  beduchten  datter  noch  meer  van  U  dienaren  onder 
pretext  van  andere  namen  dan  Vranckrijck,  Denemercken  ende  Le  Meers 
Su)dervaert  comen  zullen.  De  crone  van  Spangien  bekent  datse  niet  mach- 
tich  zijn  om  de  Vereenichde  Nederlanden  u)-t  Indien  te  slaen,  waerover 

34 


samen- 
gaan. 


530  22  Jan. 1620. 

17.        notelijck  met  haer  geit  trachten  moeten  d'  Indische  vaert  door  d'  Engelsen, 

Coea  over  Francen,  Denen  ende  andere  meer  te  doen  bederven.  Hadde  Le  Meer  wat 
üarne- 
velt.       langer  ende  meerder  hulpe  doorBerneveltbecomen  connen,  misschien  sonde 

des  vyandts  listen  door  de  goede  ingesetenen  van  de  Vereenichde  Neder- 
landen selffs  (menende  wel  te  doen)  de  vereeninge  der  generale  Compagnie 
gebroocken  hebben.  Is  het  soo  verre  niet  geweest,  datter  vele  in  de  vroet- 
schappen  (soo  blint  als  mollen  wesende)  met  alle  haer  cracht  ende  gemoet 
gemaincteneert  ende  gesustenteert  hebben,  't  gene  daer  onse  gemeene  vyandt 
(door  Le  Meer)  was  nae  trachtende?  Door  gebreck  van  schepen  ende  volck 
comen  ons  alle  dese  swaricheden  toe,  ende  noch  meer  (soo  U.  E.  daerinne 
niet  en  versien)  hebben  te  verwachten,  want  de  v)-andt  mach  niet  rusten, 
off  zijn  monarchie  soud  haest  vergaen.  Omdat  U.  E.  van  den  Indischen  staet 
ende  handel  niet  wel  geinformeert  zijn,  sijt  gh\-lieden  U  selffs  in  de  wech.jae, 
een  grote  ©orsaecke,  mach  men  seggen,  dat  de  generale  Compagnie  door  den 
v}-andt  met  d'  Engelsen,  Francen,  Deenen  ende  Le  Meer  soo  gequelt  wert. 
Hadden  wy  hier  te  syner  tijdt  menichte  van  schepen  ende  geit  gehadt,  sy 
waren  noyt  soo  verre  gecomen.  Een  schonen  schijn  schenen  voort  te  brengen 
degene  welcke  in  Le  Meers  faveur  allegeerden,  dat  het  beter  ware  dat  een 
yeder  u\"t  de  Vereenichde  Nederlanden  naer  Indien  voere,  dan  dat  men  de 
vaert  aen  d'  Engelsen,  Francen,  Denen  ende  andere  cederen  soude.  Maerden 
besten  raedt  bleeff  achter,  want  alle  andere  middelen  behoren  eerst  onderle3-t 
te  werden,  eer  men  tot  disperate  resolutie  come.  't  Gene  vv}-  voor  beteren  raedt 
houden  om  de  welstant  van  de  generale  Compagnie  te  voirderen,  d'  inge- 
setenen der  Vereenichde  Nederlanden  (die  onder  Le  Meers  name  haer  vordel 
sochten)  te  contenteren  ende  om  d'  Indische  vaert  aen  deSpangiaerden,  Por- 
tugesen,  Engelsen,  Francen,  Denen,  noch  andere,  niet  te  cederen,  is  dese,  dat 
men  soo  sterck  in  de  generale  Compagnie  laet  comen  als  souden  willen  avon- 
tuyren,  degene  welcke  d' Indische  vaert  met  LeMejromdeSuj-tversochten; 
dat  de  generale  Compagnie  soo  sterck  op  Indien  equipere,  dat  men  tegelijck 
niet  alleen  de  machtvan  de  Spangiaerden  weder  can  staen,  maer haren voor- 
neemsten  handel  belette,  als  namentlijck  den  handel  van  Chincheu  op  Ma- 
nilha,  den  handel  van  Maccau  op  Nangesacque,  Malacca  ende  Goa,  den 
handel  van  de  Cust  op  Mallacca,  ende  dat  men  voorcome  datter  weynige  In- 
dische waren  in  Portugael  gebracht  werden ;  item  dat  daer  beneffens  den  in- 
lantschen  Indischen  handel  op  alle  quartieren  behoorlijck  waergenomen 
werde  ende  jaerlijcx  1 0  a  12  schepen  met  goede  retouren  naer  't  vaderlandt 
senden  mogen,  soo  sullen  d' Engelsen,  Francen,  Denen  ende  andere  niet  al- 
leen geprevenieert  werden,  maer  haerselven  doodtloopen,  gelijck  s\'  in  Europa 
doen.  De  heeren  sullen  dan  niet  behoeven  te  vresen,  waer  soo  grote  retouren 
vertieren  souden  (daertoe  over  eenige  jaren  tot  den  opcoop  1.200.000  realen 


22  Jan.  1620.  531 

jaerlijcx  eyschte),  want  alle  de  werelt  soud  genootsaect  werden  die  uyt  de 

Vereenichde  Nederlanden  te  trecken.  Vermach  de  generale  Compagnie  .soo 

veel  niet,  worden  U.  E.  van  de  perticipanten  teseerom  d'  uytdelingegequelt, 

dat  men  de  gront  van  de  sake  aen  de  hoge  ende  mogende  heeren  Staten 

Generaell  behoirlijck  verthone,  opdat  de  gemene  middelen  tegens  de  wer- 

ckinge  ende  listen  van  de  Spaense  crone  gebruyct,  ende  de  Compagnie  wat 

gesoulageert  werde.  In  Indien  heeft  Spangien  tegens  de  generale  Compagnie 

niet  connen  oorlogen ;  wat  soud  h\-  tegen  de  Vereenichde  Nederlanden  doen  ? 

18.        Wie  mainctineert  Portugaels  Indien,  is  het  niet  den  coninck  van  Spangien? 

Spanje  'm  wie  den  handel  der  Vereenichde  Nederlanden  op  Indien,  is  het  niet  duslanee 
Indië  te      ,  .  r  >  & 

treffen,     de  generale  Compagnie  geweest?  Ergo  de  generale  Compagnie  voert  den  oor- 

loch  voor  de  Vereenichde  Nederlanden  in  Oost-Indien.  Soo  hierop  gesej't 

wert  dat  zy  *t  wel  souden  mogen  laten,  ende  't  gemene  landt  tot  zijn  eygen 

bescherminge  genoech  te  doen  heeft,  repliceren  hierop,  dat  den  handel  op 

Indien  sonder  macht  van  wapenen  niet  gemainctineert  can  werden,  noch  den 

staet  der  Vereenichde  Nederlanden  sonder  den  handel  van  Indien,  ende  dat 

het  beter  z_\'  dat  de  Vereenichde  Nederlanden  de  schatten  van  Spangien  con- 

questeren  ende  den  oorloch  in  Indien  voeren,  dan  dat  op  haer  e}-gen  smeer 

teren  ende  de  Spangiaerden  op  haer  frontieren  verwachten.  Soo  de  heeren 

Staten  in  Europa  geen  oorlochschepen  ter  zee  hielden  tot  bescherminge  van 

de  coopvaerdye,  wat  soud  het  worden  ?  Insgelijcx  is  het  met  de  vaert  op  Indien 

mede.  Hierover  beslu}ten,  soo  hare  Hoge  Mogende  soo  goede  sorge  voor  de 

vaert  op  Indien  niet  en  dragen  als  de  coninck  van  Spangien  haren  vyandt  doet, 

dat  de  Vereenichde  Nederlanden  (die  Godt  behoede  ende  zegene)  niet  bestaen 

souden  connen.  Het  schijnt  dat  de  coninck  van  Spangien  nu  stille  is;  sijn 

Vülck  in  Indien  weet  oock  niet  beter,  leggen  hier  als  op  haer  sterven,  kermen 

ende  cryten  dat  van  haren  heere  soo  verlaten  zijn ;  maer  wy  seggen  U.  E.,  dat 

de  coninck  van  Spangien  door  d' Engelsen,  Francen  ende  Denen  meer  in 

Indien  doet  dan  hy  o)-t  gedaen  heeft.  Doch  al  soude  de  hulpe  van  't  gemene 

landt  noch  wat  tarderen,  verliest  daeromme  de  moet  niet.  Ontsiet  de  macht 

van  Spangien  evenwel  niet,  veel  min  d'  ondercruypinge  van  d'  Engelsen, 

Francen,  Denen  ende  andere  noch  ontrouwe  van  de  Mooren,  jae,  oock  geen- 

sins  d'  excessive  grote  lasten  ende  oncosten,  maer  equipeert  (willende  wel 

doen)  jaerlijcx  meer  ende  meer,  gaet  recht  door  see,  sonder  yemant  aen  te 

sie'n.  Sendt  ons  jaerlijcx  (bidden  wy  andermael,  om  de  gemene  welstants  wille) 

grote  menichte  van  schepen,  veel  volck  ende  een  grote  somme  geit,  soo  sullen 

U.  E.  eerlange  meester  van  de  voorneemsten  handel  van  de  gehele  werelt 

wesen  ende  wy  sullen  dan  jaerlijcx  een  groot,  rijck  retour  van  10  a  12  schepen 

oversenden,  ende  hier  tewege  brengen,  dat  U.  E.  soo  groten  retour  in  Europa 

tot  hogen  pr\-severcoopen.  Hadden  wy  'tcreditende  de  middelen,  U.  E.  borge 


532  22  Jan.  1620. 

souden  hiervoor  wel  willen  wesen.  Eenige  treffelijcke,  welgemonteerde,  royale 

oorlochschepen  dienen  in  aller  manieren  met  den  eersten  gesonden  te  werden 

(anders  sullen  wederomme  seer  verlegen  raecken);  insgelijcx  mede  veel  clene 

jachten,  ende  daerenboven  soo  veel  schepen  tot  de  retouren  als  de  heeren  jaer- 

19.        licx  retouren  begeren;  item  grote  menichte  van  volck  om  Jacatra  te  peupe- 

Jacatra    leren,  aldaer  garnisoen  van  500  a  1000  coppen  te  mop;en  houden,  alle  de 
te  peup-  'S  ifü 

leeren.      forten  ende  schepen  van  Indien  beter  te  versien,  want  alle  u)'termaten  svvack 

van  volck  zijn,  gelijck  de  heeren  aen  de  overgesonden  rollen  connen  sien.  Het 
volck  dat  noch  hebben,  is  soo  slecht,  dat  d' Engelsen  voorTiccohaer  schaem- 
den  te  sien  dat  van  een  deel  jongers  overwonnen  waren.  Hadde  d'  Almogende 
de  generale  Compagnie  niet  merckelijck  geholpen,  lange  ware  die  geruineert. 
En  versoect  doch  Godt  niet  meer;  gebruyct  de  middelen  die  de  Heere  de  Ver- 
eenichde  Nederlanden  verleent.  Eq.uipeert  jaerlijcx  ro)-al,  want  tegen  ende 
met  alle  de  machtichste  coningen  van  de  werelt  hebt  gh}iiedentedoen.  Ont- 
siet  niemant,  Godt  sal  U  helpen.  Bindt  ons  niet  langer  de  handen  ende  voeten, 
siet  watter  met  clene  middelen  gedaen  is,  forniert  ons  soo  grote  middelen  als 
d'  Almogende  de  Vereenichde  Nederlanden  verleent  heeft,  opdat  wat  groots 
mogen  doen  ende  niet  meer  tijdt  onnuttelijck  versl\"ten.  Gants  niet  hebben 
gedaen,  ten  aensien  van  't  gene  datter  te  doen  is  ende  door  de  Vereenichde 
Nederlanden  gedaen  can  werden.  Laet  doch  niet  meer  soo  hoetelen  met  d'  aen- 
neminge  van  't  gemene  volck;  U.  E.  eere  wort  daeraen  grotelijcx  vercort.  Be- 
veelt de  schippers  d'aenneminge  van  't  seevarent  volck  en  de  ch rij gs- overste 
d'  aenneminge  van  de  soldaten;  mits  goede  gage  doende  geven  ende  op  de 
monsteringe  wel  lettende,  soo  sullen  de  heeren  het  volck  becomen.  De  jonge 
lieden  verachten  w)-  geensins,  want  die  te  z}-ner  tijdt  hier  te  lande  bequamer 
dan  de  bedaechde  werden,  maer  sendt  die  met  clene  gage  boven  den  eysch 
van  't  volck,  sonder  ons  de  jongers  ende  kinders  voor  mannen  te  reeckenen, 
gelijck  tot  noch  toe  gedaen  is.  Want  soo  lange  dat  niet  doen,  sullen  w}'  hier 
genootsaect  bl)-ven  van  jongens  voor  haer  tijdt  mannen  te  maecken,  ende 
consequentelijck  mannengage  geven  moeten. 

üm  volck  in  't  landt  te  houden  ende  de  plaetse  allenskens  te  peupeleren, 
hebben  hier  veel  volck,  die  haren  tijdt  u)-tgedient  hebben,  vr)-he\-t  gegeven, 
ende  op  ses  maenden  nae  affbetaelt,  waervan  b\"  desen  register  gaet.  Daer 
zijn  eenige  getroude,  die  apparentelijck  haer  leven  in  't  landt  zullen  bl}'ven, 
welcke  ons  seer  quellen  om  betalinge  te  hebben  van  't  gene  hun  per  testament 
van  andere  gemaect  is.  De  betalinge  hebben  (om  U.  E.  ordre  naer  te  comen, 
hoewel  niet  recht  z\-)  tot  op  U.  E.  antwoort  uytgestelt.  Daerom  sullen  de 
heeren  gelieven  metten  eersten  bescheet  te  geven. 

Om  de  courage  van  d'  onsen  te  voeden,  onderhouden  ende  meer  te  ver- 
meerderen (soo  't  gedaen  can  werden),  is  goet  gevonden,  aen  alle  het  volck 


22  Jan.  1620.  533 

(die  d'  Engelse  schepen  soo  niannelijck  aengetast  ende  overwonnen  hebben) 
een  vereeringe  te  doen,  geHjck  per  resolutie  blijct.  U.  E.  gelieve  sulcx  ten 
goede  te  nemen,  want  ons  na  den  tijdt  reguleren  moeten. 

In  seecker  resolutie  seggen  d'  Engelsen  tot  Jacatra  in  haer  huys  verloren 
te  hebben  150.000  realen.  Hiertegen  senden  U.  E.  attestatie,  door  vele  ge- 
teekent,  datter  gants  niet  in  gevonden  noch  niet  in  geweest  is,  maer  het  wej-- 
nige  datter  geweest  was  te  voren  vervoert  hadden.  Nu  haer  bosen  aenslach 
misluct  is,  seggen  z\-  onse  vloot  ende  't  fort  tot  Jacatra  aengetast  te  hebben, 
omdat  wy  soo  haestich  ende  hevich  haer  huys  totjacatra  vernielden  ende  den 
oorloch  alsoo  selffs  souden  hebben  begost,  sonder  haer  tijdt  te  geven  om  op 
onse  dubbele  insinuatie  van  accoort  te  mogen  handelen.  Dese  valsche  bc- 
schuldinge  wert  in  nevensgaende  missive  van  haer  predicant  geschreven.  De 
waerhe\-t  van  de  saecke,  hoe  dese  beschuldinge  vals  is,  wat  d'  Engelsen  voor 
hadden  met  ons  tot  Jacatra  te  doen,  hoe  daertoe  gereet  waren  ende  hoe  z\-- 
luyden  het  schip  Delft  endo.  alle  andere  mede  meenden  aen  te  tasten,  blijct  aen 
de  missiven  door  Jan  Jardijn  (overste  over  de  negotie  van  d'  Engelsen)  van  Ban- 
tam naer  Jacatra  aen  Xicolaes  Uffelet  geschreven.  By  desen  senden  daervan  de 
copie.  Sijn  originaell  copieboeck,  met  haer  e}-gen  handt  geschreven,  sal  U.E. 
mede  gesonden  werden,  soo  haest  hetselvige  drie  a  vaer  malen  gecopieert  is. 
Nevens  dese  gaet  oock  copie  van  seecker  accoort  door  d' Engelsen  met  die  van 
Loehoe,  Cambelle  ende  Lucidi  gemaect,  tot  oproeyinge  van  die  bontgenoten. 

Vermits  het  nu  in  de  regentijdt  ende  dagelijcx  seer  quaet  weder  is,  wort 
zeer  weynich  aen  't  nieuw  voorgenomen  fort  gevordert,  te  meer,  dew\ie  de 
vloot  omtrent  Bantam  op  d'  Engelsen  ende  Denen  moet  wachten. 

U.  E.  gelieve  te  gedencken  ende  ordre  te  geven,  datter  met  alle  schepen 
m'eenichte  van  smeerolie  ende  lont  gesonden  werden,  want  daeromme  op 
alle  forten  seer  verlegen  zijn.  Betaelt  ons  doch  niet  meer  met  praetgens  ende 
vercort  Uselven  niet  langer,  namentlijck  dat  alle  schepen  voUaden  ujtgeson- 
den  werden  ende  niet  meer  voeren  noch  bergen  connen,  want  de  heeren 
moeten  expresselijck  eenige  fluj-ten  off  andere  slechte  schepen  senden,  ge- 
laden met  allerley  notelijckheden  ende  vol  volck,  om  hier  te  lande  gesleten 
off  met  we\-nich  volck  gevoert  te  werden,  off  het  sal  nimmermeer  wel  zijn. 
Hadden  w\-  fluyten  off  andere  slechte  schepen,  soo  souden  die  gebruycken 
om  alle  forten  met  rijs,  hout  ende  andere  notelijckheden  te  versien  ende  de 
goede  schepen  tot  goede  diensten  te  gebrujxken,  als  namentlijck  den  handel 
daermede  waernemen  ende  den  vjandt  op  z)'ne  bodem  versoecken,  't  welck 
nu  door  gebreck  van  flu)-ten  ende  andere  slechte  schepen  niet  geschieden 
can.  Lichte  roers,  handtgeweer  ende  lange  piecken  dienen  mede  veel  geson- 
den te  werden.  U.  E.  z)'  oock  gerecommandeert  niet  naer  te  laten  goede 
quantiteyt  Spaense  wynen  te  senden. 


534  22  Jan.  1o20. 

Grote  menichte  van  goede bj-leii,  hackmessen,  schoppen,  spaden,  houwelen, 
zagen  ende  andere  gereetschappen  dienen  U.  E.  met  eerste  gelegentheyt 
te  senden,  insonderheyt  clene  spijckers,  als  dubbelde  ende  enckelde,  middel- 
nagels, schotspijckers,  lasysers  ende  pompspijckers. 
20.  Om  Jacatra,  Ambo>"na,  Banda,  Batsian  ende  andere  plaetsen  meer  te  peu- 

Viouwen    peiere,i  ende  veel  \veeshu^•sen  der  Vereenichde  Nederlanden  te  ontlasten, 
te  zenden.   '  •  _  _ 

gelieve  U.  E.  herwerts  te  senden  grote  menichte  van  jongers,  ende  insonder- 
heyt meyskens,  want  die  hier  met  clene  onkosten  onderhouden  connen  werden 
ende  de  generale  Compagnie  daeraen  te  zyner  tijdt  seer  groeten  dienst  ge- 
schieden zall. 

Om  medicamenten  sijn  hier  u)-termaten  verlegen,  't  Is  een  schande  dat 
men  hier  kistgens  van  150  guldens  voor  provisie  van  de  forten  ende  schepen 
sende.  In  dese  kistgens  wordt  niet  gevonden  dat  deucht.  W\-  connen  niet  be- 
dencken  wie  U.  E.  daermede  soo  abuseert.  Soo  hier  cloecke,  ervarene  meesters 
gesonden  wierden,  meest  alle  de  medicamenten  souden  van  Nederlandt  wel 
connen  derven,  want  hier  meest  alle  de  simplicia  well  te  becomen  zijn. 

Meest  alle  het  volck  is  uytermaten  met  quade  benen  gequelt,  jae,  soo,  dat 
daervan  geen  dienst  genieten  connen,  ende  om  sulcx  voor  te  comen  dienen 
U.  E.  menichte  van  schoenen  te  senden,  oock  sool  ende  overleer,  om  hier 
schoenen  te  doen  maecken.  Menichte  van  hoeden  ende  cousen  sijn  hier  oock 
nodich. 

Rode  carmosynen  laeckens  van  6  a  8  gulden  d'  elle  ende  niet  hoger,  ofi 
heel  we}"nich  daerboven,  dienen  jaerlijcx  omtrent  200  halve  stucken  gesonden, 
dan  dienen  niet  kael  van  draet  te  wesen.  50  per  cento  sullen  dese  laeckenen 
avance  geven.  Omtrent  100  stucx  perpetuanen,  meest  papegay  ende  gras- 
groen, oock  eenige  fillemorten  ende  andere  fra\-e  coleuren  gelieven  de  heeren 
mede  te  senden,  elck  stuck  van  omtrent  15  a  20  gulden  ende  niet  hoger. 

Om  desen  niet  langer  te  maecken,  sullen  ons  tot  de  nevensgaende  memorie 
gedragen.  U.  E.  gelieve  den  eysch  te  voldoen. 

Hiermede,  edele,  erntfeste,  wyse,  voorsienige,  seer  discrete  heeren,  wil  U.  E., 
naer  hertclijcke  groetenisse,  in  de  protectie  des  Alderhoochsten  bevelen. 

In  't  fort  Jacatra,  adi  22  Januari,  anno  1620. 

U.  E.  dienstwillige, 
J.  P.  COEN. 
P.  DE  CARPENTIER. 

Jacob  Dedel. 
P'rederick  Houtman. 
WillExM  Jansz. 


33.  —  29  JAX.   1Ó20.  —  R  15. 

(PER  WITTEy  BEER). 


1. 
Aan- 
gekomen 
schip. 


Klacht 
ovor  ach- 

tclooze 
aanschrij- 
ving. 


Desen  avondt,  wesende  den  29  Janmiario  1620,  hebben  uut  de  vloot,  voor 
Bantam  leggende,  van  onse  gecommitteerde  aldaer  ontfangen  eene  missive 
van  den  28  ditto,  daermede  ons  geadv}-seert  wort  hoe  de  schepen  Dordrcclit, 
West  Vrkslandt^wA^  d'  Orangcboom  desen  avondt,  wesende  den  29  Jannuario 
voorsz.,  geroet  souden  wesen  omme  met  Godes  hulpe  naer  't  vaderlandt  te 
vertreckcn.  Ins  gelijcken,  hoe  aldaer  Godt  loffwel  aengecomen  was  liet  schip 
den  Witten  Beer,  ende  alsoo  door  't  selvige  medegebracht  is  een  seeckre  mis- 
sive, den  lesten  April  1619  in  Amsterdam  van  de  heeren  ma\-ores  geschreven, 
contrarie  d'  ordre  van  de  Seventhienen  ende  oock  contrarie  de  placaten  van 
de  hooge  mogende  heeren  Staten-Gcnerael,  doch  met  copie  van  extract  uut 
register  van  haere  Hooge  Mogenden  den  4  Maii  1619  genomen  tot  approbatie 
van  seeckre  missive  door  de  heeren  Bewinthebberen  ingestelt,  om  aen  ons  ge- 
sonden  te  worden,  daermede  het  schijnt  gesocht  wort  de  voorsz.  missive  van 
ultimo  April  te  authoriseeren,  niettegenstaendeden  datum  niet  verhaelt  wort. 
W)-  en  hebben  geen  tijt  om  behoorlijck  adv}-s  op  de  saecke  te  geven,  zijnde 
daerenboven  onseecker,  off  dese  de  voorsz.  drie  schepen  naer  't  vaderslandt 
vaerende  noch  bevaeren  sal.  Derhalven  versoecken  aen  U.  E.  met  den  anderen 
aldaer  beter  te  verdragen,  eenen  eenparige  resolutie  te  nemen  ende  in  saecken 
van  gewichte  geen  verscheyde  advysen  noch  contrarieerende  ordre  te  geven 
ende,  soo  den  tijt  beter  leert  off  veranderinge  medebrengt,  dat  ons  sulcx  in 
behoorlijcker  forme  gcadv\\seert  macli  worden,  geauthoriseert,  versegeltende 
geteeckent,  gelijck  dat  behoort  ende  U.  E.  seer  wel  bekent  is,  want  sulcx 
anders  groote  confusie  ende  disordre  soud  connen  veroorsaecken  tot  grooten 
disreputatie  van  den  staet  der  Vereenichde  Nederlanden  ende  schade  van  de 
generale  Compagnie,  't  Is  seer  goet,  eerlijck  ende  goddelijck,  dat  men  soecke 
met  alle  menschen  (sooveele  mogelijck)  vrientschap  ende  eenicheyt  t'  onder- 
houden, maer  vermits  de  goede  ende  quade  te  gelijck  niet  voldaen  connen 
worden  ende  de  schrupele,  die  in  de  voorsz.  missive  gemaect  wort,  de  boosen 
gestijft  ende  voet  geeft,  omme  alle  moetwil  en  vilenie  (daermede  soo  lange 
gedre}-cht  sijn)  tegen  ons  te  plegen;  wat  soud  het  worden,  sooU.E.  officieren 
alhier  daermede  oock  ingenomen  wierden  ende  b\aldien  de  vyanden  off 
andre  geveynsde  vrienden  daervan  kennissebequaem  ?  D'  eere,  d'  authoriteyt 
ende  reputatie  van  den  staet  der  Vereenichde  Nederlanden  ende  de  generale 


536  29  Jan.  1620. 

Compagnie  moet  hier  neffens  andre  staten  ende  coninckiijcl<en  gemaynte- 
neert  worden,  soo  U.  E.  den  staet  van  Indien  onderhouden  ende  den  handel 
continueeren  wilt,  off  haere  ondersaten  sullen  in  dese  landen  vercochte,  arme, 
ellendige  menschen  wesen,  gelijck  de  Spangiaerden,  Portugiesen,  Engelsen 
ende  Francen  d'  Indiaenen  wijs  maecken  datse  sijn.  Als  menschen  moeten 
wj^  met  menschen  leven  en  handelen,  off  gelijck  een  oester  in  de  schulpe 
cru\pen,  van  't  leven  ende  uut  dewereltscheyden.  Soo  de  heeren  hiertoe  niet 
verstaen  connen,  sal  't  onnodich  wesen  soo  groote  excessive  oncosten  te  doen, 
als  de  generale  Compagnie  tot  noch  toe  gedaen  hebben,  doch  verhoopen,  dat 
haer  beter  bedencken  ende  anders  resolveeren  sullen.  Ten  welstandt  van  de 
Vereenichde  Nederlanden,  de  generale  Compagnie  ende  om  Godeseere  wille 
versoecken  wy  andermael,  dat  het  U.E.  gelieve  jaerlicxherwarts  aen  tesenden 
groote  menichte  van  schepen,  volck  ende  geit.  Dit  doende,  sullen  alle  swari- 
cheden  wel  haest  wechgenomen  worden  ende  U.  E.  jaerlicx  groote  rijcke 
retoeren  becomen.  Sent  ons  een  seer  groote  menichte  van  schepen  ende  volck ! 
Wy  sullen  se  hier  ten  proffj^te  van  de  generale  Compagnie  seer  wel  werck 
geven,  ende  sal  daerdoor  sonder  opspraeck  beschickt  worden,  dat  de  Com- 
pagnie van  Engelsen,  Francen,  Denen  noch  andre  Europische  natie  niet  meer 
gequelt  worde. 

Hiermede,  edele,  erntfeste,  w\-se,  voorsinnige,  zeerdiscreten  heeren,  sullen 
desen  eyndigen  ende  U.  E.,  na  hertelijcke  groetenisse,  in  de  protectie  des 
Alderhoochsten  beveelen.  In  't  fort  Jacatra,  adi  29  Jannuario  anno  1620. 

U.  Ed.  dienstwillige 

J.  P.  COEN. 

JACOB  Dedel. 

U.  E.  sy  gerecommandeert  herwarts  aen  te  senden,  om  op  de  generale 
rendevouz  te  gebruj-cken,  eenige  heele  cartouwen,  slangen  off  ander  extra- 
ordinarie  geschut,  daermede  groot  gewelt  gedaen,  seer  snel  ende  verde  ge- 
schooten  can  worden.  Actum  ut  supra. 

J.  P.  COEN. 


34.  —  11  MEI  1620.  —  R  3. 

iPER   WITTEN  BEER). 


1.  Door  de  schepen  Dordrecht,   Wcstvrkslant  ende  d'  Orangeboom  (welck 

, '"^'      d'  Almogende  gele\'de),  sullen  U.  E.  verstaen  hebben  hoe  den  Witten  Beer 
gekomen  t.  o       -       /  > 

schepen,  deu  28  Jannuario,  eer  de  voorsz.  schepen  in  de  straet  Sonda  geraecten,  on- 
trent Bantam  by  de  vloote  wel  aengecomen  was.  Daerna  sijn  hier  Godt  loff 
mede  wel  geariveert,  te  weten  den  9  Februar}-  't  schip  de  Hoope  ende  22  Martio 
tot  Jacatra  't  schip  d'  Eendracht,  be_\de  met  gesondt  volck;  dan  van  't  schip 
de  Goede  Fortnyne  is  noch  geen  andre  tj-dinge,  dan  dat  den  Beer  in  Augusto 
passato  aen  de  caep  de  Loop  daerby  geweest  was.  D'Almogendewil'tselvige 
ende  alle  andre  mede  behouden  geleeden. 

U.  E.  missive  van  dato  den  lesten  April  1619  per  den  Beer  ontfangen,  heb- 
ben den  29  Jannuario  1620  in  haeste  geantwoort  ende  't  selvigc  de  schepen 
Dordrecht,  JVesfvriesla?idt  ende  d' Orangeóoom  nngesonden,  maerdoorcon- 
.  trarie  windt  en  stroom  is  d'  antwoort  hier  gebleven  ende  wert  U.  E.  neffens 
dese  gesonden.  Alsoo  devoorsz.  missive  van  den  lesten  April  1619(strydende 
recht  tegen  de  voorgaende  ordre  van  de  Seventhienen  ende  de  placcaten  van 
de  hooge  mogende  heeren  Staten  Generael)  by  weynigegeteeckent  was,  heb- 
ben wy  ten  rechten  geclaecht,  dat  men  ons  tot  aprobatie  van  deselvige  sondt 
een  simple  copie  van  't  extract  der  resoluitie  den  4  Mayo  1619  door  de  hooge 
mogende  heeren  Staten  Generael  genomen,  want  ons  sulcx  in  soo  een  saecke 
veel  bedenckinge  gaff.  Naderhandt  hebben  per  de //öo/f  ontfangen  een  ander 
extract,  welck  door  den  grifïier  Aertsen  wel  geteeckent  is,  maer  mede  niet 
behoorlijck  uut  en  druct,  wat  missive  door  de  hooge  mogende  heeren  Staten 
Generael  geaprobeert  wort.  Hierover  versoecken  andermael,  als  haere  Hooge 
Mogende  ende  U.  E.  goet  vinden  in  saecken  van  inportantie  veranderinge 
te  doen,  dat  sulcx  na  gewoonte  behoorlijcken  geschreven,  onderteeckent 
ende  versegelt  worde,  opdat  de  Compagnie  door  misverstandt  geen  intrest 
noch  schade  come  te  lyden.  Interim  eenige  occasie,  van  't  geene  ons  sonder 
weten  van  alle  de  Bewinthebberen  geschreven  is,  voorcomende,  sullen  sien 
ons  daerinne  soo  te  dragen  voor  soovele  doenlijcken  z}-,  dat  de  Compagnie 
geen  merckelijcke  schade  noch  intrest  lyde  ende  de  schrupeleusen  voldaen 
worden. 

Door  onse  gecommitteerden  in  de  vlote  wesende,  is  U.  E.  met  de  voorsz. 
drie  schepen  mede  geadvyseert,  hoe  van  Jamb}'  ende  Andrigiri  aengecomen 


538  11  Mei  1620. 

waeren  de  yager  met  een  joncke  geladen  met  peper.  Naderhandt  sijn  tot 
Jacatra  mede  wel  aengecomen  twee  andre  joncken  geladen  met  peper,  d'eene 
helft  de  Compagnie  ende  d'andre  perticulieren  toecomende,  welcke  a  1 0|  reael 
't  picol  gecocht  is.  D'  Engelsen  in  Jamby,  de  moet  verliesende,  hebben  haere 
peper,  wesende  ontrent  1700  picol,  aen  d'onse  aldaer  vercocht  a  9  realen 't 
picol,  van  meninge  sijnde  van  daer  te  vertrecken  om  haere  vlootetesoecken. 
't  Jacht  Amsterdam  was  besich  in  deriviere  op  te  corten.  Daer  was  meer  peper 
by  de  logie  dan  't  selvige  laden  conde,  waerover  seer  verwondert  zijn,  waer 
soo  lange  tardeert.  In  Jamby  is  veel  peper,  doch  wierd  na  de  compste  van  de 
Chineesse  joncken  opgehouden.  De  Dolpliijn  lach  b}-  Pulo  Berhalla  om  die 
waer  te  nemen  ende  tot  Jacatra  te  brengen,  dan  hebben  daervan  mede  noch 
niet  vernomen. 

Alsoo  d'  onse  in  Jamby  uutdermaeten  verlegen  zijn  om  jachten,  hebben  den 
20  Martio  passato  derwarts  gesonden  de  fregatten  Ceylon  ende  Hoorn,  doch 
cort  daerna  is  Hoorn  omgeseylt  ende  de  schipper  Godt  beter  't  met  drie  man 
verdroncken;  d'andre  zijn  door  CVj/öw  gebercht. 

Van  Siam  sijn  tot  Jacatra  aengecomen  twee  groote  joncken,  geladen  met 
rijs,  benjuin,  gommelacco  ende  anderssints,  d'  eene  den  coninck  ende  d'ander 
perticulieren  toecomende,  doch  de  rijs  houden  seer  diere. 
2.  Soo  haest  de  voorsz.  schepen  Z>fr^;rc/:/,  IVcsivricslandt cndc  d' Orangeboom 

Bantam,  ^j^^j.  '(-  vaderlandt  vertrocken  waeren,  hebben  ons  van  Jacatra  in  de  vloote 
voor  Bantam  leggende  getransporteert ,  eensdeels  omme  t'onderstaen  off 
raedt  souden  connen  vinden  omme  aen  den  handel  tot  Bantam  te  comen, 
wat  groots  te  doen ;  ende  ten  anderen  omme  op  onse  propositie  d'advj-sen 
van  alle  overhooffden  te  hooren.  Voor  Bantam  gecomen  wesende,  hebben 
vier  versche}-de  re3-sen  met  een  vredevaentien  na  landt  gesonden,  te  weten 
den  16  ende  18  Februarii  David  Dirc.xen,  ondercoopman,  ende  den  19  ende 
20  ditto  den  oppercoopman  Abraham  van  Uffelen.  Op  't  water  dicht  voorde 
stadt  hebben  sy  de  gecommitteerden  van  den  pangoran  gesproocken,  maer 
mochten  niet  binnen  comen  ende  de  pangoran  selffs  niet  spreecken.  Onse 
gecommitteerden  hebben  die  van  Bantam  vrede  gepresenteert  ende  den 
handel  wederomme  als  voor  desen  versocht.  De  gecommitteerden  van  Bantam 
geheten  haer,  dat  de  pangoran,  alle  d'orangkays  ende  de  gemeente  daertoe 
seer  genegen  waren:  maer  een  saeke  alleen  wasser  indewech;  doch  niet- 
tegenstaende  hoeveel  en  dickwils  datter  gevraecht  is,  wat  de  pangoran  van 
ons  begeerde  ende  watter  in  de  wech  was,  is  daerop  niet  anders  geantwoort, 
dan  dat  wy  het  wel  wisten.  Den  19  Februar\-  geheten  haer  de  gecommitteerden 
van  Bantam,  all  off  het  eens  souden  worden,  doch  's  anderen  daechs  den  20"^" 
weder  b\-  d'onse  comende,  brachten  tot  finael  antwoort,  dat  de  pangoran 
noch  niet  geresolveert  was;  daerop  genootsaect  sijn  geworden  de  vredehan- 


11  Mei  1620.  539 

delinge  weder  na  te  laeten  ende  den  oorloch  te  continueeren.  Jacatra  is  het, 
dat  de  pangoran  begeert  ende  hem  in  de  wech  leyt;  doch  tot  noch  toe  heeft 
de  plaetse  noyt  gee\-scht,  maer  door  perticulieren  is  wel  te  kennen  gegeven, 
dat  h)-  daerna  staet.  Twee  hondert  du\-sent  sacken  peper  soude  de  pangoran 
(achten  wy)  voor  Jacatra  met  een  redelijcke  somme  geit  wel  geven  ,  dan  ver- 
mits het  niet  eers  genoch  soude  wesen,  soo  een  lantschap  aen  Mooren  te 
vercoopen,  de  peper  seer  lange  dier  genoch  betaelt  hebben,  ende  van  U.  E. 
soo  lange  jaeren  ten  alderhoochsten  gerecommandeert  is  de  stabilatie  van 
een  generale  rendevouz,  hebben  geensints  goet  connen  vinden  eenige  openinge 
van  overleveringe  van  Jacatra  te  doen,  maer  voorgenomen  de  plaetse  tot  een 
general  rendevous  t'  aproprieeren.  De  hooge  mogende  heeren  Staten  Gene- 
rael.  Zijn  Excellentie  ende  U.  E.  gelieven  daerover  na  haer  v/elgevallen  te 
disponneren  ende  hier  goede  ordre  dienaengaende  te  geven. 

In  onse  voorgaende  is  gese)-t,  hoe  de  rede  van  Bantam  met  eenige  schepen 
beseth  hielden,  om  alle  handelaers  van  daer  te  weeren,  maer  dat  niet  wel 
mogelijck  was  de  vissers  het  vissen  te  beletten,  vermits  haere  prauwen  uitter- 
maten  snell  beroe}-t  ende  bese}'t  sijn.  Doch  verstaende,  dat  Bantam  met  prau- 
wen veel  provisie  van  d'  Oost  creech,  hebben  wy  mede  10  a  14  prauwen  (voor 
dese  in  de  stadt  Jacatra  verovert)  op  de  Javaensche  maniere  gemandt,  eenige 
in  de  ba_\e  van  Bantam  gehouden  ende  andre  langs  de  wall  ende  e)-landen 
tusschen  Bantam  ende  Jacatra.  In  't  eerste  wist  ons  volck  daermede  niet  om 
te  gaen,  maer  metdertijt  sijn  de  Javaenen  in  't  roeyen  en  sej'len  te  cloeck  ge- 
worden, soodat  haer  't  vissen  b}-kans  t'eenemacl  belet  wort.  Op  't  jonckste 
van  't  Westemousson  wasser  groote  menichte  van  prauwen  na  d'Oost  om  pro- 
visie geloopen,  maer  soo  die  met  het  begin  van  't  Oostenmousson  weder  meen 
den  te  keeren,  sijnder  soo  nu  soo  dan  ontrent  30  a  40  van  d'  onsen  genomen 
met  eenich  volck  daer  b\-,  welck  in  de  wercken  totjacatragebruj-ckt  worden, 
in  voegen  dat  Bantam  nu  niet  alleene  de  handel,  maer  oock  de  vis  (welck 
haere  meeste  spj'se  is)  moet  derven,  gelijck  mede  den  toevoer  van  provisie, 
welck  voor  dese  met  cleene  prauwen  van  d'Oost  cregen.  De  rijs  is  geweest 
op  een  reael  de  gantangh  van  12  'vè,  maer  alsoo  haer  rijs  in  't  geberchte  rijp 
is  ende  van  buj-ten  mede  wat  gecregen  hebben,  werter  nu  2  gantang  per 
reael  gegeven.  Hoe  lange  het  aldus  herden  sullen,  sal  den  tijt  leeren.  Alsoo 
de  drie  Chineesse  joncken  (verleden  jaer  door  d'  Engelsen  berooft  ende  daerna 
door  de  pangoran  opgehouden)  wat  dicht  aen  de  stadt  laegen  ende  ons  volck 
haer  somtijts  daer  in  hielden,  heeft  de  pangoran  van  Bantam  (vresende  dat 
wy  daerinne  een  batter\e  souden  maecken)  deselvige  ende  oock  sijn  scheep- 
ken  van  de  Francen  gecocht,  /a  Margriette  genaemt,  verbrandt. 

Voor  dese  is  geadvyseert,  hoe  wy  met  alle  nootlijckheden  innewaerts  ge- 
sonden  hadden  de  schepen  5^.il//c^z>/,  't  Wapenvan  Amsterdam  ^  Oicdt  Hoorn, 


540 


11  Mei  1620. 


3. 
Waartoe 


me  3 
macht 
thans 
te  ge- 
bruiken. 


Aiiistcrdain  eiide  den  Arcndt;  dat  de  Sivacn  ende  A^icincc  Macn  van  Firando 
na  de  Molluccos  gedestineert  waren ;  item,  dat  in  Jamb}'  hadden  twee  schepen, 
de  Dolphijn  ende  Clcen  Amsterdam,  in  Timor  twee  andre,  de  Groene  Leeuw 
ende  de  Tigcr,  in  Jappan  de  E ng'cl  ende  Vliegende  Bode.  Hierenboven  noch 
andre  25  schepen  ende  jachten,  soo  goet  als  quaet  ontrent  Bantam  b\-  den 
anderen  hebbende  behalven  andre  vier,  die  dagelicx  van  't  vaderlandt  ver- 
Compa^  wachtende  sijn,  hebbe  de  raedt  verscheyde  maelen  voorgestelt  ende  in  be- 
denckinge  gegeven,  hoe  ende  waer  U.  E.  macht  ende  middelen,  soo  d'  Engelsen 
op  't  joncxte  van  't  Westemousson  niet  compareeren,  ten  besten  van  de  gene- 
rale Compagnie  geimployeert  diende,  met  allegatie  van  't  gene  te  doen  hadden 
ende  hoe  verde  des  Compagnies  macht  cost  re}-cken.  Namentlijck,  alsoo  de 
stadt  Bantam  tegenwoordelijck  door  den  regentijt  met  gewelt  niet  aengetast 
cost  worden  ende  niet  seecker  weten,  waer  d'Engelse  vloote  z}-  noch  by  haer 
niet  connen  comen,  dat  vooreerst  Bantam  met  een  goede  vloote  beset  moet 
blyven,  om  hun  te  verdueren,  d'  Engelsen  te  verwachten  ende  alle  handelaers 
van  daer  te  weeren;  item,  dat  d' Engelsen  noch  10  schepen  stercq  sijn  ende 
6  nieuwe  te  verwachten  hebben.  Hierentegen  hadden  wy  25  schepen  by  den 
anderen,  waervan  (tot  de  seven  schepen  allrede  innewaerts  wesende)  sooveele 
van  de  slechste  wel  gemist  costen  worden,  dat  men  in  Banda  een  leger  van 
duysent  koppen  te  velde  soude  connen  brengen,  welcke  macht  bestant  achten 
omme  een  e}'nde  van  den  oorloch  aldaer  te  maecken.  Dan,  alsoo  't  Weste- 
mousson b\kans  verloopen  was  ende  de  schepen  een  jaer  in  Banda  souden 
moeten  overbly  ven,  om  leger  in  't  velt  te  slaen,  Lonter  ende  alle  andre  plaetsen 
met  gemack  aen  te  tasten,  dat  dan  in  dier  gevalle  met  het  begin  van  't  Ooste- 
mousson  geen  vloote  na  Moccha  ende  Suratten  souden  connen  senden  om 
d'  Engelsen  te  soecken  ende  de  treffelijcken  handel  in  die  quartieren  te  sta- 
bileeren,  want  daerenboven  noch  versche\-de  andre  schepen  met  het  veran- 
deren van  't  mousson  na  de  custe  van  Coromandel,  Ticco,  Priaman,  Atchijn, 
Jamb}-,  Andrigiri,  Succadana,  Patana,  Siam,  Manilla  ende  Jappan  gesonden 
dienden,  daertoe  de  macht  niet  reycken  cost.  Derhalven  hadden  te  conside- 
reren,  wat  best  gedaen  ende  naergelaten  diende,  te  weten,  dat  in  Banda  be- 
hoorlijcke  machtschicken,  alle  preparaten  laten  doen,  omme  tegen  September 
1620  een  leger  te  velde  te  brengen  ende  t'onderstaen,  offmen  een  goete\-nde 
van  den  oorloch  aldaer  sullen  connen  maecken,  ende  dat  het  soecken  van  d' 
Engelsen  ende  de  tocht  na  Mocha  ende  Suratten  naerlaten,  ofte  dat  dese 
tochten  met  het  begin  van  't  Oostemousson  gedaen  worde  ende  de  tocht  op 
Banda  uutstellen.  Ende,  soo  goet  vinden  dese  tocht  uut  te  stellen,  dat  dan 
voor  een  tijt  wel  een  goede  vlote  van  hier  gemist  ende  b)-  de  schepen  inne- 
waerts wesende  gesonden  mach  worden,  om  d' Engelsen,  soo  per  avontu^re 
achter  Java  omgeloopen  waeren,  van  de  Molluccos,  Ambo}'na  ende  Banda  te 


U  Mei  1620.  541 

weeren  ende  met  het  begin  van  't  Oostemoiisson  weder  hier  te  keeren,  om  dan 
Bantam  des  geraden  vindende  met  gewelt  aen  te  tasten,  de  voorsz.  tochten 
na  d'  Engelsen,  Mocha  ende  Suratten  te  doen  ende  den  handel  overal  waer  te 
nemen. 
4.  Hierop  ontrent  2  maenden  gedacht,  gedelibereert  ende  rj'pelijcken  gelet 

Besluit  wesende,ise)ntlijckenden  1 8  Februaryby  de  commandeurs,  oppercooplieden 
gaande,  ende  schippers  van  de  presente  vloote  geadv)-seert,  door  de  raden  van  Indien 
geconfirmeert  ende  meteenen  oock  goet  gevonden  de  tocht  op  Banda  voor 
dit  jaer  uut  te  stellen  ende  ons  eerst  van  d'  Engelsen  te  verseeckeren.  Derhal- 
ven, dat  de  meeste  macht  ontrent  Bantam  sullen  houden  om  haer  te  verdu)Ten, 
d'  Engelsen  te  verwachten  ende  die,  alsoock  alle  andre  Europische  ende  In- 
diaense  natie,  van  daer  te  weeren  ende,  by  aldien  d'  Engelsen  op  't  laetste 
van  't  Westemousson  niet  compareren,  dat  haer  dan  (nadat  eerst  op  Bantam 
ordre  gestelt  sal  wesen)  met  een  goede  vloote  langs  deWestcust  van  Sumatra, 
op  de  custe  van  Coromandel,  in  Mocha  ende  Suratten  souden  gaen  soecken 
ende  den  handel  op  alle  andre  quartieren  behoorlijcken  met  andre  schepen 
waer  te  nemen.  Ende,  alsoo  voor  eenigen  tijt  van  Bantam  weieenige  schepen 
gemist  costen  worden,  wierd  goet  gevonden,  dat  men  seven  schepen,  te  weten, 
]Valc/ie?-en,  de  Bcrgerboot,  d'  Engelse  Sterre,  de.  Neptunes,  de.  Morgensterre, 
den  Hondt  ende  d'  Expeditie  innewaerts  senden  soude  tot  de  seven  schepen 
aldaer  wesende,  omme  d'  Engelsen,  soo  die  per  avontuyre  achter  Java  om 
geloopen  waeren,  van  de  Molluccos,  Ambo\-na  ende  Banda  te  weeren,  ende 
geen  Engelsse  vernemende,  dat  dan  de  schepen  de  Nieuwe  Maen,  de  Swaen 
ende  den  Houdt  na  Cabo  de  Spirito  Santo  souden  vaeren,  om  waer  te  nemen 
de  Spaensse  silverschepen,  van  Aquapulco  na  Manilha  varende,  ende,  b\-- 
aldien  die  comen  te  missen,  dat  dan  na  Jappan  loopen.  Item,  datter  van  dese 
vloote  sooveel  jachten  in  de  Molluccos,  Amboyna  ende  Banda  blyven,  als 
daer  nootlijcken  vere\-scht  worden,  omme  de  plaetsen  te  versien  ende  op  't 
joncxste  van  't  Oostemousson  de  resterende  nagelen,  noten  ende  foehe  her- 
warts  te  brengen,  ende  dat  alle  d'  andre  schepen  met  het  eerste  van  't  Ooste- 
mousson met  alle  de  nagelen,  nooten  ende  foelie  (by  de  comptoiren  gereet 
wesende)  herwarts  keeren. 

De  voorsz.  seven  schepen,  Walcheren,  de  Bergerboot,  d' Engelse  Sterre,  de 
Neptunes,  de  Morgensterre ,  de  Handt  ende  d'  Expeditie  zijn  op  verscheyde 
t)-den  innewaerts  vertrocken  ende  is  den  heer  Houtman  als  overhooft  mede 
gevaeren,  omme  op  alle  't  voorvallende  ordre  te  stellen.  Wat  Zijn  E.  per 
instructie  belast  hebben,  connen  de  heeren  per  nevensgaende  coppie  sien. 

Met  een  goet  cargasoen  hebben  oock  na  Grissi  gesonden  het  Postpacrt  ende 
na  Succadana  't  veroverde  A^assouw.  Met  de  Zuyder  Eendracht  ende  de  Zec- 
ifö/^ hielden  de  rede  van  Bantam  beseth.  Den  Witten  Beer  lach  totjacatrain 


Do 
Mataram 


542  11  Mei  1620. 

de  ladinge  ende  de  resterende  vloote,  wesende  12  schepen,  hebben  \vy  met 
de  commandeur  Willem  Jansz.  soo  haest  het  weder  begost  te  bedaeren  aen 
d'ej-landen  in  de  straet  Zonda  gesonden,  omme  tot  bouwinge  van  hu\-sen 
(daeromme  tot  Jacatra  seer  verlegen  zijn)  hout  te  hacken,  terwyle  d'  Engelsen 
verwacht  wierden.  Sy  sijn  hiermede  een  maentbesich  geweest  ende  hebben 
goede  pert}"e  hout  tot  Jacatra  gebracht. 

't  Jacht  Ceylon,  welck  door  de  straet  Mallacca  naer  Atchijn,  Priaman  ende 
Ticco  gedestineert  hadden  om  d' Engelse  vlote  te  soecken,  is  niet  verder  dan 
tusschen  Palinban  ende  Jamb\-  geweest.  Een  seeckren  Hoochlandt  hadde  de 
last  bevolen,  doch  hy  heeft  hem  niet  geschaemt  de  reyse  te  staecken  ende 
met  een  praetien  te  keeren,  doen  de  contrarie  stroomen  ende  winden  begosten 
te  stillen  ende  favorabel  te  worden,  daermede  de  jachten,  de  Dolpliijn  ende 
Cleen  Amsterdam  tot  Jamby  voortgeraeckten. 
5.  D'  ambassate  voor  desen  gesonden  na  de  gouverneur  van  Kendael,  wesen- 

de wegen  de  Mattaram  admirael  van  de  zee,  om  de  verlossinge  van  d'  onse, 
b\'  de  Mattaram  gevangen  zijnde,  te  procureren,  is  van  daer  weder  gekeert 
met  een  missive  van  voorsz.  gouverneur,  daerinne  ons  na  hooffsche  maniere 
advyseert,  dat  het  de  keyser  seer  aengenaem  was,  wy-  om  d'  onse  gesonden 
hadden.  Hy  begeerde  geen  rover  van  Nederlanders  te  wesen,  haer  soude  niet 
misschien,  wilde  se  geerne  los  laten  ende  nietvercoopen,  verruyien  noch  ver- 
mangelen,  doch  soude  eerst  bedencken,  wat  schade  zylieden  tot  Japara  ge- 
leden ende  hoeveel  van  haere  joncken  vernielt  ende  verbrandt  hadden.  Onse 
gesandt  met  dese  antv/oort  vertreckende,  ontmoeten  hem  in  de  riviere  seven 
van  onse  vrye  lieden,  welck  met  een  cleen  jonckien  van  Jacatra  na  Grissi  ver- 
treckende door  quaet  weder  in  de  bocht  van  Damma  gestrandt  waeren,  al- 
waer  van  haer  geit  en  goet  berooft,  gevadt  ende  in  't  landt  van  den  Mattaram 
gevangen  gebracht  wierden.  Een  van  de  seven  is  door  ongemack  overleden. 
Van  d' andre  ses  hebben  noch  geen  andre  tydinge.  D'  arme,  onwetende 
hovaerdye  is  b)-  die  van  den  Mattaram  uuttermaten  groot.  Geen  vreemde- 
lingen, 't  sy  oock  wie  het  soud  mogen  wesen,  sijn  daer  wel  gesien,  maer  als 
beesten  veracht  ende  versmaet.  B)-  de  Mattaram  mach  niemant  comen.  Elcke 
gouverneur  doet  wat  h\-  wilt  ende  regeert  na  sijn  sin.  Van  alle  lijfftochten  is 
het  landt  uutermaten  vruchtbaer.  Dan ,  vermits  de  pracht  ende  giericheyt 
van  de  grooten  daermede  qualick  gevoet  can  worden,  insonderheyt  nu  den 
handel  op  Mallacka  ende  Bantam  moeten  derven,  berooft  d'eene  gouverneur 
(nu, het  van  vreemden  niet  connen  crygen)  d'  ondersaten  van  d'andre,  ende 
met  den  rooff  onderhouden  haer  in  de  goede  gratie  van  den  keyser ;  alsoo  de 
beste  man  is,  die  meest  weet  te  geven;  't  is  eve  goet,  hoe  daeraen  comen. 

VVy  meenden  eerst,  dat  onse  logie  tot  Japara  sonder  ordre  ende  weten  van 
den  Mattaram  affgeloopen  ende  berooft  was,  te  meer,  dewyle  eenige  overste 


11  Mei  1620. 


543 


0. 

Verdrag 
tusschen 
de  Neder- 
laudsche 
en  Engel- 
3che  Com- 
pagnieëa; 
beschou- 
wingen 
van  Coen 
dienaan- 
gaande. 


d'onse  te  kennen  gaven,  .soo  de  viientschap  met  haer  continueeren  wilden, 
dat  te  wege  souden  brengen,  de  gouverneur  van  Japara  metter  doot  gestraft 
wierd.  Docli  den  tijt  heeft  wel  anders  geleert,  want  de  voor.sz.  gouverneur  van 
Japara  daerdoor  in  grooter  aensien  en  eere  b\-  de  Mattaram  geraect  is,  even 
alsofif  een  Rome\-ns  stuck  uutgerecht  hadde;  en  dagelicx  wort  hj-  van  offitie 
en  staet  noch  vermeerdert.  Dese  gouverneur  is  met  80  gewapende  prauwen 
in  Tuban  geweest,  om  onse  logie  in  Grissi  aff  te  loopen,  dan  alsoo  daer  recht 
op  dat  pas  aenquam  't  jacht  de  Ncptnnc's,  sijn  de  v)-anden  wedergekeert.  De 
spraeckegaetnu,  dat  de  Mattaram  100.000  mannen  doet  prepareren,  om  ons 
daermede  tot  Jacatra  aen  te  tasten,  gelijck  de  heeren  per  nevensgaende  mis- 
sive van  de  gevangenen  connen  sien;  soo  voortcomen,  sullen  haer  gestroost 
zijn.  VVy  hebben  opinie,  dat  dese  geruchten  uutgestroyt  worden  om  ons  een 
vrede  na  haeren  sin  met  hun  te  doen  maecken,  credit  te  soecken  ende  dan  yets 
met  verraderye  t'onderstaen,  want  niet  geloven  dat  met  openbaer  gewelt 
beginnen  sullen.  De  trouwhertiches't  onser  natie  wort  hier  voor  een  groote 
slechticheyt  gehouwen,  ende  de  trouloossheyt  deser  Mooren  voor  een  groote 
cloeckheyt.  Dese  trouwloose  cloeckhej-t  heeft  in  d' Engelsen,  die  van  Bantam 
ende  Jacatra  soo  grooten  vermetelheyt  gebaert,  dat  daerdoor  gevallen  zijn. 
Wat  eynd  d'  Almogende  de  persumtueuse  grootshej-t  van  de  Mattaram  gelieft 
te  geven,  sal  den  tijt  leeren. 

Den  27'"  Martio  passato  is  tot  Jacatra  wel  aengecomen  een  Engels  schip, 
den  j5«//genaemt,  waermede  tot  onser  aller  groote  verwonderinge  door  Jan 
Clandt,  ondercoopman,  ontfangen  hebbe  een  gezegelde  dooze,  daerinne  twee 
missiven  van  U.  E.  gedeputeerden  den  30  Julio  1619  uut  Londen  geschreven. 
Item  copie  van  't  contract  met  d' Engelsen  gemaect  in  Frans,  met  beraemde 
ordre  op  d' executie  van  't  contract  in  Frans  en  Nederlants  ende  project  tot 
redres  van  den  handel  tot  Bantam,  mede  in  beyde  voorsz.  taelen.  Hoe  pryse- 
lijck,  eerlijck  en  goddelijck  een  goede  vrede  en  eenicheyt  z}-,  büjct  alomme 
ende  is  alle  redelijcke  verstanden  kennelijck.  Gelooft  zy  Godt,  die  alles  ten 
goeden  schickt  ende  daertoe  nimmermeer  middelen  gebreecken.  Doch  het 
schijnt,  dat  hierop  wej-nich  gedaen  is,  want  was  dit  vertrouwen  by  U.  E.  ge- 
weest, de  heeren  souden  ons  soo  haestich  met  soo  herden  toom  niet  gebreydelt 
ende  soovele  van  haer  rechtvaerdige  conquesten  niet  overgegeven  hebben. 
Daer  sijn  al  eenige,  die  hiervoor  vreesden,  maer  in  't  minste  hadden  niet  ge- 
dacht, dat  men  daerinne  soo  precipiteeren  soude,  te  meer  dewyle  de  heeren 
vanSeelandtmet  haerejoncxte  van  den  14  Mayo  adv}-seeren,  soo  de  coninck 
van  Engelandt  op  sijn  volck  geen  ordre  stelde,  datter  geen  accoord  gemaect 
soud  worden.  Heeft  het  U.  E.  aen  goede  adv}-sen  gebroockenPWildetghylie- 
den  die  niet  aensien,  maer  den  drang  van  een  cleenmoet  ende  onredelijcke 
vreese  volgen,  waerom  heeft  men  ons  sulcx  niet  geadvyseert,  opdat  ten  prof- 


544  11  Mei  1620. 

f)te  van  de  Compagnie  haer  saecken  daerna  hadden  mogen  beleyden?  Hoe 
is  het  SCO  haest  vergeten,  dat  U.  E.  sesthien  soo  treffelijcke  schepen  cort  te 
vooren  uutgesonden  hadden  ?  Heeft  men  gehaest,  om  bloetstortinge  voor  te 
comen  ?  Eere  zy  soo  goeden  genegentheyt.  Waeren  d'  Engelsen  ons  meester 
hier  geworden,  't  is  te  duchten,  dat  U.  E.  met  haer  haesten  weynich  geproffi- 
teert  souden  hebben.  Lachen  d'  Engelsen  tot  danckbaerheyt,  soo  is  den  arbe}-t 
niet  verlooren.  Grooten  danck  zijn  zy  U.  E.  schuldich,  want  hadden  haerselven 
met  recht  uut  Indien  geholpen,  ende  de  heeren  hebben  hun  daer  weder  mid- 
denin geseth.  Meenen  z)'  't  recht  ende  wel,  sal  't  wel  wesen;  maer  wederom 
quaet  willende,  hebt  ghylieden,  is  het  te  duchten,  't  serpent  in  de  bosem  ge- 
seth. Wy  bekennen,  dat  het  de  knecht  niet  en  roert,  wat  de  meester  doet,  maer 
evenwel  doet  ons  het  gemeen  gebreck  (gelijck  de  zotten)  spreecken  ;  niet  om 
dese  vereeninge  te  bestraffen,  want  ons  kennelijcken  is,  hoe  veele  den  staet 
der  Vereenichde  Nederlanden  ten  hoochsten  aen  de  goede  vrientschap,  cor- 
respondentie ende  vereeninge  van  de  croone  van  Engelandt  gelegen  is.  Maer 
U.  E.  zijn  onder  corectie  al  te  haestich  geweest.  Ende  waeromme  d'  Engelsen 
een  derde  van  de  nagelen,  noten  ende  foeI}-e  vergunt  is,  connen  niet  wel  be- 
grjpen.  Niet  een  sandeken  van  't  strandt  hadden  zy  in  de  Molluccos,  Anboyna 
noch  Banda  te  pretenderen.  Ende  soo  met  recht  van  oorloge  iets  begeerden, 
waeromme  slaen  sy  de  Spangiaerden  van  Ternate  ende  Tidor  niet?  U.  E., 
meen  ick,  soud  het  haer  immer  soo  apsoluit  vergunt  hebben,  als  wy  selffs  d' 
eygendoom  van  't  onse  pretendeeren.  Dus  vele  z)-  geseyt  belangende  de  portie, 
welck  d' Engelsen  in  den  handel  van  de  Molluccos,  Amboyna  ende  Banda 
vergunt  is  ende  de  grootehaestevan  't  accoort.daermede  in 't  beste  van  onsen 
loop  seer  onversiens  wederhouden  sijn.  Het  schijnt,  dat  voorsz.  schip  den 
Buil  van  d'Engelsse  Compagnie  als  een  voorlooper  om  haer  eygen  proffijt 
vooruutgesonden  is.  De  saecken  anders  vindende  dan  gewaent  hadden,  waeren 
perplecx;  hadden  oock  veel  siecken.  't  Gene  tot  Jacatra  was,  hebben  haer 
gelijck  d'onse  vergunt.  Om  alle  goede  offitie  volgens  recommandatie  van  U.E. 
gedeputeerden  te  beginnen,  hebben  wy  voorsz.  Engelsen  van 't  schip  de  Buil 
alle  eer  en  deucht  bewesen,  soo  vriendelijck  onthaelt  ende  zoo  wel  getracteert 
als  ons  doenlycken  is  geweest.  Vijfftich  gevangenen,  die  noch  in  onse  vloote 
7.        waeren,  hebben  haer  liber  ende  vry  gegeven.  Soo  haest  haere  siecken  wat 
De  Engel-  verquamen,  zyn  met  den  anderen  verdragen  dat  ons  jacht  't  Hert  neffens 
^gezocht    het  schip  den  Buil  na  Ticco,  Priaman,  Atchijn  ende  de  custe  van  Coromandel 
senden  souden,  om  d' Engelse  vloote  te  soecken  ende  hun  de  goede  t)-dinge 
te  vercondigen,  gelijck  dienvolgende  den  13'"  April  geschiet  is,  ende  om  alle 
bloetstortinge  sooveele  mogelijck  voor  te  comen  ende  de  vrientschap  te  be- 
ginnen, hebben  wy  haer  ende  z}-  ons  verschej-de  opene  missiven,  daervan  by 
dese  copie  gaet,  gegeven.  Wat  met  voorsz.  schepen  den  Buil end&'t Hert ^&n 


11  Mki  1620.  545 

d' overste  van  d'Engelsen  geschreven  hebben,  sal  U.E.  pernevensgaende  copie 
sien.  Den  Buil,  de  Zonnc  ende  't  Hert%\yn.  tot  Bantam  op  de  rede  geloopen. 
D'Engelsen  hebben  met  onsen  consent  tot  twee  mael  toe  na  landt  gesonden, 
om  haer  volck,  tot  Bantam  wesende,  te  spreecken,  maer  mochten  niet  aen 
landt  comen,  noch  die  van  landt  oock  niet  t'  scheep,  waerover  den  16  ditto 
van  Bantam  vertrocken  zijn,  gelijck  mede  het  schip  d'  Oiide  Zonne,  welck  ge- 
ordonneert  hadden  tot  aen  d'  e\landen  in  de  straet  Sonda  met  haer  te  se}"len. 
Den  18'"  April,  in  d' engte  van  de  straet  comende,  hebben  daer  des  nachts 
bejegent  een  Engelsse  vloote  van  elff  schepen.  Ti'Ondc  Zonnc  weeck  terzyde. 
Den  Biill  ende  't  //tvY  geraecten  midden  in  de  vloote.  S\-  wierden  vyantlijck 
gedre\cht,  doch,  de  tydinge  van  den  Buil  verstaende,  hielden  hun  gerust. 
Volgens  ons  versoeck  wierd  by  d'  Engelsen  geresolveert  met  haer  vloot  verb)- 
Bantam  recht  door  na  Jacatra  b)'  ons  te  loopen.  Op  dit  pas  was  onse  vloote 
tot  het  getal  van  13  schepen  voor  Jacatra  leggende.  Voor  Bantam  lach  de 
Zuyder  Eendracht  ende  de  Zccivolff.  Voor  Tanahara  de  'Jaeger.  De  Zon  ende 
't  Hert  waeren  b\'  d'Engelsen.  Door  onse  prauwen,  in  't  vaerwater  sijnde, 
wierden  datelijck  van  de  compste  der  Engelsse  verwitticht.  Den  IQ"^"  April, 
8.  Paesdach,  cregen  d'eerste  t\"dinge.  W}-  sijn  des  nachts  scheep  gegaen,  d'En- 
Coen  bij  gelsen  tegemoet  geloopen  ende  den  21^"  t'  seewaert  van  Bantam  b}-  haer  ge- 
scheu.  seth.  Merten  Pringh,  overste  van  d'  Engelsen,  meteenigeandreoverhooffden, 
sijn  datelijck  b\-  ons  aen  boort  gecomen,  malcanderen  congratuleerende,  alle 
eer  endevrientschapbewysende.  Met  ontelbaereeerschoten  hebben  ons  d'En- 
gelsen gegroet  ende  w\'  haer  weder  na  onse  wj'se.  Van  dese  onverwachte 
t\-dinge,  ende  dat  d'  Engelsen  hier  soo  goeden  conjuncture  getreft  hebben  , 
sijn  sy  soo  verblijt,  dat  haer  vreuchde  niet  hebben  connen  verbergen,  maer 
soo  openhertelijcken  te  kennen  gegeven  ende  ons  soo  grooten  eere  bewesen, 
dat  het  overweecht.  Eenige  pretendeeren  vry  wat  eere,  dat  hier  met  een  zeer 
mannelijcke  resolutie  gecomen  waeren;  doch  de  compste  van  den  Buil  is 
haer  geluck:  anders  souden  apparentlijcken  slecht  gehadt  hebben.  Onder 
voorsz.  elff  schepen  sijn  8  van  degene  die  verleden  jaer  tegen  ons  slaech  wae- 
ren ende  haer  ontrent  6  maenden  op  de  custe  van  Coromandel  onthouden 
hebben.  D'  andre  3,  genaemt  de  Pais,  d'  Elisabetli  ende  de  Hoope,  sijn  in  Aprill 
1619  in  compagnie  van  ses  schepen  uut  Engelandt  geseylt,  dewelcke  aen  de 
Cabo  de  Bona  Esperance  vernemende,  dat  in  openbare  oorloge  met  ons  ge- 
racet waeren,  sijn  sy  na  Ticco  geloopen  ende  daer  aengecomen,  cort  nadat 
d'  Engelse  schepen  overwonnen  ende  de  commandeur  Willem  Jansz.  met 
onse  vloote  van  daer  vertrocken  was.  Het  schip  Nieuw  Zeelandt,  een  dach  van 
onse  vloote  geschej-den  wesende,  bejegende  twee  van  dese  nieuwe  schepen 
ende  meende,  datse  van  de  Custe  quamen,  gelijck  voor  dese  geadvyseert  is. 
Dese  schepen,  haeren  staet  in  Ticco  vernemende,  hebben  het  volck  van  de 

35 


546  11  Mei  1620. 

verlooren  schepen  scheep  genomen  ende  zijn  in  zee  ontrent  cl' eylandengaen 
criiyssen,  vresende,  dat  onse  vloote  weder  in  Ticco  comen  sonde.  De  voorsz. 
8  schepen  voor  Massih"patan,  van  Nieuw  ZeeloHt\etstae.n  hebbende  hoe  hy 
twee  Engelsse  schepen  ontrent  Ticco  bejegent  hadde,  sijn  sy  in  December 
passato  van  de  custe  na  Ticco  geloopen  ende  hebben  malcanderen  aldaerge- 
rescontreert.  D'  oude  schepen  waeren  soo  swack  van  volck,  dat  haere  schepen 
niet  machtich  waeren,  waerover  veel  lascaers  op  de  Custe  gehuert  ende  mede- 
genomen hebben.  Dan  alsoo  de  drie  nieuwe  schepen  van  volck  wel  versien 
waeren  ende  daerenboven  noch  ontrent  300  mannen  van  de  verlooren  schepen 
hadden,  hebben  z)-  het  volck  over  de  schepen  verdeylt,  ende  is  deselvige  als- 
nu  redelijcke  wel  versien.  Haere  schepen  sijn  trefifelijck;  vrj- wat  grooter  ende 
aensienlijcker  dan  d'  onse,  maer  hun  geschut  is  lichter  ende  leyt  wat  hooger. 
Dese  Engelsse  vloote  is  gecomen  doen  wy  sulcx  minst  vermoeden,  en  dat  om 
advantagie  op  ons  te  soecken.  By  de  wercken  comende,  verstonden  eerst,  dat 
wy  20  schepen  stercq  waeren,  waerover  niet  goet  vonden  te  voorschijn  te 
comen.  Een  maent  daerna  vernemende,  dat  noch  17  schepen  waeren  ende 
dat  daervan  eenige  voor  Bantam  ende  andre  voor  Jacatra  lagen,  sijn  z)-  in  de 
straet  Sonda  gecomen,  hebben  volck  over  Angier  tot  Bantam  gesonden,  al- 
waer  vier  van  onze  schepen  ende  d' Engelse  Bit// saegen  leggen;  't  geruciite 
van  de  vreede  hoorende,  daerop  na  Bantam  geloopen  ende  den  Bul/,  de  Zon 
ende  't  Heri  ondertusschen  vertrocken  wesende,  hebben  malcanderen  in 
d'engte  van  de  straet  Sonda  gemoet,  gelyck  vooren  is  gesej-t.  W\-  verstaen 
van  d'  overhooffden ,  dat  met  voorsz.  vloote  gecomen  sijn  om  advantagie, 
bes  tandt  off  vrede  aen  ons  te  versoecken ;  ende,  soo  daertoe  niet  comen  costen, 
dat  dan  van  meninge  waeren  na  Jamb\-  ende  Patana  te  loepen,  om  aldaer 
advantagie  op  ons  te  soecken  ende  van  daer  na  Jappan  te  seylen,  om  eenige 
van  haere  beste  schepen  (die  nootlijck  verdubbelt  moeten  worden)  te  versien. 

De  voorsz.  drie  Engelsse  schepen,  nieuws  van  Engelandt  gecomen  endede 
nederlage  van  de  haeren  in  Ticco  vernemende,  hebben  het  jacht  de  ^ööj^', 
(door  de  commandeur  Willem  Jansz.  aen  d'  Engelsen  van  de  verlooren 
schepen  gegeven)  toegemacct  ende  den  12  November  passato  van  Ticco  na 
Engelandt  gesonden,  geladen  met  quade  t)'dinge  (gelijck  zy  zeggen)  ende 
anders  niet.  Dit  jaer  hebben  sy  geen  andere  retoeren  van  dese  quartieren  na 
hu)-s  gesonden;  verleden  jaer  oock  niet  dan  de  CUyiie  Jtrms  met  ontrent 
7000  sacken  peper  ende  over  twee  jaeren  maer  twee  schepen,  in  voegen  dat 
het  voor  haer  meer  dan  tijt  was  vreede  te  maecken,  off  souden  bykans  van 
der  zee  geraect  hebben.  In  Suratten  zijn  van  haer  noch  4  schepen,  waervan 
drie  alhier  verwacht  worden. 

Aldus  by  den  anderen  gecomen  wesende,  is  op  't  voorstel  van  d'  Engelsen 
goet  gevonden,  om  alle  misverstandt  ende  jalousie  te  weeren,  dat  met  bej-de 


Il  Mki  1620.  547 

de  vlooten  voor  Bantam  souden  loepen,  malcanderen  aldaer  naerder  spree- 
cken  ende  sien,  wat  met  Bantam  gedaen  diende.  Den  22  April  sijn  derwarts 
gevaeren  ende  hebben  't  op  de  gewoonelijcke  rede  voor  de  stadt  Bantam 
ge.seth,  ahvaer,  soo  d'  eene  tijt  als  d'  ander,  niet  \ve\nich  eerschoten  geschoo- 
ten  sijn.  \Vy  laegen  daer  met  17  schepen  ende  d'  Engelsen  met  12.  D'  over- 
hooffden  van  d'  Engelsen  sijn  ons  verscheyde  reysen  comen  besoecken,  vvaer- 
tegen  tot  hun  groot  contentement  haer  wederomme  besocht  hebben.  De 
vrientlijcke  onthael  en  congratulatie  is  soo  groot  geweest,  aloff  tusschen  ons 
ende  d'  Engelsen  no\t  questie,  veel  min  oorloch  off  eenich  verschill  geweest 
waere.  Met  immer  soo  grooten  vreuchde  sijn  w\-  b\een  gecomen,  als  men  ge- 
meenelijck  tusschen  twee  oude  vrienden  siet,  die  lange  van  malcanderen  ge- 
weest zijn  ende  onversientsby  ben  andren  comen.  Godtgeve,  dat  het  in  wendich 
gemoet  als  't  uuterlijck  gelaet  z\-,  ende  dat  de  lieffde  en  vrede  ten  gemeene 
beste  eeuwich  duere ! 

Eer  d'  eerste  re\s  b\"  malcanderen  quamen,  hebben  d'  Engelsen  op  alle 
haere  schepen  hun  volck  publicquelijck  belast  goede  vrede  en  eenicheyt  met 
de  Nederlanders  te  houden,  van  't  gepasseerde  niet  meer  te  gedencken,  noch 
eenich  vermaen  te  doen,  maer  malcanderen  alle  vrientschap,  eer  en  deuchtte. 
bew\-sen.  Soo  haest  dit  vernamen,  hebben  w\'  op  all  onse  schepen  gelijcke 
publicatie  gedaen,  in  maniere  als  per  nevensgaende  acte  blijct. 
9.  Na  vrientlijcken  onthael  sijn  in  discoers  geraect,  wat  ten  gemeene  beste  van 

Ouder-     beyde  de  Compagnien  te  doen  stondt.  D'  Engelsen,  uutdermaten  graech  na 

line  ' 

overleg,  peper  wesende,  hebben  ons  daerop  voorgestelt,  off  het  niet  geraden  en  waere, 
dat  zylieden  imant  na  Bantam  aen  landt  sonden  met  eenige  van  d'  onse  daer 
beneffens,  omme  de  pangoran  onse  vereeninge  aen  te  dienen  ende  t'  onder- 
staen,  off  tot  een  goet  accoort  souden  connen  geraken.  Item,  dat  geerne  met 
den  eersten  een  schip  naerAtchijn  souden  senden,  omme  van  daert'  ontbieden 
degene,  welckeals  eerste  president  over  haere  negotie  in  des  overledens  plaetse 
geordonneert  is,  gelijck  mede  een  boot  na  Jamb}-,  om  haer  volck,  die  't  hooft 
op  der  loop  is  ende  haer  peper  aen  d'  onse  vercocht  hebben,  te  lichten,  ende 
een  schip  na  Japara  om  rijs  ende  alle  andre  provisie  van  daer  te  haelen,  pre- 
senteerende  de  helft  daervan  aen  d'  onse  over  te  doen.  Om  d'  Engelsen  vol  te 
doen,  hebben  dit  alles  voor  goet  geadvo\"eert  ende  meteenen  geaccordeert, 
dat  neffens  haer  schip  't  jacht  't  Hert  naer  Atchijn  senden  sullen,  omme  onse 
comptoiren  te  provideeren  ende  de  peper  van  Atchijn,  Priaman  endeTicco  te 
lichten.  Item  een  man  met  haer  boot  na  Jamb)-,  om  't  accoort  aen  d' onse 
aldaer  condt  te  doen  ende  te  belasten,  dat  d'  onse  aldaer  alsoock  in  Atchijn 
de  peper  eendrachtelijcken  met  d'  Engelsen  coopen  ende  egalijck,  soo  verde 
't  geit  streckt,  deylen,  gelijck  mede  een  man  met  haer  schip  na  Japara,  om  t' 
onderstaen,  off  d'  onse  b)'  de  Mattaram  gevangen,  sullen  connen  lossen,  alle 


548  11  Mei  1620. 

welcke  schepen  en  advysen  den  26  April  vertrocken  zijn.  Alle  't  voorsz.  gead- 
vo)eert  sijnde,  liebben  wy  d'  Engelsen  verthoont,  dat  het  noodich  was,  eer 
iet  gemeens  by  der  handt  namen,  dat  elck  ander  sijnne  commissie  off  volle 
macht  verthoonde.malckanderen  communiceerden  watordrevan  de  meesters 
becomen  hadden  ende  in  getaele  vergaderen,  als  b)"  be}-de  ons  meesters  ver- 
accordeert  was,  presenterende  van  onser  zyde  daerinne  vol  te  doen.  D'  En- 
gelsse  hebben  van  gelijcke  gedaen  ende  sijn  's  anderen  daechs,  wesende  den 
24  Aprill,  met  haer  vieren  b)"  ons  gecomen,  namentlijck  Maerten  Pringadmi- 
rael,  Thomas  Brockedon,  president.  Augustijn  Spaldingh  ende  George  Mus- 
champs.  Dese  lieden  hebben  ons  vertoont  brieven  van  successie  van  haere 
meesters,  daerinne  naer  't  overlj-den  van  Jan  Jardijn  geordonneert  wort,  dat 
voorsz.  Thomas  Brockedon  ende  Spaldingh  succederen  souden,  doch  in  een 
ander  briefif  van  successie  is  voord'  eerste  persoon  geordonneert  eenen,  tegen- 
woordich  in  Atchijn  wesende ;  d'  andre  twee  sijn  door  de  twee  successeurs  b)" 
provisie  beroepen.  Item  verthoonden  oock  eenige  regulen  van  seecker  artyckel 
uut  de  generale  missive  van  haere  meesters,  daerinne  hun  geordonneert  wierd, 
't  accoort  ende  de  vereeninge  met  de  Nederlanders  te  publiceeren,  in  te  gaen 
ende  goede  vrede  ende  eeniche\t  met  haer  te  houden,  sonder  van  't  gepas- 
seerde iet  te  gedencken,  eenige  questie  off  querelle  te  moveeren.  Voorder 
verclarende,  dat  zylieden  mede  niet  anders  dan  simple  copie  van  't  accoort 
ontfangen  hadden,  maer  geen  ratificatie  off  aprobatie  van  de  conincklijcke 
magistey  t.  Hiertegen  hebben  w)'  verthoont  twee  missiven  door  U.  E.  gedepu- 
teerden den  30  Julio  anno  1619  uut  Londen  geschreven  ende  de  copie  van  't 
contract  door  Haere  E.  gemaect,  daerb)'  verclarende  met  het  schip  den  Buil 
geen  andre  pampieren  ontfangen  te  hebben;  dat  niet  en  sochten  dan  goede 
vrede  ende  eeniche)"t  met  d'Engelsse  natie  t' onderhouden,  oock bereytwaeren 
naer  te  comen.voll  te  doen  ende  ter  executie  te  stellen  't  contract  ende  accoort 
door  de  gedeputeerden  gemaect,  soo  haest  het  selvige  b}-  de  Magiste\t  van 
Engelandt,  de  hooge  mogende  heeren  Staten-Generael,  Zijnne  Princelijcke 
Excellentie,  haere  ende  onse  meesters  geapprobeert  ende  geratificeert  wesen 
soude  ende  van  onse  ma)'ores  selven  de  behoorlijcke  ordre  bequamen.  Doch, 
alsoo  die  noch  niet  en  hadden,  ende  de  hoochste  eere  aen  de  hoochste  ove- 
richeden  schuldich  waeren,  dat  het  contract  derhalve  noch  niet  gepubliceert 
ende  geen  restitutie  van  schepen  noch  goederen  gedaen  cost  worden,  doch 
alsoo  niet  en  twijffelden,  off  het  gemaecte  contract  soud  effect  sorteeren  ende 
hielden  't  selvige  genochsaem  voor  gedaen,  waeren  wy  niettemin  bereyt  met 
hun  \xK  provisie  een  collegie  te  formeeren  ende  op  het  dagelicxe  voorvallende 
alsoo  te  disponneren,  als  ten  gemene  beste  van  be_\"de  de  Compagnien  goet 
gevonden  sal  worden,  hun  alle  trouwe  ende  cinceritej't  van  onser  z)cle  belo- 
vende ende  verseeckerende,  dat  in  't  minste  van  onser  zyde  tot  haeren  nadeel 


11  Mei  16':0.  549 

niet  gedacn,  noch  geattentecrt  soiicl  worden.  Ende,  alsoo  den  raedt  van  Indien 

niet  present  was,  heeft  de  generael  hem  stercq  gemaect  d'  acten  van  de 

presente  raden  te  doen  valeeren,  alsoff  de  raden  van  Indien  present  waeren. 

Hiermede  zijn  d' Engelsen  vergenoecht  geweest  ende  hebben  haervoorge- 

contenteert  en  voldaen  gehouden,  ons  van  haere  z)de  mede  belovende  ende 

verseeckerende  alle  trouwe,  cinceriteyt  ende  dat  van  haere  zyde  t'  onsen  na- 

deele  mede  niet  gedaen  noch  geattenteert  sal  worden. 

10.  Voorder  hebben  d'  Engelsen  volgens  ons  verdrach  drie  versche)'de  re)-sen 

^f."       een  boot  na  Bantam  gesonden,  namentliick  den  24,  25  ende  27  April.  Van 
zending  ,         , 

naar       onser  zyde  is  daermede  gesonden  den  oppercoopman  Hendrick  Vaecht,  met 

Bantam.  ,jrjrg^  j^t  ^j'  Engelsen  't  woort  souden  doen,  hy  sien,  hooren  ende  nietspree- 
cken  dan  daer  sulcx  nootlijck  soude  mogen  mogen  vereyscht  worden,  en  dat 
met  groote  discretie.  D'  eerste  re}"s  wierde  de  boot  in  de  riviere  gelaten  ende 
met  de  gecommitteerden  nae  't  hoffgebracht  (Vaecht  wierd  datelijck  voor  een 
Nederlander  aengesien).  Op  het  pleyn  comende,  vonden  daer  de  pangoran- 
gouverneur  met  eenige  van  sijn  adel  sitten.  De  gecommitteerden  wierd  belast 
een  goet  stuck  van  de  pangoran  neder  te  sitten  ende  door  een  tusschen- 
spreecker  affgevraecht,  wat  s)-  begeerden,  daerop  van  d'  Engelse  gecommit- 
teerden geantwoort  is,  dat  sy  van  haeren  admirael  gesonden  waeren,  om  de 
pangoran  aen  te  dienen,  hoe  zylieden  met  de  Nederlanders  vereenicht  waeren, 
ende  off  het  de  pangoran  gelieffde  mede  in  accoort  te  treden.  Den  admirael 
presenteerde  middelaer  te  wesen  ende  een  goet  verdrach  te  maecken.  Hierop 
is  van  den  pangoran  selffs  niet  geantwoort  dan  met  een  becommert  verslagen 
wesen ;  vragende  hy  verscheyde  reysen  :  Waeromme  hebt  ghj-lieden  vrede  met 
de  Nederlanders  gemaect?  De  coninck  (ze\"den  d'  Engelsen)  heeft  het  met  de 
Staten  van  Nederlandt  selffs  gedaen  ende  sijn  volck  alsoo  belast.  De  bysitters 
maecten  een  praetien,  seggende,  dat  de  Nederlanders  de  pangoran  veel  quaet 
gedaen  hadden;  off  sy  soubatten  wilden,  dat  de  pangoran  tot  vrede  wel  ge- 
negen was,  maer  een  ding  alleen  begeerde  h)-,  daermede,  d'  Engelse  seyden, 
Jaccatra  gemeent  wierd.  Hierop  repliceerde  Vaecht,  dat  geen  last  hadden  van 
gepasseerde  saecken  te  spreecken  noch  accoorden  te  maecken,  maer  om  te 
vragen,  off  de  pangoran  daertoe  genegen  was.  Hierop  bescheet  gevordert 
sijnde,  wierd  de  gecommitteerden  belast,  dat  eerst  vertrecken  souden.  Item, 
dat  d'  Engelsen  by  nacht  en  dach,  als  het  haer  geliefde,  wel  weder  aen  landt 
mochten  comen,  maer  geen  Nederlanders,  's  Anderen  daechs  weder  om  ant- 
woort  vacrende,  mochten  niet  binnen  de  riviere  comen  ende  hun  wierd  aen- 
gese)-t,  dat  de  pangoran  sliep,  waermede  door  mosten  varen.  Twee  dagen 
daerna  sijn  voor  de  derde  reys  na  landt  gevaren,  mochten  mede  niet  in  de 
riviere  comen,  doch  op  't  water  is  by  haer  gecomen  eenen  Limco  geschooren 
Chinees,  wesende  de  naeste  raedt  van  den  pangoran,  vragende,  wat  zy  be- 


550  ^  11  Mei  1620. 

geerden  ?  Hierop  antwoorden,  dat  gesonden  waeren  om  te  vernemen,  hoe  de 
pangoran  op  de  presentatie  van  vrede  resolveerde;  dat  h\-  voortaen  niet  meer 
met  twee  maer  een  volck  alleen  te  doen  soud  hebben,  alsoo  d'  Engelsen  ende 
Nederlanders  nu  eens  waren. 

De  pangoran  is  genegen  tot  vrede, seyde  Limco,  ende  sonde  het  de  pangoran 
aendienen,  waermede  vertrock,  ende  noch  sal  In'  bescheet  brengen.  Van  de 
morgen  tot  den  avondt  bleven  de  gecommitteerden  met  de  boot  voor  de  riviere 
leggen  ende  hebben  geen  ander  bescheet  becomen  connen.  In  deser  vougen 
zijn  d'  Engelsen  per  effect  gewaer  geworden,  't  gene  w)-  haer  te  vooren  ge- 
se}t  hebben.  Het  schijnt,  dat  de  pangoran  't  gebluste  vier  wel  geerne  weder 
ontsteecken  soude,  om  ons  met  hulpe  van  d'  Engelsen  van  Jacatra  te  cr_\"gen, 
dan  de  macht  is  d'  een  en  d'  ander,  Godt  zy  gelooft,  benomen.  Men  siet  d'  En- 
gelsen soo  seere  tot  de  peper  genegen,  dat  ons  schamen  te  seggen,  wat  daer- 
omme  als  het  in  haer  macht  stondt  nfet  doen  en  souden. 

Het  voorsz.  tusschen  Bantam  ende  de  gecommitteerden  van  beyde  de  natiën 
gepasseert  wesende,  hebben  w}-  goet  gevonden  om  niet  meer  tijt  te  verliesen 
ende  d' Engelsen  eere  aen  te  doen  aen  "boort  van  de /JryWr  y^ i-wj- (daer  de 
vlagge  aen  de  groote  stenge  waj't)  te  vaeren.  De  gecommitteerden  in  plaetse 
van  de  raedt  van  diffentie,  den  28  April  aldaer  vergadert  wesende,  hebben 
w)-  d'  Engelsen  voorgestelt,  hoe  z}-lieden  gesien  hadden,  datter  van  den  pan- 
goran van  Bantam  geen  goet  bescheet  tot  accoort  te  becomen  was,  dat  vry 
vissen  hadden  ende  veel  provisie  van  buyten  cregen,  terwyle  onse  prauwen 
gedurende  het  bespreek  stille  waeren;  derhalven,  dat  geerne  hooren  soude, 
wat  voorder  ten  gemeene  beste  gedaen  diende.  Na  verschej'de  discoersen  is 
hierop  met  gemeen  advijs  goet  gevonden,  dat  niet  meer  na  Bantam  souden 
senden,  maer  voortvaeren  met  hetgene  wy  over  lange  voorgenomen  hadden 
te  doen,  namentlijck,  dat  het  schip  de  Zuyder  Eendracht  soo  na  doenlijcken 
aen  de  wal  van  Bantam  brengen,  een  batterye  daerinne  maecken  ende  op  de 
stadt  schieten  sullen,  om  Bantam  lancksamelijck  wat  meer  te  quellen  ende 
haer  cru)-t  te  doen  verschieten,  mits  dat  interim  de  vlot  tot  Jacatra  tot  een 
naerder  batery  geprepareert,  het  vissen  ende  alle  toevoer  van  vivres  gelijck 
voor  dese  belet  werde. 

Geaccordeert  zijnde,  dat  die  van  Bantam  sullen  moeten  verduyten  ende 
seer  considerabel  is,  off  het  geraden  z}-,  dat  onderstaen  de  stadt  met  gewelt 
te  nemen  ende  soo  daertoe  al  geresolveert  waren,  dat  het  alsnoch  niet  doen 
connen,  vermits  de  middelen  daertoe  nodich  niet  veerdich  zijn,  hebben  wy 
voorgeslagen  om  de  schepen  niet  onnuttelijcken  te  consumeeren,  den  ge- 
menen  vN'andt  affbreuck  ende  onse  meesters  dienst  te  doen,  off  het  niet  ge- 
raden ware  eenige  schepen,  die  tot  verdu\Tinge  van  Bantam  wel  connen 
missen,  na  Jappan  te  senden,  omme  het  aenstaende  voorder  mousson  van 


U  Mei  1620. 


551 


U. 
Fortifica- 
tie Tan 
Jacatra. 


12. 

Atjeh. 


daer  na  Manilla  te  vaeren  endc  den  Chineessen  handel  te  beletten,  want,  soo 
naer  dcsen  geraden  bevonden  wort,  Bantam  met  geweltaen  te  tasten,  hebben 
tegen  die  tijt  nieuwe  secoersen  van  de  Molucques  ende  't  vaderslandt  te  ver- 
wachten. D'  Engelsen  geheten  hun  tot  dese  tocht  seer  genegen  te  wesen.  By 
provisie  wierd  verstaen  seer  goet  wesen  sal,  dat  een  vloote  van  thien  cloecke 
schepen  derwarts  senden,  doch  dat  de  nominatie  tot  Jacatra  sullen  doen  ende 
malckanderen  aldaer  naerder  spreecken;  ende  is  voorder  goet  gevonden,  dat 
elck  twee  schepen  voor  Bantam  hy  de  Zufdcr  Efiiifrac/ii  sa.\  houden  \eggen 
ende  dat  met  de  resterende  vloote  elck  sijn  werck  waerneme. 

Op  dese  resoluitie  sijn  wy  den  30  Aprill  met  een  vloote  van  10  schepen  van 
Bantam  na  Jacatra  vertrocken,  omme  steen  te  doen  haelen  tot  voltreckinge 
van  't  begonnen  bolwerck,  terwyle  de  tijt  verwacht  moet  worden,  omme  de 
schepen  op  verschelde  tochten  te  gebruycken.  Tot  noch  toe  isser  niet  een 
schip  om  de  fortificatie  van  Jacatra  opgehouden,  't  En  sal  van  ons  oock  niet 
gedaen  worden :  verhoopcn  de  wercken  met  gaende  ende  comende  man  lanck- 
samelijck  te  voltrecken  sonder  van  de  v)-anden  overvallen  te  worden.  Alsoo 
eenige  Engelsse  schepen  nodicn  versien  moeten  worden,  hebben  s)-  geresol- 
veert  datelijck  na  Jappan  te  senden  de  schepen  de  Royale  ycciiis  ende  cT  Uni- 
corne  om  daer  te  verdubbelen  ;  met  haer  resterende  vlote  sullen  hun  tot  Jacatra 
'  by  ons  vervougen. 

Met  voorsz.  Engelsse  schepen  van  Ticco  comende,  hebben  eene  missive  van 
d'  onse  ontfangen  van  dato  12  Februarii,  waermede  advjseren,  dat  daer  ende 
in  Priaman  gereef  hadden  400  bhaeren  peper  ende  niet  meer,  door  gebreck  van 
Gouseratsecleden,  alsoock  vermits  d'  inwoonderen  qualick  met  d' onsen  dor- 
sten handelen,  doordien  de  coninck  van  Atchijn  aldaer  gesonden  hadde  een 
pertye  oude  cleden  in  Queda  ende  Pahang  verovert,  beloopende  ontrent  9000 
tayel  Atchijns,  met  bevel,  soo  binnen  de  tijt  van  3  a  4  maenden  geen  1500 
bhaeren  peper  bequamen,  dat  h)-  d'  overste  den  buyck  soude  laten  opsn)-den. 
Sietdoch,  hoe  fijn  voorsz.  coninck  handelt  ende  hoe  dienstich  ons  is  het  coste- 
lycke  schiap,  daer  drie  jaeren  om  na  geloopen  hebben  ende  ons  mede  vergunt 
is  twee  jaeren  in  Ticco  ende  Priaman  te  handelen.  Slimmer  dan  de  pangoran 
van  Bantam  heeft  het  die  man  een  tijt  lanck  gemaect.  Over  lange  hebben 
voorgenomen  gehadt  hem  met  sijn  munte  te  betaelen,  ende  alsoo  d'Engelssen 
heftiger  en  meer  dan  wy  daertoe  genegen  sijn,  sal  d'  eerste  occasie  eendrach- 
telijcken  waergenomen  worden.  Den  3P"Jannuario  passato  is  den  oppercoop- 
man  Abraham  de  Rasiere  in  Priaman  seer  deerlijck  ende  onnoselijck  vermoort, 
in  seeckre  questie  door  eenige  Atchijnders  tegen  den  ondercoopman  gemo- 
veert,  welck  Rasiere,  na  de  Pangeiima  gaende,  meende  te  stillen,  doch  wierd 
in  't  gaen  door  een  schryver  van  den  coninck  alsoo  getreft,  dat  daervan  ge- 
storven is.  D'  overste  heeft  gepresenteert  twee  onschuldige  slaven  daervooren 


552  11  Mei  lb20. 

te  rechten,  maer  d'  onsen  hebben  t'  onschuldich  bloet  gevveygert.  Voor  de 
wraecke  wort  b)"  de  gouverneur  ende  andre  seer  gevreest,  doch  evewel  heb- 
ben niet  connen  resolveren  om  de  misdadige  te  straffen.  Hoe  het  de  coninck 
van  Atchijn  verstaen  sal,  sullen  met  den  tijt  vernemen.  Voor  dietljt  is  voorsz. 
coopman  noch  eens  in  du)'sent  peryculen  geweest.  Ende  decock,  zijn  dingen 
in  de  ceucken  doende,  is  des  avonts  van  bu)ten,  men  weet  niet  door  wat  moet- 
willige,  met  een  calleway  door  de  pagger  gesteecken,  datter  datelijck  de  doot 
na  volchde.  Met  het  Hert  hebben  ordre  gegeven,  dat  de  clachte  aen  de  coninck 
van  Atchijn  gedaen  ende  recht  versocht  werde.  Tot  den  handel  in  Atchijn, 
Priaman  ende  Ticco  sijn  met  ditto  jacht  gesonden  40.0Ü0  realen  in  spetie,  doch 
Gouseratse  cleden  vvaeren  beter. 
13.  Voor  dese  is  U.  E.  geadvjseert,  hoe  een  ambassate  na  de  coninck  van  Surra- 

Soera-     ba\a  gesonden  was  om  denselven  sooveele  doenlijck  tegen  de  Mattaram  te 
baja.  ' 

helpen  maynteneren  ende  alle  nootlijckheden  van  daer  te  becomen.  Wouter 

Hensen  heeft  onse  hulpe  te  waeter  gepresenteert.  De  hulpe  was  voor  die  tijt 
niet  van  noode,  doch  d'  onse  sijn  soo  wellecom  ende  de  presentatie  is  sooaen- 
genaem  geweest,  dat  de  coninck  belast  heeft,  dat  alle  joncken  van  buj-ten 
comende  voor  Grissi  neffens  onse  logie  anckeren  ende  niet  verb)- najortan 
loopen,  opdat  d'  onse  te  meer  preferentie  in  den  handel  souden  hebben.  On- 
trent 85  lasten  peper  hadden  aireede  gecocht  ende  in  't  /"öi-Z/^r;-/ (daermede 
zijn  ru)'m  vol  was)  gescheept,  ende  verhoopten  noch  ontrent  1500  picol  te  be- 
comen, waerover't  schip  Tliolen  op  nieuws  derwarts  gesonden  hebben,  soo  om 
de  peper  als  andre  nootlijckheden  te  laden.  Dese  peper  wert  van  d'  onse  aldaer 
gecocht  a  9  realen  't  picoU;  soo  de  Chinesen  mochten  coopen,  13  a  14  realen 
souden  s)-  voor  't  picol  geven.  Het  verlies  van  Tuban  heeft  die  van  Surrebaya  soo 
verslagen,  dat  apparent  is,  de  Mattaram  in  haer  stadt  niet  meer  sullen  durven 
verwachten,  soodat  de  Mattaram  aireede  b\-kans  soo  verde  in 't  Ooste  van  Groot 
Java  dommineert  als  re\sen  ende  vivres  voeren  connen.  't  En  is  oock  geen 
wonder,  want  alsnoch  geen  vj-anden  sijn  gewelt  hebben  durven  verwachten. 
Voor  de  compste  van  't  Engels  schip  den  BitU  hadden  geresolveert  't  schip 
de  Sampson  met  70.000  realen  na  Patana  te  senden;  doch,  alsoo  de  tijt  door 
quaet  weder  seer  verliep  ende  daerover  voornamen  drie  schepen,  namentlijck 
de  Sampson,  d'  Engelse  Beer  ende  de  Zeewolff,  met  meerder  geit  tot  verseecke- 
ringe  van  't  cappitael  te  senden  op  avontujT,  off  d' Engelsen  met  eenige 
schepen  derwarts  geloopen  waeren,  is  interim  voorsz.  Engelsse  vloote  geco- 
men,  waerover  de  resoluitie  steecken  bleeff  ende  de  Sampson  den  21  April 
met  een  cappitael  van  ƒ  268.247  —  5  —  2  na  Patany  ende  Siam  lieten  ver- 
trecken.D'Almogende  wil  haer  behouden  geleyden.  Den  Zcczvolff  vz.&x\.  oock 
derwarts  met  noch  een  goede  somme  geit,  ende  noch  een  ander  schip  off 
meer  sullen  moeten  volgen. 


1  1  AIi'.i  UVJO.  553 

14.  Soo  haest  het  schip  den  />////  met  de  t\  diiige  van  't  accoort  aengecomen 
rrauwcn  y^.^^^  hebben  \v\-  datelijck  goet  gevonden,  twee  prauwen  met  advj-sen  na  Am- 
Amboina.   bo\na  te  senden,  om  t'  onderstacn,  off  de  Compagnie  voor  't  ingaen  van  't 

accoort  noch  eenen  goeden  dienst  souden  connen  doen,  opdat  ten  minsten 
een  \ve)-nich  vruchten  van  onse  victorie  genieten.  Twee  prauwen  met  32  vr\e 
heden  hebben  daertoe  gehuert,  elcke  prauwe  voor  1600  realen,  op  conditie, 
soo  de  reyse  niet  en  doen,  dat  geen  geit  sullen  hebben.  Primo  April  sijn  desa 
prauwen  van  Jacatra  vertrocken,  doch  alsoo  den  12'^"  in  Grissi  aengeweest 
zijn,  zeer  oneens  waeren  ende  hun  een  cloeck  hooft  gebrack,  duchte,  dat  niet 
voort  geraecken  sullen.  Per  nevensgaende  copie  sullen  U.  E.  sien  wat  adv)^- 
sen  met  voorsz.  prauwen  innewaerts  gesonden  zijn. 

15.  't  Is  seecker,  dat  d'  Engelsen  voorgenomen  hadden  een  rendevouz  ontrent 

Coenwan-  Bantam  te  stabileeren.  \^an  de  pangoran  hebben  daertoe  plaetse  versocht. 
trouwt  do  1.        ■  •        1-       iiT^         1  1 

Engel-     De  groote  antwoorde  ten  respecte  van  d  assistentie,  die  d  Engelsen  hem 

schen.  tegen  ons  aenboden  en  deden :  Soo  soud  ick  de  handt  verliesen,  om  een  vinger 
te  behouden.  Per  d'  originele  schriftelijcke  acte  door  ons  verovert  blijckt,  hoe 
geresolveert  waeren  op  een  van  d'  ejlanden  in  de  straet  Sonda  een  fort  te 
maecken  en  wat  daermede  voor  hadden.  W)- sien  per  contract,  door  U.  E.  met 
d' Engelse  Compagnie  gemaect,  hoe  daerover  questie  gemoveert  is  ende  die  tot 
naerderkennissevansaecken  voor  twee  a  drie  jaeren  in  surceance  bl)-ven  sal. 
't  Is  nu  soo,  dat  het  d' Engelsen  gemist  is  ende  wy  door  Godts  genade  beco- 
men  hebben  de  plaetse  ende  't  landt  van  Jacatra,  weick  de  beste  ende  bequaem- 
ste  (tot  een  generale  rendevous  ende  om  die  van  Bantam  in  toom  te  houden) 
van  Indien  is.  Hierover  recommanderen  U.  E.  u  proffijt  te  doen  met  de  questie 
door  d'  Engelsen  gemoveert  ende  om  haer  proffijt  in  surceanse  gehouden.  Hier 
sullen  wy  sooveele  mogelijck  volgens  ordre  van  de  gedeputeerden  met  d' En- 
gelsen goede  vrientschap,  correspondentie  ende  eenicheyt  houden,  dan  offsy 
gelijck  voor  dese  wederom  de  beeste  speelden  ende  meer  pretendeerden  dan 
redelijck  ende  behoorlijck  dachte,  wat  sullen  interim  doen?  Derhalven  willen 
U.  E.  gebeden  hebben  met  den  aldereerste  ordre  te  geven  ende  aldaer  met 
d'  Engelsen  t'  accordeeren,  waerna  ons  tot  Jacatra  sullen  hebben  te  reguleeren. 
D' Engelsen  sijn  genootsaect  tot  Jacatra  neder  te  slaen.  't  Is  een  superbe 
natie,  die  veel  pretendeert,  ende  wy  sijn  geensints  van  meninge  andre  autho- 
rite\-t  dan  die  de  hooge  mogende  heeren  Staten-Generael,  Sijn  Princelijcke 
Excellentie  ende  U.  E.  ons  gegeven  hebben  in 't  landt  van  Jacatra  te  gedo- 
gen. Een  groot  garnesoen  moet  daer  oock  gehouden  ende  groote  oncosten 
in  fortificatie  gedaen  worden.  Waer  sullen  die  vinden  dan  aen  de  peper  van 
Bantam  ende  den  handel,  die  tot  Jacatra  verwachten?  Peper  ende  handel  be- 
geeren  d' Engelsen  soowel  als  w)-.  Maer  soo  sy  we)'geren  tot  dese  oncosten 
te  contribueeren,  wat  sullen  w\-  dan  doen? 


554 


11  Mei  1620. 


16. 
Vergelij- 
king der 
Neder- 
landsche 
en  Engel- 
ache 
aclieeps- 
macht. 


Den  24  April  is  tot  Jacatra  d'  eerste  Chineesse  joncke  van  Chincheu  aen- 
gecomen,  doch  brengt  niet  dan  slechte  Javaense  waeren.  Op  sijn  vertreck 
lach  er  noch  een  in  de  ladinge,  om  rechtdoor  na  Jacatra  te  vaeren,  dan  hebben 
hem  noch  niet  vernomen.  Door  de  compste  van  dese  joncke  Iioopen  te  wege 
te  brengen,  datter  't  naeste  jaer  veel  met  rijckc  Chineesse  waeren  comen  sullen. 

Met  de  joncxte  schepen  is  geadvyseert,  dat  twee  maendendaerna  noch  een 
groot  schip  verhoopten  te  senden,  welck  niet  geschiet  is  door  't  retarderen 
van  't  jacht  Cleen  Amsterdam  ende  by  gebreck  van  andere  jachten.  Dese  gaet 
nu  met  't  schip  den  Witten  Beer,  geladen  met  Jambisse  peper,  welcke  soo 
schoon  gemaelen  ende  geharpt  is,  dat  verhoopen  U.  E.  daeraen  een  goet  ge- 
noegen sullen  hebben,  doch  comt  diere  te  staen  door  de  groote  vracht  die 
men  de  joncken  moet  geven,  ende  't  groote  onderwicht  daerop  bevonden. 

W}-  zijn  met  groote  devotie  verlangende  na  de  compste  van  't  jacht 
d'advyse  met  de  noodige  ende  behoorlijcke  schriften,  ordre  ende  adv)-sen, 
belangende  't  contrackt  door  U.  E.  gecommitteerden  met  d'  Engelsse  ge- 
maect,  omme  ons  na  behooren  te  mogen  reguleeren,  insonderhe}-t  om  wat 
naerder  ende  particulierder  U.  E.  verstandt  ende  meninge  te  mogen  verstaen, 
alsoock  wat  vloote,  hoeveel  volck,  schepen  ende  geit  de  heeren  herwarts  ge- 
sonden  hebben  ende  noch  senden  sullen. 

Nevens  dese  gaet  register  ende  staet  van  alle  U.  E.  ende  d'  Engelse  schepen 
en  jachten,  tegenwoordich  in  Indien  wesende,  daeraen  biljet,  dat  U.  E.  niet 
meer  dan  1 9  schepen  hebben,  die  men  gebrujxken  mach,  ende  d'  Engelsen  23. 
Van  dese  19  isser  niet  meer  dan  7  bequaem  om  met  retoeren  naer  't  vaders- 
landt  te  vaeren,  ten  oorloge  maer  7  andre;  resteren  5  om  tot  den  inlantschen 
handell  te  gebruycken,  sijn  te  samen  19.  Op  dese  rolle  worden  wel  29  schepen 
ende  jachten  genoempt,  doch  thien  daervan  sonderen  wy  uutt,  omdat  die 
wej-nich  meer  dan  de  bulleman  (daer  men  de  kinderen  mede  te  bedde  jaecht) 
vermogen.  Vijff  daervan  sijn  eertijts  cloecke  schepen  geweest,  maer  nu  door 
ouderdoom  soo  swack  en  leek,  dat  niet  dan  voor  leggers  connen  dienen  ende 
over  zee  niet  vaeren  mogen.  D' andre  vijff  sijn  cleene,  oude  jachten,  die  onder 
't  getal  van  schepen  niet  gereeckent  mogen  worden. 

Onder  de  23  schepen,  die  d' Engelsen  hebben,  zijn  vier  cleene  jachten,  die 
mede  haest  aen  de  wall  moeten,  maer  alle  d'  andre  19  sijn  treffelijcke  goede 
ende  cloecke  schepen,  in  vougen  dat  d'  Engelssen,  als  wy  haer  overgelevert 
sullen  hebben  de  acht  schepen  van  hun  verovert,  soo  stercq  te  waeter  als  w)- 
sullen  wesen. 

U.  E.  gelieve  hierop  wel  ernstlijck  te  letten  ende  sooveel  cloecke  schepen 
te  senden,  dat  altoos  soowel  te  waeter  als  te  lande  rijckelijck  de  sterckste 
mogen  wesen,  want  daer  en  is  ter  werelt  niet,  dat  de  mensche  soowel  als  macht 
endegevveltby  't  recht  gevoecht  in  redelijckheyt  houde  noch  beter  recht  ver- 


11  Mei  1620. 


555 


Icene.  De  liefftallcge  vrientlijcklic_\t  van  d' Engelsen  is  nu  soo  groot,  dat  het 
overweecht.  Daer  wort  van  geen  leet  geclaecht,  maer  soo  grooten  danckbaer- 
heyt  bewesen  alsoff  \v\-  haer  het  leven  gegeven  hadden. 

Omdat  nu  accoort  met  d'  Engelssen  getroffen  is,  de  mensch  alles  gcmeene- 
lijck  interpreteert  soo  hy  het  geerne  hadde  ende  van  't  eene  e.xtremc  in  't 
ander  loopt,  duchten  \vy,  dat  U.  E.  sulcx  mede  soude  mogen  doen,  wej-nich 
schepen  ende  volck  senden  sullen.  Derhalven  hebben  niet  connen  naerlaten 
de  heeren  vrientlijck  te  bidden  en  vermanen,  dat  doch  gelieven  te  continueeren 
herwarts  aen  te  senden  groote  menichte  van  schepen,  veel  volck  ende  een 
groote  somma  geit,  niet  om  ju\-st  machtiger  offaensienlijcker  dan  d' Engelsen 
te  wesen,  maer  om  de  Compagnie  grooten  dienst  te  doen,  want  het  )ser  ge- 
smeet  moet  worden  dewijl  het  heet  is.  D' Engelsen  hebben  nu  wel  veel  sche- 
pen, maer  weynich  geit.  Daerom  is  het  den  rechten  tijt,  om  nu  te  doen,  dat 
dus  lange  naergelaten  off  versuymt  is.  Wilt  desen  raedt  doch  niet  verachten, 
maer  wel  schepen,  menichte  van  volck  ende  een  groote  somme  geit  senden  ; 
de  Compagnie  sal  daeraen  grooten  dienst  geschieden.  Connen  dewaeren,  die 
men  hier  met  veel  geit  can  coopen,  in  Nederlandt  niet  vertiert  worden,  wy 
sullense  doen  brengen  ter  plaetse,  daer  sonderverminderinge  van  uwe  afftreck 
tot  goeden  pr\-se  vercocht  ende  geconsumeert  sullen  werden,  daeruut  sulcke 
vruchten  sullen  volgen,  dat  de  heeren  daerna  voor  weynich  geit  meerder 
retoeren  becomen  sullen,  gelijck  wy  over  lange  ende  van  tijt  tot  tijt  geschreven 
hebben. 

17.  Wie  en  weet  niet,  dat  het  menschelijcke  geslacht  sonder  vrouwen  niet  be- 
Behoefte  staen  can  ?  Nochtans  schijnt  het,  dat  U.  E.  sonder  die  colonie  begeeren  ge- 
vrouwcn.   plant  te  hebben.  Om  't  gebreck  te  repareren,  hebben  hier  finantie  gesocht 

ende  veel  vrouwen  diere  doen  coopen.  Maer  gelijck  de  heeren  voor  dese  niet 
dan  schu)m  van  lande  sonden,  alsoo  schijnt  het  wil  men  ons  hier  mede  niet 
dan  schu)-m  vercoopen,  want  versche^'de  cloecke  quanten  door  de  vrouwen 
vergeven  zijn,  waerover  eenige  met  een  stercq  recht  hebben  moeten  straffen. 
Sullen  wy  om  de  boose  naerlaten  goede  te  soecken,  gelijck  het  schijnt  gh)- 
lieden  doet?  Sal  men  ten  lesten  geheel  uuttstervenmoeten?  Hierover  versoe- 
cken,  soo  U.  E.  geen  eerlijcke  getroude  lieden  becomen  connen,  niet  naer  te 
laten  onderjaerige,  jonge  me)-skens  te  senden,  alsoo  verhoopen,  dat  het  daer- 
mede  beter  dan  met  de  bedaechde  wesen  sal. 

18.  Dus  verde  geschreven  zijnde,  hebben  tydinge  van  onse  schepen,  voorBan- 
Aanslag    (.f^,-,-,  leggende,  gecregen,  hoe  schandelijcken  het  schip  de  Ziijdi^r  Ecndrac/i^ 

van       ende  veel  van  ons  volckversu)-mtendeverongeluctzijn,  als  te  weten  het  schip 

Bantam,    jg  Zuyder  Eendracht  met  een  spring  op  1 15  voeten  onder  de  stadt  Bantam 

geset  wesende,  is  daerna  de  geordonneerde  borstweringe  op  d'  een  zyde  van 

't  schip  van  houtwerck  gemaect  ende  daer  tegen,  om  het  schip  recht  te  hou- 


556  11  Mei  1620. 

den,  van  onderen  gehaelt  ende  boven  op  d'  andre  7.\de  gele\  t  goede  perhe 
steen  ende  eenich  geschut,  waerdoor  voorsz.  schip  allenskens  zyde  kiesende 
t' eenenmael  omgevallen  is.  Terwjle  ons  sulcx  geadvyseert  ende  daerop  be- 
raetslaecht  wierd,  off  men  het  schip  weder  soude  connen  rechten,  heeft  den 
raedt  des  nachts  8  prauwen  bj"  voorsz.  wrack  gele}"t,  om  voor  te  comenj  dat 
hetselvige  door  de  Javaenen  niet  verbrandt  soude  worden.  Doch  daer  is  soo 
quaden  wacht  gehouden,  niettegenstaende  wy  aen  de  commandeur  van  de 
schepend'  Oucie Zontte endedeGalhaswel expresselijckgeordonneert hadden, 
alle  glaesen  de  ronde  van  haer  schepen  aen  de  Zuj'dcr  Ecndrac/it  te  doen,  dat 
die  van  Bantam  den  5  stanti  ontrent  een  ure  voor  dach  met  50  prauwen  soo 
stille  uitgecomen  sijn,  dat  vier  van  onse  prauwen  overrompelt,  30  mannen 
gedootende  genomen  hebben;  d'  andre  vier  ontquamen  ter  nauwer  noot.  De 
behendichej't  van  de  Javanen  ende  onachtsaemhe)'t  van  d'  onse  is  soo  groot 
geweest,  dat  de  vyandt  ons  volck  op  't  lijff  quamen,  eer  veerdich  costen 
worden  om  weer  te  bieden.  Dit  is  het  eerste  voordeel,  welck  Bantam  van  ons 
gehadt  heeft.  VV\'  verhoopen,  dat  daerdoor  meerder  schade  sal  worden  ver- 
boet, want  d'  achtelooshe)t  van  de  onse  is  soo  groot,  dat  geen  waerschouwinge 
noch  goede  ordre  aennemen  connen,  voordat  met  schade  ende  schande  ge- 
leert  worden.  \V)-  hadden  oock  gelast,  dat  de  schepen  d'  Oude  Zonne  ende  de 
Gallias  soo  na  doenlijcken  by  de  Zuyder  Eendracht  (omdat  die  alleen  op  de 
droochte  niet  vertroude)  souden  setten,  doch  daer  is  soo  lange  mede  getrey- 
neert,  dat  de  vyandt  tijt  heeft  gehadt  sijn  personagie  eerst  te  speelen.  By  den 
raedt  gelet  sijnde  hoe  swaerlijck  voorsz.  schip  de  Zuyder  Eendracht  onder  des 
v}ants  geschut  weder  op  te  cr\-gen  is,  hebben  daerover  nootshalven  geresol- 
veert  het  geschut  daeruut  te  lichten  ende  't  wrack  te  verbranden,  oordeelende 
beter  te  wesen  dat  men  de  saecke  laet  berusten  totdat  de  vlot  claer  z)-  ende 
een  ander  oudt  schip  becomen. 
19.  Met  de  joncxte  schepen  hebben  wel  ontfangen  een  goede  pertye  dack- 

Varia.  pannen,  welck  seer  wel  te  passé  comen.  U.  E.  gelieve  te  continueeren  met 
alle  schepen  sooveel  doenlijcken  te  senden,  gelijck  mede  goede  kisten  met 
medicamenten,  smeecolen,  lonten,  lichte  roers,  handtgeweer,  lange  piecken 
ende  wat  meer  in  nevensgaende  memorie  geeyscht  wort. 

Voor  't  fort  Jacatra  gelieve  U.  E.  te  senden  eenige  heele  cartouwen,  slangen 
off  ander  geschut,  daermede  snel  geschooten  ende  groot  gewelt  gedaen  can 
worden.  De  plaetse  hebben  tot  noch  toe  geen  andre  naem  gegeven,  maer  sulcx 
tot  U.  E.  dispositie  uutgestelt;  derhalven  gelieven  de  heeren  daerover  te  dis- 
ponneeren.  Met  het  schip  Delffheh  ick  voordese  mijnne  verlossinge  versocht 
ende  alsnu  den  raedt  wederomme  verthoont,  dat  niet  gesint  ben  langer  dan 
toecomendejaer  1621  te  continueeren  ende  vastelijcken  voorgenomen  hebbe 
alsdan  met  Godes  hulpe  nae  't  vaderslandt  te  keeren;  derhalven  sullen  U.  E. 


11  Mei  1620.  557 

gelieven  daerop  ordre  te  stellen  sonder  ons  met  de  provisionele  verkiesinge 
van  een  nieuwe  gouverneur-generael  belasten,  doch  wilt  in  't  verkiesen  oock 
wat  voorsichteger  dan  voor  dese  wesen,  want  in  beslooten  missive  (die  geor- 
donneert  waeren  na  onse  overlyden  geopent  te  worden)  een  grooten  misslaech 
begaen  was. 

Seer  groote  schade  ende  intrest  is  de  generale  Compagnie  h'dende,  datter 
geen  menichte  van  jachten  ende  fluyten  (vol  volck  ende  alle  nootlijckheden 
geladen)  gesonden  worden.  Willen  de  heeren  daerinne  niet  versien,  soo  geve 
Godt,  dat  U.  E.  selffs  overcome  de  schade  ende  intrest,  welck  de  generale 
Compagnie  daerdoor  aendoen. 

Nevens  dese  gaen  verschejde  brieven  aen  d' Engelse  Compagnie  door  haere 
dienaeren  geschreven. 

Hiermede,  edele,  erntfeste,  wyse,  voorsinnige,  seer  discrete  heeren,  saldesen 
e_\-ndigen.  Godt  geve  U.  E.  na  hertelijcke  groetenisse  geluck  en  voorspoet. 

In  't  fort  Jacatra,  adii  11  Mayo  anno  1620. 

U.  E.  dienstwillege, 
J.  P.  COEN. 
P.  DE  CaRI'ENTIER. 

Willem  Jansz. 
Jacob  Dedel. 


35.  —  12  MEI  1620.  —  R  i: 

(PER  WITTEN  BEEIi). 


Naerdat  onse  brieven  gesloten  waren  ende  die  van  d'  Engelse  Compagnie 
aen  ons  overgelevert  hadden  een  versegelde  dose,  daerinne  zijnde,  naer  zy 
seggen,  verschejden  missiven  aen  hare  meesters,  hebben  op  onsversocht, off 
consenteren  souden  willen,  dat  een  van  hun  volck  mede  mochte  varen  ende 
dat  onder  pretext  zyne  vrunden  in  Engelant  gesturven  ende  hy  grote  erlTe- 
nisse  aldaer  te  beuren  hadde,  doch  w}-  achten,  dat  het  z}-,  om  haer  meesters 
aen  te  dienen,  wat  dose  ende  pampieren  met  dït  schip  gaende  zijn,  opdat  't 
selvige  door  U.  E.  niet  en  soude  werden  opgehouden,  't  welck  U.  E.  per  ad- 
viso  diene.  Alsoo  per  contract  door  U.  E.  met  d'  Engelse  Compagnie  gemaect 
onder  andere  geaccordeert  is,  dat  elck  ander  zijn  missive  getrouwelijck  soude 
overbrengen,  heeft  ons  dienvolgende  b)-  provisie  niet  goet  gedacht  daervan 
weigeringe  te  doen,  ende  vermits  achten  't  accoort  door  U.  E.  geapprobeert 
wesen  sall,  hebben  daerover  geconsenteert,  dat  een  van  de  Engelsen  met  het 
schip  overvare,  opdat  te  meer  blijcke  wy  het  rechtende  wel  menen,  hopende, 
dat  het  U.  E.  oock  welgevallen  sall. 

Om  alle  comptoiren  behoirlijck  van  comptanten  te  versien,  bevinden  dat 
het  geit  gants  niet  strecken  en  mach,  maer  vele  te  gebreecken,  al  waer  't  oock 
schoon  dat  niet  eenen  reael  tot  den  handel  van  Bantam,  de  Moluques,  Am- 
bo\na  ende  Banda  by  de  casse  behielden.  Derhalven  s_\-  U.  E.  andermaell  ten 
alderhoochsten  gerecommandeert  een  groote  sommegeltherwertstesenden, 
bjaldien  grote  retouren  van  hier  begeren,  anders  sult  weynich  te  verwachten 
hebben.  De  vrede  off  accoort  met  d'  Engelsen  gemaect,  sal  U  geen  retouren 
geven,  maer  geit  moet  er  wesen  om  die  te  coopen,  ende  dat  noch  meer  dan 
oyt  voor  desen  gesonden  is,  om  redenen  vermits  nu  alomme  te  beter  off  see- 
ckerder  sullen  mogen  handelen,  ende  de  Chinesen  handel  mede  eerlange 
verhopen  te  becomen.  Dit  doende,  sal  't  U.  E.  aen  geen  grote  rijcke  retouren 
gebreecken. 

De  schepen  ende  volck  hebben  insonderhejt  mede  groot  gebreck,  maer 
voorall  isser  volck  gebreck,  om  de  forten,  landen  ende  plaetsen  te  peupleeren 
off  met  vrj-e  lieden  te  besetten  ende  als  verseeckerde  staet  te  maecken,  als 
cortom  alderley  cleyn  vaertuych  te  mannen  endede  vyandt  te  dwingen,  want 
sulcx  met  schepen  niet  gedaen  can  werden.  En  als  men  't  volck  van  de  sche- 
pen daartoe  gebruyct,  blyven  die  sonder  volck  met  groot  peryckel  onnutte- 


* 

12  Mei  1620.  559 

lijck  leggen,  nietlegenstaende  schepen  hooch  nodich  van  doen  hebben  ende 
op  versche_\'den  plaetsen  seer  wel  souden  connen  gebiujxken.  Hierover 
dienen  U.  E.  geensins  naer  te  laten  metten  aldereersten  herwerts  aen  te  sen- 
den  grote  menichte  van  allerle)-  volck,  veel  schepen, jachten  ende  flu)ten 
met  allerley  notelijckheden.  Dit  doende  sullen  U.  E.  grote,  rijcke  retouren 
becomen  ende  sall  den  staet  van  Indien  met  Goodes  hulpe  versekert  wesen. 
Hiermede,  edele,  erntfeste,  w\se,  voorsienige,  seer  discrete  heeren,  zijt  naer 
onse  hertelijcke  groetenisse  Goods  genade  bevolen. 
In  't  fort  Jacatra,  adi  12  Maii  anno  1620. 

U.  E.  dienstwillege, 
J.  P.  COEN. 
,  P.  DE  CaRPENTIER. 

JACOB  DeDEL. 


36.  —  31  JULI  1620.  —  R  83. 

(PER  DE  VREDE). 


Naer  't  vertreck  van  't  schip  Deiff  sijn  hem  met  goede  retoeren  gevolcht,  te 
weten,  van  de  custe  Coromandel  't  schip  den  Swertcn  Beer  ende  van  hier  den 
Eenhoorn,  de  Gonde  Leeuw,  Westvrieslandt,  Dordrecht,  d'  Orangebooin  ende 
de  Witten  Beer,  alle  welck  verhoopen  voor  den  ontfanck  van  dese  b}-  U.  E. 
wel  geariveert  sullen  sijn.  Wat  van  tijt  tot  tijt  gepasseert  t\,  hebben  met  voorsz. 
schepen  wijtloopich  geadvjseert.  't  Gene  voorder  toegedragen  is  ende  wat 
van  de  MoUucques,  Ambo}-na  ende  Banda  verstaen  hebben,  sal  in  dese  volgen. 

1.  Den  3  Junii  passato  is  hier  Godt  1  o  ff  wel  aengecomen  't  schip  de  Vrede, 
Aan-  waermede  wel  ontfangen  hebben  U.  E.  aengenamme  van  den  10  September 
schip.      1619  met  approbatie  ende  ratificatie  van 't  accoort  met  d' Engelse  Compagnie 

gemaect,  waerop  hetselvige  met  haere  gecommitteerde  den  9  ditto  in  ons  fort 
Jacatra  ende  op  d' Engelse  schepen  solemnelijcken  gepubliceert  hebben.  D' 
Almogende  geve,  dat  d'  eendracht  ten  welstant  van  beyde  de  Compagnien 

2.  ende  vermeerderinge  van  onderlinge  vrientschap  lange  dujre.  Ten  aensien 
Nader      van  verschej^de  gewichtige  saecken  was  het  hooch  tijt,  gelijck  U.  E.  seer  wel 

itng'^van  seggen,  datter  accoort  met  d'  Engelse  natie  getroffen  wierde,  doch  een  derde 
het  ver-  ^^^  ^\^  jg,-,  handel  in  de  MoUucques,  Ambo\na  ende  Banda  daeromme  te 
drag  met  •  u   l  i_  j 

de  Engel-  geven,  dunct  ons  vry  wat  veele.   tEn  soude  sooveele  met  gecost  hebben  ende 

schen.  u^yg^  Indisschen  staet  waere  in  beteren  stant  geraect,  soo  de  heeren  soo  haes- 
tich  niet  geweest  vvaeren  ende  wat  coelder  gehandelt  hadden.  Wat  te  vooren 
ons  gevoelen  geweest  zj-,  ja  selffs  in  den  alderdesolaetsten  staet,  connen  onse 
voorgaende  missiven  getuj-gen.  Godt  geve,  dat  de  heeren  grondelijcker  van 
den  Indisschen  handel  geinformeert  mogen  werden,  eer  noch  meer  versu\-met. 
't  Is  apparent,  dat  veel  van  dese  natie  door  't  accoort  met  d' Engelsen  ge- 
breydelt  ende  de  verbonden  die  som.mige  met  den  andren  hebben,  gebroocken 
sullen  werden.  Maer  om  gesamentlijck  op  onse  gemene  vyanden  te  lande  con- 
questen  te  doen,  is  niet  wel  gesienlijck,  jaa,  't  is  bykans  ongeraden,  en  dat  om 
verscheyde  redenen.  Hierover  recommandere  U.  E.  op  haer  saecken  ernstlijck 
te  letten,  macht  en  middelen  te  schaffen,  dat  wy  selffs  gelijck  voor  dese  mogen 
voortvaeren,  eer  daerinne  door  d' Engelsen  off  andre  geprevenieert  off  ver- 
hindert werden,  want  s}'  tot  dien  e}-nde  (soo  w_\-  meenen)  een  deure  van  't 
contract  open  gehouden  hebben.  Aen  de  macht  en  middelen  gebreect  het  haer 
niet,  maer  aen  goet  gouvernement  ende  de  kennisse  van  sommige  saecken, 


31  Juli  1620. 


561 


daertoe  haest  menen  te  comen  ende  door  U.  K.  op  de  rechte  gebaende  wech 
gebracht  sijn.  \V\-  meenden,  dat  liet  d'  Engelsen  aen  geit  gebrack,  maer  anders 
hebben  nu  bevonden.  Sy  hebben  alhier  in  ons  packhu)-s  staende  77  kisten 
geit,  ider  inhoudende  4000  realen  van  achten,  beloopen  te  samen  308.000 
realen.  Wat  noch  in  haer  schepen  ende  op  versche\-de  comptoiren  hebben,  is 
ons  onbekent.  Groote  equipagie  hebben  sy  gedaen,  daertegen  we\iiich  retoe- 
ren  overgesonden  sijn,  ende,  soo  den  handel  tot  Bantam  niet  opengaet,  soud 
wel  connen  gebeuren  dat  noch  in  een  jaer  ofï  twee  \ve}'nich  retoeren  be- 
quamen,  welck  d' Engelsen  niet  we}-nich  smerten  sal,  insonderheyt  siende, 
dat  U.  E.  daerentegen  redelijcke  retoeren  becompt.  Om  die  te  beschicken 
ende  Bantam  sonder  des  Compagnies  intrest  te  verdu)Ten,  hebben  wy  een 
goede  somme  geit  na  verscheyde  plaetsen  gesonden  ende  goede  ordre  ge- 
geven, maer  daerentegen  bl\ven  hier  gants  onversien  van  geit,  soodat  met 
Bantam,  al  waer  dat  daertoe  versocht  wierden,  ende  met  de  Chinesen,  als  de 
joncken  comen,  niet  sullen  connen  handelen,  voordat  nieuw  secoers  van  U.  E. 
becomen.  Hierover  is  hoochnodich,  dat  de  heeren  jaerlicx  herwarts  aen  senden 
een  seer  groote  somme  geit,  om  alle  plaetsen  gelijckelijck  te  versien;  item  uwe 
schepen,  omme  daermede  weder  te  soecken  het  derde  door  U.  E.  van  de 
Mollucques,  Amboyna  ende  Banda  om  vrede  gegeven,  ende  veel  volck,  omme 
sonder  hulp  van  d'  Engelsen  goede  conquesten  te  mogen  doen,  colonie  te 
planten  ende  den  staet  alsoo  te  verseeckeren,  dat  de  vereenichde  Compagnie 
eyntlijcken  met  cleene  oncosten  verseeckert  moge  wesen  ende  groote,  rijcke 
retoeren  become,  welck  seer  \vs\  doenlijcken  is. 

Met  die  van  Bantam  ende  de  Mattaram  is  den  oorloch  continueerende. 
Bantam  onthout  ons  de  peper  ende  de  Mattaram  de  toevoer  van  rijs  ende 
Mataram.  «ille  andre  nootlijckheden,  waertegen  w\-  alle  comercie  van  haer  landen 
weeren,  peper,  rijs  ende  alle  andre  nootlijckheden  op  verscheyde  andre  quar- 
tieren  soeckende  sijn.  Ontrent  800  hoornbeesten  hebben  corteling  van  Grissi 
becomen,  Ambo)"na,  Banda  ende  Jacatra  daervan  versien,  soo  tot  onderhout 
van  de  plaetsen  selven  als  omme  het  volck  van  de  schepen,  des  van  noode 
hebbende,  daermede  te  mogen  verversen.  Wonderlijcke  wel  sijn  d'onse  van 
den  coninck  van  Surrabaya  onthaelt  geweest.  Het  Postpaert  heeft  ons  van 
Grissi  gebracht  2125  picol  peper  ende  't  schip  Tholen  125  picol,  welck  alles 
is  dat  de  joncken  verleden  Noordwestemousson  aldaer  gebracht  hebben. 

Voor  dese  is  U.  E.  geadv)seert,  hoe  't  schip  de  Sampson  na  Patana  ver- 
trocken  was  met  een  cappitael  van  ƒ268.000.  Daerna  hebben  mede  der- 
warts  gesonden  de  Zceivolff  met  16.000  realen  ende  naderhandt  mede  't 
schip  de  Galliasse  met  16.000  realen  in  spetie,  soo  tot  opcoop  van  goede 
retoeren  voor  't  vaderslandt  als  om  rijs.  Tegen  December  toecomende  hoopen 
van  daer  te  becomen  een  groot  schip  vol  peper  met  goede  pertye  z\de  en 

36 


3. 

Bantam 

en  de 


4. 
Patani. 


Manilla. 


562  31  Juli  1620. 

benjuwin,  daertoe  d'apparentie  groot  is,  gelijck  de  heeren  per  nevensgaende 
copie  van  missive  sullen  sien.  Verleden  jaer  hebben  van  daer  eenige  z)"de 
laeckenen  becomen,  die  seer  slecht  ende  uuttermaten  diere  ingecocht  waeren. 
Eenige  van  die  zijn  met  de  voorgaende  schepen  na  hu}'s  gesonden,  eer  die 
gesien  hadden;  derhalven  gelieve  U.  E.  ons  daervan  t'excuseeren.  W)-  hebben 
die  van  Patanj-  daervan  behoorlijck  advijs  gegeven.  Den  23  Mavo  is  hier  on- 

5.  verwacht  van  Jappan  gecomen  't  jacht  de  Vliegende  Bode  met  een  weynich 
Japan,     provisie,  alsoo  niet  veel  laden  can.  Van  daer  waeren  na  de  Molucques  ver- 

trocken  de  schepen  de  Nieuwe  Maen  ende  de  Szvaen,  geladen  met  rijs  ende 
andre  provisie.  Een  joncke,  China  genaempt,  soud  noch  volgen  Noch  een 
groote  joncque,  Firando  genaemt,  was  daertoe  gereet  gemaect,  maer  soo 
leek  geworden,  dat  die  ophouden  mosten.  De  voorsz.  twee  schepen  zijn  in  de 
Mollucques  wel  aengecomen,  maer  van  de  joncque  is  noch  geen  t)-dinge.  Aen 
reparatie  van  schepen  sijn  in  Firando  gespendeert  ƒ72.000,  waerdoor  het 
cappitael  tot  den  handel  op  Cochin  China  vr\-  wat  gemindert  was.  Nevens 
dese  gaet  copie  van  de  joncxte  adv\-sen  van  daer  becomen,  waertoe  ons  voor- 
der gedragen. 

6.  Per  nevensgaende  copie  van  resoluitie  sullen  U.  E.  sien,  hoe  met  d'  Engelse 
Compagnie  goet  gevonden  hebben  na  Jappan  te  senden,  omme  het  aenstaende 
Noordemousson  van  daer  na  Manilha  te  vaeren,  den  vyandt  alle  mogelijcke 
affbrej-ick  te  doen  ende  den  Chineessen  handel  tot  Jacatra  te  trecken,  thien 
van  de  treffelijcxte  oorlochschepen,  te  weten  vijff  Nederlantse  ende  vijff  En- 
gelse; negen  daervan  sijn  in  twee  vlooten  van  hier  derwarts  vertrocken,  te 
weten  den  31  Mayo  de  schepen  d'  Elisabctli,  Haerleiii,  den  Bidl,  de  Neder- 
lantse Hoope  ende  d'  Engelsse  Hoope,  ende  den  14  Junii  de  schepen  d'  Engelsse 
Maene,  Bantam,  de  Palsgraeff  ende  de  Trouzv.  Voor  het  thiende  schip  is  ge- 
destineert  den  Engel  off  St.  Middel.  Alle  de  voorsz.  schepen  sijn  van  volck, 
provisie  ende  alle  nootlijckheden  redelijck  wel  versien;  hebben  haer  ordre 
medegegeven,  omme  in  passant  op  de  Portugiesse  schepen,  van  Maccau  na 
Nangesacgue  vaerende,  te  passen.  D'  Almogende  wil  haer  behouden  re\-s 
ende  goet  geluck  verleenen.  Wy  verstaen,  datter  dit  jaer  wederomme  veel 
Chineese  joncken  na  Manilla  gevaeren  zijn  ende  daer  seer  groot  proffijt  gedaen 
hebben,  waerover  apparent  is,  dat  voorsz.  vlote  niet  vruchteloos  varen  sal; 
hebben  geordonneert,  dat  in  Firando  noch  twee  jachten  (soo  die  daer  beco- 
men conncn)  b\"  de  vloote  van  thien  schepen  sullen  vougen.  Volgens  accoort 
door  U.  E.  gemaect  sullen  d'  Engelsen  geduyrende  voorsz.  voyage  de  vlagge 
op  de  groote  stenge  voeren  ende  d'  onse  op  de  voorstenge.  Een  schipper. 
Robbert  Adams  genaemt,  hebben  d'  Engelsen  als  opperhooft  over  haer  vijff 
schepen  als  admirael  van  de  vloote  gestelt  ende  w)-  als  commandeur  van  onse 
vijff  schepen  ende  vice-admirael  van  de  vloote  den  E.  Willem  Janssen,  raedt 


31  Juli  1620.  563 

van  Indien,  in  vougen  dat  minder  meerder  commanderen  sal,  welck  niet  wel 
en  past.  D'  Engelse  schepen  sijn  groot,  schoon  ende  wel  gemonteert,  maer 
liever  souden  d'  onse  met  7  Nederlanse  schepen  een  tocht  tegen  den  v)-ant 
doen  dan  met  de  voorsz.  treffelijcke  vloote  van  thien  schepen,  ende  geloven 
oock,  datse  den  v\-andt  misschien  meerder  affbreuck  souden  doen,  want  d' 
onse  d'  Engelsen  soo  wel  als  ons  e}gen  volck  niet  mogen  vertrouwen.  In  't 
extimeren  van  de  schepen  hebben  oock  qualick  connen  accorderen,  want  d' 
Engelsen  haer  schepen  seer  costelijck  houden.  Na  onse  opinie  is  d'  een  en  d' 
ander  te  hooch  gestelt.  Derhalven  dienen  U.  E.  de  schepen  van  defentie  aldaer 
te  taxeeren  off  ons  van  de  waerd\-e  t'  informeren.  Daer  en  sijn  noch  geen  an- 
dre  schepen  van  defentie  genoempt  dan  de  voorsz.  tien.  't  En  quam  d'  Engel- 
sen niet  wel  gelegen,  doch  sal  't  aenstaende  Noordwestmousson  dienen  gedaen 

7.  te  worden.  Van  Jamb}-  is  hier  aengecomen  't  jacht  Cleen  Amsterdam,  geladen 
Jambi.      ,y)gt.  1433  picol  peper,  t}dinge  brengende,  hoe  daer  by  de  logie  meer  peper 

was  dan  de  Dolpliijn  ende  Ccylon  (die  daer  waren)  souden  connen  laden.  D' 
Engelse  Beer  hebben  derwarts  mede  gesonden,  soo  om  peper  te  laden  als 
omme  herwarts  te  brengen  twee  Patanisse  ende  een  Siamse  joncke  door  d' 
onse  van  Patan}-  met  rijs  herwarts  gesonden,  welcke  niet  vorder  dan  Jamb)- 
ende  Pallimbang  gecomen  sijn.  Dit  jaer  sijn  der  geen  Chineesse  joncken  in 
Jamby  gecomen.  Wy  verhoopen  dagelicx  van  daer  goede  quantitej-t  peper 
te  becomen.  Het  schip  de  Clooff\\<th\)&\\  d'  Engelsen  oock  derwerts  gesonden 
met  ordre,  dat  voort  tot  Patana  sejlen  soude.  Hun  comptoir  driegen  i.y  van 
Patany  te  lichten.  Godt  geve,  dat  het  voortgaen  mach! 

8.  Van  de  Mollucques  ende  Amboyna  zijn  hier  wel  aengecomen  't  jacht  Ter- 
Molukken.  ;,^/,.  van  den  vyandt  verovert,  geladen  met  133.100©  Ambo)nse  nagelen, 

ende  van  Banda  't  schip  d'  Engelse  Sterre  met  32.200  catt\-  Bandanooten  ende 
350  sockels  foelie.  In  de  Mollucques  waeren  met  alderle)-  provisie  wel  aenge- 
comen, te  weten  van  hier  het  schip  St.  Miclücl  ende  van  Firando  de  Swaen 
ende  de  Nicinvc  Uraen,  gelijk  vooren  is  gese\t.  Den  10  Februarj'  heeft  den 
vyandt  van  Manilla  gecregcn  secoers  van  twee  treffelijcke  gallayen  ende  4 
scheepkens,  geladen  met  rijs,  alderley  provisie  ende  ontrent  300  soldaten. 
Een  van  de  scheepkens  geladen  met  rijs,  olj'e,  aracque  ende  andersints  heeft 
het  schip  de  Swaen  met  90  zielen  genomen.  Soo  daer  meer  schepen  geweest 
waeren,  souden  den  v\-andt  apparentlijck  een  goet  deel  van  voorsz.  secoers 
ontnomen  hebben. 

De  Spangiaerden  ende  Tidorescn  sijn  b)-  nacht  onder  ons  fort  Marieco  ge- 
weest, om  't  selvige  met  behendicheyt  te  beclimmen.  Dan  alsoo  d'onse  door 
een  swerten  overlooper  te  vooren  gewaerschout  waren  ende  op  de  wacht  wel 
passen,  is  de  v}-andt  affgetrocken ,  doen  hy  vernam,  dat  ontdect  waeren,  son- 
der  iets  t'onderstaen.  Daerna'zijn  zy  met  2  gallayen,  7  correcorren  ende  2 


564  31  Juli  1620. 

Mardiecers  prauwen  op  een  tocht  gevaeren,  men  weet  niet  warwaerts,  maer 
wort  gevreest,  dat  op  Soula  ende  Taliabo  'tonse  gerooft  ende  verbrant  sullen 
hebben,  welk  gebreck  van  sagu  causeren  sal.  Alle  onse  forten  van  de  Molluc- 
ques  sijn  seer  qualick  versien  van  volck ;  ende,  alsoo  d'  onse  voorsz.  2  gallayen 
van  den  vjandt  (die  noch  een  derde  aen  de  wall  hadden  leggen)  daeraenboven 
soo  machtich  achten,  dat  de  schepen  St.  MicJiicl  ende  de  Swacn  daeitegen 
niet  souden  connen  bestaen,  hebben  zy  daer  gehouden  het  schip  de  Nieuwe 
Maen,  niettegenstaende  't  selvige  mede  na  Amboyna  gedestineert  hadden. 

De  moetwill,  trots  ende  insolentie  van  de  Ternatanen  vermeert  dagelicx 
tegens  d'onse  seer,  waerover  wel  wensten,  dat  met  macht  ende  authorite\t 
gebreydclt  wierden.  Nu  het  b\"kans  te  laet  is,  begint  de  slappe  achtelooshe\-t 
van  d'onse  gevoelen  en  gesicht  te  crygen.  Met  Calleamatte  bl)-ven  sy  sitten. 
De  Ternatanen  hebben  daervan  de  handt  getrocken;  wensten  wel,  dat  het 
al  weder  geslecht  ware.  De  Ternatanen  sijn  wel  6  maenden  besich  geweest, 
om  een  armade  toe  te  rusten.  S\-  hebben  wel  twee  derde  van  alle  de  Machia- 
nesen  (sonder  d'onse  eens  te  kennen)  op  haer  authoritej't  van  't  landt  gelicht 
ende  zijn  eyntlijck  met  25  correcorren  op  de  vaert  getrocken,  sonder  d'  onse 
eens  aen  te  dienen  werwaerts,  latende  den  v)andt  te  water  ende  te  lande  in 
't  velt  domineeren  ende  ons  volck  in  de  forten  sitten.  Men  gist  dat  se  na  Moro, 
Sangy,  Taffoery  off  Miaux  zijn,  om  daer  te  ru}'ten  en  roven,  ende  dat  lange 
sullen  uutblyven. 

In  de  Mollucques  hadden  d'onse  220  bharen  nagelen  van  verleden  jaer  ende 
souden  tot  Augusto  toecomende  boven  de  300  bhaeren  niet  becomen,  in 
vougen  dat  de  vruchten  van  groot  gewas,  daer  men  soo  hooch  van  opgegeven 
hadde,  verdwenen  sijn. 

Den  directeur  Grijph  advjseert  sulcx  by  soud  comen  door  de  dierte  van 
de  rijs,  sagu  ende  cleden,  gelijck  mede,  dat  men  daer  voor  de  bhaer  swaer  ge- 
wicht maer  50  realen  geeft  ende  in  Ambo\-na  voor  een  bhaer  licht  gewicht 
60,  ende  dat  daerover  veel  nagelboomen  uuttgero)-t  ende  rijs  in  plaetse  ge- 
plant wort.  Doch  m}  dunct,  dat  de  tijt  beter  leert,  want  de  Ternatanen  ende 
Tidoresen  wel  sien,  dat  het  ons  ende  de  Spaengiaerden  om  nagelen  te  doen 
is,  waerover  (geen  beter  middele  wetende  om  hun  van  ons  t'  ontslaen)  met 
alle  behendicheyt  trachten  sulcx  met  onthoudinge  van  de  nagelen  te  doen , 
alle  middelen  soeckende,  om  haer  anders  dan  voor  dese  te  generen  ende  ons 
de  nagelen  t'onthouden,  doch  achte,  dat  ons  daermade  we^'nich  hinder  doen 
sullen,  want  daertegen  veel  nagelen  op  Amboyna  aengeplant  worden,  mits 
dat  in  Amboyna  tijtlijcken  wel  versien  worde.  Tegen  de  macht,  die  de  Ter- 
natanen op  Loehoe  vergaderen  en  d'  ondercruypinge,  die  ons  daer  soecken 
te  doen,  groote  swariche3t  (dat  Godt  verhoede)  soude  daervan  tans  off  mor- 
gen wel  ontstaen  mogen.  Met  behendicheyt  dient  daertegen  gearbe\t  ende 


31  Juli  1620.  565 

verbetert  te  worden,  't  gcMic  in  veel  jaren  door  voorige  gouverneurs  versu\mt 
is,  gelijck  nu  door  de  gouverneur  Speult  soovele  mogelijck  gedacn  wert.  Op 
de  rceckeninge,  die  de  raetsheer  Lodenste\'n  soo  lange  jaren  van  de  Molluc- 
ques  geeyscht  heeft,  advyseert  de  directeur  Grijph  nu,  dat  zijn  couzijn  daer- 
van  in  't  perticulier  contentement  doen  sal.  Bj'dese  gaet  notitie  wat  goederen 
in  voorsz.  jacht  Tcrnate  verovert  sijn,  gelijck  mede  een  missive  door  een  van 
de  gevangenen  van  de  Manilhas  geschreven. 
9.  In  Ambo)'na  waeren  by  d'  onse  ontfangen  987  bharen  nagelen  ende  sou- 

Amboina.  ^g,^  jjj.  mousson  niet  meer  dan  ontrent  1000  bharen  becomen.  Het  regen- 
mousson  is  daer  soo  extreem  drooch  geweest,  dat  in  't  geheele  mousson  geen 
14  dagen  regen  hebben  geliadt,  waerover  veel  nagelbomen  uutgegaen  zijn; 
souden  anders  wel  1500  bharen  becomen  hebben,  't  Is  apparent,  dat  Januarii 
toecomende  op  Loehoe,  Hittoe  ende  Combello  beter  gewas  dan  nu  wesen  sal. 
Verhoopen,  dat  de  meesten  paert  geint  sal  sijn,  eer  het  contract  met  d'  En- 
geissen  aldaer  ingae. 

Verscheyde  reysen  is  voor  dese  geadvyseert  hoeveel  plaetsen  op  de  custe 
van  Ceram  ende  elders  door  gebreck  van  besoeck,  achtelooshe\-t  van  de 
voorige  gouverneurs  ende  neerstiche\-t  van  de  Mooren  van  't  casteel  ver- 
vreemden, welcke  soo  nu  verstaen  door  Kimmela  Sabadin,  Dayaende  Hittoe 
onder  malcander  verde)-lt  zijn,  daerop  door  de  gouverneur  Speult  behoorlijcke 
insinuatie  gedaen  is,  maer  noch  geen  resoluyt  antwoort  becomen  heeft.  Praet- 
iens  en  gelden  daer  niet:  macht  en  effect  moet  er  wesen.  Voorsz.  Kimmella 
Sabadin,  stadthouder  van  den  coninck  van  Ternate  op  Loehoe  residerende, 
heeft  eenige  jaren  lang  met  die  van  Loehoe,  Combello,  Hittoe  ende  andre 
consoorten  op  d'  omliggende  landen  groote  conquesten  van  voick  gedaen 
ende  veel  plaetsen  affgeloopen.  In  September  1619zijnzy  weder  met  30  corre- 
corren  ende  50  prauwen  op  Hatue  ende  Lisbatte  geweest  (sijn  plaetsen  onder 
de  coninck  van  Batsian  staende)  ende  hebben  van  daer  op  Loehoe  gebracht 
800  a  1000  zielen,  in  vougen  dat  nu  in  twee  jaeren  van  daer  becomen  hebben 
1840  zielen,  ende  zijn  van  meninge  weder  derwarts  te  vaeren,  om  al  te  lichten 
en  op  Loehoe  te  brengen  dat  becomen  connen.  Wat  haer  disse\-n  zy,  behooren 
de  verstandige  wel  te  connen  affmeten.  Verleden  jaer  is  U.  E.  met  d'  Eenhoorn 
geadv\-seert,  hoe  seeckre  joncken  van  Bantam  op  Loehoe  aengecomen  waren 
met  t\  dinge  van  onse  nederlage,  welck  gerucht  seer  lange  in  omleggende 
landen  van  Amboxna  geloopen  heeft  ende  doorseeckereMaccassarengecon- 
firmeert  wicrd.  Die  van  Loehoe,  Hittoe,  Combelle  ende  consoorten  hebben 
niet  versuymt  met  behendiche\t  t'  onderstaen,  off  haer  proffijt  daermede 
souden  connen  doen,  insonderheyt  dewyle  door  de  pangoran  van  Bantam 
daertoe  opgehitst  ende  gevoet  wierden,  opdat  w}-  in  die  quartieren  mede  werck 
souden  becomen. 


566  31  Juli  1620. 

Om  oorloch  tegen  't  casteel  te  berockenen  ende  meer  van  onse  onder- 
saten afif  te  trecken,  is  d'  eene met schoone  praetjens  ende d'andre  met dreyge- 
menten  misleyt.  Kimella  Sabadijn,  stadthouder  van  de  coninck  van  Ternate, 
ende  die  van  Loehoe,  Combello,  Lucidi,  de  custe  van  Morrissina,  namentlijck 
die  van  Boano,  Lissabatta,  Hilang,  Manipa,  Zouro  ende  Amblau  hebben  die 
van  Hatua,  Ihamau,  Nousselao,  Lato,  Holloy  ende  veel  andre  van  de  custe 
van  Ceram  onse  ondersaten  opgerockent  ende  secreetelijck  een  verbont  met 
malckanderen  gemaect,  soo  imand  van  hun  door  d'  onse  met  gevvelt  aan- 
getast wierd,  dat  dan  malckanderen  helpen  zouden.  Andre  wierden  door 
Sabadin  ende  consoorten  met  vier  ende  swaert  gedre)cht,  soo  gehoorsaem- 
he)t  aen  't  casteel  presenteerden. 

De  gouverneur  Speult,  van  voorsz.  verbont  niet  wetende,  is  in  October  1619 
met  6  correcorren  van  't  casteel  na  d'  e\-]anden  gevaeren,  omme  de  macht 
van  alle  d'  ondersaten  b\een  te  vergaderen,  de  ronde  overal  ende  op  de  custe 
van  Ceram  te  doen  ende  alle  d'  ondersaten  van  't  casteel  in  devotie  te  houden. 
Op  Oma  comende,  wierd  h}-  door  die  van  Oma,  Abore  ende  Sorresorri  met 
7  correcorren  versterct,  maer  die  van  Nousselao  ende  Hatuwa  wej'gerden 
mede  te  vaeren  ende  hebben  openbare  oppositie  gedaen,  in  voegen  dat  niet 
meer  macht  dan  13  correcorren,  ophebbende  1000  Amboynesen  ende  50  sol- 
daten, byeen  cond  brengen,  ende  alsoo  voor  best  geraden  wierd  bevonden  de 
rebellie  van  de  voorz.  plaetsen  voor  die  tijt  te  simmuleeren,  is  de  gouverneur 
met  voorsz.  macht  na  de  custe  van  Ceran  voortgevaeren,  alwaer  die  van  Lato, 
Holloy  ende  de  helft  van  Kelquepoute  niet  affen  quamen.  Die  van  Camarien, 
Rommola}-o,  Macarinna,  Amaha,  Sauco  ende  Tommelau  bekenden  wel  onder- 
danen van  't  casteel  te  wesen  ende  wilden  ons  getrouw  bh-ven,  als  hun  bevry- 
den  van  d'  overlast  ende  't  gewelt,  daermede  door  Sabadin  gedreycht  wierden. 
Die  van  Tolute,  een  vrye  plaetse,  hebben  hun  onder  onse  gehoorsaemhejt 
begeven.  Op  Kelquepoute  keerende,  is  aldaer  b)-  de  gouverneur  gecomen  de 
coninck  van  d'Alfoeren  met  de  coningen  van  Samite  ende  Lean  (die  van  de 
Mooren  seer  ontsien  sijn),  welcke,  de  rebellie  van  voorsz.  plaetsen  hoorende, 
datelijck  haere  assistentie  presenteerden.  Den  opperste  coninck  van  d' Alfou- 
ren,  Ragia  Saulau,  is  persoonelijck  mede  aen  't  casteel  gevaeren,  om  onse  ge- 
legenthe)'t  te  sien;  ende,  alsoo  wy  in  Amboyna  verwacht  wierden,  heeft  ditto 
overste  coninck  van  de  Ceramse  boeren  wel  2  maenden  na  onse  compste  ge- 
wacht. De  simulatie  van  voorsz.  rebellie  lieeft  de  Mooren  van  Ihamau,  Nous- 
selao ende  Hatuwa  soo  moedich  gemaect,  dat  s\-  de  gehoorsame  steden  haere 
gebueren,  namentlijck  Omma  ende  Uliasser,  dreychden  aff  te  loopen,  waer- 
over  de  gouverneur  genootsaect  wierd  eenige  soldaten  tot  haerbescherminge 
derwarts  te  senden,  daerop  die  van  Loeho,  Combello  ende  Hittoe  d'  ooren 
niet  weynich  opstaecken  ende  d'  onse  niet  eens  van  uuttstaende  schulden 


31  Juli  1620.  567 

dursten  spreecken,  niet  anders  doende,  dan  met  geit  en  goederen  sooveele 
nagelen  coopende,  als  becomen  costen.  Doch  ten  lesten  t)-dinge  cr)-gende, 
hoc  \v\-  die  victorie  op  de  custe  van  Java  becomen  hadden  ende  d' Engelsen 
voor  ons  gevlucht  waeren,  is  het  d'  onse  haer  beurt  geworden.  S\-  hebben  veel 
schuldenaren  gevadt  ende  met  hardicheyt  noch  200  bharen  nagelen  op  schuit 
becomen.  De  voorsz.  rebellie  van  Nousselao  ende  consoorten,  siendc  hun  dis- 
se\-n  mislucken,  souden  oock  weder  gaerne  in  gratie  wesen,  waerop  na  ge- 
legentheyt  van  saecken  gehandelt  worden  sal. 

Die  van  Hittoe  wercken  seer  door  eenen  Lata  Coly,  omme  de  plaetsen  van 
Nousatella,  Asoloule,  Larrica  ende  Wacassie  van  ons  te  vervreemden,  waer- 
over  d'  onse  genootsaect  sijn  geworden  600  ffi  nagelen  per  baer  t'  ontfangen, 
nicttegenstaende  650  plegen  te  leveren,  't  Sijn  plaetsen,  daerd'onse  nu  200 
bhaeren  nagelen  becomen  hebben. 

Op  Loehoe  is  Kimmela  Sabadin  overleden  ende  Kimmela  Daj-a  in  sijn 
plaetse  gesuccedeert,  welck  wel  groote  verandering  soud  mogen  veroorsae- 
cken,  want  desen  Daya  soo  discrete»  behendichej't  niet  gebruycken  can,  als 
Sabadin  in  sijn  doen,  insonderhe}-t  tegen  onse  natie,  wel  gedaen  heeft.  Saba- 
din was  sachtmoedich,  cloeck  en  listich,  daertegen  Da)a  presumtueus,  hart 
en  stuers  is.  Godt  geve,  dat  de  veranderinge  t'  onsen  beste  gedye. 

Aen  de  strant  van  Kilang  een  joncke  met  2  schampans  van  Aru  vol  sagu 
voor  de  Bandanesen  vervallen  wesende,  sijn  door  d'  ondersaten  van  't  casteel 
met  eenige  soldaten  met  gewclt  aengetast  ende  na  lang  gevecht  overwonnen. 
Die  van  Aru  waeren  150  mannen  stercq,  hadden  30  dooden  ende  40  ge- 
questen,  eer  hun  wilden  overgeven.  Daerna  sijndietotop74gemindert,alsoo 
eenige  van  siecte  gestorven,  andre  in  een  oploop  in  't  casteel  dootgeslagen, 
ende  eenige  gevlucht  zijn. 

De  gouverneur  Speult  versoect,  dat  men  voor  Amboj'na  een  cleene  munt 
van  du\ten,  oortkens  ende  halve  stuyvers  van  root  copersonder  menschelijcke 
figuere  soude  senden.  U.  E.  gelieve  te  vervorderen  ende  middele  te  schaffen, 
dat  sulcx  hier  te  lande  van  Jappans  coper  gedaen  mach  wordei). 

Ons  wert  verseeckert,  datter  dit  jaer  geen  nagelen  van  Ambo\"na  door 
vreemdelingen  vervoert  sijn,  nicttegenstaende  datter  8  joncken  op  Hittoe, 
Loehoe  ende  Combello  waeren,  doch  soo  in  Macasser  oft  Java  eenige  quamen, 
dat  die  van  Zouro  souden  moeten  comen. 

D'  heer  Houtman  hadden  per  instructie  gelast  drie  schepen  van  Amboyna 
na  Cabo  de  Spirito  Santo  te  senden,  omme  te  passen  op  de  Spaensse  silver- 
schepen  van  Aquapulco  na  Manilla  vaerende.  De  schepen,  die  daertoe  ge- 
destineert  hadden,  sijn  op  de  behoorlijcke  tijt  in  Ambo)-na  niet  gecomen, 
doch,  e)-ntlijck  eenige  versch}nende,  sijn  daertoe  geordonneert  de  schepen 
S/.  Michicl,  de  Swacn  ende  d'  Expeditie,  ende  souden  den  12  Maj-o  van  Am- 


568  31  Juli  1o20. 

boyna  vertrecken.  't  Is  wat  laet,  doch  alsoo  van  seeckre  gevangenen  verston- 
den, datter  voor  seecker  twee  Spaense  schepen,  een  groot  ende  een  cle)-n 
comen  soude,  ende  dat  het  noch  tijt  genoech  was,  is  b)-  den  raedt  goetgevon- 
den  onse  ordre  diesaengaende  voort  te  doen  gaen.  Godt  geve  dat  wat  goets 
verricht  mach  worden ! 

Van  d' Amboinsse  kinderen  sijn  door  onse  ordre  negen  jongelingen,  die 
redelijck  lesen  en  schr)ven  connen,  ter  schole  getrocken,  omme  in  de  fonda- 
menten van  de  Christelijcke  religie  geinstruweert  ende  daerna  op  de  dorpen 
in  plaetse  van  onse  plompe  droncken  voorlesers  gebruyct  te  worden.  Tot  hun 
onderhout  is  ider  drie  realen  ter  maent  toegelejt,  waervan  seer  goede  diensten 
verhoopt  werden.  Een  van  de  twee  gallayen  door  de  Zeewolff  in  't  landt  ge- 
bracht is  ten  langen  lesten  in  Amboyna  claer  geraect;  waere  te  wenschen, 
10.  datter  een  halff  dozijn  met  volck  daertoe  waeren.  In  Banda  heeft  het  niet  wel 
Banda.  gestaen.  D'onse  op  Fuloway  sijn  daer  in  extrene  noot  van  water  en  rijs  ge- 
weest, 't  Heeft  daer  in  5^  maenden  niet  geregent.  Veerthien  weecken  lang 
heeft  ons  volck  met  13  helmen  van  sout  water  uut  der  zee  vers  water  gedesti- 
leert,  cregen  \\  legger  goet  vers  waeter  in  't  ettmaei,  waermede  b}-kans  alle 
het  brandthout  van  't  ejlandt  verbrant  is  ende  hun  voorsz.  tijt  onderhouden 
hebben.  Sonder  dese  finantie  mosten  van  dorst  versmacht  ofte  het  landt  ver- 
laten hebben;  ende  alsoo  daermede  rijs  gebrack  ende  geen  vaertu\ch  hadden, 
hebben  de  rijs  met  cleene  prauwen  op  den  hals  van  Nera  moeten  haelen,  daar- 
over ten  lesten  19  mannen  van  de  Bandanescn  doot  geslagen  wierden.  Ondt 
Hoorn  verscheen  den  3  Februarii  met  alle  nootlijckheden  voor  Pulowa\-,  doch 
alsoo  geheel  Banda  mis  dreeff,  waeren  d'  onse  b}-kans  ten  e}-nde  raedt ;  hebben 
na  Ambo\-naeenprauken  om  nieuw  secoers  gesonden,  waerop  het  schip  Am- 
stcrdain  met  ander  secoers  van  rijs  ende  alle  nootlijckheden  derwarts  gesonden 
wiert,  ende  is  den  18  IVIartio  aen  't  fort  Nassouw  wel  geariveert.  Daerna  is  Ondt 
Hoont  den  29  April  van  d'Oost  gekeert  ende  mede  wel  aengecomen,  soodat 
Banda  nu  voor  tweejaeren  insonderheyt  van  rijs,  gelijckmededeMollucques 
ende  Ambo}'na  wel  versien  zijn.  Doen  Ainstcrdain  in  Banda  quam,  wasser  op 
Puloway  niet  meer  dan  4  lasten  rijs  ende  op  Nera  twee,  waermede  ontrent 
1200  sielen  onderhouden  most  worden.  Doen  de  schepen  in  de  Mollucques 
quamen,  was  de  rijs  daer  mede  bykans  geheel  op,  ende  in  Ambo)-na  was  gants 
niet.  Hieraen  connen  U.  E.  affmeten,  hoe  het  met  de  gansche  staet  ende  alle 
de  forten  gegaen  soud  hebben,  soo  w)'  verleden  jaer  niet  haestich  met  de 
vloote  van  Ambojna  herwarts  gekeert  ende  de  nederlage  tegen  d' Engelsen 
becomen  hadden,  't  Is  nu  seer  goet,  dat  de  forten  van  rijs  voor  twee  jacren 
versien  zijn,  want  veel  voor  Jacatra  moeten  hebben,  ende  die  van  den  Matta- 
ram  soo  nauw  op  alle  passagie  letten,  datter  niet  een  prauwe  met  rijs  van  d' 
Oost  comen  can,  soodat  alle  de  burger)e  (die  seer  stercq  sijn)  van  de  provisie 


31  Juli  1620.  569 

van  't  fort  oiideiliuiiden  moet  worden,  daerop  mede  groot  gebrcck  te  vrcscn 
hebben.  Doch  om  sulcx  voor  te  comen,  hebben  seerheftich  na  Jappan.Patana, 
Siam,  Succadana  ende  de  custe  van  Coromandcl  om  rijs  geschreven ;  ver- 
hoopen  goede  quantite}t  van  die  quartieren  te  becomen,  doch  vresen,  dat  door 
gebreck  van  schepen  de  geeyschte  quantite\-t  niet  gesonden  sal  connen  worden . 
D'  onse  zijn  met  die  van  Slamma  tegen  haeren  danck  weder  in  oorloch  ge- 
raect,  sonder  dat  selffs  weten  hoe  off  waerdoor  het  compt.  De  vrede  in  Jul\- 

1618  door  de  generael  Reael  met  die  van  Slamma  gemaect  is  tot  December 

1619  van  wederz\de  wel  onderhouden;  dan,  alsoo  in  December  1619  aliens- 
kens  van  't  casteel  begosten  te  blijven,  seer  stercq  van  Lontor  heen  ende 
weder  liepen,  item,  dat  die  van  Lontor  veel  groote  boomcn  omhieuwen,  d' 
oude  paden,  op  't  geberchte  loopende,  stopten  ende  nieuwe  maecten,  cregcn 
d'  onse  quae  suspitie,  ende  het  schijnt,  dat  de  Bandanesen  doen  ter  tijt  door 
hare  gecommitteerden  (die  noch  op  de  custe  van  Java  waeren,  doen  wj- Ja- 
para ende  Jacatra  innamen  ende  d'  Engelsen  voor  ons  vluchten)  van  onse 
victorie  verwitticht  wierden  en  daerover  een  gemene  oorloch  aennamen,  om 
hun  te  beter  tegen  een  assault  te  diffenderen,  off  ons  weder  met  een  nieuwe 
schoon  schijnende  vrede  te  pa\'en  en  abuj'seeren.  Op  ons  welbehagen  is  die 
van  Lontor  ende  gants  Banda  door  de  gouverneur  van  Antzen  vrede  gepre- 
senteert,  waerop  eyntlijck  door  de  Bandanesen  geantwoort  wierd,  soo  de  gou- 
verneur een  nieuw  accoort  ende  eewige  vrede  met  haer  wilde  maecken,  sy 
waeren  bere)"t  en  daertoe  wel  genegen,  mits  dat  daervan  op  haer  landt  souden 
handelen;  soo  niet,  souden  na  de  compst  van  den  generael  vertoeven.  Om  de 
vruchten  onder  een  gelimiteerde  vrede  te  cr\-gen,  heeft  d'  heer  Houtman 
volgens  onse  ordre  mede  veel  moej^ten  gedaen,  maer  geen  ander  besche\-t 
dan  't  voorsz.  becomen  connen.  De  gecommitteerden  die  op  Slamma  geweest 
zijn,  hebben  daer  twee  Portugiesen  gesien  ende  verstonden,  dat  50  stercq 
waeren,  hebbende  haer  fregat  (soo  sy  sej'den)  op  de  custe  van  Ceram  ver- 
loren. Off  de  Bandanesen  dese  lieden  tot  assistentie  geroepen  hebben,  dan 
off  die  daer  om  te  handelen  gecomen  sijn,  is  onseecker.  Om  't  quaetste  voor 
te  comen  soud  nodich  wesen,  dat  metten  aldereersten  onderstonden  een  e\"nde 
van  den  oorloch  in  Banda  te  maecken,  eer  de  Bandanesen  door  de  Portugiesen 
off  Spangiaerden  versterct  worden. 

Wy  verstaen,  dat  dit  jaer  16  k  17  joncken  van  Macassar,  Borneo,  Mallacca 
ende  Java  b\-  de  Bandanesen  gecomen  zijn,  waerdoor  van  alle  nootlijckheden 
versien  ende  de  noten  ende  foelie  vervoert  werden.  Om  sulcx  voor  te  comen, 
hebben  lange  seer  ernstlijck  om  gallaj^en,  jachten  en  fregatten  geschreven 
ende  den  e}sch  wijtloopich  verthoont,  maer  geen  hulpe  van  IJ.  E.  becomen, 
waerover  andre  met  de  vruchten  doorgaen  ende  de  generale  Compagnie  met 
de  lasten  van  de  forten  ende  garnesoen  beladen  blyven. 


570  31  Juli  1620. 

Vooren  is  gese_\t,  hoe  d'  Engelse  Sterre  van  Banda  gebracht  heeft  350 
sockelen  foelie  ende  32.200  catti  Bandanooten.  Noch  768  sockelen  foelie  ende 
25.1 19  catti  Bandanooten  sijn  in  't  schip  Amstcrdavi  gescheept,  welck  meest- 
al goederen  sijn,  die  \vy  verleden  jaer  door  't  haestich  vertreck  van  de  vloote 
herwerts  in  Banda  mostcn  laten.  Dit  jaer  waeren  noch  geen  vruchten  van  de 
Bandanesen  becomen.  Piilowa\-  heeft  in  een  jaer  opgebracht  3 14  sockels  foelie 
ende  25. 119  catti  Bandanooten.  Een  schoon  gewas  was  daer  noch  voorhanden, 
welck  op  't  jongst  van  't  mousson  mede  verhoopen  te  becomen. 

Vooren  is  geseyt,  hoe  in  de  Mollucques  wel  aengecomen  waeren  de  schepen 
St.  ]\Iichicl,  de  Swaen  ende  Nieuwe  Macn,  ende  met  onse  voorgaende  is  ge- 
adv)-seert,  hoe  daerenboven  na  Amboyna  ende  Banda  gesonden  hadden  de 
schepen  Oudt  Hoorn,  't  Wapeti  van  Amsterdam,  Amsterdam,  den  Arendt, 
IValcheren,  d'  Expeditie,  de  Bergerboot,  de  Neptunes,  de  Morgensterre,  d'  En- 
gelse Sterre  ende  den  Houdt.  Om  dubbelde  dienst  met  de  voorsz.  schepen  te 
doen,  gelijck  wy  verleden  jaer  seer  geluckelijck  deden,  hadden  de  heer  Hout- 
man gelast  in  't  begin  van  't  Oostemousson  weder  herwerts  te  senden  de 
schepen,  die  innewaerts  ntet  nodich  waren,  opdat  deselvige  om  provisie  ende 
goede  retoeren  van  hier  elders  souden  mogen  versenden;  maer 't  ongeluck 
heeft  begeert,  dat  alsoo  de  schepen  de  Bergerboot,  de  Neptunes  ende  de 
Morgensterre  vooruut  na  Griss\-  gesonden  waeren  met  last  d'  heer  Houtman 
aldaer  te  vertoeven,  dat  Houtman  daerna  met  Walcheren  ende  d'  Expeditie 
door  quae  toesicht  van  de  stierluj-den  Grissy  verby  geracete,  Ondertusschen 
hebben  voorsz.  drie  schepen  soo  lange  na  Houtman  vertoeft,  eer  den  raedt 
goet  vinden  cost  haer  re\\se  te  vorderen,  dat  het  mousson  verloopen  is  ende 
genootsaect  sijn  geworden  den  9  Maii  passato  Solor  om  water  aen  te  doen. 
Van  daer  sijn  by  de  windt  overgesteecken,  op  hoope  dat  Amboj-na  off Batsian 
souden  besej-Ien.  Sy  sijn  haest  van  malckanderen  geraect.  De  ]\lorgensterre, 
door  harde  windt  sijn  stenge  verliesende  ende  de  masten  breeckende,  is  tot 
in  't  gesichte  van  Blauw  gecomen  ende  genootsaect  geworden  weder  na  Grissi 
te  keeren,  vanwaer  hier  wel  aengecomen  is.  De  Neptunes  was  in  groote  noot 
van  leekte.  Waer  die  ende  de  Bergerboot  belangt  sijn,  sal  den  tijt  leeren.  In 
deser  vougen  is  U.  E.  grooten  ondienst  geschiet,  want  w\-  ons  verlatende,  dat 
tijtlycken  eenige  schepen  van  de  Mollucques,  Ambo}-na  ende  Banda  souden 
keeren,  hebben  een  goede  vloote  na  Manilla  gedestineert;  moeten  nu  de 
schepen,  die  hier  tegenwoordelijck  van  d'  Engelsen  hebben,  aen  haer  over- 
leveren, ende  sal  de  tijt  verloopen  wesen  eer  den  e\'sch  van  schepen  van  d'Oost 
becomen. 
11.  In  Juny  1619  is  in  Solor  door  't  jacht  Jortan  verovert  een  Portugies  fregat 

Solor  en    fjjg^  225  picol  sandelhout  ende  42  mannen,  waerdoor  verstonden,  hoe  ons 
Timor. 

volck  in  Bima  by  nacht  door  de  Portugiesen  overvallen,  drie  gedoot  ende  drie 


31  Juli  1620.  571 

met  alle  de  goederen  in  Solor  gevoert  wacreii,  welcke  drie  voorsz.  Portugiesen 
en  20  swarten  gelost  zijn  op  't  eylandt,  ende  hebben  de  Portugiesen  met  hulpe 
van  die  van  Nomba  veel  plaetsen  van  onse  bontgenoten  affgeloopen.  Sy  sijn 
oock  met  300  mannen  op  wech  geweest,  om  d'  onse  in  't  fort  Henricques  aen 
te  tasten,  terwyle  de  jachten  van  den  handt  waeren,  doch  wierden  door  regen 
verlet  ende  liebben  hun  voornemen  daermcde  laten  berusten. 

Alsoo  de  jachten  den  Groenen  Leeuw  endeden  7';^tvnieteerdan23Jannu- 
ario  passato  in  Solor  ariveerden,  sijn  s)-  te  laet  gecomen,  ommeop  de  Zujdt- 
custe  van  Timor  te  handelen.  Hierover  heeft  den  commandeur  Raemburch 
den  Groenen  Leeiiiv  na  Amanaban  gesonden,  omme  te  haelen  het  hout,  dat 
de  coninck  verleden  jaer  schuldich  bleeff,  ende  de  Tiger  met  Jortan  ende  't 
v-erovert  fregat,  om  op  de  Portugiesen  te  cruj'ssen,  doch  hebben  niet  verricht 
dan  een  Maccassarse  schampan  met  11  man  verovert.  Die  van  de  Groenen 
Leeuw  op  Amanaban  aen  landt  varende,  sijn  van  de  Portugiesen  ende  Timo- 
rcsen  overvallen,  alwaer  de  coopman,  schipper  ende  een  assistent  deerljjck 
vermoort  zijn.  Van  hier  na  Batamean  seylende,  dorsten  daer  niet  aen  landt 
vaeren,  vermits  op  strandt  eenige  Portugiesen  vernamen.  Daerna  is  Raem- 
burch met  de  Groenen  Leeuw,  de  Tiger  ende  't  verovert  fregat  langs  de  Noort- 
cust  van  Timor  geloopen,  hebben  alle  de  voorneemste  havens  aengedaen 
ende  nieuwers  geenPortugiesen  gevonden,  noch  geenhandelbecomenconnen. 
Eenige  Timoresen  hebben  liaer  hout  van  de  Noortz)-de  aen  de  Zu)-dtzyde  by 
de  Portugiesen  gebracht.  Sommige  vluchten  voor  d'onse  ende  andre  dorsten 
geen  jacht  aennemen  te  laden,  in  voegen  dat  op  Timor  gants  niet  verricht 
en  is  ende  voor  d'  onse  seer  periculeus  wesen  sal  aldaer  te  handelen,  totdat 
revenge  van  de  Portugiesen  becomen  ende  hun  van  daer  weeren.  .S\-  hebben 
ons  dese  reys  het  voordeel  affgesien,  drie  fregatten  op  de  Zuytzyde  van  Timor 
op  't  landt  gehaelt,  om  daer  tegen  gewoonte  in  't  Oostenmousson  te  handelen, 
ende  sijn  met  twee  fregatten  van  daer  na  Mallacca  gekeert.  Aan  den  handel 
van  't  sandelhout  is  veel  gelegen.  Soo  die  begeeren  te  meynteneren,  sullen 
de  Portugiesen  met  goede  macht  overal  in  de  havens  aentasten  moeten,  waer- 
toe  fregatten  ende  volck  van  noode  zijn.  Pert_\e  sandelhout  is  dit  jaer  in 
Jortan  a  35  reael  't  picol  vercocht  ende  hier  om  25,  doch  soud  wel  30,  soo  't 
uutterste  begeert  hadden,  gegouwen  hebben.  Voorsz.  225  picol  sandelhout 
heeft  de  Groenen  Leeuw  hier  gebracht  ende  anders  hebben  niet  becomen. 
Het  fort  Henriques  sal  dese  somer  noch  nietgeheelvolmaect  worden,  vermits 
de  Solloresen  seer  traech  aen  't  wercken  comen  tnde  met  hardicheytdaertoe 
gebracht  moeten  worden.  Om  het  gouvernement  van  d'  inwoonderen  te  bete- 
ren, versoect  Raemburch  een  Ternataensche  Kimmela  tot  overhooft,  maer  dat 
en  is  gants  niet  geraden.  Het  soude  daermede  een  graet  erger  worden. 
Voorsz.  drie  schepen  de  Bergerboot,  de  Morgensterre  ende  de  Neptuyncs 


572  31  Juli  1620. 

den  9  Ma}0  b\-  geval  in  Solor  comende,  heeft  de  commandeur.Raemburch 
door  versoeck  van  onse  bontgenoten  voorgestelt,  seer  goet  wcsen  soude,  dat 
d'occasie  waernamen  ende  Larentucque  met  gewelt  aentasten,  ommedePor- 
tugiesen  van  daer  uut  te  ro_\en,  welck  by  den  raedt  goet  gevonden  wierd.  Zy 
hebben  een  tocht  met  3  compagnien,  elck  van  62  koppen,  ende  eenige  Sol- 
loresen  gedaen.  In  't  landen  verlooren  een  man;  zijn  in  Larentucque  ge- 
trocken  sonder  veel  tegenstandt  te  vinden,  totdatter  bykans  voor  waeren 
ende  in  een  engte  quamen  (om  na  een  ander  plaets  tetrecken,  daerdev\-andt 
sijn  toeloop  was),  ahvaer  de  vj-andt  't  hooft  bood  ende  7  off  8  van  d'onse 
ter  aerde  velden.  Hierop  is  cort  daerna  onder  't  volck  soo  grooten  schrick 
geraect,  dat  overhoop  met  groot  disordre  affgetrocken  zijn  ende,  soo  haest 
uut  Larentucque  waeren,  begaven  hun  seer  confuselijck  te  water,  na  boort 
swemmende.  De  v\-ant,  sulc.x  siende,  is  met  cleen  getal  ende  groote  advan- 
tagie  daerop  aengevallen,  hebben  23  van  d'onse  gedoot  ende  26  gequest. 
Met  dese  schade  ende  schande  (die  ons  door  nieuwe  onbevaeren  soldaten 
toegecomen  is)  sijn  de  voorsz.  drie  schepen  van  Solor  vertrocken.  Godt  ver- 
geeff  het  degene,  die  oorsaecke  van  de  faulten  sijn! 
12.  Volgens  onse  ordre  is  den  Arcndt  op  Bah-  aengeweest,  heeft  daer  een  coop- 

Bali.  man  met  eenich  volck  gelaten  om  rijs,  beesten,  provisie  ende  vrouwen  van 
daer  te  becomen.  D'onse  sijn  soo  vvellecom  als  voor  dese  niet  geweest.  Het 
schijnt,  dat  daer  door  eenige  van  onse  v)-anden  wat  leelijck  affgeschildcrt 
zijn;  ja  soo,  dat  de  coninck  van  Bah-  seer  jeloers  van  onser  compste  was, 
even  alsoff  op  hem  iets  souden  willen  attenteren,  niettegenstaende  assisten- 
tie van  twee  schepen  tegen  de  Macassaren  ende  seeckre  rebellen  versoect. 
Niet  dan  14  vrouwen  heeft  de  coopman  Hans  van  Meldert  van  daer  geson- 
den  ende  is  evenwel  op  Bah'  gebleven,  waerover  in  passant  de  plaetse  weder 
sullen  laten  aendoen,  om  't  volck  te  lichten.  De  vrye  lu)-den,  welck  wy  ge- 
hu)Tt  ende  met  twee  prauwen  na  Amboj-na  gesonden  hadden,  sijn  totBaly 
geweest  ende  door  contrarie  windt  van  daer  wedergekeert.  Doch  hierbj-  heb- 
ben de  saecke  niet  gelaten,  maer  't  jacht  Tcrncttc  na  Succadana  gesonden, 
om  daer  met  rijs  geladen  te  worden  ende  van  daer  bj'noorden  Borneo  na  de 
Mollucques  off  Ambo)-na  te  seylen.  Wy  hebben  daermede  ordre  gegeven, 
dat  d'  onse  in  de  Mollucques,  Amboyna  ende  Banda  met  alle  neersticheyt 
sullen  trachten  voor  de  compste  van  de  schepen  van  hier  op  te  coopen  alle 
de  nagelen,  noten  ende  foelie,  die  voorhanden  sullen  wesen.  Godt  geve,  dat 
het  jacht  spoedich  voort  geraecke,  soo  sal  de  Compagnie  daeraen  goeden 
dienst  geschieden. 

Van  Succadana  heeft  het  jacht  Nassomo  gebracht  een  seer  schoone  per- 
tye  diamanten  van  921 J  caraten  ende  andre  cleenicheden  meer.  De  Groene 
Leeuw  hebben  met  een  goet  cargasoen  weder  derwarts  gesonden ;  verhoo- 


31  Juli  1620. 


573 


13. 

Mooha  eu 

Suratte. 


14. 
Ver- 
trokken 
schepen. 


Adolf 
Thomasz. 


pen  wederoinme  goede  pert)-e  diamanten,  bezarsteenen  ende  andersints  van 
daer  te  becomen. 

Alsoo  den  handel  van  Moccha  ende  Suratten  van  seer  groote  inportantie 
achten,  hebben  goet  gevonden  't  Jl'ci/>t-)t  van  Zre/a/it/f  met  een  goet  cargasoen 
derwarts  te  senden.  Hj-  is  den  16  Junii  van  hier  veitrocken  meteen  cargasoen 
incoops  costende /8S.207  —  6;  waerinne  't  selvigebestaet  ende  wat  ordre  ge- 
geven hebben,  sullen  U.  E.  per  nevensgaende  copie  van  facture  ende  instruc- 
tie sien.  D'  Almogende  wil  't  selvige  schip  behouden  gele)-den  ende  U.  E. 
goede  retoeren  daermede  verleenen.  Te  weynich  benjuwin  ende  gants  geen 
nooten  ende  foelie  isser  medegegaen,  vermits  doen  ter  tijt  noch  geen  van 
Banda  becomen  hadden  ende  't  schip  daerna  niet  langer  dorsten  ophouden 
door  vrese,  dat  Mocha  qualick  soud  connen  beseylen  ;  de  peper,  die  derwarts 
gaet,  is  wat  diere  ingecocht,  om  in  die  quartieren  groot  avance  te  geven,  doch 
't  een  dient  het  ander  te  helpen.  Het  sal  goet  sijn,  dat  jaerlicx  van  de  vloote, 
die  U.  E.  herwarts  senden,  twee  off  drie  schepen  met  een  groot  cappitael 
tusschen  Madagascar  en  Africa  door  loopen,  om  Suratten  aen  te  doen,  en  van 
die  aldaer  geladen  te  worden,  van  daer  naer  't  vaderslandt  te  keeren,  ende  dat 
d'  andere  daerna  langs  de  custe  van  Malabar  met  Gouseratse  cleden  na  At- 
chijn,  Ticco,  Priaman  ende  soo  voorts  na  Jacatra  loopen.  U.  E.  gelieve  hierop 
te  letten  ende  na  goetvindinge  van  saecken  te  disponneren.  W}-  achten,  dat 
de  vereenichde  Compagnie  aen  de  voorsz.  voyagie  ende  handel  treffelijcke 
dienst  geschieden  sal. 

Den  21  Junii  passato  hebben  mede  najappan  gesonden  het  schip  d'  Een- 
dracht,  om  met  Chineesse  waeren  ende  rijs  in  't  eerste  van  't  mousson  weder 
herwerts  te  keeren.  In  plaetse  dat  voor  goede  coopmanschappen  silver  van 
Jappan  behoorden  te  haelen,  sijn  w\-  genootsaect  geworden  tot  versterckinge 
van  't  cappitael  met  verscheyde  schepen  derwarts  te  senden  41.750  realen  in 
spetie  ende  silver,  welck  niet  wel  en  past,  want  het  geit  op  versche\'de  andre 
plaetsen  noodich  van  doen  is. 

Na  Ticco,  Priaman  ende  Atchijn  hebben  mede  gesonden  't  jacht  't  Postpacrt 
op  hoope  van  goede  pert)e  peper  van  daer  te  becomen,  dat  Godt  geve.  't  Hert 
sijn  dagelicx  met  groote  devotie  van  daer  verwachtende. 

Den  19  deser  is  van  hier  na  de  custe  van  Coromandel  vertrocken  het  schip 
Niemv Zedandt  met  goede  pert}-e  nagelen,  noten,  campher  ende  20.000  realen 
in  spetie.  D' Almogende  wil  't  selvige  behouden  gele)-den  ende  ons  goede 
retoeren  van  daer  verleenen. 

Adolff  Thomassen,  welck  door  de  heer  de  Haze  als  gouverneur  van  't  fort 
Palleacatte  ende  directeur  over  de  negotie  van  de  custe  Coromandel  in  sijn 
plaetse  gelaten  was,  hebben  \vy  op  sijn  versoeck  van  des  Compagnies  dienst 
ontslagen,  vr\-he}t  vergunt  ende  volgens  nevensgaende  acte  voldaen.  Hj- is 


574 


31  Juu  1620. 


16. 
Behoefte 

aan 

eerbare 

vrouwen. 


17. 
Jacatra 

raakt 
bevolkt. 


met  Nieuw  Zeelant  na  de  custe  van  Coromandel  vertrocken  om  voor  een  tijt 
in  Palleacatte  te  resideeren,  sijn  cappitael  met  den  inlantschen  handelsonder 
prejuditie  van  de  Compagnie  te  vermeerderen,  daerna  weder  met  een  deel 
slaven  hier  te  keeren  ende  tot  Jacatra,  AmboynaoffBanda  neder  te  slaen.  Het 
waere  seer  goet,  datter  wat  veel  goede,  eerlijcke  lieden  alsoo  resolveerden, 
soo  soude  U.  E.  staet  seer  acresscheeren  ende  haest  verseeckert  wesen.  Daer 
en  is  niet,  dat  veel  goede  ende  gequalificeerde  tegenhout  dan  gebreck  van 
eerlijcke  portiier,  omme  na  d'  ordonnantie  Godes  in  echten  staet  met  gerust- 
he\-t  te  mogen  leven.  Derhalve  gelieve  U.  E.  vrouwvolck  ende  eerlijcke,  ge- 
trouwde lieden  herwarts  te  senden.  Can  daertoe  geen  goet  volck  beweecht, 
noch  middel  gevonden  worden,  bevordert  dan  (soo  U.  E.  de  welstandt  van 
de  vereenichde  Compagnie  beminnen)  dat  uut  alle  de  godtshuysen  van  de 
Vereenichde  Nederlanden  herwarts  gesonden  worden  4  a  500  meyskens  ende 
meer  van  ontrent  10  a  12  jaeren  en  dat  onder  opsicht  van  eerlijcke,  bedaechde 
lieden  ende  met  schepen,  daerop  goede  overhooffden  commanderen.  Dit 
doende,  sal  hiervan  wat  goets  te  verhoopen  wesen,  daer  het  anders  nimmer 
meer  welgaen  sal.  De  gootshu\sen,  die  seer  beswaert  zijn,  sullen  ontlast  wor- 
den. De  jeucht  can  hier  met  cleene  oncosten  onderhouden  worden,  sal  onge- 
lijck  beter  dan  d'  oude  aerden,  gelijck  men  hier  aen  de  jongers  siet.  De  heeren 
dienen  oock  niet  op  te  houden  jongers  te  senden.  Sj-  sullen  neffens  de  meys- 
kens tegens  malckanderen  opwassen  ende  geen  ander  vaderslandt  dan  't  ge- 
conquesteerde  kennen. 

Om  volck  in  't  landt  te  liouden,  hebben  hier  veel  lieden  op  haer  versoeck 
van  des  Compagnies  dienst  ontslagen.  Maer  wat  goets  isser  van  't  schuym 
aller  volckeren  te  verhoopen?  Eenige,  die  wel  wilden,  worden  door  de  quaden 
verachtert.  Sommige  moeten  meest  al  haer  gagie  geven,  om  de  vrouw  (diez)' 
trouwen)  vry  te  maecken.  Andre  't  geit  verteert  hebbende,  comen  weder  dienst 
versoecken.  Fregatten,  jachten  ende  veel  nootlijckheden  gebreecken  haer, 
omme  selffs  onder  behoorlijcke  gelimiteerde  vryheyt  te  navigeeren.  't  Is 
waer,  dat  van  de  gedebaucheerde  mede  wat  goets  compt.  De  Compagnie  heeft 
van  liaer  geen  last,  ende  in  t}"de  van  noot  connense  gebru\'cken.  't  Geit,  dat- 
se  verteeren,  veroorsaect  toeloop  van  volck;  maer,  als  U.  E.  eerlijcke  vrouw- 
volck herwarts  senden,  een  seer  treffelijcke  dienst  sal  de  Compagnie  daeraen 
geschieden,  't  Is  wonder  om  sien,  hoe  seer  Jacatra  in  corten  tijt  van  volck 
toegenomen  is,  niettegenstaende  den  oorloch  met  Bantam  ende  die  van  den 
Mattaram  continueert.  Tegenwoordelijck  sijn  hier  ontrent  SOOChinesen.  Met 
vr)-e  lieden,  Malleyen,  Clingen,  vrouwen,  kinderen,  slaven,  ambachtslieden 
ende  't  garnesoen  van  't  fort,  achten,  dat  ontrent  2000  zielen  sterq  zijn. 
Met  de  Chineesse  joncke,  die  hier  geweest  is,  sijn  300  Chinesen  vertrocken. 
Wy  hebbense  sxy  ende  vranck  laten  gaan,  want  voor  seecker  houden,  dat  daer- 


31  Jui.1  1620.  575 

tegen  toecomende  jaer  wel  1500  andre  van  China  keeren  sullen.  Niettegen- 
staande dat  hier  allrede  veel  arbej'ders  sijn  ende  de  vivre.s  tot  nochtoe  rede- 
lijcx  coop  sijn  geweest,  is  den  arbeyt  soo  diere,  dat  niemant  om  een  halve 
reael  van  achten  dachs  wilt  wercken.  De  timmerlu\den,  metselaers,  visschers, 
cleermaeckers  ende  veel  andre  ambachtslieden,  die  ietwat  doen  willen,  con- 
nen  des  daechs  yder  man  een  reael  van  achten,  ja  somtijts  1  \  ende  meer  ver- 
dienen. Hierentegen  hebben  w\-  de  burger)-e,  coopmanschap  noch  geenige 
dingen  tot  nu  toe  niet  belast  dan  alleen  partj-e  Chinesen,  welcke  voor  dese 
met  goede  bewillinge  in  't  nieuwe  fort  op  haer  costen  gemaect  hebben  een 
aerde  walle  van  ^^75  cubiecque  vadems  groot. 

Door  de  grootheyt  van  't  nieuw  begonnen  werck,  alsoock  dat  veel  dingen 
teffens  moeten  doen,  gaet  de  fortificatie  seer  traech  voort.  Om  metselaers 
ende  timmerlieden  sijn  seer  verlegen.  Het  groote,  nieuwe  bolwerck  is  noch 
niet  hooger  dan  13  voeten ;  niet  meer  dan  7  Nederlantse  metselaers  sijn  daer- 
aen  werckende,  welcke  tusschen  t\'de  oock  nieuwe  huysen  moeten  maecken, 
daeraen  de  heeren  afifmeten  connen ,  hoe  met  het  werk  gequelt  blyven. 
18.  't  Is  d'  Engelsen  een  uutdermate  groote  last,  spijt  en  verdriet,  dat  genoot- 

De  Eugel-  g^g^-j.  gjjp^  j^jgj.  (.g  i^^de  onder  ons  gerecht  en  heerschappie  te  moeten  resi- 
Jacatra.  deeren,  sy  die  voor  deze  uutgaeven  dat  wy  haere  slaven  waeren,  pogende  sulcx 
te  bew\sen  aen  d'  eer  en  respect  welck  haerhoochmoedige  pracht  van  d'  onse 
toegedragen  wierd.  Veel  ommewegen  hebben  sy  gebru)'ckt  om  met  behen- 
dicheyt,  sonder  licentie  van  ons  te  versoecken,  onder  een  schoonen  schijn 
een  fort  te  bouwen  en  ons  t'  ontrecken  een  goet  deel  van  't  gebiet  en  recht, 
soo  over  d'  inwoonderen  en  ondersaten,  als  over  de  moetwille  van  haer  volck. 
De  helft  van  't  fort  souden  se  gaerne  hebben  ende  daerenboven  alsulcken  ge- 
rief! van  't  landt  (sonder  oiis  te  willen  kennen),  als  d'  eygen  heere  alleen  toe- 
compt.  In  't  eerste  claechden  d'  Engelsen  seer  verlegen  te  wesen  met  haer 
goederen,  die  s}-  ze}den  in  de  schepen  bedurven  ende  nootlijck  gelost  mosten 
worden.  Hierop  hebben  haer  verthoont  hoe  onse  oude  hu)'singe  beset  ende 
wy  besich  waeren  met  nieuwe  te  bouwen ;  dat  mede  alsoo  mosten  doen,  waer- 
toe  plaetse  ende  hulpe  presenteerden.  S\-  antwoorden  dat  eenige  rieden 
hu)-sen  vande  Chinesen  zouden  huj-ren  ende  hun  b)-  provisie  daerin  behelpen, 
totdat  ordre  van  hare  meesters  bequamen,  alsoo  die  (na  haer  gissinge)  wel 
souden  resolveeren  ende  met  onse  meesters  accordeeren  de  halve  last  van  't 
garnesoen  ende  fort  te  dragen,  om  daer  binnen  gesamentlijck  met  ons  te 
woonen ;  versoeckende  alleene  een  cleen  plaetsken  in  ons  packhu\'s  om  haer 
geit,  daerse  't  mogen  bergen,  welck  haer  vergunt  is,  ende  sy  hebben  daerinne 
gebracht,  gelijck  vooren  is  gesey  t,  77  kisten  geit,  yder  inhoudende  4000  realen 
van  achten.  Na  huysinge  in  de  nieuwe  stadt  hebben  haer  helpen  soecken, 
maer  daer  en  was  niet  daer  hun  behelpen  costen,  ja  oock  niet  in  een  groot 


576  31  Juli  1620. 

gebouw,  welck  begost  wierd  om  tot  een  stadthu_\s  en  kercke  te  gebriiycken ; 
gaven  doen  uut  dat  een  huys  souden  bouwen  op  haer  oude  plaetse.  Hierop 
wierd  geantwoort  (alsoo  dese  plaetse  te  na  aen  de  zee  ende  ons  fort  leyt)  dat  die 
van  onse  prauwen  ende  timmerlieden  beseth  was  ende  daerover  niet  conden 
derven.  Wy  sullen  dan  (se\den  daerna)  op  die  hoochte  een  hu}-sken  bouwen, 
vvj-sende  een  seeckre  plaetse,  leggende  aen  de  Westz}de  van  de  riviere,  binnen 
doel  van  een  mosquetschoot  van  ons  nieuwe  fort,  daerop  gelegen  heeft  het 
voorneemste  bolwerck  van  den  coninck  vanjacatra;  ende  alsoo  ons  dochte  dit 
te  nae  aen  't  fort  was,  hebben  haer  die  plaetse  mede  met  beleefthe\t  ontsej-t, 
een  ander  beter  en  bequamer  presenterende,  doch  ontrent  een  steenworp 
verder  op  de  rivier  gelegen.  Hierover  beclaechden  haer  zeer  dat  hun  niet  ver- 
trouwden, dat  het  te  verde  de  rivier  op  was  te  vaeren,  dat  het  daer  te  pericu- 
leus was  ende  van  de  Javanen  overvallen  souden  worden.  W}'  presenteerden 
hun  daervoor  te  verseeckeren,  en  oockbequame  plaetse  om  binnen  ons  nieuw 
fort  een  goet  hu)-s  te  bouwen.  Ja,  voor  een  man  vier  off  vijff,  ze}-den  zy.  Voor 
soo  veele  (wierd  daerop  geantwoort)  als  tot  verseeckering  en  berginge  van  u 
goederen  met  een  weynich  volck  van  noode  is,  want  twee  hoofifden  op  een 
lichaem  niet  wel  souden  passen.  Ten  lesten  hebben  sj-  op  d'  aengewesen  erve 
eenige  rieden  hu}-sen  begost,  gelijck  mede  een  steenen  packhuys  met  boven- 
wooninge,  lanck  90  voeten  ende  wijt  29  binnen  de  mueren,  behalve  de  gal- 
derye,  doch  sonder  bepalinge  van  erve,  waerop  haer  gedrongen  hebben  aen 
te  dienen  wat  erve  begeerden.  Hierop  versochten  een  plaetse  van  300  voeten 
in  't  viercant  groot,  welck  haer  geaccordeert  ende  affgeteeckent  is.  Hout, 
steen,  riedt  ende  wat  andersints  van  node  mogen  hebben  is  haer  als  andre 
vergunt  te  mogen  inhaelen,  niettegenstaende  't  selvige  selffs  hoochnodich 
van  doen  hebben.  Dus  verde  gecomen  sijnde  lieten  d' Engelsen  verluyden  dat 
haer  plaetse  met  cocusboomen  rontsomme  souden  besetten,  met  uutstee- 
ckende  hoecken  om  hun  voor  aenloop  van  Javanen  te  mogen  diffenderen.  Wy 
hebben  haer  aengedient  dat  sulcx  niet  toestaen  mogen  ende  daertoe  licentie 
van  d'  E.  hooge  mogende  heeren  Staten  Generael  der  Vereenichde  Neder- 
landen souden  moen  moeten  versoecken.  D'  Engelsen  op  voorsz.  maniere 
aen  de  Westzyde  van  de  riviere  in  de  oude  stadt  Jacatra  aen  't  bouwen  ge- 
raect  wesende,  ter  plaetse  daer  noch  geen  andre  hu}-sen  staen,  hebben  daer 
(onder  pretext  dat  anders  van  de  Javanen  souden  mogen  overvallen  worden) 
ontrent  30  soldaten  met  een  trom  ende  volle  wapenen  aen  landt  gebracht, 
daer  een  cordegarde  houden,  evens  alsoff  neffens  d'  onse  in  garnesoen  lagen. 
Omdat  hun  pretext  eenige  apparentie  heeft,  wert  sulcx  voor  deesen  tijt  ge- 
simmuleert,  maer  w\"  sullen  niet  laten  haer  voorder  disse}"n  naer  behooren 
voor  te  comen. 

Groote  moetwille  en  insolentie  is  hier  van  eenige  van  't  gemene  volck  van 


31  Juli  1620.  577 

d'Eiigelsen,  soo  droncken  als  nochteren  sijnde,  gepleecht ;  geen  respect  wilden 
z\-  aen  d'  officieren  van  't  fort  ende  stadt  dragen,  namen  de  radijs  uutdetuy- 
nen  van  de  Chinesen,  ende  soo  hun  daer  tegen  stelden,  gaeven  haer  slagen 
toe.  Op  de  merct,  in  huysen  ende  straten  hebben  sommige  de  Chinesen  groot 
overlast  gedaen,  ende  soo  de  moetwillige  in  d'  Engelse  huysen  costen  gerae- 
cken,  scheen  het  dat  daer  vrj-  waeren,  want  wierden  verduystert,  offdoor  haer 
hooffden  (op  de  verdreyinge  van  saecken)  voorgestaen.  Nadat  verscheyde 
faulten  ongestraft  gebleven  waren,  vermits  'tuutterste  recht  altoos  niet  ge- 
daen dient,  is  't  gebeurt  dat  de  soldaten  van  d'  Engelsen  tegen  haeren  botte- 
lier murmureerden  dat  haer  quaden  aracque  uutde}"lde.  De  bottelier  heeft 
hierop  den  Chinees  daervan  h)'  den  aracque  gecocht  had,  metbehendichheyt 
in  haer  hu\s  ontboden,  aldaer  gevadt  ende  gebonden.  De  Chinees  sprack 
schoon  ende  beriep  hem  op  ons  gerecht,  maer  had  geen  gehoor.  De  bottelier 
deed  hem  met  rottang  geeselen  ende  ze\-de:  gaet,  claecht  hetdegenerael  van 
de  Nederlanders  ende  seght  dat  ick  het  gedaen  hcbbe.  De  Chinees  is  d'  ordre 
naergecomen,  de  teyckenen  toonende.  Hierop  is  de  bottelier  van  d' Engelsen 
voor  recht  geroepen  ende  van  den  raedt  gevraechtwaeromme  de  Chinees  soo 
qualick  getracteert,  ende  off  wel  wist  hoezeer  hem  daerinne  tegen  d'overheyt 
van  't  landt  misgrepen  hadde?  Hy  antwoorde,  dat  hier  te  lande  geen  ander 
overhe)-t  kende  dan  synen  president,  ende  dat  den  Chinees  recht  gedaen  hadde 
omdat  den  aracque  met  water  gemengt  was.  Om  voorderen  quae  inbreuck 
voor  te  comen  ende  't  gerechte  te  meynteneren,  is  voorsz.  bottelier  door  den 
raedt  gecondemneert  publyckelijck  gegeselt  te  worden  gelijck  hy  de  Chinees 
gedaen  hadde.  Wy  hebben  de  sententie  geapprobeert  ende  d'  executie  laten 
doen.  D'  overhooffden  van  d'  Engelsen  hebben  hun  hierover  uutdermaten 
seer  ontstelt  ende  beclaecht,  seggende  onder  veel  andre  redenen  meer,  dat 
de  magiste)t  van  Engelandt  ende  d'  Engelse  natie  een  seer  groote  schande 
aengedaen  waere;  daerop  hun  met  alle  beleeftheyt  aengedient  is,  hoe  veel 
moetwille  van  hun  volck  ongestraft  gebleven  was;  dat  voorsz.  misdaet  niet 
hadden  connen  simuleeren,  omdat  onse  hoochste  overheyt  daeraen  vercort 
was  ende  geen  ander  rechters  dan  die  van  de  hooge  mogende  heeren  Staten 
Generael  in  't  landt  gedoogen  mochten.  Item  dat  de  Chinesen  geen  twee 
heeren  conden  dienen,  ende  veel  andre  redenen  meer.  Daerop  weder  repli- 
ceerden: soo  hebben  wy  het  dan  slecht  ende  sullen  overal  slaven  van  de  Chi- 
nesen moeten  wesen;  doch  beleefder  ende  discreter  is  hun  volck  daerdoor 
geworden.  Naderhandt  hebben  ons  affgevraecht,  off  wy  van  meninge  waeren 
overal  in  de  Mollucques,  Amboyna  ende  Banda  alsulcken  recht  als  tot  Jacatra 
te  doen.  Daerop  geantwoort  is,  dat  elcke  plaetsen  sijn  manieren  recht  hadde, 
genochsaem  op  sulcken  voet  als  hier  gedaen  wierd,  ende  dat  geen  last  had- 
den veranderinge  te  doen.  Wy  hebben  niet  connen  naerlaten  het  voorsz.  te 

37 


578 


31  Juli  1620. 


dechiffreeren  even  gelijck  alles  gepasseert  is,  opdat  de  heerenkennelijck  worde 
(soo  het  per  avontinre  niet  en  weten),  wat  de  pretentie  ende  intentie  van  de 
hoochmoedige  Engelsse  zj'.  Waeren  zy  meester,  de  Nederlanders  souden  wel- 
haest  uut  Indien  wesen,  maer  de  Heere  zy  loff,  die  het  anders  versien  heeft, 
't  Is  voorwaer  een  onverdraechelijcke  natie.  U.  E.  zy  ten  alderhoochsten  ge- 
recommandeert  in  't  minste  geen  deel  van  des  Compagnies  recht,  lant,  forten 
offplaetsen  aen  d' Engelsen  toe  te  staen,  veel  min  dat  daergarnesoen  houden, 
eenige  stercte  ofte  forten  bouwen,  want  soo  d'  Engelsen  daer  toe  comen,  sal 
den  Indisschen  staet  van  de  generale  Compagnie  der  Vereenichde  Nederlan- 
den niet  lange  bestaen  ende  't  volckmalckanderen  vermoorden.  DeChinesen 
waerschouwen  ons  mede,  de  beginselen  tegen  te  staen,  seggende  dat  anders 
de  goetrondege  eenvout  van  de  Nederlanders  tegen  d'arge  trouwloosheyt 
van  d' Engelsen  niet  bestaen  can. 
20.  U.  E.  gelieve  aldaer  met  den  aldereersten  met  d' Engelse  Compagnie  over 

Tollen  te  dg,-,  handel  tot  Bantam  te  verdragen,  gelijck  mede  aengaende  de  Chineesse 
te  statu-  ende  andre  handel  tot  Jacatra,  mits  ons  daerv-an  wat  haestich  advys  gevende, 
ecren.  ^jg  oock  wat  rechten,  wetten  ende  tollen  tot  Jacatra  begeeren  gestatueert  te 
hebben.  Daer  en  is  n  iet  dat  Bantam  breydelen  ende  wet  stellen  sal  dan  Jacatra. 
D'  Engelsen  laten  ons  oock  met  Bantam  gewerden,  sonder  hem  de  saecke 
aen  te  trecken.  De  goede  man  willen  zy  overal  spelen  ende  de  vruchten  met 
ons  deylen.  Sy  hadden  in  't  eerste  twee  schepen  neffens  d'onse  voor  Bantam 
gele)'t,  maer  sijn  cort  daerna  vertrocken  ende  hebbense  elders  tot  haeren 
dienst  gebruyct.  Jaer  en  dach  hebben  w)'  nu  schepen  voor  Bantam  gehouden 
ende  daerenboven  een  vloote  van  12  prauwen,  ophebbende  156  mannen, 
daermede  ontrent  50  mannen  verlooren  hebben  ende  200  van  den  vj'andt 
zoo  gevangen  als  verslagen  zijn.  De  slapheyt  van  d' Engelsen  tegen  Bantam 
maect  ons  mede  vrj-wat  coelder  dan  anders  wel  souden  gsweest  zijn.  Bantam 
laet  ons  tot  Jacatra  sitten  ende  wy  hem  tot  Bantam,  sonder  dat  d'een  off 
d'ander  't  uutterste  gewelt  doet.  Cleene  troupen  van  10,  20  a  50  mannen  heb- 
ben zy  tot  verscheyde  reysen  in  't  landt  ontrent  Jacatra  gesonden  om  't  bos 
onveyl  te  maecken,  welcke  in  verscheyde  reysen  5  Chinesen  ende  3  bootsge- 
sellen  verrast  en  dootgeslagen  hebben,  waertegen  d'onse  eens  een  troupe  van 
ontrent  50  moeskoppers  verrast  ende  haer  hun  geweer  ontjaecht  hebben , 
doch  lieten  maer  een  hooft  achter,  want  d'onse  veel  te  cloeck  in  't  loopen  zijn. 
B)-  dese  gaet  notitie  van  de  schade  ende  intressen  door  d'  Engelsen  geleden 
ende  wat  daertegen  van  haer  weder  becomen  hebben,  doch  ongelijck  meer 
sullen  s}-  pretendeeren.  Wy  maecken  geen  gissinge  hier  eenige  restitutie  van 
geit  off  goederen  te  doen;  souden  oock  niet  verdragen  connen,  daeromme 
moet  sulcx  aen  U. E.  gerenvoyeert  worden.  Onse  pretentie  hebbend' Engelsen 
geeyscht,  waerop  geantwoort  is,  veerdich  te  wesen  om  die  over  te  leveren, 


31  Juli  1o20. 


579 


I 
I 


mits  dat  z)-  haere  pretentie  mede  o vergaeven;  dan  alsoohunexcuseeren  sulcx 
niet  wel  te  connen  doen,  is  d'onse  mede  opgehouden.  Van  de  schepen  van 
d'  Engelsen  verovert  hebben  w)-  drie  (die  hier  tegenwoordich  zijn  leggende) 
gepresenteert  aen  d'  Engelsen  weder  over  te  leveren,  met  alle  b}\vesende 
amonitie  van  oorloge  ende  scheepsgereetschappen,  namentlijck  den  Grooten 
Dragon,  d'Engelse  Sterre  ende  d'  Attendans.  Maer  alzoo  geen  volck  hebben 
om  die  te  mannen,  sijn  sy  niet  graech  om  de  schepen  over  te  nemen.  D'En- 
gelsen  wilden  wel  dat  wy  se  hier  bewaerden,  sonder  die  te  versenden,  opdat 
t' onsen  laste  mochten  vergaen.  Den  Dragon  is  een  swaer  schip,  daerop  on- 
trent 125  mannen  hebben  moeten  liouden,  sonder  eenige  dienst  daervan  te 
genieten. 

Dat  U.  E.  geresolveert  waeren  herwarts  te  senden,  soo  op  den  herfst  1619 
als  in  't  voorjaar  1620,  een  vloote  van  20  treffelijcke  schepen,  hebben  gaerne 
verstaen.  D'  Almogende  wil  deselvige  behouden  geleyden.  Soo  haest  com- 
pareeren,  sullen  volgens  U.  E.  ordre  seer  wel  gebru)-ct  worden.  De  heeren 
dienen  alsoo  te  continueeren  totdat  den  handel  diede  vyanden  noch  hebben, 
by  ons  verseeckert  zy. 
21.  Per  't  schip  de  Vrede  hebben  wel  ontfangen  24.000  realen  ende  sijn  seer 

Behoefte  verwondert  dat  U.  E.  geresolveert  waeren  niet  meer  dan  400.000  realen  met 
kapitaal,  de  vloote  van  20  schepen  te  senden,  want  sulcx  veel  te  vveynich  is  om  vol  te 
doen  den  handel  die  aireede  sijn  hebbende,  late  staen  waermede  met  de  Chi- 
nesen  (die  toecomende  jaer  met  rijcke  waeren  tot  Jacatra  verwacht  werden) 
handelen  sullen.  Om  de  peperhandel  ende  andre  proffijtgevende  negotie 
(volgens  U.  E.  recommandatie)  op  plaetsen  bu}-ten  't  contract  wesende,  voor 
de  Vereenichde  Compagnie  te  doen  vermeerderen,  hebben  lange  voor  dese 
goede  somma  geit  na  verscheyde  quartieren  gesonden,  doch  soo  veele  niet 
als  wel  behoorde,  ende  evewel  blyven  hier  soo  qualick  versien,  dat  met  Ban- 
tam ende  de  Chinesen  niet  souden  connen  handelen,  voordat  nieuwe  secoer- 
sen  van  't  patria  becomen.  Derhalve  willen  U.  E.  gebeden  hebben,  jaerlicx 
een  groote  somma  geit  te  senden,  totdat  den  Inlantsen  handel  behoorlijck  in 
treyn  zy  ende  't  cappitael  hier  te  lande  gevonden  worde. 

Aen  d'  Engelsen  is  haer  geit,  met  de  Vrede  gecomen  (wesende  na  verstae 
20.000  realen),  overgelevert.  Sy  hebben  't  mede  onder  ander  in  ons  packhuys 
gebracht.  Soo  het  U.  E.  toequame,  't  soude  beter  besteet  worden. 

Wy  sullen  niet  laten  't  accoort  met  d'  Engelsen  t' onderhouden,  U.  E.  ge- 
rechtichejt  te  conserveren,  de  forten  te  verseeckeren  ende  voor  te  comen  (voor 
soo  veele  doenlijcken  is)  dat  in  geenen  deele  door  d'  Engelsen  werden  over- 
cloect.  Tot  desen  eynde,  ende  omme  te  verwinnen  de  schade  van  een  derde 
van  den  handel  van  de  Mollucques,  Amboyna  ende  Banda  (weick  tegen  recht 
en  reden,  om  vredeswille  aen  d'  Engelsen  ingeru}mpt  is),  hebben  op  ver- 


58Ö 


51  Juli  1620. 


22. 
Garnizoen 
te  Jacatra 
te  houden. 


23. 

Banda 

niet  met 

de  Engel- 

schen  te 

deelen. 


scheycle  plaetsen  goede  ordre  gegeven.  D'  Engelsen  souden  gaarne  overal 
nevens  ons  sitten  ende  alle  negotie  egaeldeylen,  maer 'ten  dient  niet  te  vvesen. 
Doch  soo  de  weigeringe  hiervan  gelijcken  onlust  causeert  als  d'  uutweeringe 
van  de  Molluccos  deed  (gelijck  apparent  is  dat  mettertijt  wel  soud  mogen 
geschieden),  waer  sal  dan  (bidde  ick)  de  vrede  blyven,  die  U.  E.  soo  diere 
gecocht  hebben  ? 

't  Is  seer  goet  en  noodich  dat  U.  E.  tot  Jacatra  houde  een  garnesoen  van 
1000  coppen,  te  weten  700  soldaten  ende  300  bootsgesellen,  niet  om  de  plaetse 
alleen  te  bewaeren,  maer  om  een  goet  deel  van  omleggende  landt  vej-l,  ende 
naestgelegen  coninckrijcken  in  toom  te  houden;  item  om  een  vloote  cleen 
vaertuych  ter  zee  te  brengen,  den  stapel  van  alle  d'  Inlantsche  handel  (die  tot 
Bantam,  Japara,  Jambj-  ende  Jortan  plach  te  wesen)  met  hulp  van  de  Chinesen 
alhier  te  stabileeren  en  houden,  welck  seer  veel  importeert,  licht  doen  connen, 
ende  ons  airede  aengeboden  wort,  item  omme  met  cleen  vaertu}ch,  vergesel- 
schapt  met  eenige  schepen,  den  handel  van  die  van  Mallacca  te  verhinderen 
ende  mede  t'  onswaerts  te  trecken,  gelijck  mede  omme  in  t)"de  van  noot  alle 
forten,  schepen  ende  plaetsen  van  hier  met  volck  te  mogen  seconderen.  Der- 
halven willen  U.  E.  op  't  hoochste  gerecommandeert  ende  gebeden  hebben, 
soo  veel  volck  te  senden,  dat  Jacatra  boven  den  eysch  van  de  MoUucques, 
Amboyna,  Banda  ende  alle  schepen  (welck  uutdermaten  qualick  van  volck 
versien  sijn)  met  duysent  coppen  geprovideert  mach  worden.  Ontsiet  d'  on- 
costen  niet,  sy  sullen  wel  rijckelijck  weder  incomen  ende  misschien  eerlange 
tot  Jacatra  selffs  gevonden  worden.  Siet  toe  dat  d'  Engelsen  U.  E.  geen  ver- 
deel meer  aff  en  sien,  geeft  goede  advysen  gelooff,  hebt  wat  gedult,  ende  ver- 
trouwt d'  Almogende  Godt,  soo  sal  u  niemandt  deeren. 

Verleden  jaer  isser  wel  twee  maenden  lang  gedelibereert  wat  best  geraden 
waere,  dat  men  eerst  de  voorneemste  macht  tegens  die  van  Banda  gebrujxte, 
ofte  tegen  d'  Engelsen ,  ende  wierd  na  lang  beraet  geoordeelt  best  te  wesen 
dat  ons  eerst  van  d'  Engelsen  verseeckerden.  Wy  namen  voor  't  selvige  te 
doen,  met  goede  hoope  dat  sulcx  haest  effectueren,  ende  toecomende  jaer 
Banda  aentasten  souden.  Interim  is  U.  E.  accoort  gecomen.  Wat  sullen  wj- 
nu  doen?  Ons  volck  soud  niet  gaern  voor  d' Engelsen  vechten  ende  met  haer 
ten  str>'de  gaen ;  om  daerna  met  hun  om  de  halve  buyt  te  kibbelen,  off  te 
dobbelen  wie  alles  hebben  sal,  soud  niet  wel  passen ;  ende  soo  onse  vyanden 
met  het  cruys  te  voorschijn  comen,  wat  sullen  wy  dan  doen?  Sal  dat  cruys 
heylich  wesen  off  van  geener  waerde  sijn?  Wat  d'  onbedachte  antwoorden 
sullen,  hebben  wel  gehoort,  maer  de  wederlegginge  is  gereet,  ende  meerswa- 
riche)t  salder  ontstaen  soo  d'eene  pertye  van  de  Bandanesen  Nederlanders, 
andre  Engelsen,  andre  Spangiaerden  off  Portugiesen  worden.  Hierover  bidden 
U.  E.  ons  goeden  raedt  te  geven  wat  doen  sullen,  terw\le  door  U.  E.  met 


31  Juli  1620. 


581 


14. 

Bantnm- 

sche 

peper. 


I 


d'  Engelse  Compagnie  gedebatteert  wort  om  scheytpaelen  te  stellen  ;  want 
het  quaeste  voorstellen,  om  dat  gehoort  hebben,  eertijts  uut  gelijck  verschil 
tusschen  de  Spangiaerden  ende  Portugiesen  in  de  Molluccos  een  heftigen 
oorloch  rees.  W)-  sullen  niet  beginnen,  maer  is  d'insolente,  dertele  vermetel- 
heyt  van  d' Engelsen  niet  groot  genoech  om  sulcx  te  doen?  't  Is  waer  dat 
(Godtlofif)  haer  vinger  in  de  mondt  hebben,  dan  soo  wy  beten,  souden  sy 
misschien  alsoo  ontstelt  worden  dat  met  een  ander  derde  qualick  te  payen 
souden  wesen.  Hierover  beslu}-ten  datter  ter  werelt  niet  en  is  dat  d'  Engelsen 
(gelijck  andre  menschen)  in  devoir  sal  doen  blyven  dan  macht  en  gewelt, 
menichte  van  schepen,  veel  volck  ende  geit,  gelijck  soo  lange  jaeren  van 
U.  E.  versocht  hebben.  Prevenieert  vordere  ondercruypinge  terwijl  het  tijt 
is,  eer  sulcx  te  laet  worde. 

Voor  dese  hebben  U.  E.  geadvj-seert  dat  Bantam  wel  200.000  sacken  peper 
voor  Jacatra  geven  soude.  De  tijt  begint  aireede  te  betoonen  wat  daervan  zy. 
Tegenwoordelijck  wort  de  peper  tot  Bantam  onder  malckanderen  vercocht 
a  7^  reael  de  10  sacken.  Als  het  gewas  dat  tegenwoordich  rijp  is  in  zy,  salder 
in  't  landt  van  Bantam  ontrent  150.000  sacken  peper  wesen.  Soo  de  pangoran 
soo  hart  niet  aengehouden  liadde  omme  ons  van  Jacatra  te  crygen,  soude 
dese  peper  ten  minste  opgebracht  hebben  ider  sack  5  realen,  beloopen  750.000 
realen.  Als  nu  alles  ten  besten  geluct,  sal  de  voorsz.  peper  niet  meer  connen 
rendeeren  dan  300.000  realen  met  tol  met  al  ten  hoochste,  dat  is  2  realen 
de  sack,  welck  Bantam  airede  (in  dese  saecke  alleene)  ten  minsten  schadet 
450.000  realen.  Daercnboven  moeten  oock  alle  andre  comercie  derven,  in 
vougen  dat  apparent,  is,  den  opganck  van  Jacatra  d'onderganck  van  Bantam 
(ende  andre  meer)  wesen  sal,  daeromme  niet  vreemt  is  dat  Bantam  hem  hart 
houde.  Doch  w}"  sijn  mede  niet  van  meeninge  ander  accoort  met  hun  temae- 
cken  dan  in  sulcker  vougen,  dat  alle  schade  ende  intrest  door  de  Vereenichde 
Compagnie  geleden,  rijckelijck  betaelt  worde.  Om  hiertoe  te  comen,  hoopen 
de  saecke  alsoo  te  bele\den  dat  Bantam  wel  verdueren,  ende  U.  E.  in  terim  even- 
wel redelijcke  retoeren  becomen  sullen.  De  rijs  is  nu  tot  Bantam  goetcoop,  5 
gantangh  worter  per  reael  vercocht.  De  pangoran  heeft  uutde}-linge  van  landt 
gedaen  ende  ider  is  om  't  zeerste  besich  omme  daerop  rijs  ende  oubi  te  planten. 

De  spraecke  gaet  hart,  dat  die  van  den  Mattaram  met  ons  gaerne  vrede 
hadden,  doch  't  herte  is  wat  groot  om  d'  eerste  aenspraeck  te  doen  ende  wy 
sijn  niet  van  meninge  vrede  dan  op  goede  ende  eerlijcke  conditie  te  maecken. 
Om  die  te  becomen  sullen  haer  mede  ais  Bantam  verdueren  moeten. 

Na  Patany  hebben  wederomme  gesonden,  omme  in  Sangora  verdubbelt 
te  worden,  de  schepen  de  Morgenstere  ende  Nassauw,  als  ons  hier  timmer- 
lieden ende  saegers  gebreecken,  want  niet  dan  al  te  veel  te  doen  hebben.  In 
contant  gaen  weder  derwarts  32.000  realen  in  spetie. 


582  31  Juli  1620. 

Om  in  geen  gebrek  van  rijs  te  vervallen,  hebben  Tolcn  mede  na  Firando 
gesonden  met  8000  realen  in  spetie.  Clcen  Anistcrdain  gaet  na  Palimbangh 
om  hout  ende  rijs.  D'  Almogende  wil  haer  alle  behouden  geleyden. 

25.  Den  27'"  stanti  is  hier,  Godtloff,  wel  aengecomen  't  schip  de  Goede  Fortuyne, 
Aan-       hebbende  101  man  verlooren.  Aen  de  Caep  heeft  hj- 't  schip  de  G'ö«(/r«Zé'««e; 

^schip.°  (<^^*^  seer  desolaet  was)  bejegent  ende  weder  geholpen,  als  per  nevensgaende 
copie  van  missive  blijct.  Het  ongeluck  ende  retardement  van  voorsz.  ForUiync, 
soo  van  deze  re\-s  als  verleden  vo}"age,  compt  toe  vermits  het  schip  by  de 
windt  niet  seylen  can.  Dit  hadden  de  heeren  met  een  loosen  kiel  seer  licht 
connen  helpen,  ende  hier  sal  't  beswaerlijck  geschieden.  Den  overloop  van  't 
schip  de  Hoopc  saelt  oft  springt  soo  seer,  dat  het  geschut  seer  qualick  leyt 
ende  het  schip  hier  te  lande  ten  oorloch  onbequaem  is.  U.  E.  gelieve  te  doen 
letten  dat  het  geschut  van  de  oorlochschepen  voor  dese  landen  doorgaens 
leech  ende  b)-kans  waterpas  gele)-t  worde. 

Voor  't  vertreck  van  Nicinv  Zcrlandt  hebben  d'  Engelsen  aengedient  hoe 
't  selvige  na  Palleacatte  ginck  ende  off  haer  gelieffde  volck  mede  te  zenden, 
om  aldaer  't  accoort  te  publiceeren  ende  te  resideeren.  S}'  hebben  't  selvige 
verexcuseert,  seggende  dat  daertoe  geen  volck  hadden,  versoeckende  imant 
mede  na  Maslipatan  te  mogen  zenden  ende  van  daer  met  eenige  goederen 
weder  te  keeren,  welck  om  goede  redenen  geconsenteert  hebben.  Wij  achten 
dat  met  voordacht  nalaten  na  Palleacatte  senden,  om  in  de  oncosten  niet  te 
treden,  totdat  den  oorloch  in  dese  quartieren  geeyndicht  z}-  endedePalleacatse 
cleden  weder  wel  getrocken  worden.  Om  na  Ambo)'na  te  senden  sal  't  haer 
(soo  w}"  meenen)  aen  geen  volck  schorten. 

26.  Met  tochten  die  hier  dagelicx  te  water  ende  te  lande  gedaen  moeten  worden 

Verschil-    consumeeren  uutdermaten  veel  lont.  Derhalven  dienen  U.  E.  een  seergroote 
lende  be-  .  ,  ^  ^  ,      ,     i 

hoeften.     quantite}-t  te  senden  eer  weder  genootsaect  worden  catoene  gaern  ende  cleden 

te  branden.  Om  smeecolen  sijn  mede  uutdermaten  verlegen.  Doet  doch  groote 

quantiteyt  senden,  gelijck  mede  groote  menichte  van  pannen  tot  dack,  ende 

clinckaert. 

Tot  coopmanschap  dienen  de  heeren  goede  quantiteyt  roode  laeckenen  te 
senden,  alsoo  goede  avance  geven,  ende  na  de  custe  van  Coromandel  goede 
pertye  peerlen :  rendeeren  aldaer  van  een,  drie. 

Het  soude  goet  wesen  ende  ons  riiste  veroorsaecken,  dat  U.  E.  de  serge- 
anten aldaer  aennaeme  op  alsulcken  tractement  als  in  garnesoen  begeeren 
betaelt  te  hebben,  't  Is  oock  apsurt  haer  30  gulden  ter  maent  te  loven  soo 
lange  scheep  sijn,  daer  geen  dienst  doen,  ende  18  gulden  als  in  garnesoen 
treden  ende  haer  offitie  bedienen.  Door  versu)menis  van  de  cooplieden  sijn 
eenige  lange  b)-  de  30  gulden  gebleven,  ende  als  daer  van  gestelt  worden,  cau- 
seert  sulcx  veel  quellinge. 


31  Juli  1620.  583 

Hier  zijn  verscheyde  lieden  vry  geworden  die  vveynich  aen  den  heer  hebben, 
ende  evewel  ses  maenden  opgehouden  wort.  Andre  pretenderen  portie  van 
biiyt  voor  dese  in  Manilla  verovert,  ende  andre  seeckre  somma  geit,  welck  hun 
per  testament  gemaect  is.  Om  de  betaelinge  hiervan  worden  seer  gequelt. 
U.  E.  gelieve  ordre  te  geven  dat  elck  het  zijnne  becomen  mach. 

Met  d'  Eendracht  ende  de  Vrede  sijn  versche)-de  roers  gecomen,  die  seer 
slecht  ende  onbequaem  bevonden  worden.  Veel  zijn  daervan  stucken  geschoo- 
ten  ende  hebben  oock  diverse  lieden  beseert.  U.  E.  gelieve  te  doen  letten  dat 
daerinne  geen  meer  bedroch  geschiede.  Om  bandeliers  tot  mosquetten  sijn 
hier  seer  verlegen.  Met  den  Witten  Beer  sijn  veel  oude  loopen  overgesonderi, 
daertegen  weder  goede  mosquetten  gesonden  dienen. 

B\-  dese  gaet  facture  van  't  cargasoen  in  de  F;YrtV  gescheept,  beloopende 
ƒ  95.238  —  5  —  4,  daervooren  de  generale  reeckeninge  gelieven  te  crediteeren. 
Wat  schepen  dit  jaer  noch  volgen  sullen  can  niet  seecker  geadv)-seert  worden, 
soo  met  Bantam  geen  accoort  gemaect  wort.  Hoopen  evewel  noch  drie  a  vier 
schepen  met  goede  retoeren  te  senden,  doch  cort  na  dese  sullen  U.  E.  naer- 
der  advys  te  verwachten  hebben  met  het  schip  WalcJieren,  dat  dagelicx  van 
d'  Oost  verwachten. 

Laet  doch  niet,  metten  aldereersten  een  groote  somma  geit  te  senden, 

opdat  wy  daertegen,  in  't  Godt  gelieft,  met  groote,  rijckeretouren  (toecomende 

jaer)  weder  naer  't  vaderslandt  mogen  keeren. 

27.  Wy  verstaen,  dat  door  eenen  Evert  Thijssen  quade  informatie  wegen  den 

Eyert      standt  van  de  religie  in  dese  landen  gegeven  wesen  soude  ende  dat  sulcx  in 
Thijssen.  .  .  o   o 

't  Sinodo  Nationali  vertoont  z}-.  U.  E.  gelieve  de  classis  van  Amsterdam  te 

vermanen  geen  rapporten  gelooff  te  geven,  dan  van  lieden  welcke  grondeger 

ende  beter  dan  Evert  Thijssen,  ende  andre* meer,  geinformeert  zijn. 

U.  E.  gelieve  eenige  goede  schryvers  te  senden,  die  inde  notariaele  practica 
ervaeren  sijn,  omme  b\-  den  advocaet  fiscael  ende  in  't  formeren  en  registreren 
van  alderle)-  instrumenten  gebrujxt  te  werden,  want  hier  seer  nodich  van 
doen  zijn. 

Op  't  Engels  schip  de  Globe,  tegenwoordich  alhier  leggende,  sijn  twee  per- 
soonen,  daervan  den  eenen  uut  U.  E.  dienst  by  de  Spangiaerden,  ende  den 
andren  bj-  de  Bandanesen  overgeloopen  ende  Moors  geworden  is.  Wy  hebben- 
se  beyde  van  d'Engelsen  versocht,  waerop  ten  antwoort  gaven  dat  het  haer 
niet  eers  genoech  wesen  soude,  lieden  (die  hun  onder  hare  protecte  begeven 
hebben)  ter  slachtbanck  over  te  leveren.  Dit  hebben  wel  eer  v)-anden  hooren 
seggen,  maer  geen  vrienden. 

U.E.  gelieve  t'adv)-seeren  hoe  de  saecke  verstaen,  ende  wat  in  gelijcken 
geval  begeeren  gedaen  te  hebben. 

Hiermede,  E.,  erntfeste,  wyse,  voorsinnige,  seer  discrete  heeren,  sullen 


584  31  Juli  1620. 

desen  eyndigen.  Godt  geve  U.  E.,  na  hertelijcke  groetenisse,  geluck en  voor- 
spoet.  In  't  fort  Jacatra,  adi  ultimo  July  anno  1620. 

U.  E.  dienstwillige 

J.  P.  COEN. 

P.  DE  CARPENTIER. 

Dedel. 
Martinus  SON'CK. 

Tegen  den  Swerten  Leeuw,  de  groote  gallay,  't  jacht  Delft  ende  de  Halve 
Maen  sijn  wy  van  meninge  eenige  van  d'  Engelse  schepen,  by  d'  onse  ver- 
overt, te  houden.  Datum  ut  supra. 


37.  —  26  OCT.   1620.  —  SI. 

(P1;R  WALCHEREN). 


1-  Met  de  schepen  den   Witten  Beer  ende  de  Vrede  (die  d'  Almogende  be- 

^'^'  houden  geleyde)  is  den  standt  van  U.  E.  saecken  jongst  geschreven,  daervan 
schepen,  by  dese  copye  gaet.  't  Sedert  sijn  hier,  Godtlofif,  van  't  vaderlandt  wel  aenge- 
comen,  te  weten,  den  11  September  't  schip  Medenblicque,  den  lóditto  't 
IVapen  z<an  Enchiiysen  ende  den  1 1  October  't  schip  Schiedam,  met  redelijck 
gesont  volck.  \Vy  hebben  daerdoor  ontfangen  U.  E.  aengenamme  van  den 
30  November  1619  ende  24  Martius  1620,  ende  onder  andre  seer  gaerne  ver- 
staen,  dat  U.  E.  op  de  tydinge  met  Delft  overgecomen,  geresolveert  hadden 
een  vloote  van  twintich  treffelijcke  schepen,  met  een  jacht  daerenboven,  her- 
warts  te  senden.  D'  Almogende  wil  haer  alle  behouden  geleyden.  't  Is  jammer 
ende  ons  hertelijcke  leet,  dat  de  negen  die  eerst  uytliepen  ende  hier  over  drie 
maenden  hadde  behoort  te  wesen,  soo  lange  tardeeren;  item  dat  vijff  andre 
op  den  herfst  door  overcomende  vorst  verhindert  wierden,  maer  insonderheyt, 
dat  door  d'  overcompst  van  den  Eenhoorn  d'  uytrustinge  van  drie  van  de 
beste  schepen  tot  op  het  naejaer  1620  u}tgestelt  wierd.  De  drie  jachten  welck 
in  haer  plaetse  te  verwachten  hebben,  sullen  hier  wellecom  ende  de  Com- 
pagnie dienstich  wesen,  dan  't  retarderen  van  de  voorsz.  drie  groote  schepen 
ende  de  menichte  van  volck,  welck  ongelijck  meer  dan  drie  jachten  mede 
soude  brengen,  sal  de  Compagnie  seer  schadelijck  wesen,  ende  dat  insonder- 
heyt in  dese  conjuncture  meer  dan  op  een  andere  tijt. 

't  Gene  U.  E.  haer  vloote  van  14  schepen  per  opene  ende  secrete  instruc- 
tie gelast  hadden,  is  in  allen  gevalle  seer  goet  geweest,  maer  door  den  raedt 
van  de  vloote  niet  wel  verstaen,  waerover  duslange  tarderende  zijn.  De 
negen  schepen  Hollandia,  Zierickzee,  Mauritius,  't  Wapenvan  Hoorn,  't  Wa- 
pen i>an  Enckhuysen,  Leyden,  Medenblicque,  Schoonhoven  ende  Groningen  sijn 
aen  de  Caep  by  malckanderen  gecomen.  Nadat  eenige  aldaer  wel  drie  maen- 
den gelegen  hadden,  vernamen  een  missive  van  den  admirael  Verhagen, 
sonder  bescheet  van  den  standt  van  Indien,  doch  aen  een  ander  advysdoor't 
Engels  jacht  de  Roos  (dat  d'  Engelse  met  advys  van  haer  nederlage  van  Ticco 
nae  Engelandt  gesonden  hadden)  aen  de  Caep  gelaten  ende  by  d'  onse  ge- 
vonden, cond  (ons  bedunckends)  wel  affgemeten  worden  dat  het  voor  d' 
onse  in  Indien  wel  stondt,  doch  't  begrip  is  in  de  vloote  niet  geweest.  Hier- 
over recommandeeren  U.  E.  haer  volck  wel  t'  instruweeren  ende  duydelijcke 


I 


586  26  OCT.  1620. 

goede  ordre  te  geven.  Den  raedt  van  voorsz.  negen  schepen  is  in  deliberatie 
geweest  om  met  de  geheele  vloote  binnen  Madagascar  door  na  de  custe  van 
Malabaer  te  loepen,  't  Heeft  vvej'nich  gescheelt,  off  eenige  souden  sulcx  door- 
gedrongen hebben.  S}"  sijn  den  5'"  Jul\-  passato  met  malckanderen  van  de 
Caep  herwarts  aen  vertrocken,  in  zee  van  malckanderen  geraect  ende  tot 
noch  toe  hebben  van  haer  niet  dan  voorsz.  schepen  ÜAv/fw/V/rt/wr  ende 't  IVa- 
pen  van  Enclniysen  vernomen.  De  Heere  wil  al  d'  andre  mede  behouden 
geleyden.  't  Is  te  duchten,  dat  volgens  capritie  van  sommige  neuswyse 
al  te  noordelijck  geloopen  sullen  wesen.  Hoe  spoedich  op  de  zuydelijcke 
hoochte  van  ontrent  40  a  35  graden  herwarts  aen  geseylt  can  worden,  is 
immers  genochsaem  bevonden.  Hierover  recommanderen  U.  E.  alle  haer 
schepen  presiselijck  te  belasten  wat  coers  van  de  Caep  na  Java  se}-len  sullen, 
op  pene  van  deportement  van  offitie,  want  de  Compagnie  in  aller  manieren 
seer  dienstich  ende  vordelijck  is,  dat  de  schepen  hier  spoedich  ariveeren. 

2.  Niettegenstaende  U.  E.  overlange  condich  is  hoe  met  Bantam  in  oorloch 

GeenBan-  geraect  waeren,  comen  de  nieuwe  schepen  soo  onbedachtelijck  aen,  dat  nie- 
tamsch  ,  .  ,  ,        ,  ,      m  •       i  • 

gebied     mant  hem  ontsien  overal  aen  landt  te  vaeren,  even  alson  b\-  vrienden  gnigen. 

aan  te     j^q^  daerover  verschevde  persoonen  van  de  schepen  Walcheren  ende  't  Hert 
loopen.  ' 

aen  de  waeterplaets  op  Sumatra  dootgeslagen  zijn  (en  daeronder  de  schipper 

van  Walcheren  selffs)  is  voor  dese  geadvyseert.  Die  van  Medenblicqiic  deden 

haer  best  om  daer  mede  aen  landt  te  vaeren,  maer  wierden  door  groote  ber- 

ningh  verhindert,  't  Heeft  weynich  gescheelt  off  de  Vrede,  de  Goede  Fortuyne 

ende  't  Wapen  van  Enckliuysen  souden  mede  een  deel  volck  verlooren  hebben. 

Hierover  versoecken  dat  U.  E.  doch  gelieve  alle  haer  schepen  te  waerschou wen, 

dat  nieuwers  onbedachtelijck  aen  landt  vaeren,  noch  eenige  boots  vooruj-t 

senden.  Om  ongeval  voor  te  comen  hebben  wy  seer  lange  tot  grooten  last  van 

de  Compagnie  eenige  jachten  in  de  Straet  Zunda  moeten  houden,  en  dat  noch 

metweynich  vrucht,  want  dickwils  van  d'incomende  schepen  gemist  worden. 

3.  't  En  soude  niet  quaet  wesen  dat  aen  de  Caepeen  fort  ende  colonie  geplant 
Kaap  de   wierde,  maer  dewyle  U.  E.  duslange  versuympt  hebben,  ende  met  geen  rede- 

Hoop;      nen  te  bewegen  sijn,  omme  colonie  te  planten  ter  plaetse  daer  d'alderrijcxte 

daar  en  te  ymci^ten  van  de  werelt  wassen,  de  landen  u  e^•gen,  gesondt  ende  vruchtbaer 
Jaoatra,  '  i  •,  j 

Amboina  zijn,  hoe  soude  men  connen  geloven,  dat  U.  E.  door  goede  stabile  redenen 

kol(mte*te  '^'^^  ^°°  ^^^  disseyn  gemoveert  worden?  't  Voornemen  is  niet  te  misprysen, 
planten,  maer  waeromme  hebben  U.  E.  duslange  in  Ambo)-na  ende  Banda  geen  colo- 
nie geplant?  Op  de  geconquesteerde  eylanden  in  Banda  gaen  de nooten  ende 
foelie  verlooren,  daer  en  is  nietvolckgenoch  omdie  teplucken,  d'onse  souden 
't  soo  wel  als  de  Bandanesen  connen  doen.  Amboyna  is  u>-termaeten  goet 
endebequaem  om  colonie  te  planten,  ende  dit  soude  de  rechte  middel  wesen 
om  de  Compagnie  van  de  jaerlijcxe  groote  excessive  oncosten  te  ontlasten 


2Ó  OcT.  1620.  587 

ende  haer  van  die  landen  te  verseeckeren,  en  dies  niettegenstaende  zijt  ghy- 
lieden  daertoe  niet  te  bewegen.  Jaccatra  laet  hem  soo  aensien,  dat  het(soo 
den  e>-sch  behoorlijck  voldaen  wort)  Mallacca  ende  Goa  eerlange  wel  soiid 
mogen  passeeren.  Hier  moet  vooral  een  treffelijcke  colonie  geplant  worden. 
Zeer  veele  van  d'onse  sijn  daertoe  genegen  ;  waeren  hier  maer  vrouwen,  de 
stapel  van  d'  Indissche  negotie  was  uwe ;  Bantam  is  die  qu)-t,  Mallacca  was 
mede  te  niet,  ende  Goa  soud  van  de  teeringe  soo  verswacken,  dat  tegens  sijnne 
vyanden  niet  en  soud  connen  bestaen.  Hierover  recommanderen  U.  E.  niet 
alleene  een  fort  ende  colonie  aen  de  Caep  de  BonaEsperance  te  planten,  maer 
insonderheyt  tot  Jacatra,  Amboyna  ende  Banda.  Mannen,  vrouwen  ende 
kinderen  dienen  daertoe  expresselijck  met  groote  menichte  gesonden.  Met 
d'  ongeregelde  can  sulcx  niet  wel  gedaen  worden;  laet  die  haer  geit  verteeren, 
ende  gebruyct  hun,  daertoe  van  Godt  geordonneert  zijn.  Wie  can  den  exter 
't  hippelen  verbieden,  evenalsoo  qualick  can  de  natujT  van  de  menschen  ver- 
andert worden,  't  Is  oock  niet  noodich,  ende  een  groot  misverstandt  dat  men 
sulcx  onderstae,  ende  den  staet  van  de  Vereenichde  Nederlanden  in  Indien 
daerdoor  verachtere,  want  in  de  Vereenichde  Nederlanden  (Godt  loff)  geen 
volck  gebreect.  Zijn  de  goede,  vreedsamige  niet  genegen  hier  te  comen,  't  is 
een  misverstandt.  Doet  haer  beter  onderechten,  verweet  de  lust  met  profita- 
bile  medecynen,  sendt  jongers  ende  alle  de  jonge  mej-skens  uyt  de  Goodts- 
huysen  van  de  Vereenichde  Nederlanden.  Laet  het  de  Compagnie  off  de  staet 
van  't  landt  een  groot  stuck  gelts  costen,  't  en  sal  haer  niet  rouwen  ende  wel 
hondertvout  weder  incomen. 
4.  Het  waere  seer  goet  dat  de  schepen  Sc/ioonhovcn  ende  Mcdenblicque  vol- 

A  \  S^"^  U.  E.  ordre  na  de  custe  van  Coromandell  gesonden  waeren,  want  daer 
seer  wel  te  passé  gecomen  souden  hebben,  d'eene  om  weder  na  hu}-s  te  keeren 
ende  d'ander  om  met  deden  herwarts  te  comen,  want  alle  de  comptoiren 
van  gants  Indien  sijn  geheel  onversien  van  cleden,  Jacatra,  de  Mollucques, 
Amboyna,  Banda,  Jamb\-,  Patan>',  Siam  ende  alle  andre  plaetsen  meer.  Om 
ons  volck  te  cleden  moet  men  l\waet  van  d'  Engelse  coopen;  siet  doch  hoe 
weynich  helpen  mach  't  gene  met  den  Dolphijn  (wiens  last  voor  U.  E.  soo 
groot  gemaect  is)  gesonden  z\.  Door  gebreck  van  schepen  ende  geit  is  dese 
fault  toegecomen.  B\aldien  de  heeren  voor  dese  soo  veel  schepen  ende  geit 
meer  gesonden  hadden,  als  tot  opcoop  ende  herwarts  brengen  van  de  cleden 
vereyscht  wierd,  soud  daermede  soo  veel  gewonnen  worden  als  nu  van  't 
cappitael  ten  achteren  teeren,  welck  hier  eenige  hondertduysenden  importeert 
ende  U.  E.  veel  retoeren  doet  derven.  Van  hier  hebben  nu  door  de  Straet  van 
Mallacca  na  Atchijn  ende  de  custe  van  Cormandel  gesonden  de  schepen 
Medenblicque  ende  d'  Engelse  Beer,  met  24.000  realen  voor  Atchijn,  ende 
32.000  voor  de  Custe.  Wy  gissen  dat  Medcnblicque  in  Atchijn  meest  geladen 


588  26  OCT.  1620. 

worden  sal ;  hebben  daerover  last  gegeven,  dat  vandaer  off  van  de  Custe  naer 
't  vaderlandt  gedepesscheert  worde,  in  vougen  datter  op  de  Custe  tegen  toe- 
comende  jaer  wederomme  geit  en  schepen  gebreecken  sal.  Soo  de  nieuwe 
vloote  voor  't  aenstaende  Noortweste  mousson  niet  en  compt,  sullen  de  be- 
hoorlijcken  e}-sch  niet  voldoen  connen. 

Tot  noch  toe  hebben  van  't  schip  Enchiiyscn  niet  gehoort.  Godt  geve  dat  op 
de  Custe  wel  geariveert  mach  wesen.  Het  schijnt  dat  door  meest  alle  de  schepen 
van  't  vaderslandt  na  de  Custe  varende,  een  quae  coers  gegaen  wort.  Soo 
U.  E.  begeeren  dat  daer  soo  spoedich  als  op  Java  comen,  geeft  last  dat  mede 
van  de  Caep  op  de  Zuyder  breete  van  ontrent  40  graden  soo  verde  om  d'Oost 
loepen,  (wel  te  verstaen,  ten  t\de  de  Z.  O.  winden  bij  zuyden  de  linie  wayen) 
dat  b)'  oosten  Maldiva  Ce)"Ion  besej-len  connen,  om  eerst  Palleacatte  boven 
wint  aen  te  doen.  Twijffele  niet,  off  sullen  dan  mede  spoedich  op  de  Cust 
geraecken. 
5.  Hebben  geerne  verstaen,  datU.E.  mede  goet  vinden  de  generale  rendevouz 

Gebied  tot  Jacatra  te  stabileeren.  Met  de  gevangen  Javanen  ende  goede  perth)'e 
nieuwe  Chinesen  sijn  daermede  besich,  doch  door  gebreck  van  materiaelen,  hout, 
fort.  steen  ende  calck  gaet  het  werck  (ten  aensien  van  de  grootheyt)  traech  voort. 
De  gront  verachtert  ons  mede  seer:  meer  aerde  isser  van  noode  om  de  grondt 
u)t  de  moras  te  hoogen,  dan  tot  wallen  off  bolwercken.  Van  ons  ej-gen  volck 
hebben  weynich  hulpe,  gebru)cken  geen  dan  van  eenige  schepen  die  hier 
nootlijck  na  last  en  bequaeme  tijt  moeten  wachten,  opdat  hier  geen  schepen 
onnuttelijck  souden  leggen  ende  in  den  handel  ende  tot  affbreuck  van  vyanden 
niet  versuymen.  Het  nieuwe  begoste  bolwerck,  sijnde  in  de  circonferentie 
641  voeten  groot,  is  18  voeten  hooch  ende  meest  met  aerde  gevult.  Wj-meenen 
daerop  eerlange  volck  ende  geschut  te  leggen.  Dit  bolwerck  sal  vrj'wat  beter 
wesen  dan  't  geheele  oude  fort.  Verhoopen  dat  het  rendevouz  metdertijt 
sonder  beswaringe  van  de  Compagnie  voltrocken  worden  sal.  De  limiten  ende 
't  gebiet  van  't  fort  houden  wj-  in  't  Oosten  tot  aen  't  landt  van  Cheribon,  in 
't  Westen  tot  de  limiten  van  Bantam ,  in  't  Noorden  over  d'ej-landen  ende  in 
't  Zuyden  tot  de  Zuyder  zee.  Verscheyde  schoone  rivieren  sijn  in  voorsz. 
limiten  van  Jacatra  leggende,  ende  sal  daerinne  geen  andre  superieur  dan  de 
doorluchtige  hooch  mogende  heeren  Staten  Generael  der  Vereenichde  Neder- 
landen erkent  worden. 

Met  het  volck  van  voorgaende  vlooten  onder  gebiet  van  Houtman  ende 
Dedel  gecomen,  sijn  de  schepen  van  d'  Engelse  verovert  gemantt,  het  garni- 
soen  van  Jacatra  versterct,  de  verlossinge  in  Amboyna  ende  Banda  gedaen, 
maer  in  de  Mollucques  hebben  de  behoorlijcke  verlossinge  door  gebreck  van 
volck  niet  connen  doen.  Onder  de  schepen  welck  hebbende  zijn,  isser  thien 
die  men  niet  langer  gebruycken,  noch  boven  water  houden  can,  namentlijck 


26  OCT.  1620.  589 

d'  Otiiü-  Zon,  't  Wapen  van  Aiiishrdaiii,  de  Bcrgcrboot,  den  Arcnt,  de  Neptunes, 
de  Groene  Leeuw,  Cleen  Amsterdavi,  't  verovert  Nassouw,  de  Morgensterre, 
Oudt  Hoorn  ende  andre  meer.  Tegen  't  volck  dat  van  dese  schepen  compt  isser 
meer  vr)"  geworden,  in  voegen  dat  al  even  sober  als  voor  dese  van  schepen  ende 
volck  zijn.  Versche\de  worden  hier  gesleeten,  die  wel  twee,  drie  jaeren  langer 
souden  connen  vaeren  soo  behoorlijck  onderhouden  wierden,  maer  door  ge- 
breck  van  timmerlieden  can  't  niet  geschieden.  By  aldien  U.  E.  veel  goede 
timmerlieden  sondt  al  waer  't  oock  soo  dat  haer  van  50  a  100  gulden  ter  maent 
gaven,  de  Compagnie  soude  daeraen  seer  grooten  dienst  geschieden,  soo  in 
d'  onderhout  van  schepen  als  versparinge  van  geit,  welck  nu  aen  de  Chinesen 
(die  weynich  bedr\ven  ende  \  reael  van  8'"  daechs  moeten  geven),  doch  om- 
dat d'  armhertege  niet  en  sien,  hoe  onnuttelijck  haer  geit  hier  verquist  wort, 
meenen  sy  de  Compagnie  grooten  dienst  te  doen,  als  ons  een  deel  onnutte 
dronckaerts  met  cleene  gagie,  in  plaets  van  eerlijcke  goede  lieden  senden. 
6.  U.  E.  sijn  gants  qualick  bedacht  dat  haer  voor  laten  staen,  de  voorgaende 

Meer  ka-  gesonden  contanten  niet  aengeley  t  wesen  souden ;  item,  dat  met  d'  aenstaende 
zenden,  groote  vloote  in  alles  niet  meer  dan  448.000  realen  senden,  ende  hun  inbeelden 
daermede  middel  genoch  souden  hebben  omme  boven  d'  ordinarie  handel 
den  handel  van  China,  Suratten  ende  'tRoodeMeyrtestabileeren.  Devoorsz. 
somme  is  niet  bastant  om  d'  ordinarie  handel  te  voldoen:  de  dierte  van  de 
peper  neempt  te  veel  geit  wech.  De  Mollucques,  Ambo}na  ende  Banda  sijn 
gans  onversien  van  geit.  By  't  comptoir  gennerael  hebben  sooveel  niet  als  tot 
de  dagelicxe  ongelden,  betalinge  van  vrye  luyden  ende  opcoop  van  rijs  van 
noode  is.  U.  E.  gelieve  te  bedencken  hoe  het  maecken  sullen,  ende  wat  schade 
de  Compagnie  lyden  sal,  byaldien  de  nieuwe  schepen  niet  aencomen  eer  ac- 
coort  met  Bantam  gemaect  worde  ende  de  Chineesse  joncken  ariveeren.  Om 
Bantam  te  mogen  verduyren  hebben  wy  lange  voor  dese  ons  geit  op  verscheyde 
plaetsen  gesonden,  namentlijck  na  decustevanPatan}',  Coromandell,Jamby, 
Ticco,  Priaman,  Atchijn  ende  elders,  van  waer  weder  goede  retoeren  te  ver- 
wachten hebben.  D'  Engelse  ter  contrarie  houden  haer  geit  in  ons  packhuys 
leggen,  na  de  peper  van  Bantam  wachtende.  Wat  nu  best  gedaen  z)',  gelieve 
U.  E.  te  oordeelen.  Als  het  nu  ten  besten  geluct  dat  de  nieuwe  schepen  tijtlijck 
comen,  sal  't  geit  dat  medebrengen  tot  Jacatra,  in  de  Mollucques,  Amboyna 
ende  Banda  van  noode  wesen  tot  opcoop  van  nagelen,  noten,  foelie,  Chi- 
neesse waren  ende  peper,  sonder  datter  iets  over  can  schieten  om  na  Jamby, 
Patany,  Cochin  China,  de  custe  van  Coromandell,  Atchijn  ende  Suratten 
als  andre  plaetsen  meer  te  senden ;  derhalven  gelieve  U.  E.  met  den  alder- 
eersten  een  groote  somme  geit  te  senden,  opdat  den  handell  overal  behoor- 
lijck waergenomen  werde.  Men  heeft  eertijts  met  ons  gelachen  omdat  wy 
1.200.000  realen  jaerlicx  waeren  ej-schende  ,  maer  soo  die  hadden,  niet  een 


590 


26  OCT.  1620. 


7. 

Chi- 
neesche 
liandel. 


Perzië. 


9. 

Geen  In- 
landers 

op  de 
schepen 

te  ge- 
bruiken. 


solider  te  veelewesen  ende  U.  E.  souden  met  de  retoeren  niet  verlegen  blj'ven. 

Wat  aengaet  de  Cliineesse  handel,  houden  voor  seecker  (als  U.  E.  maer 
geit  genoch  senden)  dat  die  welhaest  tot  Jacatra  in  soo  goeden  sleur  becomen 
sullen,  als  oyt  in  Manilla  geweest  is.  Het  schijnt  dat  de  stapel  van  alle  inlan- 
schen  handel  seer  hart  na  Jacatra  inclineert.  Den  oorloch  met  de  Mattaram 
ende  Bantam  is  daertoe  seer  vorderende.  Om  den  handel  niet  t'eenemael  te 
verliesen,  staen  die  van  den  Mattaram  seer  hart  na  vrede.  Bantam  hout  hem 
still,  vermits  geen  raedt  tot  zijnne  sieckte  weet;  meene  oockdatdie  incurabel 
is.  Nu  is  het  de  rechte  tijt  dat  U.E.  herwarts  aen  behooren  te  senden  groote 
menichte  van  schepen,  volck  ende  geit.  Aen  de  Chineesse  handel  in  Patany, 
Ligor,  Cochin  China  ende  elders  sullen  na  vermogen  de  handt  houden,  totdat 
die  tot  Jacatra  volcomentlijck  gestabileert  zy. 

Na  de  zjdehandel  van  Perzia  sullen  te  z)-ner  tijt  naerder  vernemen.  D' En- 
gelsen seggen,  dat  daer  voor  een  yder  die  maer  geit  heeft,  z}"de  genoch  te 
becomen  is  ende  dat  de  Perziaen  den  afftreck  van  ons  gaerne  hadde ,  om 
de  Turck,  zijnne  vyandt,  t'ontrecken  de  proffyten  welck  hy  van  de  door- 
tocht heeft. 

Het  compt  wat  te  slecht  dat  U.E.  in  plaatse  van  menichte  van  volck  te 
senden,  ons  in  bedenckinge  geven  off  niet  practicabel  z}',  eenige  Indiaenen 
op  onse  schepen  te  leeren  vaeren,  om  daervan  cloecke'zeelu)-den  te  maecken. 
De  lascaers  van  Suratten  ende  de  custe  van  Coromandel  sijn  redelijcke  zee- 
luyden,  maer  daer  en  is  ter  vverelt  niemant  die  onse  natie  daerinne  passeert. 
Om  op  fregatten  te  gebruycken,  Jacatra,  Amboyna  ende  Banda  te  peupleeren, 
hebben  vv)-  van  Suratte,  de  custe  van  Cormandel,  Patan)-.  Jappan  ende 
elders,  soo  veel  volck  ontbooden,  als  na  gelegentheyt  van  schepen  salconnen 
gesonden  worden.  Maer  om  op  schepen  te  gebru\-cken  ende  overal  tegen 
alle  vyanden  't  spits  aff  te  byten,  moet  U.  E.  jaerlicx  groote  menichte  van 
volck  senden,  off  wy  souden  't  slecht  hebben. 

Soo  de  vier  schepen,  off  eenige  van  die  welcke  U.  E.,  nevens  vier  andre 
Engelse  schepen,  na  Suratten  gedestineert  hebben,  te  laet  aen  de  Caep  ver- 
schj-nen  ende  vandaer  herwarts  comen,  sullen  deselvige  nevens  alle  andre 
seer  wel  gebru)-cken ;  doch  willen  U.  E.  gerecommandeert  ende  gebeden 
hebben,  jaerlicx  twee,  drie,  of  vier  schepen  na  Suratten  te  senden,  soo  omme 
dien  handel  te  drjven,  de  Portugiesen  op  de  custe  van  Mallabar  alle  moge- 
lijcke  affbreuck  te  doen,  het  overvoeren  van  peper  te  verhinderen  ende  in  die 
quartieren  den  peperhandel  te  versoecken.  Wy  zijn  seer  genegen,  ende  dien- 
volgende  lange  in  beraet  geweest,  omme  een  vloote  na  de  custe  van  Malabaer 
te  senden.  De  Goede  Fortiiyne  ende  é'Oude  Zonne  zijn  daertoe  al  gedestineert 
geweest,  doch  vermits  de  nieuwe  schepen  soo  lange  tardeeren  ende  d'  Oude 
Zonne  ej-ntlijcken,  nevens  veel  andre  oude  schepen,  onbequaem  bevonden 


26  OCT.  1620.  591 

wierd,  is  de  reyse  achtergebleven.  Na  de  Caep  van  Comorijn  souden  mede 

gaerne  senden,  als  oock  in  de  Straet  van  Sincapura,  maer  door  tardance  van 

de  nieuwe  ende  oude  schepen  heeft  het  niet  connen  geschieden. 

Met  onse  voorgaende  is  U.  E.  geadv\seert,  hoe  tien  schepen  van  defentie 

na  Manilha  gedestineert  zijn.  Sullen  sorge  dragen,  dat  d'andre  tien  ter  aen- 

compst  van  onse  ende  d'Engelsse  schepen  genoempt  ende  ten  gemeene  dienste 

mede  gebruyct  werden.  Twee  van  die  sullen  dienen  in  de  Mollucques  tegen 

de  Spaensse  gallayen  gehouden  te  worden,  ende  d'andre  acht  zullen  opex- 

ploicten  tegen  de  vyandt  gebruycken. 

10.  Eer  U.  E.  macht  wijt  ende  sijdt  ter  zee  verdej-lt  ende  gebrujxt  werde,  is 

Coen's     hoochnodich  dat  den  standt  van  de  Mollucques,  Ambo}na  ende  Banda  voor 

nemens    de  Compagnie  geredresseert  ende  effectueelijck  verseeckert  worde.  Ter  con- 

met  be-    templatie  van  't  accoort  door  U.  E.  met  d'  Engelssen  gemaect,  sullen  de  Ban- 

trekkinff 

totBanda.  danesen  misschien  wel  vrede  maecken.  De  Ternatanen,  die  van  Loehoe, 

Combello  ende  consoorten,  haer  disseyn  wel  verbergen  ende  hun  alle  te 
samen  voor  een  tijt  ende  uxtterlijcken  schijn  wel  gerust  houden,  maer  onder 
de  handt  sullen  haer  quade  meneen  nimmermeer  nalaten,  trouw  noch  gelove 
houden,  ende  de  Spangiaerden  liever  te  hulpe  nemen  dan  haer  met  redelijck 
accoort  met  ons  gerust  houden.  D'  eergierichej't  ende  hovaerdye  van  alle 
dese  Indiaensche  natie  is  te  groot  om  de  minst  te  wesen.  Omme  hierinne  na 
behooren  te  versien  is  noodich,  dat  Banda  t'  eenemael  vermeestert  ende  met 
ander  volck  gepeupleert  werde.  Item,  dat  men  daerna  in  Ambü\-na  ende  de 
Mollucques  doe  't  gene  alsnoch  wel  swygen  mogen,  B}aldien  dit  aenstaende 
West-mousson,  sonder  verlet  van  negotie,  tijtlijck  macht  genoch  byeen  connen 
brengen,  sullen  ons  daermede  persoonlijck  na  Banda  vervougen,  om  U.  E., 
voor  mijn  vertrek  naer  t'  vaderlandt,  met  Godes  hulpe  noch  een  notabile 
dienst  te  doen,  ende  de  staet  van  de  Mollucques,  Amboyna  ende  Banda  op 
goeden  voet  te  brengen,  sonder  hulpe  van  d'  Engelsen.  Dienen  dit  wel  te  doen 
om  in  ruste  en  vrede  te  geraecken,  off  anders  soud  het  't  oude  deuntien 
worden.  Tot  dese  ende  diergelijcken  eynde  is  het,  datoverlangecontinuelijck 
groote  menichte  van  volck  gee}-scht  hebben  opdat  in  de  Mollucques,  Am- 
boyna (daer  sulcx  van  noode  mocht  wesen),  een  jaer  off  twee  met  goede 
macht  te  velde  mochten  blyven  sonder  eenige  schepen  die  tot  de  negotie  off 
oorloch  te  water  versonden  dienen,  op  te  houden,  als  wy  meenen  de  v}-anden 
in  dier  vougen  met  gemack  te  dwingen  zijn.  De  trafficque  ende  navigatie  om 
sulcke  tochten  naer  te  laten,  schijnt  de  Compagnie  te  lastich  soud  vallen.  Met 
het  hooft  tegen  de  mu)-r  te  loopen  is  oock  niet  geraden,  waerover  ons  dus 
lange  van  de  Bandanesen  hebben  laten  abu)seeren,  tot  een  seer  groote  schade, 
schande  en  disreputatie  van  onse  natie,  want  alle  de  Mooren  oordeelen  dat 
de  Bandanesen  duslange  door  haer  cloeckhejt  tegen  ons  bestaen  hebben.  Die 


\ 


592 


26  OCT.  162U. 


11. 
Politiek 
ten  aan- 


van  Loehoe  sijn  seer  genegen  het  exempel  te  volgen,  seggen  platuj't  datzy  't 
mede  soo  wel  als  de  Bandanesen  sullen  doen.  Soo  wy  voor  dese  de  comman- 
deur Lam  niet  expresselijcken  gelast  hadden  op  Puloway  leger  te  slaen  ende 
des  vyants  stercten  met  gemack  aen  te  tasten,  niettegenstaande  dat  daermet 
de  schepen  een  jaer  soud  hebben  moeten  overbly  ven,  souden  misschien  geen  ' 
meester  van  de  plaetse  geworden  zijn.  \Vj- sullen  met  patientie  verwachten 
wat  de  tijt  medebrengt,  ende  Godes  geliefte  zy. 

Dat  U.  E.  ons  recommanderen  de  saecken  van  Bantam  alsoo  te  beleyden, 
dat  de  jonge  coninck  in  't  rechte  besit  van  sijn  rijck  geraecke,  de  pangoran 
zien  van  gouverneur  gestraft  ende  onsevoorgaendeschade  met  preminentie  ende  immu- 
Bantam.  jjitgy^eri  in  den  handel  geremunereert  werde,  is  seer  wel  geseyt,  maer  wie 
isser  die  daertoe  raedt  weet?  Dese  lieden  en  sijn  in  dier  vougen  niet  te  ver- 
cloucken.  Zy  hebben  over  lange  jaeren  gesien  't  gene  bj'  ons  noj-t  gedocht 
was,  ende  soo  de  mensch  tegen  de  schickinge  Godts  iets  vermocht,  zy  souden 
't  gedaen  hebben.  De  jonge  coninck,  de  pangoran  gouverneur  ende  alle  de 
grooten  van  Bantam  sijn  het  eens ;  de  verscheyde  personagie  welck  voor  dese 
gespeelt  hebben  sijn  laegen  geweest  om  ons  t'  abuzeeren.  't  VVaere  oock  ge- 
schiet soo  ons  d'  Almachtege  Godt  niet  wonderbaerlijcken  geholpen  ende 
beboet  hadde.  Terwyle  wy  met  de  vloote  na  Amboyna  geretireert  waeren, 
hebben  d'  Engelsen  gesocht  (gelijck  U.  E.  raeden)  met  de  jonge  coninck  ac- 
coort  te  maecken  ende  de  pangoran  te  verwerpen,  maer  't  was  al  verlooren 
moeyten  ende  piek  in  't  vier.  Waerom  soud  Bantam  de  pangoran  verwerpen, 
want  de  coninck  ende  grooten  begeeren  't  rijck  niet  anders  gegouverneert  te  • 
hebben  dan  hy  doet?  Aldus  dooien  de  wereltlijcke  wysen  in  haer  wijsheyt. 
Soo  U.  E.  vervolgen  als  begost  hebben  (gelijck  wy  volcomentlijck  vertrouwen,) 
is  Bantam  geruineert  ende  sal  Jaccatra  floreeren,  't  sy  oock  hoe  het  die  van 
Bantam  aenleggen.  Sy  meenen  ons  te  verduyren,  maer  ick  vertrouwe  dat  het 
langst  herden  ende  sy  noch  blijt  wesen  sullen  dat  haere  peper  tot  Jacatra  ge- 
bracht ende  aen  ons  gelevert  worde.  Om  interim  van  andre  quartieren  soo 
veel  peper  te  becomen  als  ons  geit  mocht  strecken,  hebben  w)-,  gelijck  vooren 
geseyt  is,  U.  E.  middelen  op  verscheyde  quartieren  gesonden.  't  Is  waer  dat 
de  peper  voor  dees  tijt  diere  gecocht  werdt,  maer  daer  is  op  verscheyde  plaet- 
sen  soo  veel  peper  aangeplant,  dat  wy  ende  andre  eerlange  Bantam  wel  sullen 
connen  derven  ende  elders  goetcoop  peper  becomen.  Doch  d'  Engelsen  die 
hiertegen  niet  versien  ende  in  lange  weynich  retoeren  gehadt  hebben,  sal 
't  wachten  lastich  vallen,  maer  daer  is  geen  andere  raedt.  Want  off  Bantam 
met  gewelt  innamen  (gelijck  met  Godes  hulpe  wel  doen  connen),  souden  eve- 
wel  weynich  off  geen  peper  becomen,  alsoo  het  onse  gelegenthe)-t  niet  en  is 
om  die  uyt  het  geberchte  te  haelen. 

Na  gesej-t  wort,  soud  Bantam  meest  ontsien  ons  verdrach  met  de  Mattaram, 


Ver 
houding 


26  OCT.  1620.  593 

vreesende  daerdoor  t'  eenemael  geruineert  te  worden,  doch  't  is  een  lang  be- 
dencken  waerdich  wat  best  geraden  z}- :  d'  een  door  d'  ander  te  helpen  rui- 
neren, off  tegen  malckanderen  te  ballanceeren.  De  heeren  gelieven  haeradvys 
hierop  te  geven. 
12.  Volgens  U.  E.  bevel  sullen  niet  naerlaten  goede  vrientschap  ende  correspon- 

dentie met  d'  Engelse  natie  te  houden,  omme  de  goede  genegentheyt  ende 
tot  de  affectie  tusschen  de  natiën  weder  te  vernieuwen  ende  doen  floreren,  mits  het 
scten.  recht  en  vordeel  van  de  Vereenichde  Compagnie  met  discretie,  beleeftheyt 
ende  voorsichticheyt  mayntenerende.  Verhoopen  oock  voor  te  comen  dat  in 
d'  interpretatie  ende  practycke  van  de  conditie  niet  vercloeckt sullen  werden; 
doch  U.  E.  gelieven  te  considereren  met  wie  wy  te  doen  hebben.  Maect  des 
moeders  sachtiche\t  de  kinderen  dertel  en  stout,  wat  sal  dan  de  goetaerdige 
eenvout  van  de  Nederlanders  in  de  quaetwillige  baeren?  Van  eersten  aff,  nadat 
de  t}dinge  van  U.  E.  accoort  becomen  hadden,  hebben  w)-  d'  Engelse  natie 
seer  minnelijck  bejegent,  alle  behoorlijcke  eer  en  deucht  bewesen.  S)-  naemen 
't  aen,  presumerende  dat  het  haer  toequam.  Uut  dese  hoveerdige  presumtie 
pretendeerden  zy  de  helft  van  't  coninckrijck  van  Jacatra,  ende  soo  groeten 
gesach  op  d'  een  z>-de  van  de  riviere  als  wy  op  d'  andere ;  item,  dat  niet  gehou- 
den waeren  heere  van  't  landt  te  kennen;  namen  voor,  een  fort  ende  huysen 
te  bouwen  daer  't  hun  best  geraden  docht.  Dit  most  haer  immers  ontsej-t 
worden,  ende  doen  w\-  sulcx  deden,  de  groote  moetwilliche}-t  van  haer  voick 
straffende,  was  het  weder :  maet  houdt.  Men  claechde  dat  h  aer  niet  en  vertrouw- 
den, datter  voor  haer  geen  recht  en  was,  dat  hun  niet  wilden  laten  verstercken, 
opdat  alle  te  samen  by  nacht  van  de  Javaenen  den  hals  affgesneden  souden 
worden,  dat  wy  sochten  haer  slaven  van  alle  de  werelt  te  maecken,  jaa,  dat 
de  magisteyt  van  Engelandt  schandelijcke  oneer  aendoen,  als  een  moetwil- 
lige  Engelsman  doqr  ons  gestraft  wort,  presumeerende  yder  van  hun  te  re- 
presenteeren de  persoon  van  haere  conincklijcke  magiste)-t.  Alsoo  van  d' 
officier  aengesproocken  wierden,  omdat  tegen  ordre  van  publiek  placcaet 
sonder  licentie  hout  gehaelt  hadden,  sijn  daeruyt  hooge  woorden  ontstaen. 
Uut  crachte  van  't  contract  pretendeeren  z}-  dat  het  haer  soo  vrj-staetalsons 
hout  te  haelen  daer  't  hun  belieft:  dat  wy  het  hun  soo  wel  moeten  vraegen  als 
sy  ons.  Soo  het  contract  wilden  breecken  ende  haer  tot  slaeven  maecken,  zy 
souden  doen  't  gene  de  generaal  begeerde,  conden  maer  een  heere  dienen 
ende  wilden  geen  officieren  van  't  fort,  stadt  off  landt  erkennen.  Op  alle  dese 
onredelijckheden  sijn  wy  gedrongen  geworden  met  hooge  woorden  herder  u}-t 
te  vaeren  dan  onsen  aert  medebrengt.  Hebben  haer  aengeseyt  dat  alle  offi- 
cieren elck  in  sijn  graet  begeerden  erkent  te  hebben,  dat  geen  moetwille  noch 
insolentie  van  haer  volck  ongestraft  costen  laeten,  maer  recht  ende  justitie 
administreeren  souden.  Stont  het  haer  niet  aen,  mochten  vertrecken  ende 


594  26  OCT.  1620. 

gaen  daer  vandaen  quamen.  Hierop  claechden,  dat  haer  met  soeticheyt  inge- 
lejt  hadden  ende,  nu  vast  saeten,  onse  bitterheyt  openbaerden,  maer  b}-aldien 
soo  veel  oncosten  niet  gedaen  hadden,  souden  wel  haest  vertrecken.  Hiervan 
sullen  misschien  wonderlijcke  dachten  gedaen  worden,  doch  als  d'  antwoort 
vereyscht  wordt,  sal  die  gereet  wesen.  Het  schijnt  dat  met  goet  doen  niet  vol- 
doen connen.  Al  crakende  sal  de  waegen  voortgaen,  totdat  hy  in  't  rechte 
spoor  zy.  't  En  is  geen  wonder  dat  het  d'  Engelsen  hert  valt  in  Indien  te  woo- 
nen,  daer  wy  't  hoochste  gebiet  hebben.  Derhalven  sullen  oock  niet  naerlaten 
met  goeden  lanckmoet  behoorlijcke  discretie  te  gebruycken  om  d' onlust  van 
onse  vrienden,  soo  veele  mogelijck  is,  te  versoeten  ende  allenskens  na  behooren 
te  gewennen. 
13.  Per  nevensgaende  registers  sullen  U.  E.  sien,  hoe  op  alle  de  forten  in  de 

Varia.  MoUucques  niet  meer  volck  is  dan  440  blancke  coppen,  in  Ambo}-na  maer 
196,  ende  in  Banda,  soo  op  Nera  als  Puloway,  niet  dan  245,  in  voegen  dat  alle 
garnisoenen  nootlijck  dienen  versterct,  't  welck  w)-  achten  (als  het  U.  E.  ge- 
lieft) met  verlichtinge  van  des  Compagnies  last  seer  wel  geschieden  can, 
namentlijck  als  U.  E.  haer  cappitael  in  Indien  soo  veel  vergrooten  ende  ons 
van  schepen  soo  wel  versien,  dat  d' Inlantschen  handel  van  Indien  voldoen 
ende  de  MoUucques  behoorlijck  van  rijs  en  sagu  versien  mogen,  soo  sal  daer 
meer  gewonnen  dan  aen  een  groot  garnesoen  ende  alle  andre  ongelden  ge- 
gasteert  worden.  VVy  verstaen,  datter  veel  onnutte  schenckagie  in  de  MoUuc- 
ques gedaen  worden;  sullen  die  metten  eersten  affschaffen,  ende  d' oncosten 
soo  veel  mogelijck  besnoeyen. 

Hebben  gaerne  verstaen  wat  nagelen,  noten  ende  foelie  door  U.E.  jaerlicx 
vertiert  connen  worden.  Sullen  ons  daerna  rechten,  de  heeren  eerst  voor  twee 
jaeren  versien  ende  't  overige  daerna  versenden,  ter  plaetse  daer  ten  besten 
vertiert  can  werden,  sonder  d'  afftreck  van  U.  E.  te  verminderen. 

Met  de  schepen  Amsterdam  ende  Walcheren  hebben  van  Amboyna  ende 
Banda  ontfangen  569.033  'S  nagelen,  769  sockels  foelie  ende  25.122^  catti 
Banda-ongegarbuleerde  noten.  Na  schepen  ende  peper  sijn  wy  wachtende, 
omme  U.  E.  alles  toe  te  senden. 

Voor  dese  is  U.  E.  geadvyseert  hoe  ons  de  Portugiesen  verleden  jaer  't 
voordeel  in  den  handel  van  Timor  ontrocken  hebben.  Dien  handel  is  ons  seer 
noodich  om  de  Chineesse  handel  te  trecken,  doch  vrese  dat  die  al  weder  dit  aen- 
staende  jaer  door  gebreck  van  jachten  sullen  moeten  derven.  De  ses  jachten 
die  U.E.  tegen  September  1620  veerdich  souden  maecken,  sullen  daertoe  als 
op  andre  plaetsen  meer  nodich  wesen.  Grootefluyten  dienen  herwarts  mede 
gesonden,  om  jaerlijcx  een  a  twee  duysent  lasten  rijs,  hout  ende  andre  grove 
waeren  in  de  MoUucques ,  Amboyna,  ende  Banda  te  brengen.  Hiermede  can  een 
groot  deel  van  d'  excessive  ongelden  der  voorsz.  plaetsen  gewonnen  werden. 


26  OCT.  1620. 


595 


14. 

Jambi. 


15. 

Atjeh. 


16. 

Suratte. 


De  peper  in  't  schip  IValchcn'n  (daermede  dese  gaet)  gescheept,  is  ons 
door  d'  Engelse  Beer  van  Jamb)-  (die  derwarts  om  seeckre  Patanisse  joncken 
met  rijs  gesonden  hadden)  gebracht.  De  Dolphijn  sijn  dagelicx  mede  van  daer 
volladen  verwachtende,  als  oock  de  Jager.  Hebben  derwarts  weder  opnieuws 
gesonden  drie  kisten  met  24.000  realen.  Grooten  trots  isser  nu  cortelingh  bij 
die  van  Jamby  gepleecht.  Sy  hebben  met  gewelt  drie  duysent  realen  u)t  des 
Compagnies  casse  gelicht,  omdat  haer  peper  (die  s)-  met  joncken  najortan 
gesonden  hadden)  aldaer  niet  meer  dan  9  realen  't  picol  heeft  mogen  gelden, 
vermits  de  Chinesen  wel  12  realen  wilden  geven,  maer  door  vreese  van  d'onse 
niet  dorsten  coopen,  alsoock  omdat  een  seekre  prauwe  van  Jambj'  ontrent 
Japara  door  eenige  vr3-elieden  (soo  geseyt  wordt)  geplundert  soud  wesen. 
Noch  2400  realen  seyden  s}-  dat  haer  gebraecken.  Dese  wilden  mede  van  de 
coopman  hebben,  off  souden  ons  den  handel  in  Jamby  beletten.  Off  dese 
redenen  haer  motieffis,  dan  offdoor  die  van  Bantam,  dePortugiesen  offandre 
onse  v)-anden  tot  soo  grooten  trots  beweecht  s)-n,  sal  den  tijt  leeren.  Het 
schijnt  dat  de  vyanden  wel  weten  dat  peper  moeten  hebben  ende  dat  het  ons 
nu  niet  wel  te  passé  compt  om  't  uytterste  recht  tegen  die  van  Jamby  met 
hardiche\t  te  vervolgen. 

Door  een  Engels  jacht,  de  Dragons  Clau,  van  Atchijn  ende  Ticco  gecomen, 
hebben  verstaen  hoe  't  jacht  'i  Hart  ende  't  PöJi^fl^r/vol  peper  geladen  wae- 
ren,  te  weten  't  Hart  in  Atchijn  ende  't  Postpaert  in  Ticco,  ende  dat  met  haer 
Suratse  vloot  herwarts  aen  op  comende  wech  sijn.  D'  Almogende  wil  haer 
behouden  geleyden.  D'  onse  hebben  door  onse  ordre  den  handel  in  Priaman 
ende  Ticco  weder  opnieuws  van  den  coninck  van  Atchijn  versocht,  gelijck 
mede  d'  Engelsen.  H)-  heeft  het  ons  beyde  met  grooten  trots  en  smaet  gewej-- 
gert,  seggende  dat  sijn  volck  mede  mosten  handelen:  h\-  en  paste  op  Hollan- 
ders noch  Engelssen,  en  soud  geen  mensch  wesen,  soo  hy  tegen  ons  beyde 
niet  en  vocht.  Hadden  wy  60  schepen,  hy  souder  600  doen  maecken,  ende  soo 
oorlogen  wilden,  loopt  na  Ticco  (seyde  h)-).  ick  sal  met  al  mijn  volck  daer 
gaen  ende  niet  een  man  in  Atchijn  laten,  gelijck  de  heeren  pernevensgaende 
missiven  breder  connen  sien.  Dien  coninck  soud  gaerne  alle  den  peperhandel 
van  Sumatra  in  sijn  handt  alleene  hebben,  om  de  peper  na  sijn  appetijt  te 
venten.  Een  graet  erger  dan  de  pangoran  van  Bantam  heeft  h}- het  over  lange 
gemaect.  Den  Atchijnder  mach  wat  wupsteerten,  stoffen  en  blasen,  te  sijnder 
tijt  moet  hyder  almede  aen. 

Die  van  Suratten  drj-ven  een  seertreffelijckenhandellopMocchain  'tRoode 
Meer,  ende  alsoo  d' Engelsen  daer  mede  acces  gecregen  hebben,  is  door  die 
van  Suratten  op  groote  pene  verboden  dat  niemant  eenige  goederen  in  't 
Roode  Meer,  dienstich  aen  d' Engelsen,  vercoope.  Hebben  d' Engelsen  oock 
belast  die  vaert  naer  te  laten,  off  dat  hun  den  handel  van  Suratten  ontseggen 


596 


26  OCT.  1620. 


17. 

Fransche 
schepen. 


18. 


sullen.  Om  te  beletten  dat  d'  Engelsen  hun  op  de  Gouseratse  schepen  niet 
souden  valeeren,  hebben  d'  Engelse  goederen  opgehouden  totdat  voorsz. 
Gouseratse  schepen  na  Moccha  vertrocken  waeren.  Wat  ordre  de  Compagnie 
van  Engelandt  hierop  geven  sullen,  wort  door  haer  dienaers  verwacht. 

Door  voorsz.  jacht  den  Dragons  Clau  is  mede  tydinge  gebracht  dat  zy  on- 
trent Atchijn  drie  France  schepen  gesien  souden  hebben,  ende  dat  die  buyten 
Sumatra  om  na  Bantam  geloopen  waeren.  By  den  raedt  van  defentie  is  voor 
dese  beslooten,  soo  eenige  Francen,  Denen  offandre  ontrent  Bantam  quamen, 
dat  die  vandaer  souden  weeren  totdat  den  oorloch  geslist  ende  op  den  handel 
ordre  gestelt  z}".  Om  dit  naer  te  comen  hebben  d'  Engelsen  alsnu,  neffens  de 
drie  schepen  die  wy  voor  Bantam  hebben  leggende,  namentlijck  de  Goede 
Forttcyne,  d'  Oude  Zonne  ende  de  Vliegende  Bode,  mede  twee  schepen  voor 
Bantam  gesonden,  te  weten  d' Engelse  Sterre  ende  de  Peper corn,  ende  opdat 
volgens  U.  E.  last  ter  aencompst  van  voorsz.  Francen,  Denen  offandre,  met 
aller  discretie  ende  beleeftheyt  gehandelt  worde,  hebben  w}'  d'  heer  Dedel 
expresselijck  voor  Bantam  gesonden  ende  de  last  bevolen. 

Die  van  de  Mattaram  hebben  op  verscheyde  manieren  behendelijck  onder- 
Mataram.  leyt  om  ons  na  vrede  te  doen  staen  ende  daerdoor  tot  accoort  na  haer  wel- 
gevallen te  brengen.  Eerst  meenden  ons  door  ophoudinge  van  rijs  ende  andre 
provisie  daertoe  te  dringen,  dan,  vernemende  dat  w)-  daertegen  al  versien 
hadden,  hebben  gedre)'cht  ons  fort  Jacatra  met  300.000  mannen  aen  te  tasten, 
ende  siende  dat  daervoor  niet  bevreest,  maer  hun  wel  getroost  waeren,  is  onder- 
lej-t  om  ons  te  bewegen  dat  eenige  ambassate  na  den  Mattaram  souden  senden, 
't  welck  by  ons  oock  affgeslagen  sijnde,  hebben  die  van  den  Mattaram  eynt- 
lijck  uyt  haerselven  ses  van  d'  onse,  by  haer  gevangen,  hier  gebracht,  met 
toesegginge  dat  d'  andre  mede  relasscheren  sullen,  opdat  hier  interim  vrye- 
lijck  souden  mogen  handelen,  gelijck  nu  doende  zijn.  Sy  hadden  gaerne 
dat  weder  eene  factorie  tot  Japara  stabileerden,  om  een  goet  onderpant  te 
hebben,  maer  't  en  is  niet  geraden.  De  Mattaram  waere  met  onse  hulpe 
gaerne  meester  van  Surrabaya  ende  Bantam,  gelijck  de  heeren  per  nevens- 
gaende  missiven  connen  sien.  Jacatra,  meen  ick,  soud  hem  mede  wel  aenstaen. 
Gelijck  dese  Mattaram,  alsoo  dienen  Bantam  met  lanckmoet  ende  patientie 
te  verduyren.  't  Is  lange  geleden  dat  door  d'  Engelsen  haer  schip  de  Pepercorn 
na  Japara  gesonden  wierd,  om  rijs  ende  andre  provicie  te  becomen.  S}-  sijn 
daer  lange  met  schoone  praetjens  onderhouden  geweest,  ende  ten  lesten  met 
weynich  rijs  ende  andere  provisie  weder  hier  gekeert. 

De  schepen  Amsterdam,  't  Wapen  van  Amsterdam  ende  Walcheren,  van 
Ambo)"na  herwarts  comende  ende  ontrent  Japara  wesende,  hebben  aldaer 
des  nachts  met  hun  boots  onversiens  eenige  joncken  aengetast.  Twee  daer- 
van,  met  rijs  geladen,  namen  sj-  in,  ende  van  eenige  wierden  affgeslagen.  Des 


19. 

Japara. 


'  .  26  OCT.  1620.  597 

morgens  vernamen  datter  12  joncken  te  rede  lagen,  ende  soo  hun  (terwj'le 
de  schepen  by  de  vvercken  quamen)  weder  veerdich  gemaect  hadden,  qiiam 
aen  boort  eenen  Willem  Benniet,  coopman  van  d'  Engelsen  op  Japara  resi- 
derende, dewelke  d'  onse  wijs  maecte  dat  seer  qualijck  gedaen  hadden  soo 
vyantlijck  te  procederen,  alsoo  wylieden  (zeyde  hy)  vrede  met  de  Mattaram 
gemaect  hadden.  Dit  is  van  d'  onse  (na  d'  onbedochter  aert)  ter  goeder  trouwe 
aengenomen.  Hebben  voor  een  joncke  die  verbrandt  was  twee  hondert  realen 
gegeven  ende  al  d' andre  11  joncken,  die  anders  apparentlijck  vermeestert 
souden  hebben,  in  rust  gelaten.  De  commandeur  van  de  voorsz.  drie  schepen, 
•Aert  Gj'sels,  brenger  deses,  heeft  een  coopman  aen  landt  gesonden,  aldaer  in 
handen  van  d'  Engelsen  1 1  ledege  leggers  gelaten  om  aracque  te  coopen 
ende  schriftelijcke  ordonnantie  aen  de  schepen  die  hem  van  d'  Oost  souden 
mogen  volgen,  hoe  het  vrede  met  de  Mattaram  was,  derhalven  dat  d'  onse 
niemant  voor  Japara  beschadigen  souden.  Onse  joncke  den  Dolphijn  aldaer 
comende  ende  dese  ordonnantie  siende,  heeft  het  mede  gelooft,  soud  anders 
na  sijn  seggen  wel  eenige  geladen  joncken  becomen  hebben.  De  schipper  is 
tot  Japara  aen  landt  gevaeren  ende  men  heeft  hem  daer,  gelljck  die  van  de 
voorsz.  schepen,  met  eenige  geringe  vereeringe  wel  onthaelt.  Siet  doch  eens, 
hoe  d'  onse  haer  van  voorsz.  Engels  coopman  (vvelck  by  die  van  Japara  immer 
een  goet  man  moet  wesen),  hebben  laten  abuj-seeren.  D'  overste  van  d'  En- 
gelsen, alhier  aengedient  zijnde,  hoe  voor  dese  b)-  den  raedt  van  defentie  ge- 
resolveert  was  dat  w\-  tegen  die  van  de  Mattaram  den  oorloch  souden  conti- 
nueeren  ende  z}lu)-den  vrede  houden,  item  hoe  haer  coopman  tot  Japara 
d'  onse  geabu)'seert  hadde,  antwoorden  dat  daertoe  geen  last  gegeven  hebben 
ende  hy  't  selvige  sal  moeten  verantwoorden.  Hiermede  moet  het  wel  wesen, 
maer  dat  w)-  hier  een  moetwillige  droncken  Engelsman  souden  straffen,  dat 
staet  hun  niet  te  l)-den,  d'  eere  van  de  conincklijcke  magisteyt  soude  daer- 
aen  te  cort  geschieden. 
20.  Ontrent  twee  maenden  geleden  seeckre  schiampan  met  elff  Engelsse  van 

Chcribon.  Puloron  ende  Maccassar  tot  Cheribon  comende,  sijn  daer  alle  te  samen  seer 
schandelijck  door  een  van  d'  overste  vermoort,  en  datsonder  eenige  reden  off 
titel,  want  d'  Engelsen  noyt  questie  met  haer  hebben  gehadt.  Daer  wordt  ge- 
seyt  dat  het  alleen  om  de  goederen  gedaen  is.  De  coninck  heeft  hier  by  ons 
verscheyde  ambassaten  gesonden  om  de  misdaet  t'  excuseeren  en  versoenen, 
seggende  dat  hy  doentertijt  in  't  landt  op  dejacht  was,  de  misdadige  gevlucht 
zy,  ende  die  straffen  sal  soo  haest  hem  becomen  can.  Tegen  de  Mattaram  (die 
de  bu)-t  pretendeert),  zeyt  h)-  datse  meenden  dat  het  Nederlanders  waeren 
ende  de  magisteyt  daeraen  grooten  dienst  deden.  Wat  ons  die  van  Cheribon 
(hadden  zy  ons  met  Bantam  leet  connen  doen)  voor  vrienden  geweest  souden 
hebben,  ende  wat  volck  de  Javaenen  zijn,  can  hieraen  affgemeten  worden. 


598  26  OCT.  1620. 

Alsoo  d'  Engelsen  haer  schip,  de  Nieuwe  Jaersgift  aen  d'  e\'landen  in  de 
Straet  Sonda  om  hout  gesonden  hadden,  met  ontrent  hondert  koppen,  is 
daeronder  soo  vreemden  siecte  geraect,  dat  daervan  over  de  40  mannen  ge- 
storven zijn  ende  al  d'  andre  sieck  ende  lam  weder  tot  Jacatra  quaemen,  alwaer 
Godtloff  weder  gebetert  zijn,  doch  lancksamelijck.  Wy  meenden  daer  eenige 
Chinesen  om  hout  tot  huysinge  gesonden  te  hebben,  dan  dese  sterffte  verne- 
mende wilt  niemant  heen. 
21.  Soo  haest  't  accoort  tusschen  ons  ende  d'  Engelsen  inginck  ende  gepubli- 

Onder-     ceert  was,  hebben  representeert  aen  haer  weder  over  te  leveren  de  schepen 
handeling  T-      .  ,        i       ,         i  tt-  •      i 

met  de     van  hun  verovert  die  noen  by  der  handt  waeren.  Hierop  wierd  geantwoort 

Engel-  j^^  j^gj.  j^g^gj.  alsdoen  niet  gelegen  quam  om  die  t'  ontfangen,  alsoo  geen  volck 
over  de  hadden  om  de  schepen  te  mannen;  Interim  versochten  dat  die  by  de  wer- 
fche^n"  eken  souden  willen  houden.  Ondertusschen  veel  tijts  verloopende  ende  wy 
met  haer  schepen  belemmert  bl\-vende,  wierden  genootsaect  d'  Engelse  Beer 
na  Palinbangh  ende  Jamby  te  senden,  om  seeckre  drie  joncken  van  Patani, 
met  rijs  voor  de  Compagnie  comende,  te  haelen  off  lossen.  Ondertusschen  is 
d'  Engelsse  Sterre  van  Banda  gecomen  ende  hebben  d'  Engelsse  dit  schip  ge- 
eyscht,  maer  platuyt  gerefuseert  het  schip  den  Dragon  t'  ontfangen,  seggende 
dat  hetselvige  b}-  d'  onse  niet  wel  onderhouden  was.  D'  Attendans  (b}'  d'  onse 
de  Vliegende  Bode  genaempt),  die  w)-  altijt  't  sedert  sijnne  compste  van  Jap- 
pan  ten  gemeene  dienste  voor  Bantam  gehouden  hebben,  wilden  zy  eerst 
visiteren,  ende  tot  noch  toe  is  daerop  niet  gevolcht.  Voorsz.  schip  de  Sterre 
hebben  w)-  aen  d'  Engelsen  met  't  gene  daerb)-  was,  volgens  nevensgaende 
register,  overgelevert  ende  overde  weygeringe  van  d'  andre  twee  geprotesteert, 
in  maniere  als  per  nevensgaende  acte  blijct.  Den  Dragon  is  een  groot,  zwaer 
schip,  daerby  niet  dan  van  alles  gebreect;  't  is  by  ons  noyt  gebruyct,  dan  al- 
leen tegen  d'  Engelsen  (ten  tyde  van  d'  oorloch)  gewapent  geweest,  't  En 
can  hier  door  ons  noch  d'  Engelsen  niet  behoorlijck  onderhouden  worden, 
ende  alsoo  z}-lieden  daermede  geen  wech  en  weten,  laeten  't  ons  houden,  om 
groote  pretentie  tegen  U.  E.  te  maecken.  D'  Engelse  Beer  daerna  vol  peper 
van  Jamby  keerende,  in  plaetse  dat  rijs  soud  brengen,  is  door  d'  Engelsen 
geeyscht,  omdat  het  een  bequaem  nieuw  schip  is.  Dese  proceduren  ons  mis- 
haegende,  wierd  goet  gevonden  dat  ditto  Beer  tegen  de  nieuwe  groote  galle}-e, 
door  d'  Engelssen  verbrandt,  houden  souden,  't  welck  haer  aengedient  is. 
Voorsz.  galleye  is  tot  Jaccatra  getimmert,  was  lang  123  voeten  kiels,  cost  tot 
Jaccatra  seer  veel  gelts,  lach  aen  d'  eylanden  daer  de  schepen  gemeenelijck 
verdubbelen,  ende  alsoo  d'  onse  door  d'  Engelsse  vloot  gedrongen  wierden 
d'  e}-landen  met  al  datter  was  te  verlaten,  hebben  d'  Engelsen  nevens  veel 
geschut  voorsz.  galleye  geheel  en  goet  effectueelijck  in  handen  gecregen.  Doch 
door  hun  volck  wierd  de  brandt  daerinne  gesteecken  ende  is  voorsz.  galleye 


26  OCT.  1620.  599 

geheel  verbrandt.  Van  d'  andre  schepen  is  noch  niet  gehandelt  omdat  niet  by 
de  wercken  zijn,  waerover  \v_\-  voor  de  Swerten  Leeuw  ende  andre  alsnoch 
mede  niet  gee\-scht  hebben. 

't  Wapen  van  Amsterdam  hebben  na  Palinbangh  om  hout  gesonden,  ende 
in  de  Straet  Sonda  is  't  jacht  jfortan  op  d'aencompst  van  de  nieuwe  schepen 
cru\-ssende.  Van  Succadana  is  de  Groene  Leeuw  gckc&ri,  nietsonderperyckel 
van  sincken ;  brengt  eenige  rijs  ende  vveynich  diamant  mede.  Hier  compt  dage- 
licx,  Godtloff,  soo  goeden  secoers  van  rijs,  boonen  ende  alderley  provisie,  dat 
ick  hoope  toecomende  jaer  geen  schepen  najappan  noch  elders  om  rijs  sullen 
behoeven  te  senden. 

Het  schip  Schiedam  is  van  de  Caep  herwarts  gecomen,  in  compagnie  van 
drie  Engelse  schepen,  die  in  'tbegin  van  April  1620  van  Engelandtvertrocken 
zijn.  Hebben  alle  te  samen  cloeck  ende  gesondt  volk  ende  geen  volck  ver- 
looren.  't  Is  verdrietich  dat  d'  onse,  die  soo  lange  te  vooren  van  Nederlandt 
ende  de  Caep  vertrocken  sijn,  soo  lange  tardeeren.  Laet  het  stellen  van  de 
coers  toch  niet  meer  ter  dispositie  van  d'  onbesinnende  staen. 
22.  Met  de  Bergerboot  is  d'heer  Houtman  van  de  Mollucques  wel  gekeert.  Daer 

Molukken.  ^omt  niet  mede  dan  9  bhaer  150  catti  nagelen.  Het  s(z\\\^  A&  Nieuwe  Maen 
ende  de  Hondt  heeft  sijn  E.  daer  gelaeten.  Voor  dese  is  geadvyseert  hoe  de 
Ternatanen  met  25  correcorren  na  de  custe  van  Moro  gevaeren  waeren.  De 
Spangiaerden  ende  Tidoresen  sijn  haer  met  2  gallayen  ende  20  correcorren 
gevolcht  ende  hebben  de  Tarnatanen  in  Lolodo  besprongen.  Hadden  daechs 
te  vooren  haer  correcorren  op  't  landt  gehaelt,  een  heuvelich  geberchte  tot 
hun  voordeel  ingenomen  ende  hebben  de  Spangiaerden  ende  Tidoresen  daer- 
door  affgeslaegen,  't  welck  de  v}-anden  seer  gespeeten  heeft,  waerover  (weten- 
de dat  alle  de  Tarnatanen  uyt,  ende  onse  forten  seer  qualick  van  volck  ver- 
sien  waeren)  voorgenomen  hebben  een  generale  tocht  op  Mallayo  te  doen. 
Den  12  Maj'o  sijn  daer  met  2  galleyen  ende  13  correcorren  verschenen.  De 
Tidoresen  maecten  aen  de  noortzyde  eerst  alarm,  onderstonden  brant  te 
stichten  ende  d'  onse  met  de  Ternatanen  aldaer  te  locken,  opdat  de  Spangi- 
aerden (die  met  300  blancken  aen  de  zuytzyde  laegen)  de  plaetse  aldaer  met 
dies  te  meerder  advantagie  souden  mogen  aentasten.  Aen  de  noortzyde  vielen 
de  Ternatanen  met  4  a  500  mannen  uyt,  maer  wierden  wel  haest  tot  onder 
Tollucco  weder  teruggedreven.  D'onse  zijn  aen  de  zuj-tzyde  met  60  mannen 
u)'tgevallen  ende  wierden  door  voorsz.  Spangiaerden  weder  in  't  fort  gedreven, 
sonder  verlies  van  volck.  De  vyanden  sijn  hiermede  wedergekeert,  sonder 
iets  verricht  te  hebben.  Men  seytdattertusschen  de  Spangiaerden  ende  Tido- 
resen soo  grooten  questie  ontstaen  zy ,  dat  tegen  malckanderen  in  de  wapenen 
geraect  souden  wesen.  Watter  van  is,  sal  den  tijt  best  leeren. 

De  victorie  welck  ons  Godt  verleden  jaer  tegen  d'  Engelsen  ende  Javanen 


f 


600  25  OCT.  1620. 

in  dese  quartieren  gaff,  heeft  veele  vrywat  doen  ommesien.  In  't  begin  van 
't  Weste  mousson  des  verleden  jaers  waeren  lange  in  deliberatie  ende  seer 
genegen  met  de  macht  na  Amboyna  te  loopen  omme  een  generaele  tocht 
voor  te  nemen,  vi^aerover  de  gouverneurs  van  de  Mollucques,  Amboyna  ende 
Banda  verwitticht  wierden  hun  daertoe  gereet  te  houden.  Eenige  van  dese 
missiven  tusschen  Batsian  ende  Ternate  in  des  vyandts  handen  vervallen  we- 
sende,  hebben  de  Spangiaerden  daerover  haer  volck  van  Gilolo,  Roumoc  ende 
Batachina  gelicht  ende  haer  voorneemste  forten  daermede  versterct.  DeTar- 
natanen,  verstaande  hoe  die  van  Bantam,  Jacatra  ende  Japara  over  haer  boos 
voornemen  gevaeren  waeren,  heeft  de  concientie  soo  seere  gevroecht,  dat 
sylieden  met  al  haer  macht  expresselijck  (na  de  geruchten  secretelijck  in  de 
Mollucques  ende  Batsian  liepen)  u)-tgevaeren  zijn,  om  iwers  op  de  custe  van 
Gilolo  plaetse  te  begr}-pen  daer  verseeckert  souden  mogen  retireeren,  soo  wy 
met  de  macht  na  de  Mollucques  gevaeren  waeren  ende  iets  (gelijck  tot  Jac- 
catra)  op  hun  voorgenomen  hadden.  Sy  sijn  op  de  custe  van  Moro  geweest, 
hebben  vandaer  veel  volck  gelicht  ende  in  Saboa  keerende,  verstonden  hoe 
de  Spangiaerden  u}t  Gilolo  gelicht  waeren,  daerop  voornaemen  een  tocht  te 
doen;  versochten  aen  de  gouverneur  Lam  twee  schepen  tot  haere  defentie 
tegen  de  Spaensche  galla\en.  Zijn  E.  is  hierop  met  het  schip  de  Maen  voor 
Gilolo  geloopen.  De  Tarnatanen  sijn  daer  met  30  correcorren  gevaeren  ende 
hebben  den  3  Augusto  het  fort  met  gewelt  aengetast,  maer  wierden  affge- 
slagen,  doch  met  30  van  d' onse  geassisteert  zijnde  ende  den  brant  door 
d'  onse  daerin  geworpen  wesende,  is  het  fort  door  de  Tidoresen  aen  de  Ter- 
natanen  overgegeven.  Den  .5  ditto,  met  40  van  d'  onse  geassisteert  wesende, 
is  haer  het  bovenste  fort  van  Gilolo  mede  overgegeven,  waerdoor  de  Terna- 
tanen  uutdermaeten  seer  verblijt  waeren  en  dat  niet  sonder  reden,  want  door 
hulp  van  d'  onse  middel  gecregen  hebben  om  te  meerder  moetwille  tegen 
d'  onse  te  plegen.  U.  E.  mogen  wel  geloven  dat  de  Ternatanen  niet  anders 
practiseeren  dan  de  pangoran  van  Bantam,  de  coninck  van  Atchijn,  die  van 
Massilipatan,  Suratten  ende  veel  andre  meer  gedaen  hebben  ende  noch  doende 
zijn.  Om  ons  de  nagelen  t'  onthouden,  hebben  zy  versche\'de  jaeren  lanck 
't  plucken  verhindert  ende  die  verlooren  laten  gaen,  diverse  pretexten  tot  een 
deckmantel  tegen  d'  onse  gebru\ckende.  Dese  boosheyt  wert  nu  by  d'  onse 
gemerct,  maer  evewel  laten  niet,  alsulcke  vrienden  dagelicxmetgrooteschenc- 
kagie  t'  onderhouden.  Soo  haest  Godt  gelieft  sullen  ten  besten  van  de  Com- 
pagnie daerinne  versien. 
23.  Met  onse  voorgaande  isgeadv\-seerthoehiertotdietijt  toe  geen  tollen  noch 

Lasten  rechten  opgerecht  waeren,  dat  de  burger)e  oock  niet  beswaert  hadden  dan 
Chineezen  met  het  maecken  van  seeckre  aerde  wallen  op  haere  costen.  Naderhandt  heb- 
opgelegd.   j-)gp,  jg  Chinesen  opgele>'t  het  groote  nieuwe 'bolwerck  met  aerde  te  vullen, 


26  OCT.  1620. 


601 


24. 

Inkom- 

.sten  van 

Jacatra. 


hun  tot  soulagement  1600  realen  van  8'"  lovende,  doch  alsoo  't  werck,  soo 
ons  dochte,  niet  genoch  voortginck  ende  veel  Chinesen  met  meerder  gemack 
beter  proffijt  wisten  te  doen,  hebben  ontlastinge  van  't  werck  versocht,  pre- 
senteerende  een  somma  geit  te  contribueeren  daermede  't  werck  aen  goet- 
willige  besteeden  mochten.  \Vy  sijn  verdragen  dat  yderdaervoor  1|  reael  van 
8'"  ter  maent  geven  sal,  't  welck  van  primo  deser  ingegaen  is.  81 1  Chineesse 
contribuanten  hebben  haerselven  verthoontendevoorsz.  geltbetaelt.  Daeren- 
boven  sijnder  3ó  siecken,  9  andere  vr\'gegeven ;  hoeveel  om  d'  Oost  u)-t  han- 
delen gegaen  zijn  ende  andersints  verborgen  mogen  wesen,  is  ons  onbekent. 
Tot  soulagement  van  d'  excessive  lasten  die  U.  E.  dragende  zijn,  hebben 
mede  op  incomende  ende  uytgaende  goederen  tol  gezet,  als  per  nevensgaende 
register  blijct,  gelijck  mede  op  het  branden  van  aracque  ende  tappen.  Resteert 
noch  d'  erffpacht,  't  visschen,  houthaelen,  fru)-ten,  hoven,  cocusboomen  ende 
verscheyde  andre  saecken,  daervan  de  gemeente  de  gerechiche)t  van  den 
heer  schuldich  blijft,  welck  metdertijt  mede  vorderen  sullen. 

De  voorsz.  tollen  ende  contributie  van  de  Chinesen  sullen  vooreerst  be- 
loopen  ontrent  2000  realen  van  8""  ter  maent.  'tisapparentdatd'incompsten 
eerlange  10.000  realen  van  8^"  ende  meer  ter  maent  beloopen  sullen.  Wy 
houden  voor  seecker  dat  op  d'  incompsten  van  Jacatra  eerlange  1000  koppen 
onderhouden  sullen  connen  worden.  Hierover  willen  U.  E.  ten  dienste  van  de 
generale  Compagnie,  welstant  van  de  Vereenichde  Nederlanden  ende  om 
Godes  wille  gebeden  hebben,  herwarts  aen  expresselijck  te  senden,  boven  't 
ordinarie  volck,  het  getal  van  1 000  mannen,  omme  tot  Jacatra  garnisoen  te  hou- 
den, te  weten  700  soldaten  ende  300  bootsgesellen,  ende  dat  cloeck,  getrouw 
volck,  ingeboren  Nederlanders,  daermede  den  staet  van  Indien  verseeckert 
wesen  mach.  Om  hiertoe  goet,  getrouw  volck  te  becomen,  gelieve  de  heeren 
aen  de  soldaten  ende  bootsgesellen  die  hiertoe  sullen  willen  gebru}  eken  10, 
12^13  gulden  ter  maent  te  geven,  't  Is  een  schande  om  sien  wat  rapalie  met 
veel  van  U.  E.  schepen  compt.  Laet  doch  mede  niet,  getrouwde  mannen, 
vrouwen  en  kinderen  te  senden,  insonderheyt  jongens  ende  jonge  meyskens 
uyt  de  goodtshu)-sen,  omme  colonie  te  planten,  gelijck  vooren  is  versocht. 
Zijnde  in  't  schryven  van  dese,  hebben  ons  d'  Engelsen  voorgestelt  off  niet 
De  Engel-  goet  wesen  soude  dat  sy  imant  na  Bantam  sonden  omme  t'  onderstaen,  off 
Bantam,  onder  pretext  van  haer  volck  te  eysschen  (die  daer  noch  sijn),  tot  accoort  off 
handel  souden  connen  comen.  Wy  hadden  oppinie  dat  het  meer  verachteren 
dan  vorderen  sal,  doch  vonden  evenwel  goet  sulx  t'  avo}-eeren  opdat  niet 
seggen  souden  wy  't  accoort  tot  haer  nadeel  dilayeerden.  Daer  is  tot  tweemael 
toe  een  Engelsman  aen  landt  geweest;  hy  heeft  haer  volck  versocht.  De  Pan- 
goran  antwoorde  dat  wel  vertrecken  mochten  als  't  haer  gelieffde,  hy  wiste 
wel  datsy  met  de  Nederlanders  vereenicht  waeren.  Hierop  hebben  d'  Engelsen 


25. 


602  26  OCT.  1620. 

al  haer  resterende  volck  van  landt  gelicht,  doch  vermits  gants  geen  raedt 
weten  om  eenige  retoeren  na  Engelandt  te  senden,  connen  sy  niet  wachten 
totdat  de  vruchten  rijp  worden.  Hierop  hebben  op  haer  voorstel  weder  ge- 
accordeert  dat  andermael  senden  ende  met  alle  middelen  onderstaen  sullen 
offaen  peper  geraecken  connen.  Met  aenspraeck  sal  na  onse  opinie  niet  ge- 
vordert  worden,  dan  dew}-le  wy  geen  geit  hebben,  sullen  oock  niet  verachteren. 
't  Is,  Gode  zy  loff,  soo  verde,  dat  Bantam  genoch  gebreydelt  is.  U.  E.  gelieven 
maer  een  we}'nich  patientie  te  hebben:  d'  Engelsen  ende  andre  connen  wey- 
nich  vorderen  off  hinderen;  Jacatra  sal  't  alleene  doen.  Den  Mattaramdiesoo 
machtich  ende  groots  van  herte  is,  moet  de  minste  wesen.  Wat  sal  Bantam 
doen?  Sent  ons  maer  jaerlicx  menichte  van  schepen  vol  volck  ende  een  groote 
somma  geit,  't  en  sal  U.  E.  aen  geen  rijcke  retouren  gebreecken. 

Tot  noch  toe  hebben  wy  d'  Engelsen  van  geen  tollen  noch  rechten  aenge- 
sproocken.  U.  E.  gelieve  ordre  te  geven  wat  z)-lieden  betaelen  ende  hoe  het 
met  malckanderen  hebben  sullen.  Soo  de  gelegenlheyt  van  saecken  geen 
dilay  toelaet,  sullen  wy  niet  laeten  U.  E.  prerogatieff  ende  gerechtiche}-t  te 
meynteneren. 

Door  gebreck  van  geit  ende  om  verscheyde  andre  consideratien  hebben  goet 
gevonden  eenige  Spaensche  w}'nen  aen  de  burgerye  te  vercoopen.  Daer  sijn 
eenige  leggers  a  200  reaelen  yder  vercocht.  Hondert  leggers  souden  's  jaers 
tot  dien  prijs  wel  vercocht  connen  worden ;  soo  U.  E.  sulcx  goet  vindt,  gelieve 
ons  daervan  te  versien  ende  ordre  te  geven.  Voor  't  geit  dat  van  de  wijn 
compt  sal  tot  Jacatra  vrj-wat  meer  arack  gecocht  connen  werden. 
28.  De  pannen  door  U.E.  gesonden  comen  tot  Jacatra  seer  wel  te  pas.  D'En- 

Gebrek  gdse  ende  eenige  burgerj-e  hebben  oock  moeten  helpen,  soodat  selffs  te  cort 
comen  ende  de  Mollucques,  Ambo)-na  ende  Banda  noch  onversien  bh'ven. 
Derhalve  gelieve  U.E.  met  alle  gelegentheyt  van  schepen  een  groote  menichte 
pannen  te  senden,  gelijck  mede  clinckaert,  mosquetten,  bandeliers,  hengsels 
ende  riemen,  handtgeweer,  smeecolen  ende  lonten.  Om  smeecolen  ende  lon- 
ten sijn  seer  verlegen:  door  gebreck  van  lonten  mogen  geen  tochten  te  water 
noch  te  lande  doen.  Daer  wort  eene  generale  tocht  op  Banda  voorgenomen, 
maer  is  te  duchten  dat  sulcx  door  gebreck  van  londt  niet  sal  connen  volvoert 
worden.  Is  het  niet  droevich,  dat  de  welstandt  om  soo  geringe  saecke  als  londt 
is,  verachtert  wort?  Dan  gebreect  ons  schepen,  d'eene  tijt  geit,  den  andre  volck ; 
voor  Mallacca  gebrack  Matelieff  scherp,  ons  tegen  d'Engelsen  cruyt,endenu 
compt  het  op  londt  aen.  Wy  bidden  U.  E.  verslet  hierin  ende  weert  doch  de 
schande  off.  In  de  Mollucques  is  niet  een  mosquet  noch  bandelier  op  voor- 
raet;  hebben  anders  niet  dan  't  gene  dagelicx  gebruycken,  ende  w)-  connen 
haer  niet  helpen. 

Om  geit  sijn  uytdermaeten  seer  verlegen,  ende  d'Engelsen  hebben  hier- 


26  OCT.  1620.  603 

27.        tegen  77  kisten  geit  in  ons  packhuys  leggende,  behalven  't  gene  op  haer  comp- 
Opwok-    toiren  is  ende  door  de  nieuwe  schepen  gebracht  zy.  U.  E.  recommanderen 
eene%oor-  ons  met  alle  haere  missiven  soo  ernstlijck,  jaerlicx  rijcke  retoeren  over  te 
uitziende   genden,  sonder  den  behoorlijcken  ej'sch  van  cappitael  vol  te  doen.  Men  sent 
kunde,     ons  jaerlicx  ƒ  1.000.000  a  1.200.000  aen  geit.  Wat  retoeren  connen  de  heeren 
daervooren  becomen  dan/ 4  a  5.000.000  jaerlicx,  gelijck  wy  nu  eenige 
jaeren  achter  den  anderen  overgesonden  hebben?  Begeeren  U.  E.  jaerlicx 
een  retoer  van  100  tonnen  gout,  send  ons  jaerlijckx  een  cappitael  van  25 
tonnen  gout:  w)-  sullen  U.  E.  daertegen  100  tonnen  in  retoer  beschicken. 
De  heeren  van  Delft  seggen  daertegen,  dat  niemant  hooger  vliegen  mach 
als  de  wiecken  dragen  meugen,  ende  is  seer  wel  geseyt,  maer  wie  heeft  des 
Compagnies  vergrootinge  gelimiteert?  Waeromme  connen  de  wiecken  door 
goet  voetsel  niet  vigoreuser  worden  ?  Soo  men  seyt  dat  de  vergrootinge  niet 
bestaen,  maer  onder  sijn  eygen  last  vergaen  soude,  wy  repliceeren  daerop, 
dat  desulcke  niet  bekent  en  is  wat  trafficque  in  Indien  geschiet,  hoe  groote 
staeten  de  werelt  voeden  can  ende  voedet.  Opent  doch  u  oogen,  laet  u  door 
Engelandt,  Vranckrijck  noch  Denemercken  niet  vercloecken,  considereert, 
waernae  zy  poogen,  haest  u  ende  maect  dat  het  octroy  (welck  de  hooge  mo- 
gende heeren  Staten  Generael  ten  besten  van  de  Vereenichde  Nederlanden 
gegeven  hebben)  tot  dissolutie  van  de  Compagnie  ende  irreparabile  schade 
van  den  Staet  der  landen  niet  ged}-e.  Voorwaer,  den  Staet  is  in  u)-tterste  noot 
geweest  ende  nu  een  weynich  begint  te  vercomen,  wort  den  Staet  soo  gemelckt, 
alsoff  men  die  met  voordacht  socht  t'  onder  te  houden.  De  geltsuchtege  be- 
geeren uytdeylinge  ende  d'  armhertege  de  lasten  aff  te  leggen,  even  alsoffdie 
op  haer  schoudere  laegen.  Wilt  doch  daertoe  niet  condescendeeren,  voordat 
de  masse  van  de  generaele  Compagnie  soo  vergroot  zy,  dat  tegen  de  macht  van 
openbaere  vyanden,  ondercruypinge  van  geveynsde  vrienden,  ontrouwe  van 
Mooren  bestaen,  ende  den  handel  voldoen  connen.  Meester  sal  hy  sijn,  die 
hierinne  de  cloeckste  is.  Laet  Venetia,  Vranckrijck,  Engelandt,  Denemercken 
noch  andre  staeten  (raden  wy  de  hooge  overicheyt),  u  volck  niet  ontrecken: 
gebruyct  die  selfis.  Dat  men  jaerlicx  een  groote  menichte  herwarts  sende:  sy 
connen  hier  seer  wel  gevoet,  onderhouden  ende  ten  dienste  van  de  Veree- 
nichde Nederlanden  gebru}-ct  worden.  Soo  dit  gedaen  wort,  sal  U.  E.  Staet 
van  Indien  niet  alleene  van  sich  selffs  bestaen  connen,  maer  de  Vereenichde 
Nederlanden  soo  veel  rendeeren,  dat  Spangien  in  't  minste  niet  sullen  behoe- 
ven t'  ontsien,  maer  in  sijn  schulpen  wel  houden  sullen.  U.  E.  gelieve  dit  ten 
goede  te  nemen,  ende  soo  selffs  niet  machtich  zijn  den  eysch  vol  te  doen,  doet 
dan  behoorlijcke  openinge  ende  behoorlijck  vertooch  aen  de  hooge  mogende 
heeren  Staten  Generael,  opdat  de  Compagnie  door  haer  E.  behoorlijcken  ge- 
assisteert  worde  eer  u  andre  prevenieren. 


604 


26  OCT.  1620. 


28. 
Ruiterij 
noodig. 


29. 
Inland- 

sche 
kweeke- 
lingen. 


30. 
Predi- 
kanten. 


Dewyle  de  nieuwe  schepen  noch  niet  aengecomen  zijn  ende  onseecker  is 
wat  retoeren  van  Patana,  Jappan  ende  Cochin  China  sullen  cn'gen,  can  niet 
seecker  geadv)-seert  worden  wat  retoeren  U._E.  cort  naer  dese  te  verwachten 
hebben,  doch  hoopen  dat  het  drie  off  meer  goede  schepen  wesen  sullen. 

Laet  niet,  alle  jaeren  een  goede  quantiteyt  roode  laeckenen  te  senden: 
connen  hier  met  goede  avance  vercocht  worden.  W)-  soudenn  hier  gaerne  een 
stapel  van  negotie  maecken,  ende  hebben  geit,  noch  goet.  Voorwaer,  't  compt 
al  te  slecht  dat  U.  E.  ons  niet  beter  versien. 

Alsoo  de  Javaenen  d'  onse  in  't  loopen  te  cloeck  sijn,  is  nodich  dat  hier  een 
deel  ru}-terye  gehouden  werde,  om  't  landt  veyl  te  houden.  Wy  sullen  daertoe 
paerden  versameien.  U.  E.  gelieve  een  pertye  van  ontrent  hondert  sadels, 
met  eenige  sadelmaeckers,  te  senden.  De  Compagnie  sal  daeraen  dienst  ge- 
schieden. 

Met  dit  schip  werden  volgens  U.  E.  ordre  vier  orangka3's  kinderen  geson- 
den,  omme  in  theologie  te  studeeren.  Sy  sijn  alle  vier  van  Amboyna;  de  twee 
sijn  conincx  zoonen  ende  d'andre  twee  orangka)-s  kinderen.  Van  de  Molluc- 
ques  sijn  geen  te  becomen  :  de  Ternatanen  souden  liever  selffs  haer  kinderen 
den  hals  affsnyden.  U.  E.  zy  gerecommandeert  op  dese  jongelingen  goede 
opsicht  te  laten  nemen;  doet  haer  wel  instruweeren,  ontsiet  d'  oncosten  niet 
ende  sendt  haer  soo  haest  niet  terugge  als  de  soon  van  Cappite)n  Hitto  ge- 
sonden  wierd.  Laet  de  Christelycke  religie  in  haer  eerst  wel  vast  gewortelt 
wesen ,  soo  sal  de  Compagnie  daeraan  grooten  dienst  geschieden. 

U.  E.  gelieve  metten  aldereersten  herwarts  te  senden  verscheyde  wel  ge- 
leerde jonge  theologanten,  die  bequaem  zijn  om  de  gemeynte,  tereeren  Godts, 
met  goet  exempel,  leer  en  leven  te  dienen.  Laet  dit  doch  niet  nae,  want  hier 
seer  noodich  zijn.  Ontsiet  d' oncosten  niet,  de  miltrijcke  Godt  sal  de  Com- 
pagnie weder  duysentvout  zegenen.  De  jonge  lieden  die  de  heeren  senden, 
dienen  getrouwt  te  wesen  ende  met  haer  vrouwe  ende  kinderen  (soo  eenige 
hebben)  te  comen,  opdat  met  gemack  de  taele  deser  landen  mogen  leeren 
als  bequaem  beginnen  te  worden  om  dienst  te  doen.  Soo  de  heeren  geen  ge- 
trouwde lieden  senden,  off  hier  jonge  meyskens  besthicken  daermede  de 
predikanten  getrouwt  mogen  worden,  is  't  beter  (om  geen  verloren  oncosten 
te  doen)  dat  gene  senden.  D.  Hulsebos  ende  Danckaert  sijn  eerwaerdige 
lieden,  die  hier  geerne  souden  houden,  maer  nu  de  taele  redelijck  geleert 
hebben  ende  daerinne  dienst  souden  doen,  begeeren  te  vertrecken,  d'eene 
om  by  sijn  vrouwe  te  gaen  ende  d'ander  om  een  vrouwe  te  trouwen,  in  voegen 
dat  even  nae  sullen  wesen  als  over  20  jaeren  waren,  doen  eerst  in  Indien 
quamen.  Voorwaer  't  is  een  schande  dat  de  dienst  Godts  niet  beter  gehandt- 
haeft  wort.  Meer  dan  twintich  eerwaerdige  dienaers  sijn  hier  nodich,  ende 
men  cander  niet  eene  houden. 


26  OCT.  1620.  605 

Dusverde  geschreven  hebbende,  cr)-gen  tjdinge  hoe  't Postpaer(va.nTicco 
in  de  Straet  Sonda  gecomen  was  met  97 1  bharen  Priamanse  peper;  item  datter 
in  Ticco  meer  peper  was  dan  't  Btr/  cond  laden  ende  in  Atchijn  een  scheeps- 
ladinge  bleeffleggen.  DrieEngelsse  schepen,  van  Suratten,  Atchijn  ende  Ticco 
comende,  sijn  mede  voor  Bantam  gearriveert  ende  seggen  dat  het  schip  Hol- 
landia  op  de  custe  van  Sumatra  op  2^  graden  Zuyderbreete  beregent  hadden. 
Godt  geve  dat  hier  met  al  d'andre  haestich  mogen  ariveeren.  Wisten  d'onse 
soo  veel,  't  ware  seer  goet  dat  voorsz.  schip //ö//rt«^/?rtoffeen  ander  na  Atchijn 
liep :  't  soude  U.  E.  een  groot  scheepslast  proffiteeren. 
31.  Ontrent  350  mannen  sijn  hier  cortelinge  vry  geworden.  Veel  andre  meer 

^"j"  dienen  U.  E.  daertegen  met  menichte  van  jonge,  eerlijcke  vrouwen  off  dochters 
te  senden,  soo  sal  den  staet  van  Indien  welhaest  met  Godes  hulpe  fondament 
(om  tot  goeden  stant  te  geraecken)  becomen. 

Hiermede,  edele,  erntfeste,  w)'se,  voorsinnige,  seer  discrete  heeren,  sullen 
desen  eyndigen.  Godt  geve  U.  E.,  na  hertelijcke  groetenisse,  geluck  ende 
voorspoet. 

In  ons  fort  Jacatra,  ad:  26  October  anno  1620. 

U.  E.  dienstwillige 
J.  P.  COEN. 

Frederick  Houtman. 
P.  DE  Carpentier. 
Martinus  Sonck. 
Bij  dese  gaet  een  paquet  brieven  voor  d'  Engelse  Compagnie. 


38.  —  8  JAN.   1621.  —  S  175. 

(PER  MAURITIUS). 


1.  Naer  't  vertreck  van  't  schip  Walcheren  zijn,  Godtloff,  van  't  patria  wel  aen- 
v^°       gecomen,  te  weten:  den  25  November  't  schip  Groningen;  den  8  December 

schepen,  de  schepen  Hollandia,  Mauritius  ende  't  Wapen  van  Hoorn;  den  15  ditto  't 
schip  Leyden,  met  een  Frans  schip  van  Diepe,  1'  Esperance;  den  16  ditto  't 
schip  Zierickzee;  den  26  ditto  de  schepen  Delft  ende  Orange.  D'  Almogende 
wil  de  resterende  mede  behouden  gelejden.  De  tardance  van  dese  schepen 
heeft  ons  in  veel  saecken  seer  verachtert  ende  is  de  Compagnie  uytder- 
maeten  schaedelijck.  D'  oorsaecke  van  haer  lange  reyse  is,  vermits  alle  (me- 
nende lengte  genoch  te  hebben),  soo  vroech  van  de  Zuyt  om  de  Noort  ge- 
loopen  zijn,  dat  by  noorden  de  Straet  Sonda  vervielen  eer  de  lengte  van 
Java  hadden ,  waerover  in  't  voorste  van  September  passato  op  de  custe 
van  Sumatra  vervielen,  van  waer  niet  eer  hebben  connen  comen,  vermits  de 
Suyt-ooste  winden  gemeenlijck  tot  in  December  langs  de  voorsz.  custe  wayen 
ende  niet  eer  uyt  den  Noort-westen  comen.  D'  Engelsen  weten  van  Atchijn, 
Ticco  ende  Priaman  langs  de  voorsz.  custe  van  Sumatra,  terwyle  de  Zuyt-ooste 
wint  wayt,  seer  wel  op  te  stoppen,  maer  het  schijnt  dat  het  d'  onse  soo  niet 
pyningen  off  de  wal  te  seer  schouwen.  U.  E.  z}-  andermael  ten  hoochsten  ge- 
recommandeert  strictelijcke  ordre  te  geven,  dat  doch  alle  de  schepen  van  de 
Caep  herwaerts  aen  soo  lange  op  de  hoochte  van  40  a  30  graden  Zuyder  breete 
om  de  Oost  loopen,  dat  liever  (terw)'le  de  Zu)-t-ooste  winden  wayen)  opBaly 
vervallen,  dan  een  myle  by  westen  de  Westhoeck  van  Java:  soo  sullen  de 
schepen  spoedich  hier  comen  ende  de  Compagnie  sal  daeraen  grooten  dienst 
geschieden. 

2.  Alsoo  't  jacht  't  Hert  met  peper  geladen  van  Ticco  herwarts  quam,  heeft  hy 
Westkust  (.gf  goeder  uyre  op  de  voorsz.  custe  van  Sumatra  bejegent  't  schip  Mauritius, 
Sumatra.   waermede  weder  na  Ticco  ende  Priaman  gekeert  is,  omme  alle  de  peper  van 

de  comptoiren  ende  't  Hertin  Mauritius  te  schepen,  ende  't  volck  teververs- 
sen,  gelijck  geschiet  is,  ende  heeft  ons  voorsz.  schip  Mauritius  vandaer  ge- 
bracht 1487  bharen  peper,  gelijck  mede  al  't  volck  ende  de  restanten  van  de 
comptoiren,  vermits  den  tijt  van  twee  jaren  (welck  ons  den  coninck  van  At- 
chijn vergunt  heeft  daer  te  handelen),  geexpireert  was.  Hoe  aen  den  voorsz. 
coninck  den  handel  in  Ticco  ende  Priaman  weder  hebben  doen  versoecken 
ende  't  selvige  aen  ons  ende  d'  Engelsen  seer  vilej'nelijck  geweygert  wierd, 


8  Jan.  1621.  607 

is  met  onse  voorgaende  geadvyseert.  H)-  is  alle  de  peper  aen  hem  treckende 
ende  sal,  naer  't  schijnt,  niemant  eenige  handel  in  Ticco  ende  Priaman  toe- 
laten, voordat  daertoe  gedrongen  worde,  't  Hert,  zijn  peper  in  Mauritius 
overgescheept  hebbende,  is  weder  na  Atchijngeloopen,  heeft  daerandermael 
geladen  ende  is  hier  vier  dagen  nae  't  schip  Mauritius  wel  aengecomen  met 
807^  bhaeren  Priamanse  peper.  Voor  reeckeninge  van  den  coninck  van  At- 
chijn  zijn  van  Ticco  ende  Priaman  met  acht  joncken  na  Atchijn  gevoert  1500 
bhaeren  peper.  H)'  heeft  noch  een  andre  goede  pertj'e  in  handen  ende  is  de 
peper  seer  diere  houdende;  heeft  een  groot  schip  doen  maecken  ende  sal  't 
selvige  (soo  hy  seyt)  vol  peper  geladen  na  Mocha  senden.  Willen  wy  naer 
dese  meer  Priamanse  peper  hebben,  sal  die  diere  gecocht,  off  den  Atchijnder 
van  Ticco  ende  Priaman  gehouden  moeten  worden.  Alsoo  tot  kennisse  van 
de  voorsz.  coninck  van  Atchijn  gecomen  is,  hoe  radja  Lela,  een  van  de  mach- 
tichste  oversten  van  't  volck  in  't  landt  van  Priaman  ende  Ticco  wesende, 
onse  assistentie  versocht  heeft  om  hem  ende  zijn  volck  van  de  tiranje  van  de 
coninck  van  Atchijn  t'  ontlasten,  heeft  den  Atchijnder  daertegen  begost  een 
fort  in  Ticco  te  maecken,  daermede  hy  alles  meent  in  dwang  te  houden,  doch 
soo  het  aen  d'  Engelsen  niet  en  schort,  sullen  w\-  met  Godes  hulpe  eerlange 
goeden  raedt  tegen  de  dissejnen  van  den  Atchijnder  vinden. 

Met  onse  voorgaende  is  geadvj'seert  hoe  't  Postpaert  van  Ticco  gecomen 
was  met  971  bharen  peper,  ende  alsoo  verstonden  hoe  goede  pertye  noch  in 
Ticco  gelaten  hadden,  hebben  't  selvige  schip  in  alderyle  gelost  ende  weder 
derwarts  gesonden,  met  ordre  waerna  hun  de  nieuwe  schepen  (soo  eenige  be- 
jegende) reguleeren  souden.  Dit  schip  op  de  custe  van  Sumatra  by  de  vloote 
comende,  is  daerover  het  schip  Schoonhoven  volgens  onse  ordre,  met  zijn  car- 
gasoen  door  U.  E.  daerinne  gescheept,  na  de  custe  van  Coromandel  gesonden, 
ende  alsoo  de  peper,  gelijck  vooren  is  geseyt,  in  Mauritius  geladen  was,  is  het 
Postpaert  weder  hier  gekeert. 
3.  Den  15'''"  November  passato  heeft  het  schip  Leyden  op  de  hoochte  van  3 

Fransch  graden  18  minuiten  Zuyder  breete,  ontrent  10  mylen  by  westen  de  custe  van 
Sumatra,  bejegent  een  Frans  schip  van  Diepe,  genaemt  1'  Esperance,  gants 
machteloos.  Hadden  niet  meer  dan  twee  vaten  water  in  't  schip,  waeren  noch 
stercq  74  zielen ,  daervan  niet  meer  dan  4  op  de  been  waeren ,  d'  andere 
lagen  dootsieck.  De  Francen  geen  raedt  wetende,  hebben  't  schip  Leyden, 
gelijck  per  nevensgaende  missive  blijct,  om  hulpe  gebeden  ende  haer  in  pro- 
tectie van  d'  onse  begeven.  Die  van  't  schip  Leyden  hebben  van  voorsz.  Frans 
schip  een  deel  siecken  overgenomen  ende  wederomme  47  a  50  mannen  op  't 
selvige  geset.  S)-  zijn  aen  't  eylandt  Nassouw  geloopen,  hebben  daer ververscht 
ende  heeft  Leyden  voorsz.  schip  V  Esperance  den  15  December,  gelijck  vooren 
is  geseyt,  hier  gebracht.  Zeer  veel  van  de  siecke  Francen  sijn  aen  't  eylandt 


608  8  Jan.  1621. 

Nassouw  overleden,  niettegenstaende  alle  mogelijcke  a.s.sistentie  door  die  van 
Leyden  gedaen.  Eer  Leyden  by  haer  quam,  hadden  de  Francen  een  boot  met 
15  mannen  affgesonden  omme  kennisse  van  landt  ende  water  te  soecken. 
Dese  boot  is  van  haer  versteecken  geraect  ende  in  Ticco  vervallen,  alwaer 
d'  onse  hun  mede  soo  veel  doenlijck  geassisteert  hebben.  Tien  daervan  zijn 
in  Ticco  overleden  ende  d'  andre  zijn  met  ons  jacht  't  Hert  na  Atchijn  gevae- 
ren  om  haer  admirael  te  soecken.  Een  van  die  is  hier  met  't  Hert  gecomen 
■  ende  d'  andre  zijn  met  haer  boot  in  Atchijn  gebleven.  Voorsz.  schip  1'  Espe- 
rance  was  vice-admirael  van  de  vloote  van  Montmorenci,  bestaende  in  drie 
schepen,  in  October  1619  van  Diepe  gese)-lt.  Den  admirael  is  met  twee  sche- 
pen tusschen  Madagascar  doorgeloopen  ende  in  Ticco  aengecomen,  ende 
alsoo  daer  (door  't  generale  verbot  van  de  coninck  van  Atchijn)  geen  handel 
becomen  connen,  hebben  z\  een  prauwena  Atchijn  om  licentie  te  versoecken 
gesonden  ende  een  ander  prauken  met  een  man  herwaerts  aen,  om  haer  vice- 
admirael  te  soecken.  Dese  man  heeft  het  Postpaert  by  't  eylandt  Celeber  be- 
j-egent  ende  is  daermede  hier  gecomen. 

Doen  Leyden  met  voorsz.  schip  1'  Esperance  alhier  aenquam,  waeren  daer- 
van overleden  95  personen  ende  noch  29  in  't  leven,  daeronder  de  vice-admi- 
rael ende  d'  opperste  commis  van  haer  vloote.  Wy  hebben  hun  voorsz.  schip 
1'  Esperance  met  al  datter  b}-  was  weder  gelevert,  even  gelijck  hetselvige  aen 
Leyden  gelevert  was.  Wat  danck  hebben  sullen  dat  voorsz.  schip,  geit,  goet 
ende  't  resterende  volck  door  U.  E.  volck  gebercht  is,  sal  den  tijt  leeren.  't 
Laet  hem  aensien,  dat  de  moeyten  ongelijck  grooter  dan  de  danck  wesen  sal. 
De  voorsz.  Francen,  haer  schip  weder  gelevert  zijnde,  hebben  datelijck  aen 
ons  versocht  den  vrj-en  handel  tot  Bantam  ende  hulpe  van  stuyrlieden,  tim- 
merlieden, bosschieters  ende  matroosen,  om  haer  schip  te  laden  ende  in  alder 
)-le  weder  na  Vranckrijck  te  keeren.  Dit  doende  souden  se  dan  wonderlijck 
veel  van  onse  deucht  vertellen.  Haer  versoeck  hebben  den  raedt  van  defentie 
voorgestelt  ende  is  daerop  by  denselven  goet  gevonden,  behoudens  ons  recht 
te  consenteeren  dat  na  Bantam  vaeren,  den  handel  versoecken,  mits  dat  elck 
een  derde,  te  weten  Engelsse,  Francen  en  wy,  genieten  sullen  van  de  peper 
die  daer  souden  mogen  becomen.  Dese  conditie  namen  de  Francen  aen  ende 
om  tot  Bantam  te  seylen  hebben  wy  ende  d'  Engelsen  haer  elck  met  thien 
mannen  geassisteert,  doch  evenwel  blyven  hier  leggen.  Wat  noch  volgen  wil 
sal  den  tijt  leeren.  Alsoo  voor  seecker  houden  dat  de  Pangoran  van  Bantam 
geensints  toestaen  sal  dat  zjdieden  eenige  peper  laden,  heeft  het  ons  goet 
gedocht  voorsz.  expediënt  te  gebruycken,  alsoo  beter  is  dat  de  Pangoran  haer 
de  peper  we)-gert,  dan  dat  wy  hun  van  daer  weeren.  Voorder  sullen  ons  na 
den  tijt  reguleeren  ende  ons  recht  na  behooren  met  discretie  ma}-nteneeren. 
Tegen  Bantam  zijn  d'  Engelsen  met  ons  in  eenen  graet  geraect.  S)*  lieten 


8  Jan.  1621. 


609 


5. 
Jambi. 


haer  eerst  voorstaen  dat  met  moye  praetienswonderlijckedingensoudendoen, 
maer  den  tijt  heeft  haer  anders  geleert.  Door  Godts  genade  't  hecht  in  de 
handt  hebbende,  vonden  \v\-  goet,  d'  Engelsen  t'  accordeeren  wat  ons  voor- 
stelden, opdat  overons  niet  souden  hebben  te  clagen.  Hierover  consenteerden, 
dat  soo  dickwils  na  Bantam  souden  senden  als  het  haer  gelieffde,  omme  te 
onderstaen  offaen  den  handel  souden  connen  comen.  S)-  hebben  versche)-de 
reysen  gesonden,  maer  gants  niet  verricht,  ende  hun  is  e\'ntlijck  aengese\t 
dat  van  landt  souden  bh'ven,  soo  niet  dootgeslagen  wilden  wesen.  Aldus  sijn 
d'  Engelsen  gepayt  geworden,  ende  tsedert  die  tijt  hebben  nefifens  ons  twee 
schepen  voor  Bantam  gehouden.  Eenige  dagen  geleden  isonsaengedientdat 
de  pangoran  van  Bantam  nu  beter  bedacht  is,  ende  soo  wy  selffs  imant  der- 
warts  sonden,  sy  meenden  wy  souden  voorseecker  tot  goet  accoort  geraecken. 
Dese  praetiens  hebben  gehoort,  maer  niet  goet  gevonden  voor  goet  aen  te 
nemen,  noch  daerop  na  Bantam  te  senden.  Wy  vertrouwen  dat  hun  metdertijt 
wel  voorder  brengen  sullen.  De  rijs  begint  in  Bantam  weder  dier  te  worden; 
de  peper  geit  onder  malckanderen  een  halve  reael  van  achten  de  sack.  Van 
armoede  zijn  dagelicx  veel  Chinesen  van  Bantam  by  ons  overcomende.  Met 
onse  prauwen  doen  soo  veel,  dat  Bantam  gants  we)-nich  provisie  van  bujten 
becompt  ende  alles  tot  Jacatra,  Godtloff,  abondant  is.  Voor  onse  vloote,  d' En- 
gelse ende  Francen  is  hier  genoch  te  becomen.  Altemet  werden  eenige  Javanen 
in  't  bos  vernomen  die  op  onse  fru}'thaelders  loeren,  maer  soo  haestontdeckt 
zijn,  retireeren  hun,  alsoo  dat  niet  te  vinden  zijn.  Nu  cortelingh  isser  tot  Ban- 
tam een  roeyschuyte  van  Mallacca  {Gilees  genaemt)  aengecomen,  gemant 
met  ontrent  50  koppen,  waeronder  eenige  Portugiesen  zijn.  Op  wat  voet  off 
maniere  daer  comen  is  ons  onbekent.  Z)'  zijn  in  't  huys  van  d'  Engelsen 
gelogeert.  De  spraecke  gaet  hier  dat  die  van  Bantam  wonderlijcke  groote 
assistentie  doen  sullen.  In  't  eerste  van  den  oorloch  hebben  w}-  Bantam  om 
verscheyde  redenen  niet  aengetast;  't  soude  wel  connen  gebeuren  dat  ons 
d' Almogende  daertoe  noch  brachte  ende  de  plaetse  mede  overgaeve.  Van 
d' Engelsen  hebben  weynich  hulpe  te  verwachten.  Valter}-ets  voor,  w)- sullen 
het  alleene  moeten  doen. 

Van  Jamby  heeft  ons  de  Dolphijn  gebracht  ontrent  2000  picol  peper ;  't  gene 
dien  coninck  van  zijnne  pretentie  gebrack,  heeft  h)'  aen  cleden  u)-t  ons  huys 
doen  lichten,  soodat  nu  in  alles  genomen  hebben  5641  realen.  Dese  daet  doet 
haer  voor  de  revengie  seer  vresen.  Veele  sijn  daerover  van  woonplaets  ver- 
andert, maer  evenwel  weten  van  geen  u)'tkeeren.  Voor  dees  tijt  hebben  goet 
gevonden  geen  vermaen  van  de  saecke  te  doen.  Wj'  sullen  ons  beurte  ver- 
wachten ende  hebben  last  gegeven  dat  d' onse  alle  mogelijcke  neerstichej't 
sullen  doen  omme  de  lieden  te  bewegen  dat  de  peper  met  haer  joncken  tot 
Jacatra  brengen.  Daer  is  goede  apparentie  dat  de  saecken  metdertijt  daertoe 

39 


610  8  Jan  1621. 

gebracht  sullen  connen  werden,  dat  de  stapel  van  den  handel  tot  Jacatra  be- 
comen  ende  meest  alle  de  comptoiren,  als  namentlijck  die  van  Atchijn,  Jamb)-, 
Andrigiri,  Patanj-,  Siam,  Grissi  ende  andre,  wel  sullen  mogen  lichten.  In  Jamb)' 
was  groote  apparentie  dat  eerlange  wederomme  goede  pertye  peper  van  daer 
becomen  sullen.  VV\-  hebben  derwarts  gesonden  de  schepen  Groningen,  den 
Dolphijn,  de  Neptunes  ende  Jortan.  De  Jager  ende  Cleen  Amsterdam  sijn 
daerontrent  noch  hebbende.  Hebben  last  gegeven  dat  de  vyanden  op  de 
vaert  van  Mallacca  alle  mogelijcke  affbreuk  gedaen  worde  ende  dat  Groningen 
soo  haest  doenlijcken  voUaden  herwarts  senden.  D'  Engelsen  hebben  mede 
najamby  gesonden  haer  schepen  de /?/«;«««/ ende  den  lVittenBeer;de  Clooff 
is  daer  van  Patany  oock  gecomen.  Haer  schip  d'  Unie  is  door  deStraet  Mal- 
lacca na  Atchijn  om  peper  gesonden,  maer  't  is  apparent  dat  van  d'  onse  met 
Medenblieqiie  ende  d'  Engelse  Beer  geprevenieert  sullen  worden. 

Alsoo  d'  onse  ende  d'  Engelse  in  Jamby  de  peper  tegen  malckanderen 
waeren  opjagende  ende  die  aireede  tot  9  realen  't  picol  gebracht  hadden,  heeft 
ons  best  gedocht  met  d'  Engelsen  accoort  te  maecken.  \Vy  sijn  verdragen  dat 
de  peper  niet  hooger  dan  tot  8  realen  't  picol  coopen  sullen,  item  dat  halfif 
ende  halff  sal  worden  gedeylt  wat  becommen  connen,  dat  men  trachten  sal 
de  prijs  allenskens  tot  op  7  ende  6  realen  't  picol  te  brengen,  ende  soo  't  geviel 
dat  die  van  Jamb}-  weder  onderstonden  de  peper  nae  Japara  ende  Jortan  te  ver- 
voeren, dat  w}'  'tselvige  sullen  beletten  ende  d'  onse,  des  nodich  wesende,  van 
Jamb}-  sullen  lichten,  ende  dat  de  peper  welck  d'  Engelsen  in  Jamby  souden 
mogen  becomen  halffende  halfif  sal  worden  gede}'lt.  W}"  achten  dat  het  daertoe 
niet  comen  sal,  maer  verhoopen  de  peper  tot  Jacatra  te  doen  brengen. 
6.  Nadat  seer  lange  nae  't  schip  Enckkuysen  verlangt  hadden,  is  hetselvige 

eyntlijcken  den  4  December  passato,  Godtloff,  van  de  custe  van  Coromandel 
door  de  Straet  Mallacca  alhier  wel  aengecomen,  geladen  zijnde  met  goede 
pert}'e  cleden,  eenigen  rijs  ende  andre  provisien,  waermede  den  5  July  1620 
van  de  Custe  vertrocken  is;  heeft  Jamby  aengedaen,  aldaer  eenige  cleden  ge- 
lost ende  wederomme  pert}e  peper  ingenomen.  Dit  schip  brengt  een  seer 
goede  sorteringe  cleden  voor  alle  quartieren  van  Indien  dienstich,  maer  door 
leccagie  van  boven  gecomen,  isser  veel  goet  bedorven  en  dat  noch  al  van  't 
fijnste.  De  rijs  is  mede  bedorven,  de  boter  van  de  Custe  altemael  uytgeleckt, 
den  arack  door  de  lange  reyse  ende  quaemenagiegeconsumeert.  't  Is  jammer 
datter  geen  beter  sorge  gedragen  ende  geen  andre  neersticheyt  gedaen  is. 
Waermede  connen  d'  overhooffden  van  de  schepen  de  schade  vergoeden? 

Den  26  December  is  hier  van  de  voorsz.  Custe  mede  wel  aengecomen  't 
fregat  Aracan,  zijnde  den  3  November  vandaer  geseylt,  waerdoor  verstaen 
hoe  't  schip  Nieuw  Zeelandt  aldaer  wel  aengecomen  ende  meest  met  rijs  ge- 
laden was,  soodat  hetselvige  dagelicx  mede  te  verwachten  hebben. 


Coro 
man  del 


8  Jan.  1621.  611 

Na  Tanasseri  sijn  van  Maslipatan  twee  fregatten  gesonden  omme  de  Portu- 
giesen  ende  haere  adherenten  alle  mogelijcke  affbreuck  te  doen.  De  Denen, 
soo  geseyt  wort,  leggen  met  vier  schepen  aen  't  eylandt  Ce)lon,  op  een  plaetse 
genaempt  Trihanamale,  alwaer  een  fort  opgeworpen  hebben  ende  met  een 
seecker  coninck  van  't  landt  tegen  de  Portugiesen  oorlogende  zijn.  Ontrent 
Ceylon  hebben  een  Castiliaens  scheepken,  dat  na  Mallacca  wilde,  verovert 
ende  niemant  daer\'an  in  't  leven  gelaten. 

In  Maslipatan  gaet  het  redelijck,  doch  meer  door  vrese  van  onse  macht  dan 
respect  van  't  firman  welck  den  coninck  van  Golconda  aen  d'  onse  verleent 
heeft.  Sour)- verhoopte  12  a  13.000  stucken  Guinees  lywaet  met  goede  pertye 
indigo  te  becomen  ende  tegen  Ma)-  toecomende  een  schip  voor 't  vaderslandt 
aff  te  laden.  Door  toedoen  van  de  Portugiesen  heeft  Ytaroydia,  protecteurende 
heer  van  ontrent  800  mylen  lants,  ons  fort  ende  de  stadt  Palleacatte  met 
6000  mannen  ontrent  twee  maenden  in  Augusto  ende  September  belegert 
gehadt,  onder  pretext  dat  het  alleene  op  de  gouverneur  van  de  stadt  (die  met 
7  a  800  man  daerin  lach)  gemunt  hadde,  welcke  hy  begeerde  d'  onse  daeruyt 
souden  jaegen.  De  Portugiesen  hadden  groote  assistentie  ende  hulpe  geboden, 
maer  alsoo  daerop  niet  en  volchde  ende  de  tijt  verliep,  sijn  sy  ten  lesten  ver- 
dragen dat  de  stadt  aen  voorsz.  heer  opbrengen  soude  5000  realen  van  8'" 
eens,  ende  daerna  voor  tol  ende  inposten  andre  5000  realen  jaerlijcx.  Hier- 
mede is  het  leger  opgebroocken,  sonder  dat  d'  onse  eenige  schade  aengedaen 
Z)-.  Alsoo  een  van  de  twee  opperhooffden  (die  om  de  croone  van  Velour 
duslange  in  't  landt  van  Carnatica  tegen  malckanderen  geoorlocht  hebben) 
gedoot  is,  sijn  volck  overwonnen  ende  arm  geoorlocht  waren,  ginck  de  roep 
dat  d'  overhooft  van  de  victorieuse  pert)-e  gecroont  soud  worden  ende  met 
de  dochter  van  de  voorsz.  Ytaro)-dia  soud  trouwen,  soodat  verhoopt  wierd 
het  geheele  landt  van  Carnatica  haest  in  vrede  geraecken  sal.  Nae  't  voorsz. 
verdrach  is  den  overste  Itaroydia  in  't  fort  Palleacatte  geweest  ende  met  goet 
contentement  van  d'  onse  vertrocken. 

Ontrent  drie  dagen  reysens  in  't  landt  van  Maslipatan,  by  een  dorp  ge- 
naempt Bamimganne  Pully,  is  een  nieuwe  diamantmyne  gevonden,  die  seer 
veele  rendeert.  Nevens  dese  senden  U.  E.  een  goede  partye  diamanten  die 
ons  van  Maslipatan  gesonden  zijn.  Soo  deselvige  U.  E.  tot  de  gecochte  prijs 
bevallen,  sullen  gelieven  een  goede  kender  met  een  groote  somma  geit  na 
Maslipatan  te  senden  ;  't  en  sal  daer  aen  geen  diamanten  gebreecken.  Op  het 
gout  met  Enckliuysen  na  de  Custe  gesonden  sal  ontrent  3  a  4  per  cento  ge- 
wonnen worden,  welck  veel  is  ten  aensien  het  groot  verlies  op  de  reaelen; 
doch  d'  onse  seggen  dat  niet  meer  gout  dan  250  a  300  marck  jaerlicx  souden 
connen  beneficeeren. 

In  Suratten  is  alles  redelijck.  Per  nevensgaende  missiven  sullen  U.  E.  sien 


612 


8  Jan. 1621. 


7. 
Suratte. 


8. 
Patani. 


wat  daer  passeert  ende  hoe  treffelijcken  handel  d'  Engelsen  in  die  quartieren 
dryven.  Zeer  groote  dachten  hebben  d'  onse  gedaen  dat  men  haer  soo  lange 
sonder  cappitael  heeft  laten  sitten.  De  cooplieden  Ravenstejn  ende  Goeree 
hebben  altoos  met  seer  grooten  twist  ende  oneeniche)'t  tegen  malckanderen 
geleeft,  welcke  door  ledicheyt  niet  dan  te  meer  is  gevoet  gevoerden.  Per 
nevensgaende  facture  sullen  U.  E.  sien  hoe  daer  aen  indigo  ende  lijnwaeten 
besteet  waeren  de  somme  van  ƒ54.262 —  19 — -14;  hierenboven  hebben  zy 
per  wissel  van  Maslipatan  becomen,  soo  op  Maslipatan  getrocken  als  door 
Soury  van  daer  geremitteert,  de  somme  van  ƒ68.268  —  6  —  10,  welcke  mede 
aen  indigo  ende  cleden  besteet  worden,  soodat  apparent  is  dat  het  Wapenvan 
Zeelatidt,  zoo  'tGodt  gelieft,  in  Suratten  wel  rijck  geladen  sal  worden,  al- 
soo  verhoopt  wierd  dat  sijn  cargasoen  ontrent  80.000  realen  opbrengen 
soude.  Laet  doch  niet,  soo  't  doenlijck  is,  alle  jaeren  eenige  schepen  met 
een  goet  cappitael  na  Suratten  te  senden,  soo  sullen  de  heeren  goede  retoe- 
ren  van  daer  ende  w}-  goede  cleden  voor  verschej'de  quartieren  van  Indien 
becomen. 

Den  13  December  zijn  hier  van  Patanj'  wel  aengecomen  de  schepen  de 
Sampson  ende  de  Zeewolff\  brengen  soo  goeden  cargasoen  niet  mede  als  van 
daer  verwacht  hadden.  De  Zecwolff  \s  met  peper  ende  benjuwin  geladen, 
maer  de  Sampson  brengt  niet  dan  rijs  ende  benjuwin,  in  Siam  geladen.  Van 
China  is  verleden  jaer  in  Patany,  Sangora,  Ligor,  Siam  ende  de  gantsche 
custe  niet  sonders  gebrocht.  't  Weynige  welck  d'  onse  in  Sangora  gecocht 
hebben,  is  wel  diere  betaelt.  De  peper,  seggen  zy,  was  niet  wel  gekickt;  tegen 
't  naeste  jaer  wert  ons  van  daer  beter  hoope  gegeven.  Dese  twee  schepen 
brengen  mede  1372  picol  benjuwin,  d'eene  pertye  in  Patanj-  ende  d'andre 
in  Siam  gecocht.  Van  Cambodja  heeft  het  jacht  de  Vos  mede  548  picol  ben- 
juwin gebracht,  welcke  ons  met  de  Morgensterre  (die  in  de  riviere  van  San- 
gora vertimmert  wort)  gesonden  worden  sal.  De  benjuwin  is  wel  hondert 
ten  hondert  beter  coop  in  Cambodja  dan  in  Patan)'  ende  Siam  gecocht.  Het 
schijnt  dat  in  Patany  niet  seer  gelet  wort  hoe  het  gaet  coopen,  even  alsoffhet 
wel  waer,  als  het  geit  maer  besteet  zy.  Op  beter  hoope  hadden  derwarts  een 
groote  somme  geit  gesonden.  De  Galliasse  was  in  de  riviere  van  Cambodja 
besich  om  op  te  corten  ende  aldaer  vol  rijs  geladen  te  worden.  Dien  coninck 
heeft  d'  onse  veel  vrientschap  bewesen. 

In  de  memorie  van  coopmanschappen  maecken  U.  E.  geen  mentie  van 
benjuwin;  hierover  zijn  schrupeleus  wat  daervan  naer  't  vaderslandt  senden 
sullen.  Een  pertye  senden  met  dese  schepen,  doch  het  meeste  sullen  na  Mo- 
cha,  Suratten  ende  de  custe  van  Coromandel  senden;  verhoopen  daer  met 
goede  avance  vercocht  worden  sal.  U.  E.  gelieve  op  d'  overcomende  pertj-e 
te  letten  ende  ordre  te  geven  wat  jaerlijcx  begeeren  overgesonden  te  hebben, 


8  Jan.  1621.  613 

opdat  ons  daerna  mogen  reguleren.  Het  jacht  Hollandia  is  den  20  July  van 
Patany  na  Cambodja  gesonden  met  4000  realen,  ende  alsoo  't  selvige  te  zyner 
tijt  niet  verschenen  is,  wort  grotelijcx geducht  onderweechverongelucktwesen 
sal,  dat  Godt  niet  en  geve.  D'  Engelse  schepen  de  Royale  Jeans  ende  d'  Uni- 
cornc,  na  Jappan  vaerende,  hebben  op  de  custe  van  China  soo  grooten  storm 
gecregen,  dat  beyde  in  groot  peryckel  geraecten.  Die  van  d'  Utiicorne  sijn 
genootsaect  geworden,  om  't  lijffte  salveeren,  ontrent  8  a  10  mylen  beneden 
Canton  te  stranden.  Het  wrack,  geschut  ende  wat  daerb)-  was  hebben  de 
Chinesen  genomen  ende  d'  Engelsen  met  twee  cleene  joncken  laten  vertrec- 
ken,  waervan  d'  eene  in  Patany  aengecomen  is.  Hoe  het  met  de  y^-^wj  gegaen 
zy,  sal  den  tijt  leeren.  Per  nevensgaende  missiven  van  Patany  ende  Sangora 
sullen  U.  E.  sien  wat  dachten  over  d'  Engelsen  gedaen  worden  ende  hoe  zy 
na  d'  inganck  van  't  accoort  seeckre  Chineesse  joncken  berooft  hebben,  om- 
dat met  d'  onse  gehandelt  hadden.  Lange  voor  dese  is  d'onse  den  handel  in 
Sangora  met  exclusie  van  andre  Europische  natie  vergost.  D'  Engelsen  heb- 
ben veel  gedaen  omme  in  virtu  van  't  contract  de  helft  van  de  peper  die  d' 
onse  te  vooren  op  voorcoop  gecocht  hadden  te  becomen,  gelijck  mede  den 
handel  aldaer  neffens  d'  onse,  doch  't  is  haer  be\-de  gemist.  Hierover  hebben 
zy  in  den  raedt  van  defentie  geclaecht  dat  d'  onse  haer  tegen  expres  accoort 
met  schenckagie  van  Sangora  geweert  hadden.  Wy  hebben  daerop  met  het 
27'"  artyckel  van  't  accoort  beweesen  dat  na  den  inganck  van  't  accoort  d' een 
d'  ander  nieuwers  soude  mogen  uytslu)-ten,  maer  elck  behouden  soude  't  gene 
h)-  hadde  ende  per  contract  toegeleyt  was;  item  dat  de  faulte  aen  haer  zyde 
was,  want  hun  volck  met  schenckagie  getracht  hadden  de  coninck  van  San- 
gora sijn  beloften  te  doen  breecken  ende  d'  onse  't  haere  te  benemen,  waer- 
tegen  genootsaect  waren  haer  recht  te  maj-nteneren.  Hoe  U.  E.  de  saecke 
verstaen,  gelieven  ons  met  eerste  gelegenthejt  te  advyseeren. 

De  coninginne  van  Patany  heeft  verleden  jaer  herwarts  gesonden  een  am- 
bassadeur met  een  missive  ende  een  silveren  beteldoose  tot  vereeringe,  welcke 
ambassadeur  met  sijn  joncke  ende  noch  twee  andre,  door  d'  onse  met  rijs  be- 
vracht, de  reys  verleden  jaer  niet  conden  volbrengen,  waerover  in  Jamby  ende 
Palinbangh  dit  mousson  verwacht  hebben  ende  alsnu  hier  wel  aengecomen 
zijn.  De  supstantie  van  voorsz.  missive  is  hoe  zy  eertijts  om  onsentwille  met 
de  Portugiesen  in  oorloch  geraect  zijn  ende  alsnu  genootsaect  sijn  geworden 
weder  vrede  met  die  van  Mallacca  te  maecken,  om  haer  custe  veyl  te  houden 
ende  haer  ondersaten  van  schade  te  bevr)'den.  Hierover  versoecken  z)-  dat 
wy  daerover  niet  laten  souden  de  vrientschap  met  haer  te  continueeren,  dat 
geen  van  haer  joncken  na  de  Mollucques  ende  Mallacca  vaerende  souden  be- 
schadigen, noch  oock  geen  Portugiesen  ontrent  haer  custe  van  Patany.  Te 
zyner  tijt  sullen  hierop  behoorlijck  antwoorden.  Voor  den  Atchijnder  is  het 


614 


8  Jan.  1621. 


9. 

Tol  van 
de  Engel- 

schen  te 
vorderen. 


10. 

De  Mata- 

ram  en  de 

Portu- 

geezen. 


dat  de  Patanesen  vreesen.  D'  armade  van  dien  coninck  is  na  Pera  toe.  Wat 
uytcompst  de  tocht  nemen  sal  sullen  mettertijt  vernemen. 

Van  Cambodja  sijn  hier  drie  joncken  met  verscheyde  provisie  aengecomen, 
welcke  mede  veel  Chinesen  gebracht  hebben  om  hier  te  resideeren. 

Door  verscheyde  joncken  sijn  hier  van  de  custe  van  Sumatra  gebracht  on- 
trent 400  picol  peper.  Wy  hebben  deselvige  a  13  realen  't  picol  doen  coopen 
ende  d'  Engelsen  daervan  om  versche}-de  redenen  de  helft  laten  overdoen. 
Voor  't  uytvoeren  van  die  sijn  wy  van  meninge  d'  Engelsen  by  provisie  te 
doen  affvorderen  de  gesette  tol  van  l O  per  cento ;  hebben  haer  oock  aangesey t 
hoe  wy  volgens  placcaet  5  per  cento  pretendeeren  van  de  cleden  ende  andre 
goederen  die  tot  Jacatra  souden  mogen  vercoopen.  Wat  wy  tegen  de  voor- 
gaende  ende  dagelicxe  lasten,  als  oock  wat  prerogatiefF  op  de  peper  van  Ban- 
tam pretendeeren,  is  alsnoch  onnodich  geweest  te  verhaelen.  U.  E.  gelieven 
met  den  eersten  ordre  te  geven  waerna  ons  desen  aengaende  reguleeren  sullen, 
gelijck  mede  wat  tollen  d'  Engelsen,  Francen,  Denen,  ende  andre  tot  Jacatra 
betaelen  sullen.  Nevens  dese  gaet  acte  van  d' ordre  welck  daerop  by  provisie 
gestelt  hebben. 

Het  schip  de  Globe  is  door  d'  Engelsen  weder  naar  Japara  om  hout,  rijs  ende 
andre  provisie  gesonden  geweest,  maer  heeft  niet  dan  een  weynich  plancken 
gebracht. 

De  tommegon  Bouraxa,  gouverneur  wegens  de  Mattaram  over  Kendael, 
heeft  voor  dese  van  ons  doen  versoecken  vr)-pas  voor  seeckre  joncken  die  hy 
met  rijs  na  Mallacca  wilde  senden.  Wy  hebben  't  selvige  gerefuseert,  hem  ge- 
beden sulcx  naer  te  laten  ende  aengeraden  dat  zijn  joncken  met  rijs  na  Jacatra 
soude  senden,  waertoe  de  zijnnen  een  vrypas  medegaven,  doch  in  plaetse  van 
hier  te  comen  sijn  zy  met  twee  joncken  na  Mallacca  gevaeren  ende  in  de 
Straet  van  Palinbangh  door  de  vr}-e  burgers  genomen,  hier  gebracht  ende 
voor  goede  prinsen  gehouden.  In  de  voorsz.  joncken  hebben  wybecomen  een 
missive  die  voorsz.  tommegon  wegen  de  Mattaram  met  een  ambassadeur 
aen  de  cappiteyn  van  Mallacca  is  schryvende.  Onder  andere  wert  daerinne 
geadv}-seert  hoe  die  van  Mallacca  veel  swaricheyt  is  aenstaende,  vermits  de 
Nederlanders  beletten  datter  geen  rijs  na  Mallacca  gevoert  wort,  doordien 
met  d'  Engelsen  vereenicht  zijn  ende  tot  Jacatra  in  't  landt  van  de  Mattaram 
een  hu)'s  gebout  ende  hunselven  alsoo  ondersaten  van  de  Mattaram  gemaeckt 
hebben;  derhalven  recommandeert  z)-nen  broeder  de  cappiteyn  van  Mallacca 
daerop  wel  ernstlijck  te  letten.  Dese  briefif  houden  wy  geschreven  ende  met 
expresse  ambassate  gesonden  te  wesen  omme  de  Portugiesen  een  groote 
macht  byeen  te  doen  vergaderen  ende  ons  gesamenderhandt  tot  Jacatra  te 
besoecken,  eer  ons  soo  verstercken  dat  onwinbaer  worden,  alle  de  coningen 
den  handel  verliesen  ende  wy  den  stapel  tot  Jacatra  becomen.  U.  E.  gelieven 


8  Jan.  1621.  615 

vastelijck  te  geloven  dat  alle  dese  naestgelegene  coningeu  tegen  ons  soo  veele 
sullen  doen  als  te  weghe  connen  brengen ;  derhalven  gelieven  de  heeren  daer- 
tegen  mede  te  versien.  Alle  de  coningen  van  dese  landen  weten  soo  wel  wat 
aen  't  planten  van  onse  colonie  tot  Jacatra  gelegen  is  ende  watter  op  mach 
volgen,  als  de  cloecke  ende  verresienstepoliticque  van  Europa  souden  mogen 
doen.  De  voorsz.  tommegon  Bouracxa  heeft  nu  wederom  vier  en  twintich 
prauwen  met  rijs  herwarts  gesonden,  sondereens  mentie  van  de  voorsz.  joncke, 
voick  off  goederen  te  maecken ;  gelaeten  hun  aloff  het  haer  niet  eens  aen  en 
ginck.  Door  continueel  aenhouden  van  den  tommagon  van  Tegal  hebben 
derwarts  een  ambassate  gesonden  om  de  resterende  gevangenen  te  eyschen 
ende  vrientschap  soo  veele  doenlijcken  te  maecken.  Onse  gesante  is  wel  ont- 
haelt  ende  met  goet  gelej-  weder  hier  gekeert,  maer  de  gevangenen  mochten 
niet  volgen.  Men  had  ons  aengedient  dat  gerelasscheert  souden  worden  soo 
haest  daeromme  sonden,  maer  men  schaemden  haer  niet  voor  de  vijff  per- 
soonen  vijff  duysent  realen  te  eyschen,  niettegenstaende  wy  meer  dan  150 
van  des  Mattarams  ondersaten  hebben.  Het  schijnt  dat  weynich  mentie daer- 
van  gemaect  wort. 
11.  Alsoo  nodich  is  dat  den  handel  van  Timor  gehanthaeft  worde,  hebben 

Varia,  derwarts  gesonden  de  jachten  de  de  Groenen  Leeuw,  de  Tiger  ende  Amboyna, 
gemant  met  106  koppen.  Godt  geve  hun  beter  geluck  dan  verleden  jaer  ge- 
hadt  hebben.  Om  revenge  te  becomen  heeft  de  commandeur  van  't  fort  3  a 
400  koppen  met  verscheyde  jachten  versocht,  maer  door  gebreck  van  jachten 
ende  vermits  het  volck  op  een  ander  tocht  nodich  is,  hebben  niet  meer  dan 
voorz.  getal  connen  senden. 

't  Jacht  den  Arendt,  van  Grissi  herwarts  comende,  heeft  in  zee  soo  grooten 
leek  gecregen,  dat  genootsaect  wierden,  om  't  lijff  te  bergen,  te  stranden.  On- 
trent 5  a  6  mylen  van  hier  sijn  sy  gestrandt,  het  geschut  hebben  met  eenige 
goederen  daeruyt  gebercht,  maer  't  schip  is  daer  met  verscheyde  goederen 
gebleven.  Dit  hebben  van  verscheyde  andere  schepen  mede  te  verwachten, 
waervan  't  gebreck  van  timmerlieden  de  voorneemste  oorsaeck  is. 

Nadat  het  Wapen  van  Enckimysen  b)'kans  volladen  ende  zeylreet  was  om 
naer  't  vaderslandt  te  keeren,  is  dit  schip  onversiens  soo  leek  geworden,  dat 
wel  24.000  steecken  m  't  etmael  mosten  pompen.  Het  schip  is  in  zee  dicht 
geweest,  gelijck  mede  alhier  doemen  begost  te  laden.  Wy  hebben  groote 
neersticheyt  laten  doen  om  't  leek  te  soecken,  maer  niet  connen  vinden,  waer- 
over  genootsaect  wierden  het  schip  weder  te  lossen,  ende  alsoo  de  nieuwe 
schepen  niet  en  quamen,  resolveerden  door  gebreck  van  andre  de  last  in  de 
Goede  Fortuyne  te  schepen  ende  't  selvige  daermede  naer  't  vaderslandt  te 
senden.  Doch  terw)-le  de  Fortuyne  van  Bantam  ontboden,  ariveerden  onder- 
tusschen  de  schepen  HoUandia,  Mauritius  ende  't  Wapen  van  Hoorn,  waer- 


616  8  Jan.  1621. 

over  goetgevonden  wierd,  alsoo  Mauritius  halff  geladen  was,  de  last  van  't 
Wapen  van  Hoorn  daerbeneffens  mede  te  laden.  Men  is  nu  besich  om  't 
Wapen  van  Enckliuysen  over  te  haelen,  't  leek  te  soecken  ende  't  selvige  be- 

hoorlijck  te  versien,  opdat  met  eerste  gelegenthej-t  met  goede  retoeren  naer 

't  vaderslandt  gesonden  mach  worden. 

12.  Voor  dese  is  geadvysdert  hoe  d'  Engelsen  geweygert  hadden  eenich  volck 

Moeilijk-    ^let  Nieuw  Zeelandt  na  Palleacatte  te  senden,  onder  protext  dat  van  coop- 
hedenmet   ,.,.,.  ,     .  .... 

de  Engel-  heden  niet  wel  versien  waeren,  maer   t  is  geweest  om  niet  in  de  lasten  van 

schen.  Palleacatte  te  treden,  terwyle  de  Palleacatse  cleden  alhier  door  den  oorloch 
met  Bantam  ende  de  Mattaram  niet  seer  getrocken  waeren.  Omdesen  treek 
te  betaelen  ende  tegen  de  lasten  des  verleden  jaers  van  de  Mollucques,  Am- 
bo}-na  ende  Banda  voor  d'inganck  van  't  accoort  in  te  cr)'gen  soeveel  nagelen, 
noten  ende  foelie  als  doenlijcken  is,  hebben  wy  't  schip  Schiedam  den  27 
October  passato  met  22.000  realen  in  spetie  na  Ambo)"na  gesonden,  met 
ordre  dat  Grissi  eerst  aendoe  ende  op  't  alderspoedichste  voortvaere.  Wy 
lieten  d'  Engelsen  te  vooren  weten  hoe  dit  schip  vooru\'t  na  Grissi  sonden 
om  beesten  te  laden  ende  te  zyner  tijt  innewaerts  te  vaeren,  waerop  doenter- 
tijt  niet  geantwoort  wiert;  doch  namaels  bedenckende  wat  hierdoor  souden 
mogen  verachteren,  hebben  hun  hierover  beclaecht,  doch  alsoo  door  de 
joncxte  schepen  van  Ambo)-na  gecomen,  verstonden  hoe  daer  gants  geen 
geit  meer  was  ende  tegen  't  begin  van  't  tegen woordigejaer  1621  goede  pertye 
nagelen  veyl  soude  wesen,  sijn  hierdoor  ende  om  de  voorsz.  redene  gedrongen 
geworden  Sc' iedam  met  voorsz.  geit  wat  haestich  vooruyt  te  senden.  Ver- 
hoopen  dat  de  Compagnie  daeraen  goeden  dienst  ende  d' Engelsen  oock 
geen  ongelijck  geschiet,  want  ons  bedunckens  geen  reden  is  wy  alleen  d'on- 
costen  van  't  verleden  jaer  souden  dragen  ende  sy  een  deel  van  de  vruch- 
ten genieten.  Den  3*^*^"  November  passato  is  van  d'  Engelsen  een  fregat  de 
Dragons  Clauw  na  Maccassar  ende  Puloron  vooruyt  gesonden,  onder  pretext 
van  geit  in  Macassar  te  brengen  tot  opcoop  van  rijs  tegen  de  comste  haerder 
schepen,  ende  om  hun  volck  op  Puloron  interim  met  eenige  nootlijckheden 
te  secondeeren. 

Met  d' Engelsen  hebben  veel  moeyten  gehadt  over  d'  interpretatie  van  seec- 
kre  articulen  van  't  accoort  tousscherende  den  handel  in  de  Mollucques, 
Amboyna  ende  Banda.  Van  de  nagelen  die  w)-  op  uytstaende  schulden  souden 
mogen  becomen  hadden  mede  gaerne  een  derde,  als  oock  van  de  profifijten 
van  alle  de  goederen  en  provisie  die  wy  tot  onderhout  van  de  garnesoenen  aen 
de  soldaten  fornieren,  welck  ons  geen  reden  docht.  W)'  hebben  't  accoort  an- 
ders uytgele)'t  ende  zijn  ten  lesten  na  veel  contestatien  verdragen  gelijck  de 
heeren  per  nevensgaende  verclaringe  connen  sien.  Vermits  door  Godts  genade 
"t  hecht  in  de  handt  hebben  ende  d'  Engelsen  niet  beter  mogen,  sijn  w)-  aldus 


8  Jan.  1621.  617 

verdragen,  maer  waeren  ly  de  sterckste,  liet  contract  door  U.  E.  gemaect 
soud  ons  niet  helpen :  \\\  souden  Indien  wel  haest  moeten  ruymen.  Hier- 
over dienen  U.  E.  te  besorgcn  dat  altoos  de  sterckste  zijn,  off  't  en  sal  niet 
welgaen. 

13.  By  dese  gaet  copie  van  seeckre  acte  door  Omfrey  Fitsherbert,  commandeur 
Zij  be-     over  drie  Engelse  schepen,  aen  de  Caep  de  Bona  Esperance  gelaten.  U.  E. 

Kaap  de    sullen  sien  hoe  daermede  de  heerschappie  van  der  Zu_\-der-Ianden  in  Affrica 

Hoop  in    gepretendeert  wort.  De  possessie  sullen  zy  nemen,  inhouden,  ende  de  limiten 

bezit  te    tot  aen  de  Middelantsche  zee  uytbreyden,  soo  de  macht  becomen.  De  Francen 

nemen,     neggen  dat  op  Madagascar  (daer  hun  seer  wel  bevonden  hebben)  een  colonie 

van  6000  zielen  planten  sullen.  Dit  sijn  voorloopende  praetiens,  daer  weynich 

belang  aen  is,  als  U.  E.  maer  sorge  dragen  dat  metderdaet  tot  nadeel  van  de 

Compagnie  met  een  cleentien  niet  geprevenieert  worden. 

14.  De  resteerende  thien  schepen  van  diffentie  sijn  genoempt,  maer  in  wesen 

Vloot  van  geer  veele  verschillende  van  de  meeninge  van  't  accoort,  geliick  de  heeren 
defensie.  ,  ,     .  ,  .  .  ,7„        , 

per  nevensgaende  resolutie  ende  taxatie  connensien.wantd  Engelse  seeckre 

cleene  schepen  bygebrocht,  ende  van  de  vijff  twee  genoempt  hebben  die  ap- 
sent  zijn  ende  in  de  negotie  van  Jamb\- gebruyct  worden,  waero ver  w\- van 
geüjcken  om  met  haer  te  egalleren  gelijcke  schepen  ingebracht  hebben,  na- 
mentlijck  tegen  de  Royale  Exchange,  de  Goede  Fortuyne ;  tegen  de  Ckaerles, 
de  Nietnue  Mane ;  tegen  de  Rubijn,  Groningen ;  tegen  de  Clooff,  de  Morgen- 
sterre; tegen  de  Diamant,  de  Zecwolff.  Op  d'  inplo}'  van  dese  schepen  is  goet 
gevonden  dat  vier  daervan  innewaerts  gaen  ende  daer  (des  nodich  wesende) 
blyven  sullen,  te  weten  d'  Exchange,  de  Rubijn,  de  Nieuwe  Mane  endede 
Zeewolff.  De  Chacrles  ende  de  Goede  Fortuyne  sullen  voor  Bantam  bl)-ven. 
De  vier,  namentlijck  de  Clooff,  de  Diamant,  Groni?tgen  ende  de  Morgensterre, 
welcke  op  de  vaert  van  Jambj-  ende  Patany  sijn,  sullen  t'  haerder  compste 
alhier  mede  ontrent  Bantam  gehouden  worden,  ofte  andre  in  haer  plaetse 
(soo  des  vere)scht  wort),  totdat  de  voorsz.  compareeren.  't  En  gaet  met  dese 
schepen  van  defentie  niet  wel,  maer  wat  sullen  wy  doen?  't  en  comtd' Engel- 
sen, seggen  sy,  niet  anders  gelegen.  Om  nagelen,  noten  ende  foelie  te  laden 
sullen  z\-  wel  schepen  vinden,  maer  tot  de  gemene  defentie  (duchten  w}-)  sal 
't  gebreck  noch  grooter  worden. 

15.  Alsoo  tegenwoordelijck  een  redelijcke  macht  van  schepen  ende  volck  by- 
Coen  zal    een  gecregen  hebben  ende  deselvige  geduyrende  't  Westenmousson  nieuwers 

da  ver-     dan  innewaerts  gebru}xken  connen,  is  goet  gevonden  dat  de  generael  Coen 

trekken,    p^g^  {O  schepen,  ophebbende  1500  koppen,  innewaerts  vaeren  sal  omme  t'on- 

derstaen  off  den  staet  ten  besten  van  de  generale  Compagnie  sullen  connen 

verseeckeren  ende  den  handel  op  een  goede  voet  brengen.  Het  waere  te  wen- 

schen  dat  meerder  macht  van  volck  innewaerts  gesonden  mocht  worden, 


618 


8  Jan  1621. 


16. 
Inkom- 
sten van 
Jacatra. 


want  daer  hoochnodich  van  doen  zijn  om  een  goet  leger  te  velde  te  brengen 
ende  wat  goets  te  verrichten.  Maer  vermits  de  rede  van  Bantam  beset  ende 
Jacatra  wel  bewaert  moet  worden,  sijn  voor  Jacatra  ende  Bantam  geordonneert 
te  blyven  de  schepen  de  Goede  Fortnyne,  Leyden,  't  Wapen  van  Enckliuysen, 
d'  Oude  Zonne  ende  de  Savipson.  Tot  Jacatra  blyven  320  soldaten,  150  am- 
bachtsluyden,  cooplieden  ende  bootsgesellen,  60  swarten  ende  120jongers; 
300  gevangene  Javanen  sullen  mede  innewaerts  gaen.  De  schepen  innewaerts 
vaerende  zijn  Hollandia,  Amsterdam,  Zierickzee,  't  Wapen  va7i  Amsterdam, 
den  Dragon,  Delff,  Orange,  Enckhuysen,  den  Zeewolff,  't  Hert,  de  Vliegende 
Bode  ende  't  Postpacrt.  De  vergaderinge  sal  in  Amboj'na  gehouden  worden. 
Soo  haest  de  macht  by  den  anderen  compt,  sijn  wy  van  meninge  naBandate 
loopen,  om  eerst  Lontor  aen  te  tasten.  D' Almogende  geve  ons  goet  geluck, 
ter  eeren  Godes  ende  welstant  der  Vereenichde  Nederlanden,  victorie  over 
onse  vyanden.  D'Heer  Houtman  gaet  mede  innewaerts,  ende  geduxrende 
d'apsentie  van  de  generael  Coen  sal  de  generale  directie  van  U.  E.  saecken 
tot  Jacatra  aen  Pieter  de  Carpentier  ende  Jacob  Dedel  met  den  raedt  bevolen 
worden. 

Wy  hebben  d'  Engelsen  in  den  raedt  van  defentie  aengedient  hoe  nodich 
het  is  dat  den  staet  van  de  Mollucques,  Amboyna  ende  Banda  ten  besten  van 
beyde  de  Compagnien  verseeckert  worde,  eer  de  moetwilligen  haer  met  onse 
gemeene  vyanden,  de  Spangiaerden  ende  Portugiesen,  verstercken ;  dat  bereyt 
waeren  (volgens  accoort  by  de  heeren  mayoresgemaect)sulcx  met  eenparige 
macht  van  be}-de  de  Compagnien  te  onderstaen  en  daertoe  volck  en  schepen 
souden  fournieren.  D' Engelsen  hebben  hierop  verclaert  volgens  den  ejsch 
van  saecken  wel  genegen  te  wesen  om  eenige  exploicten  met  ons  te  doen, 
maer  dat  het  hun  aen  de  macht  van  volck  en  schepen  gebrack,  waerover  be- 
slooten  is  dat  wj"  alleen  sullen  onderstaen  wat  doen  connen  ende  Godt  ge- 
lieven sal  te  geven. 

Om  ons  van  exploicten  te  diverteeren  ende  voor  te  comen  dat  in  desequar- 
tieren  geen  meerder  heerschappie  becomen  dan  hebbende  zijn,  is  voor  dese 
van  d'  Engelsen  seer  hart  gedreven  goet  te  wesen  dat  door  haer  toedoen  vrede 
met  de  Bandanesen  gemaect  worde  omme  alle  de  vruchten  met  gemack  te 
becomen.  Hierop  zijn  veel  discoersen  gevallen  ende  hebben  wy  haer  oppinie 
met  goede  redenen  wederlej't.  Off  zy  het  daermede  laten  berusten,  dan  off 
een  gepretendeert  heylich  cruys  innewaerts  gesonden  hebben  om  ons  te  pre- 
venieeren,  gelijck  zy  van  de  Cabo  de  Bona  Esperance  pretendeeren  te  doen, 
sal  den  tijt  leeren. 

D'  ontfanck  van  de  tollen  en  rechten  van  Jaccatra  beloopen,  te  weten  van 
de  maent  October  2138  realen,  van  November  2524^  ende  van  December 
2904^,  in  vougen  dat  d'  incompsten  van  maent  tot  maentallenskens  vermeer- 


8  Jan.  1621.  619 

deren.  B\-aldien  U.  E.  jaerlicx  soo  grooten  somma  geit  herwarts  senden  als 
nodich  is  tot  fondament  van  d'  Inlantschen  handel  ende  omme  den  stapel 
van  de  Chineesse  handel  tot  Jacatra  te  stabileeren,  is  apparent  dat  d'  in- 
compsten  van  't  coninckrijck  Jacatra  tot  10  a  20.000  realen  van  achten 
ter  maent  ende  meer  vermeerderen  sullen.  Godt  geve  dat  U.  E.  niet  langer 
in  gebreck  blyven,  soo  sal  't  hiertoe  wel  haest  comen.  't  Verdriet  ons  seer 
ende  schaet  de  generale  Compagnie  ende  de  Vereenichde  Nederlanden 
noch  meer,  dat  U.  E.  van  haren  staet  van  Indien  door  quae  informatie 
niet  beter  gevoelen  dan  w)'  aen  de  bestieringe  vernemen.  Was  d'  informatie 
ende  't  gevoel  goet,  de  heeren  souden  wel  middelen  gevonden  hebben  om 
met  soo  treflfelijcke  schepen  als  nu  in  't  landt  comen  ander  geit  te  senden  dan 
sendende  zijn.  In  plaetse  van  twee  ende  drie  kisten  dat  j'der  brengt,  behoorde 
U.  E.  met  yder  thien  ende  vijffthien  kisten  geit  te  senden,  dan  soud  het  be- 
ginnen wel  te  gaen.  Als  nu  schoon  tegen  de  vyanden  victorie  bevechten,  wat 
mach  't  helpen?  want  dewyle  daerby  geen  groot  geit  hebben  om  den  handel 
vol  te  doen  ende  rijcke  retoeren  te  coopen,  consumeeren  ons  selven,  in  vougen 
dat  aldus  doende  niet  proffitteren  connen,  hoe  het  oock  gaet.  Derhalven  bid- 
den U.  E.  hierop  wat  naerder  ende  ernstlijck  te  letten.  Wy  laten  niet,  na  goede 
prinsen  uyt  te  sien,  doch  hierop  mogen  ons  mede  niet  verlaten,  want  men 
canse  missen,  ende  soo  die  ten  overvloede  becomen,  sal  't  niet  dan  dies  te 
beter  wesen. 

By  dese  gaet  een  ru)-ch  extract  van  't  gene  sedert  20  Ma)-o  tot  ultimo  De- 
cember 1620  tot  Jacatra  gewonnen  ende  uytgegeven  is. 

Dese  gaet  met  de  schepen  Mauritius  ende  't  Wafien  van  Hoorn.  D'  Almo- 
gende wil  haer  behouden  geleyden.  Het  schip  Leyden  is  mede  halff  geladen 
met  nagelen,  noten,  foelie  ende  Priamanse  peper.  De  rest  van  de  last  verwachten 
met  Groningen,  off  andre  van  Jambj-;  verhoopen  dat  Leyden  eerlange  dese 
schepen  volgen  sal.  't  Wapen  van  Enekhuysen  blijft  hier  by  der  handt,  om  met 
eerste  gelegenthej't  mede  geladen  te  worden. 

Niettegenstaende  hier  pannen  ende  clinckaert  noodich  zijn,  heeft  ons  de 
corthe\-t  van  tijt  gedrongen  goede  pertye  pannen  ende  eenige  clinckaert  on- 
der 't  garniering  van  't  schip  Mauritius  te  laten,  vermits  in  Priaman  met  peper 
bestouwt  zijn;  derhalven  gelieve  U.  E.  niet  te  oordeelen  dat  vergeeten  off 
hier  niet  noodich  zijn,  want  om  pannen  uytdermaeten  verlegen  zijn.  Sent  doch 
met  alle  schepen  soo  veele  voeren  connen,  want  niet  te  veel  senden  condt. 

Nevens  dese  gaet  coppie  van  de  contracten  welck  d'  Heer  Houtman  op 
U.  E.  eysch  heeft  connen  becomen. 

U.  E.  missiven  van  30  November  1619  ende  24  Maert  1620  hebben  voor 
dese  beantwoort  ende  tsedert  met  de  voorsz.  schepen  wel  ontfangen  drie  andre 
van  12,  20  ende  24  December  1619,  met  verscheyde  cognossementen  van 


620 


8  Jan.  1621. 


geit  en  goederen  in  de  schepen  van  Amsterdam  gescheept.  De  contanten 
sullen  ten  besten  besteet  ende  de  provisie  ten  besten  gemenageert  worden. 

Den  persoon  van  Hendricq  Hermansz.  is  overleden. 

Wy  sullen  de  schepen  na  huys  vaarende  belasten,  dat  geen  schepen  van 
Francen,  Engelsen,  Schotten,  Denen  ende  andre  geallieerden  van  de  Veree- 
nichde  Nederlanden  aentasten,  noch  beschadigen,  't  en  waere  dat  d'  onse 
eerst  met  hostiliteyt  aensochten. 

De  signetten  voor  Ambo}-na  ende  Banda  sullen  daer  bestelt  worden.  Voor 
de  generael,  de  Mollucques,  Jacatra  ende  Palleacatte  gelieve  U.  E.  mede  te 
gedencken. 

Aengaende  de  boecken  van  des  volcx  reeckeninge  daerU.  E.  gestadichsoo 
lange  ende  ernstlijck  om  geschreven  hebben  ende  schryvende  zijn,  om  sulcx 
vol  te  doen  hebben  overlange  den  oppercoopman  Pieter  Dircxz.  daertoe  ge- 
committeert.  De  boecken  die  h}-  heeft  connen  becomen  zijn  U.  E.  overge- 
sonden.  Van  oude  boecken,  na  w)-  verstaen,  hebben  de  heeren  geen  andre  te 
verwachten,  gelijck  per  nevensgaende  antwoort  verhaelt  wort.  W\-  sullen 
sorge  dragen  dat  jaerlicx  vervolgens  soo  veel  boecken  van  des  volcx  reecke- 
ninge overgesonden  worden  als  doenlijcken  is.  Nae  't  overlyden  van  Water- 
fort,  oppercoopman  in  Banda,  is  het  soldaetenboecq  verlooren  ende  tsedert 
no}"t  gevonden. 
17.  \\'\-  sijn  u}tdermaeten  seer  verlegen  om  geit,  hebben  niet  meer  dan  16  kis- 

Meer  ka-  ten  b\"  't  comptoir  generael  ende  in  alle  de  schepen  van  de  geheele  vloote. 
zenden.  Hiervan  moeten  de  Mollucques,  Amboyna  ende  Banda  versien  ende  de  Chi- 
neesse  handel  voldoen.  Waermede  sullen  de  peper  van  Bantam  coopen,  soo 
in  corte  tot  accoort  geraecken  ?  D'  Engelsen  hebben  daertegen  70  kisten  geit 
van  4000  reaelen  yder  in  ons  packhuys  leggen;  ende  daarenboven  soo  veel 
geit  in  haer  schepen  als  van  meninge  zijn  na  de  Mollucques,  Amboyna  ende 
Banda  te  senden.  Daerenboven  pretendeeren  noch  100.000  realen  van  ons 
voor  't  geit  in  haer  schepen  verovert.  In  Martius  toecomende  dient  weder 
goede  somme  geit  tot  opcoop  van  peper  na  de  custe  van  Patan)-  gesonden, 
ende  wy  connen  den  eysch  alhier  niet  voldoen.  Wat  sal  't  aldus  doende  met 
den  handel  worden?  U.  E.  senden  jaerlicx  ontrent  500.000  realen  in  spetie, 
waermede,  na  de  prijs  van  de  peper  ende  andre  waeren  nu  is,  niet  meer  dan 
ontrent  5  schepen  met  de  waerd>e  van  ontrent  50  tonnen  gout  geladen  ende 
in  retoer  gesonden  connen  worden,  gelijck  w}-  nu  eenige  jaren  achter  den 
anderen  gedaen  hebben.  Off  daermede  boven  d'  excessive  groote  equipagie 
die  jaerlicx  gedaen  dienen  iets  overwonnen  can  worden,  weten  de  heeren  best. 
Begeeren  U.E.  jaerlicx  een  retoer  van  80  a  100  tonnen  gout,  sent  ons  alle 
jaren  1.000.000  a  1.200.000  realen  in  spetye;  wy  sullen  daertegen  metGodes 
hulpe  80  a  100  tonnen  gout  beschicken,  en  dat  in  retoeren  die  U.  E.  wel 


S  Jan.  1621.  621 

sl>ten  sullen.  Door  de  troubel  met  d'  Engelschen  is  den  staet  van  'tcappitael 
alhier  in  twee  a  drie  jaeren  ontrent  ƒ600.000  verachtert,  waervan  de  Com- 
pagnie de  retoeren  moet  derven,  welck  verlies  met  d'  Inlantschen  handel  seer 
wel  connen  winnen,  als  maer  van  behoorlijck  cappitael  versien  worden. 

Insonderheyt  ende  op  't  alderhoochste  zy  U.  E.  gerecommandeert  jaerlicx 
herwaerts  aen  te  senden  een  seer  groote  menichte  van  alderley  volck,  soldaten, 
bootsgesellen  ende'oock  andre,  omme  versche\-de  colonien  te  planten  ende 
den  staet  van  Indien  voor  de  Compagnie  te  verseeckeren.  Mannen,  vrouwen, 
kinderen,  jongers  ende  meyskens  dienen  hier  met  groote  menichte  gesonden 
ende  met  het  senden  van  groote  menichte  van  volck  sullen  de  heeren  van 
veel  groote  excessive  oncosten  ontlast  worden,  niettegenstaende  dat  het  hem 
in  Xederlandt  in  't  aennemen  van  't  volck  laet  aensien  alsoff  de  Compagnie 
daerdoor  beswaert  soud  worden.  Wy  verstaen  de  saecke  heel  anders,  ende 
zullen  sulcx  metderdaet  bewysen  als  U.  E.  jaerlijcx  een  seer  groote  menichte 
van  volck  senden. 

Om  smeecolen  sijn  op  alle  de  forten  seer  verlegen.  Het  weinige  met  de 
groote  vloote  gecomen  is  tot  Jaccatra  alleen  geconsumeert,  alsoo  daer  gesta- 
delijck  vier  smissen  moeten  branden.  Derhalve  gelie\e  U.  E.  groote  menichte 
smeecolen  te  senden. 

In  't  schr)ven  van  dese  is  hier  van  Jamb)-  aengecomen  een  Engels  schip 
de  Clooff,  met  2500  picol  peper,  waermede  door  den  oppercoopman  van  der 
Dussen  geadv\-seert  wert  hoe  gereet  had  leggen  3500  picol  peper  om  in  't  schip 
Groningen  te  schepen  soo  haest  daer  corat,  waerna  met  devotie  verlangende 
zijn,  en  dat  insonderheyt  om  nieuw  capitael  van  geit  en  cleden  te  becomen, 
vermits  al  't  s)-ne  haest  voort  wesen  soude.  Met  Groningen  hebben  derwarts 
door  gebreck  van  geit  niet  gesonden  dan  24.000  realen,  daer  't  selvige  van  't 
vaderlandt  maer  16.000  realen  gebracht  heeft,  in  voegen  dat  d'Engelsen  den 
handel  tot  Jamby  wel  haest  alleen  sullen  hebben,  want  derwarts  tegenwoor- 
dich  geit  noch  goederen  connen  senden.  Aldus  sijn  de  heeren  haer  eygen 
welstant  verhinderende. 

Voorder  wort  geadvyseert,  gelijck  de  heeren  per  nevensgaende  copp}"e 
van  missive  sien,  hoe  de  schepen  d' Engelse  Beer  ende  Medeinblicque'm  de 
Straet  van  Mallacca  bejegent  ende  overwonnen  souden  hebben  een  seecker 
Portugies  schip,  welck  expresselijck  van  Goa  met  amonitie  van  oorloch  na 
Mallacca  gesonden  was  om  die  stadt  te  versien,  vermits  voor  belegeringe  seer 
gevreest  wierd.  't  Is  een  loopende  tjdinge,  daervan  de  tijt  de  vvaerhe)-t  ver- 
claren  sal. 

In  de  schooien  is  hier  groot  grbreck  van  A.  B.  boecken,  om  jonge  kinderen 
van  de  Custe  gecomen  ende  andre  te  leeren.  U.  E.  gelieve  ordre  te  geven  dat 
goede  quantite\t  gesonden  worden. 


622  8  Jan.  1621. 

Hiermede,  edele,  erntfeste,  wyse,  voorsinnige,  seer  discrete  heeren,  sulllen 
deseneyndigen.GodtgeveU.E.nahertelijckegroetenissegelucken  voorspoet. 
In  't  fort  Jacatra,  ady  8  January  anno  1621. 

U.  E.  dienstwillige 
J.  P.  COEN. 

Frederick  Houtman. 
P.  DE  Carpentier. 
J.  Dedel. 
Martinus  Sonck. 


39.  —  8  JAN.  1621.  —  S  302. 
(PER  MAURITIUS'). 


1.  Zeer  demoedelijck  bedancke  de  heeren  van  de  vertooninge  welck  U.E.  ge- 

,  ^^"^  ,    lieft  heeft  van  des  Compagnies  staet  aldaer  aen  ons  te  doen.  Wat  effecten  van 
kapitóal  ^    ^ 

te  zenden,  de  Compagnie  alhier  onder  ons  sijn,  bhjct  per  nevensgaande  ballance,  maer 

't  is  ons  herteHjck  leet  dat  soo  goeden  bewijs  niet  connen  doen  van  de  groote 

hoope  die  wv  de  heeren  overlange  gegeven  hebben,  dat  de  Compagnie  daer- 

door  beweecht  mocht  worden  jaerlicx  herwarts  aen  te  senden  een  cappitael 

van  1.000.000  a  1.200.000  realen,  gelijck  over  lange  jaeren  versocht  hebben, 

ende  noch  versoeckende  zijn.  U.  E.  recommanderen  ons  met  nieuwen  handel 

te  restaureeren  het  verlies  van  't  gene  d' Engelsen  om  vredes  wille  ingeruymt 

hebben.  Voorwaer  'tis  licht  om  doen.  Sent  ons  maer  een  groote  sommagelt: 

wy  sullen  met  Godes  hulpe  meer  verwinnen.  Dat  de  Compagnie  over  eenige 

jaeren  in  soo  grooten  achterstal  gebracht  zy,  is  nietbygecomen  (gelijck  uytter- 

lijck  schijnt)  door  groote  excessive  equipagie,  door  last  van  oorloge,  macht 

van  vyanden,  noch  cloeckheyt  van  openbare  off  verborgen  pertj-en,  maer 

alleene  door  gebreck  van  u  dienaren  alhier,  die  niet  wel  bedacht  zijn  geweest ; 

welck  gebreck  licht  om  beteren  is.  Derhalven  willen  U.E.  vrientlijck  gebeden 

hebben  wat  beter  van  haren  staet  van  Indien  te  gevoelen,  ende  haer  niet  t'  ont- 

sien  jaerlicx  herwarts  aen  te  senden  een  seer  groote  somme  geit,  daermede 

een  retoer  van  100  tonnen  gout  ingecocht  mach  worden,  soo  sullen  de  heeren 

rijcke  retoeren  becomen.  Excuseert  u  niet  langer  op  d'  onvermogentheyt  van 

de  Compagnie  ende  datter  qualick  realen  te  becomen  souden  wesen,  off  dat 

men  soo  grooten  retoer  niet  soud  connen  venten:  't  zijn  maar  blauwe  bloem- 

kens,  daermede  een  quaet  gevoelen  (uytquaeinformatiespruytende)bedeckt 

wierd.  Sent  ons  van  jaer  tot  jaer  een  groote  somme  geit,  soo  sullen  wy  mae- 

cken  dat  in  u  casse  come  een  goet  deel  van  't  geit  dat  van  Nederlandt,  door 

Engelandt,  Vranckrijck,  Denemercken  ende  Nova  Spangien,  na  Indien  gaet. 

D' excessive  groote  equipagie  door  U.  E.  gedaen  hebben  gesien  enverstaen. 

De  heeren  verhaelen  daerby  met  recht  ende  goede  redenen  dat  in  eenige 

jaeren  de  gerechte  helft  van  de  retoeren  niet  becomen  hebben.  Voorwaer  't 

heeft  aen  schepen  geschort.  Waren  hier  van  U.  E.  camere  bequame  schepen 

geweest,  onse  plicht  souden  volgens  ordre  voldaen  hebben.  Met  eerste  ge- 

legentheyt  sullen  U.  E.  (in  't  Godt  gelieft)  beschicken  't  gene  haer  gerechte- 

lijcken  toecompt.  Tot  een  begin  gaen  dese  nu  met  het  schip  Maicritiiis.  Den 


')  Deze  brief  is  gericht  aan  de  kamei  Amsterdam  in  het  bijzonder. 


624 


8  Jan.  1621. 


2. 
Verhou- 
ding tot 
de  Engel- 
schen. 


3. 

Coen 

verlangt 

naar  huis, 


Beer  ende  de  Vrede  zijn  voor  vertrocken,  etide  Leyden  sal  wel  met  Godes 
hulpe  cort  naer  dese  volgen.  Stijff  de  halve  last  heeft  hy  aen  nagelen,  noten, 
foelie  ende  Priamanse  peper  in,  gelijck  per  nevensgaende  notitie  blijct;  doch 
de  noten,  wat  foelie  ende  eenige  nagelen  daervan  zijn  w)-  van  meninge  na 
Mocha  ende  Suratten  te  senden. 

Wy  verhoopen  dat  ons  d' Engelsen  niet  vercloecken  noch  abuzeeren  sullen. 
Met  het  24^"'^  articul  van  't  contract  meenden  zj-  ontrent  Bantam  een  fort, 
ende  alle  die  peper  voor  haer  te  behouden,  maer  't  is  Godt  loff  gemist  ende 
recht  anders  u}-tgevallen :  de  dominie  ontrent  ende  over  de  negotie  van  Ban- 
tam heeft  ons  de  Heere  gegeven.  U.  E.  gelieven  aldaer  over  de  conclusie  van 
't  27^'"  art>xkel  van  't  accoort  met  d'  Engelsen  alsoo  te  handelen,  dat  z)'  in  de 
put  geraeken  die  voor  ons  gegraven  hebben. 

Ten  onrechten  dachten  U.  E.  dat  d'  Engelsen  om  haer  cleen  geit  soo  verde 
als  u  groot  cappitael  te  doen  strecken,  tot  ons  nadeel  trachten  souden  den 
prijs  vande  peper  leech  te  houden  ende  lancksamelijck  te  coopen,  want  sylieden 
met  ongelijck  meer  geit  dan  w\'  versien  zijn.  De  saeckenstaen  hier  vr\- anders 
ende  sijn  na  de  natu}Tlijcke  loop  gestadige  veranderinge  onderworpen.  W)- 
sullen  daerop  letten,  ende  alles  ten  besten  van  de  generale  Compagnie  soo 
veel  doenlijck  bestieren. 

Lange  voor  den  ontfanck  van  U.  E.  b)'sondere  missive  is  het  schip  de 
Vrede  naer  't  vaderslandt  gesonden.  't  Sal  best  vvesen  dat  Schoonhoven  soo 
doenlijck  is  mede  met  den  eersten  keere,  want  dat  schip  in  Jappan  niet  wel 
behoorlijck  versien  soud  connen  worden.  Met  reparatie  van  schepen  hebben 
de  handen  maer  al  te  vol. 

Na  merite  van  onsegedaene  diensten  gelieven  U.  E.  weder  op  nieuws  een 
goede  somme  geit  (hoe  meer  het  zj',  dies  te  aengenammer  sal  't  my  wesen) 
aen  den  E.  Abraham  Lambertsz.  te  betaelen,  omme  deselvige  aen  actie  in 
de  generale  Compagnie  te  besteeden,  gelijck  hem  weder  opnieuws  ordon- 
nerende zijn.  Ons  sal  daeraen  sonderlinge  vrientschap  geschieden  ende  wy 
sullen  te  meer  verplicht  bly  ven  U.  E.  dienst  te  vorderen  gelijck  begost  ende  tot 
noch  toe  gedaen  hebben,  daertoe  d'  almachtege  Godt  zijn  he}-lige  zegen  geve. 

Soo  de  heeren  op  mijnne  verlossinge  geen  ordre  gestelt  hebben,  gelieven 
sulcx  met  den  eersten  te  doen,  opdat  een  we\-nich  van  onsen  arbeyt  gesoula- 
geert  werden,  ende  ten  dienste  van  de  Compagnie  ende  van  den  lande  ter 
eeren  Godes  nieuwe  crachten  scheppen  mogen. 

Hiermede,  edele,  erntfeste,  wijse,  voorsienige,  seer  discrete  hèeren,  wensche 
U.  E,,  na  hertelijcke  groetenisse,  geluck  ende  voorspoet. 

In  't  fort  Jacatra  adi  8  January  anno  1621. 

U.  E.  dienstwillege, 

J.  P.  COEN. 


40.  —  6  MEI  1621.  - 

(PER  DRAGON.) 


T  7. 


1. 

Aan- 
gekomen 
schip. 


2. 
Vertrek 

naar 
Bauda. 


Met  de  schepen  ]\Tauritius  ende  't  Wapett  van  Hoorn  (die  Godt  behouden 
geleye)  was  onse  joncxte  waervan  by  dese  copie  gaet  ende  d'  inhoude  confir- 
meren.  Het  schip  Lcydeti,  dat  op  ons  vertreck  van  Jacatra  ru)-m  half  geladen 
was,  hoopen  de  voorsz.  schepen  cort  gevolcht  wesen  sal.  Onder  andere  is  U.  E. 
met  onse  voorgaende  geadvyseert,  hoe  geresolveert  waeren  met  12  schepen 
ende  500  koppen  een  tocht  innewaerts  te  doen.  Den  13  Jannuario  passato ' 
zijn  wy  van  Jacatra  vertrocken  ende  den  14  February  in  Amboj'na  wel  aen- 
gecomen,  daer  alles  Godt  lofif  in  goeden  staet  bevonden.  Terwyle  de  vlote 
versameiden,  is  aldaer,  de  Heere  zy  loff,  den  22  February  mede  wel  gearriveert 
't  schip  den  Eenhoorn^  comende  achter  Java  om  van  Baly  ende  Solor,  sonder 
tot  Jacatra  geweest  te  zijn.  Wy  hebben  daermede  ontfangen  U.  E.  aenge- 
namme  missiven  van  6  ende  Mayo  1620,  daarop  in  dese  antwoort  volgen  sal. 

Soo  gereet  waren  om  van  Amboyna  na  Banda  te  vertrecken,  is  cappiteyn 
Hittoe  met  drie  zoonen  by  ons  gecomen,  aendienende,  hoe  die  van  Banda 
aen  hem  versocht  hadden  by  ons  te  willen  intercéderen  om  een  goet  accoort 
ende  vrede  te  maecken,  ende  alsoo  alle  omleggende  landen  van  outs  aen 
malckanderen  gehouden  ende  verbonden  waren,  dat  hy  van  schuldige  plichts 
wegen  niet  cost  nalaten  te  versoecken  off  mede  met  ons  na  Banda  mocht 
vaeren  om  middel  tot  eeuwich  verdrach  te  soecken,  sijn  plicht  vol  doen  ende 
soo  die  van  Banda  tot  geen  redenen  verstaen  wilden,  om  haer  aff  te  sn)"den 
ende  te  verlaten.  Hieop  is  geantwoort,  dat  de  bedriechelijcke  accoorden  van 
de  Bandanesen  al  te  wel  ervaren  hadden  omme  ons  wederomme  te  laten 
abuyzeeren,  ende  oversulcx  hem  bedancten  ende  ongeraden  vonden  dat  mede 
veere.  Doch  alsoo  dese  man  uyt  der  maten  graech  was,  ende  zeer  hart  aen 
hiel,  hebben  eyntlijck  geconsenteert  dat  als  uyt  sich  selfs  mede  soud  vaeren, 
maer  geensints  van  onsentwegen.  Hy  is  datelijck  met  een  swite  van  9  per- 
soenen int  schip  Zirckzee  geinbarqueert,  ende  een  van  zijn  zoonen  is  daerna 
met  d'  Engelse  Sterre  met  16  persoenen  gevolcht. 

Den  23  Februarj'  zijn  wy  van  Amboyna  vertrocken,  ende  den  27  ditto  in 

Banda  wel  aengecomen.  Doch  eer  alle  de  vloot  by  den  anderen  cregen  is  de  tijt 

tot  den  7  Martio  verloopen,  als  wanneer  door  Goodts  genade  by  den  anderen 

gecregen  hebben  de  naervolgende schepen  \.c-w&te.n,NieuwHollandia,Zierick- 

zec,  Amsterdam,  't  Wapen  van  Amsterdam,  Dragon,  Delff,  Orange,  Schiedam, 

40 


626  6  Mei  1621. 

Zeewolff,  't  Hert,  Eenhoorn,  Enchuysen,  't  Postpaert  ende.  de  jachten  de  Vlie- 
gende Bode,  Aracan  ende  't  Wapen  van  Jacatra,  ophebbende  1655  koppen 
ende  286  gevangen  Javaenen.  Van  Jacatra  hebben  oock  medegebracht  36 
Javaense  tingans,  om  de  vyandt  van  alle  kanten  te  benauwen  ende  ons  volck 
na  welgevallen  te  mogen  landen  daer  sulcx  goet  zouden  vinden.  Van  Jaccatra 
hadden  gelicht  een  compagnie  cloecke  soldaten  ende  weder  een  compagnie 
slechte  in  haer  plaetse  geleyt;  item  een  compagnie  vrye  luyden,  ende  van 
Amboyna  mede  een  compagnie  soldaten  ende  weder  90  siecken  in  haerplaet- 
sen  geleyt.  Tusschen  Jaccatra  ende  Banda  zijn  in  de  vloote  gestorven  ontrent 
150  mannen.  Van  de  voorsz.  vloote  ende  de  garnisoenen  van  Nera  ende 
Puloay  hebben  niet  meer  volck  te  velde  connen  brengen  dan  17  compagnien, 
te  weten  14  compagnie  soldaten  ende  bootsgesellen ,  sterck  wesende  70 
koppen,  2  compagnie  Jappanders,  ieder  van  40  koppen,  ende  1  compagnie 
Chiauwers  ende  swerten  van  56  koppen. 

Terwyle  de  preparaten  tot  de  tocht  gemaect  wierden  is  cappiteyn  Hittoe 
verscheyde  rej^sen  u)-t  sich  selffs  b}-  de  Bandanesen  geweest  ende  sijn  oock 
eenige  gecommitteerden  van  haer  bj-  ons  gecomen,  presenteerende  een  eewich 
accoort  met  ons  te  maecken,  alle  andre  natie  van  den  handel  van  Banda  't 
excluderen  ende  alle  de  noten  ende  foelie  aen  ons  alleen  te  leveren.  Hierop 
is  geantwoort,  dat  sulcx  overlange  belooft  ende  geswooren  hebben,  maer  de 
beloften  niet  naer  en  quamen,  ende  daerover  niet  gesintwaeren  ander  accoort 
te  maecken  dan  in  sulcker  voegen,  dat  verseeckert  mogen  wesen  't  selvige 
onderhouden  ende  niet  weder  gebroocken  worden  sal ;  welck  different  verstaen 
wierd,  doch  meest,  dat  op  de  voorneemste  plaetsen  een  fort  begeerd  wierd, 
ende  alsoo  de  Bandanesen  hiertoe  niet  verstaen  costen,  is  de  handelinge  van 
vrede  naergebleven. 
3.  In  Banda  comende  vonden  wy  onder  Puloron  't  Engels  fregat  de  Dragons 

Aan-  Clau,  welck  U.  E.  geadvj'seert  is  vooruyt  van  Jacatra  gesonden  was.  Eer  wy 
aldaar,  "^^t  de  vloot  van  Jacatra  vertrocken  sijn  d'  Engelssen  van  daer  innewaerts 
gevaeren  met  de  schepen  d'  Exchange,  de  Rubijn  ende  de  Sterre;  hebben 
Japara  ende  Macassar  aengedaen  ende  in  Macassar  goede  pertye  xys  geladen. 
Een  van  dese  drie,  d'  Engelsse  Sterre  genaemt,  is  den  19  Februar)-  met  een 
verovert  fregat  in  Amboyna  by  ons  gecomen.  Onse  preparaten  ende  voorne- 
men ziende,  hebben  zy  aen  de  haeren  op  Puloron  geadv}-seert,  hoe  ons  voor- 
nemen was,  Lontor  met  gewelt  aen  te  tasten,  üese  brieff  hebben  wyselven 
bestelt  ende  zijn  die  van  Lontor  door  d'  Engelssen  hiervan  verwitticht  gewor- 
den. Den  oppercoopman  van  Puloron,  Robbert  Hayes  genaempt,  heeft  ons 
geadvyseert,  verstaen  te  hebben,  hoe  wy  voor  hadden  Lontor  met  gewelt  aen 
te  tasten,  ende  alsoo  zylieden  met  haer  in  accoort  waeren  ende  daer  een  comp- 
toir  hadden,  verhoopten  zj-  de  lieden  in  goede  devotie  te  houden  ende  dat  de 


6  Mei  1621,  627 

vruchten  wel  becomen  zouden.  Hierover  versocht  hy,  dat  ons  voornemen  tot 
de  compste  van  haer  schepen  suspendeeren  zouden.  Dit  hebben  haer  niet  ge- 
schaemt  voor  te  stellen,  niet  tegenstaende  wel  wisten,  hoe  seeckere  Portu- 
giesen  de  noten  ende  foelie  op  d'  ander  z)de  van  't  landt  soo  wel  bequaemen 
als  zy  in  Lontor.  Haer  is  geantwoort,  dat  den  raedt  van  defentie  tot  Jacatra 
op  de  saecke  al  gelet  hadde  ende  b}'  haer  goetgevonden  was,  dat  dese  tocht 
doen  souden ;  dat  ons  oock  geassisteert  zouden  hebben  soo  de  middel  ende 
gelegenthe\-t  gehadt  hadden ;  derhalven  soo  zy  't  accoort  door  haer  ende 
onse  meesters  gemaect  wilden  naercomen  ende  onderhouden,  dat  haer  van 
de  v\-anden  b\-  ons  souden  vervoegen.  Met  dese  mondelinge  antwoort  is  de 
bode  terugge  gesonden,  ende  b}-  den  raet  op  de  saecke  gelet  zijnde,  wierd 
goetgevonden,  dat  met  de  voorgenomen  tocht  voortvaeren  souden.  D'  En- 
gelssen  lieten  niet,  dagelicx  by  die  van  Lontor  over  ende  weder  te  vaeren 
sonder  ons  te  kennen,  't  accoort  niet  vorder  naercomende  dan  hun  profitabel 
docht ;  de  compste  van  haeren  commandeur  mosten  s}-  verwachten.  Nadat 
d' Engelsen  op  Puloron  verstaen  hadden,  hoe  haere  meesters  met  U.  E.  ver- 
dragen waeren,  hebben  zy  aen  die  van  Lontor  4  stucken  geschut  gedaen  ende 
is  apparent,  soo  wat  meer  tijt  gehadt  hadden,  dat  d'  incompst  van  de  schepen 
doort  Lontorse  gat  met  een  goede  baterj'e  belet  souden  hebben. 
4.  Eerst  hadden  wy  voorgenomen  aen  de  Zu\-dtzyde  vant  landt  te  landen,  op 

Landing,  een  plaetse  Luchu}-  genaempt.  Tot  desen  e}nde,  lieten  't  jacht  't  Hert  daer 
brengen,  doch  't  en  hadde  niet  lange  gelegen,  off  wierd  met  een  stuck  van  d' 
Engelssen  alsoo  getreft,  dat  d'onse  genootsaect  wierden  't  Hert  met  de  gal- 
la\-e  van  de  wal  te  roeyen  ende  twee  anckers  met  twee  touwen  te  laten  staen, 
off  souden  groot  peryckel  van  sincken  off  branden  geleden  hebben.  D'onse 
seggen,  dat  dit  door  een  Engelsse  constapel  gedaen  is  ende  dat  die  wel  perfect 
gesien  hebben,  doch  d'  Engelssen  ontkennen  zulcx,  seggende,  dat  het  seeckre 
Portugiesen  geweest  souden  zijn,  die  op  Wa)-er  waeren  handelende. 

Na  dese  misslach  resolveerden  met  alle  man  aen  de  binnenkant  te  landen, 
om  leger  te  slaen,  opt  geberchte  te  gaen  ende  daer  geschut  te  planten.  Wy 
sijn  dienvolgende  den  8  Martio  met  de  voorsz.  17  compagnies  tusschen  Com- 
ber  ende  Ortatten  gelant,  marcheerden  lancx  de  strant  binnen  schoots  van 
drie  stucken  geschut,  die  haer  van  d'  Engelssen  gedaen,  ende  daer  cortelinge 
geplant  waren.  Soo  voortgegaen  hadden,  soud  apparentlijck  seer  veel  volck 
geschoten  hebben  geworden,  ende  alsoo  geen  plaetse  vonden,  daer  leger 
nederslaen  conden,  off  de  vyandt  dommineerde  vant  geberchte  daerover, 
niemant  raedt  wetende  om  wech  te  vinden  ende  opt  geberchte  te  comen, 
zijnde  de  wech,  daer  d'  onse  over  drie  jaeren  op  waeren,  met  borstweringen 
beset,  lieten  d'  onse  de  moet  vr}'  wat  sincken.  Hierover  vonden  goet  't  geheele 
leger  weder  t'  scheep  te  doen  gaen,  om  ander  raedt  te  doen  soecken.  De  Ban- 


628  6  Mei  1621. 

danesen  lieten  't  leger  sonder  eenige  vervolginge,  maar  met  bespottinge,  aff- 
trecken,  ende  alsoo  meenden  dat  hiermede  d'  overhandt  hadden,  hebben  de 
meeste  paert  haer  vrouwen  ende  kinderen  weder  in  Lontor  gebracht. 

Nadat  aen  d'  onse  harde  ende  behoorlijcke  vermaninge  gedaen  hadde,  't 
landt  rontsom  wel  besichticht  was  ende  den  raedt  wel  overleyt  hadde,  hoe  de 
vyant  best  aentasten  souden,  wierd  goetgevonden  dat  een  generael  assaiilt 
aen  beyde  de  zyden  van  't  landt  souden  doen  :  te  weten  aen  de  binnencant 
van  't  landt  met  6  compagnien  \der  van  55  koppen,  ende  aen  de  zuytzj-de 
met  10  compagnien  yder  mede  van  55  koppen,  mits  dat  die  aen  de  binnen- 
candt  ontrent  een  uyre  voor  d'andre  souden  landen,  om  de  vyanden  na  haer 
te  locken  ende  aen  d'ander  zyde  plaets  te  maecken ;  doch  dat  een  compag- 
nie goetwillige  u}-tgelesen  volck  aen  de  noortz}-de  voor  zouden  gaen  om  't 
geberchte  te  beclimmen,  ende  dat  sulcx  op  versche\-de  andere  plaetsen  mede 
zouden  onderstaen.  330  koppen  daaronder  150  mosquettiers  waren  geordon- 
neert  tot  manninge  ende  verseeckeringh  van  30  tingans,  die  de  voorsz.  10 
compagnien  aen  de  zujtzyde  van  't  landt  souden  brengen. 

Den  1 1  Martio  met  den  dage  zijn  volgens  voorsz.  resoluitieses  compagnien 
aen  de  binnencant  tusschen  Comber  ende  Ortatten  gelandt.  Cappitejn  Vogel 
(een  vryburger  van  Amboyna)  is  datelijck  met  50  u\-tgelesen  soldaten  voor- 
gegaen.  Hy  creech  int  dimmen  van  't  geberchte  soo  harde  resistentie,  dat  al 
hun  cruyt  verschoten  ende  alle  te  samen  groot  peryckel  liepen ;  maer  alsoo 
van  d'andre  wel  gevolcht  ende  gesecondeert  wierden,  mosten  de  vyanden 
handt  voor  handt  wycken.  Terw)-le  dese  scharmutseringe  duerde,  sijn  d'andre 
thien  compagnien  aen  de  zuydtzyde  van  Banda  in  een  cleen  sandlbayken 
met  voorsz.  30  tingans  gelandt,  eenige  met  ladders,  andre  sonder,  op  de 
hoochte  van  de  dippen  dimmende.  Boven  wesende  zijn  zy  van  achteren  in 
5.  Lontor  gemarcheert  sonder  andre  wederstant  te  vinden,  dan  dat  op  de  voor- 
Lontor  gangers  van  een  verlooren  troupe  een  scherge  met  ontrent  10  a  20  mosquet- 
ten  gedaen  wierden,  waerdoor  een  van  d'  onse  doot  geschoten  is  ende  4  a  5 
gequest  zijn.  Lontor  was  lange,  in  dat  de  vijff  compagnien  int  geberchte  met 
de  Bandanesen  noch  scharmutseerden.  Soo  haest  dese  plaetse  overwonnen 
was,  hebben  die  van  Madjangi,  Luchuy,  Ortatten  ende  Sammer  datelijck  haer 
plaetsen  mede  verlaten  ende  cregen  soo  herden  regen  (die  tsedert  dagelicx 
gecontinueert  heeft)  dat  al  de  lonten  int  geberchte  uytregenden,  ende  't  leger 
groot  perj-ckel  geloopen  soud  hebben,  soo  Lontor  niet  overwonnen  waer  ge- 
weest. Doen  de  Bandanesen  voorsz.  tingans  sagen,  meenden  zy,  dat  weder 
routsomme  't  landt  souden  vaeren,  gelijck  te  vooren  drie  maèl  gedaen  had- 
den, waerover  daerop  geen  acht  geslagen  wierd  ende  by  claeren  dage  louter 
verrast  zijn.  Lontor  is  de  voorneemste  plaetse  van  gants  Banda,  gelegen  aen 
't  weste>-nd  vant  grootste  eylandt.  Dit  westeynd  is  haere  stadt  en  oock 


genomen. 


6  Mei  1621.  629 

hoeve,  van  't  ander  landt  affgesondert  met  een  muere,  die  dwers  over 't  landt 
van  de  noortzyde  tot  aende  zuydtzyde  loopt.  De  huj-sen  die  aen  de  binnen- 
candt  (wesende  de  noortz\-de)  staen  ende  van  die  kandt  genochsaem  onwin 
baer  zijn,  worden  Lontor  genaempt ;  die  van  de  ba}-  aen  de  zuydtzyde  Luchuy, 
ende  d'andre  nevens  een  cleen  ba)-ken  aent  westeynde  Madjangi.  Tusschen 
dese  plaetsen  is  het  landt  rontsomme  aen  de  zeecant  met  steyle  hooge  dippen 
versterct,  ende  van  binnen  is  het  vol  moscaet  ende  fru)-tboomen  gelijck  een 
doelen.  Soo  haest  Lontor  overwonnen  hadden,  hebben  de  resterende  Ban- 
danesen,  namentlijck  die  van  Slamma,  Comber,  Ouwendenner,  Wayer,  Ros- 
sangin  ende  Puloron,  perdon  en  vrede  versocht.  Haer  is  aengeseyt  soo  gratie 
begeerden,  dat  haere  stercten  ende  muyren  eerst  souden  slechten,  haer  ge- 
schut, bassen,  roers  en  musquetten  overgeven,  ende sulcxdaernaversoecken, 
off  souden  haer  mede  met  gefwelt  aentasten.  Dit  op  genade  ende  ongenade 
gedaen  zijnde ,  hebben  haer  goede  verseeckeringe  ende  redelijcke  conditie 
toegese\t,  waertegen  syluyden  alle  te  samen  haer  landt  aende  E.  Hooge 
Moogende  heeren  Staten  Generael,  zijn  Excellentie  Prince  van  Orange  ende 
de  generale  Compagnie  der  Vereenichde  Nederlanden  opgedragen  heb- 
ben, belovende  haere  Hooge  Moogende  voor  haer  sovere}-ne  heeren  't  erken- 
nen, ende  naer  te  comen  al  't  gene  haer  souden  mogen  belasten.  Item  haer  is 
belast  dat  alle  hunne  huysen  vant  geberchte  affbreecken  ende  beneden  aen 
de  strant  souden  gaen  woonen,  ter  plaetse  daer  sulcx  souden  ordonneren,  't 
welck  s)iieden  mede  belooft  hebben  te  doen.  Aldus  hebben  wy  door  Goodts 
genade  de  moetwillige,  trotse  Bandanesen  (die  soo  lange  voor  de  haentiens 
van  Indien  vernaempt  zijn  geweest)  sonder  bloetstortinge,  tegen  opinie  van 
veele,  overwonnen.  In  alle  de  voorsz.  rescontres  hebben  5  mannen  verlooren 
ende  ontrent  20  gequeste  gecregen. 

In  Lontor,  Madjangi,  Luchuy,  Ortatten  ende  Sammer  hebben  wy  becomen 
8  stucken  geschut,  ontrent  20  bassen,  283  sockels  foelie  ende  341  bhaer  noten 
muscaten.  Ons  wierd  eerst  aengese\-t,  dat  de  Lontoresen  met  hare  consoorten 
altsamen  vant  landt  waren  gevlucht,  doch  doen  andere  geruchten  hoorden 
ende  voornamen  haer  int  geberchte  te  soecken,  hebben  haer  selven  geopen- 
baert  ende  hun  in  de  geraseerde  steden  by  d'andre  begeven,  mede  gratie  ver- 
soeckende.  Hierop  is  geantwoort,  soo  gratie  begeerden,  dat  mede  alle  haere 
mosquetten  ende  roers  overgeven  ende  de  voorneemste  Orangkays  elck 
een  zoone  tot  onderpant  van  getrouwheyt.  Op  desen  eysch  is  b)'  de  Banda- 
nesen veel  raedt  gehouden  ende  nadat  veel  tijt  verloopen  was,  hebben  ej'nt- 
lijcken  10  zoonen  van  seeckere  Orangkays  ende  27  mosquetten  ende  roers 
(meest  onbequaem  geweer)  gebracht.  Ondertusschen  sijn  wy  lange  in  beraet 
geweest,  off  het  al  geraden  ware  't  verdreven  volck  int  landt  te  laten. 

Om  de  possessie  van  't  groot  eylandt  Banda  te  behouden,  is  goetgevonden, 


630  6  Mei  1621. 

dat  op  de  hoochte  van  Lontor  een  fortien  van  90  quadraet  voeten  groot  sou- 
den maecken.  Dit  is  van  opgeleyden  steen  diffencibel  voltrocken,  terwyleons 
bedochten  wat  wetten  de  Bandanesen  voorschr)-ven  ende  hoe  het  met  de  ver- 
drevene maecken  souden.  Nadat  ons  lang  genoch  bedocht  ende  op  het  doen 
der  Bandanesen  wel  ernstlijck  gelet  hadden,  siende  dat  haer  huysen  vant  ge- 
berchte  niet  offenbraecken.maer  die  van  Lontor  ter  contrarie  nieuwe  bouden, 
dat  niet  dan  weynich  quaet  geweer  overgaven  ende  apparentelijck  het  goede 
achter  de  handt  hielden  ende  seer  traech  waeren  int  overgeven  van  de  voor- 
neemste  haer  kinderen  tot  onderpant,  wierd  e^'ntlijck  verstaen,  dat  licht  weder 
rebelleren  souden,  soo  haest  de  vloot  vertrocken  waere,  ende  dat  van  Banda 
6.        niet  verseeckert  connen  wesen,  soo  lange  het  volck  van  de  verdreven  plaetsen 

Besluit,    CjQor  welcke  voor  dese  altiit  nieuwe  rebellie  ende  oorloch  verweckt  is)  int 
Banda  te    ^ 

ont-       landt  bl)-ven,  waerover  goet  vonden,  haer  met  wil  off  onwil  vant  landt  scheep 

volken.     ^^  j^^^^  gaen,  omme  tot  Jacatra  vervoert  te  worden. 

Omme  de  verdrevene  volgens  voorsz.  resoluitie  vant  landt  te  crygen  en  dat 
opt  gevoechelijcxte,  hebbe  den  20^"""  Aprill  eenige  gecommitteerden  metdrie 
compagnien  soldaten  in  Slammagesonden.  D'Orangkays  vergadert  wesende, 
is  die  van  Lontor  aengesejt  (nadat  te  vooren  haer  tien  kinderen,  musquetten 
ende  roers  wedergegeven  waren)  hoe  wy  niet  goet  en  vonden  haer  int  landt 
te  gedogen;  derhalven  belasten  haer  binnen  dien  dach  met  vrouwen,  kinderen, 
aen  strant  te  comen  om  scheep  te  gaen  ende  vervoert  te  worden  daer  't  ons 
gelieffde.  Belooffden  ende  verseeckerden  haer  een  goede  woonplaetse  te  be- 
stellen, vr)-he}-t  van  religie,  dat  aen  haer  persoonen  ende  goederen  niet  ver- 
cort  souden  worden  ende  alle  redelijcke  ende  behoorlijcke  vryhej-t,  gelijck 
d'  onse,  genieten  souden.  Item  die  van  Siamma  en  haere  consoorten,  onse 
nieuwe  onderdanen,  wierd  van  de  generaels  wegen  belast,  soo  die  van  Lontor 
ende  haere  consoorten  onwillich  waeren,  om  scheep  te  gaen,  dat  haer  met 
gewelt  daertoe  souden  dwingen,  op  pene  dat  anders  alle  te  samen  als  onge- 
hoorsamen  ende  voor  vyanden  verclaert  ende  aengetast  zouden  worden.  Dit 
mandaet  veroorsaecte  onder  de  Bandanesen  groote  vèrslagenheyt.  Die  van 
Siamma  beloofden  d'  ordre  naer  te  comen  ende  ons  t'  assisteeren.  Savonts 
waeren  veel  Orangkays  met  vrouw  ende  kinderen  aen  strant  gereet,  zoo  zy 
zeyden  om  't  inbarqueren,  maer  's  nachts  zijn  weder  int  bosch  geretireert. 
Evewel  cregen  daerna  met  hulpe  van  die  van  Siamma  ontrent  340  Lontoresen 
(soo  mans,  vrouwen  als  kinderen)  aen  boort,  ende  alsoo  vernamen  hoe  de  ge- 
vluchte van  Nera,  Labetacque  ende  Puloay  (die  in  Lontor  woonden,  doen  de 
stadt  innamen  ende  aldaer  de  sterckste  waren)  liaer  selven  exemteerden , 
ende  van  die  van  Siamma  mede  uyt  gesondert  ende  aengehouden  wierden  als 
geen  volck  van  Lontor  zijnde,  hebben  eenige  van  Lontor  hierover  geclaecht, 
seggende  hoe  w)-  't  volck  van  Nera,  Labetacque  ende  Puloay  (die  de  princi- 


6  Mei  1621.  631 

paelste  roervincken  van  den  oorloch  ende  haer  verderfif  waren)  int  landt 
souden  laten.  Hierop  hebben  cont  gemaeckt,  dat  niet  alleene  de  naturale 
Lontoresen  begeerden,  maer  oock  alle  degene,  die  daer  woonden,  doen  wy 
de  stadt  innamen,  't  Meeste  voick  van  Slamma,  gelijck  oock  de  hoofden 
(mede  van  dat  geslachte  wesende)  vonden  wy  onwillich  tot  overleveringe  van 
deselvige,  ende  terw)-le  ons  met  schoone  beloften  trayneerden,  sijn  de  reste- 
rende Lontoresen  met  die  van  Nera,  Labetacque  ende  Puloaj-  int  geberchte 
gevlucht;  hebben  haer  op  de  top  vant  hoochste  geberchte  by  Slamma  ver- 
sterct  ende  daer  van  Slamma  ende  omleggende  plaetsen  gebracht  de  provisie 
die  becomen  costen,  die  van  Slamma,  Wa}-er,  Ouwendenner(na  geseyt  worde) 
te  vier  ende  te  swaerde  dre)-gende,  soo  hun  bj-  haer  niet  en  vervoechden.  De 
gu)ter\"e  bespeurende,  resolveerden  wy  die  van  Slamma  in  verseeckeringe  te 
nemen,  ende  alsoo  ontrent  50  soldaten  int  geberchte  gesonden  waeren  om 
te  besichtigen  wat  daer  passeerde  (terwyle  over  dese  resolutie  besich  waeren), 
zijn  7.y  de  loop  van  gestro)-de  rijs  ende  sagu  volgende,  onwetende  gecomen 
ter  plaetse  daer  de  gevluchte  haer  verstercten,  van  dewelcke  datelijck  vyff van 
d'onse  gequetst  wierden,  ende  alsoo  door  ste)-Ite  vant  geberchte  bydevj^an- 
den  niet  comen  costen,  sijn  weder  affgetrocken  ende  hebben  de  hu}-sen  met 
rijs  ende  sagu  daerontrent  wesende  in  brandt  gesteecken.  Hierop  sijn  die  van 
Slamma  met  5  compagnien  soldaten  omsingelt  ende  aen  boort  gebracht,  stercq 
wesende  .  .  .  zielen.  D'andre  van  Ouwendenner,\Vayer,Rossangin  ende  Com- 
ber  (daerby  door  verlet  van  regen  niet  tijts  genoch  by  comen  costen)  hebben 
haer  mede  int  geberchte  bj-  den  hoop  begeven,  dootslaende  een  ouden  coop- 
man  meteen  assistent  ende  jongen,  die  b}' haer  resideerden  ende  langer  dan 't 
behoorde  vertoeffden.  Alle  de  prauwen,  correcorren  ende  joncken  hebben 
w)-  van  alle  plaetsen  gelicht,  verbrant  ende  stucken  geslagen,  de  voorsz.  ste- 
den van  Slamma,  Wayer  ende  Ouwendenner  t'eenenmael  geslecht  ende  ver- 
brant. Die  van  Rossangin  sijn  mede  van  haer  eylandt  opt  geberchte  bj'  d'  andre 
gevlucht.  In  deser  vougen  sijn  alle  de  steden  ende  plaetsen  van  gants  Banda 
ingenomen  ende  verdestruweert,  uytgesondert  alleen  Puloron,  dat  in  esse 
laten,  vermits  hun  stille  houden. 

Met  het  schip  den  Dragon  senden  wy  na  Jacatra  789  zielen,  te  weten  287 
mannen,  256  vrouwen,  246  kinderen.  Na  wj-  verstaen  resteren  opt  groote 
eylant  van  Banda  int  geberchte  ontrent  twee  duysent  zielen,  daeronder  on- 
geveerlijck  600  mannen  zijn.  Provisie  van  sagu  connen  niet  veel  hebben  ende 
't  lant  selve  can  haer  niet  voeden.  Nadat  Lontor  overwonnen  hadden,  is 
onder  de  gevluchte  inwoonderen  de  bloetganck  alsoo  geraect,  dat  tot  nu  toe 
ontrent  150  persoonen,  soo  mannen,  vrouwen  alskinderen,  daervan  gestorven 
zijn.  Wy  souden  niet  gaerne  vertrecken  voor  dat  het  spel  geeyndicht  zy;  dan 
alsoo  de  schepen  niet  lanck  genoch  mogen  leggen  om  de  vyanden  u)-t  te 


RUD. 


632  6  Mei  1621. 

hongeren  ende  veel  difficulteyten  gemoveert  worden  om  haer  met  der  haeste 

uyt  het  geberchte  te  crygen,  blyven  in  bedenckinge  wat  voorder  in  Banda 

doen  sullen. 

7.  Doen  Lontor  overwonnen,  zijn  daer  gevonden  drie  Engelssen,  welcke  al- 

Vraag-     jjjg^  na  zy  zeyden  waren  handelende,  't  En  scheelde  niet  veel,  off  de  Jappan- 
stuk  van  ^       ^  '  J    i  f 

Poeloe      ders  souden  haer  dootgeslagen  hebben.  Nadat  eenige  dagen  geaprehendeert 

zijn  geweest,  hebben  hun  op  't  versoeck  van  haer  principalen  gerelasscheert. 
Eerst  ze)-den  zy  daer  verlooren  te  hebben  120  sockels  foelie  ende  20  bhaer 
noten  met  eenich  gelten  goederen,  ende  daerna  150  sockels  foelie  ende  20 
bhaer  noten,  welck  van  ons  weder  geeyscht  hebben.  By  den  raedt  op  de  saecke 
gelet  wesende,  is  goetgevonden  haer  tot  (J.  E.,  gelijck  gedaen  hebben,  te  ren- 
voyeeren.  Alle  de  noten  ende  foelie  in  Banda  verovert,  zijn  int  schip  Hollandia 
gescheept.  Wat  goederen  daeronder  van  d' Engelssen  zijn,  connen  nietseecker 
weten.  Twaelff  dagen  hebben  w)-  in  Banda  gelegen  eer  Lontor  overwonnen 
wierd.  Met  gemack  hadden  d'  Engelssen  haer  goet  in  den  Dragonsdau  (die  aen 
Puloron  was)  connen  schepen,  maer  het  schijnt  dat  sulcx  met  niet  hebben  willen 
doen  om  nieuwe  actie  te  becomen,  off  omdat  opinie  ende  hoop  hadden  w)' 
slagen  souden  crygen.  Onse  victorie  verdriet  haer  uytdermaten  seer.  Haeren 
commandeur  met  het  schip  Royale  Exchange  voor  't  casteel  Ambo)'na  leggen- 
de, doen  daer  de  t)-dinge  quam,  schoot  13  schoten,  alsoff  mede  seer  bh-de  ge- 
weest waeren,  maer  met  ditto  schip  hier  in  haeste  comende,  omme  ons  alle 
mogelijcke  verhinderinge  te  doen,  heeft  voorsz.  commandeur  hem  niet  connen 
onthouden  ons  te  verw}ten  dat  Lontor  de  coninck  van  Engelant  ontnomen 
hadden.  Vooren  is  geseyt,  hoe  die  van  Puloron  gelijck  alle  d'andre  Banda- 
nesen  haer  landt  aende  E.  Hooge  Moogende  heeren  Staten  Generael  der  Ver- 
eenichde  Nederlanden  overgegeven  hadden.  Haer  geweer  ende  correcorren 
hebben  ons  gelijck  d'  andre  mede  gelevert,  onse  ordre  naercomende,  't  welck 
d'Engelschen,  die  haere  meesters  wijs  maecken  dat  haeren  coninck  Puloron 
toecomptj  uytdermaten  spijt.  Tot  assistentie  off  veeleer  ten  dienste  van  die 
van  Puloron,  hebben  d' Engelssen  op  een  seecker  cleyn  e\-landeken,  aen  Pu- 
loron leggende,  9  stucken  geschut  geplant,  daer  hun  achter  een  borstwering 
in  cleene  hutkens  seer  sober  behelpen.  Evenwel  schamen  haer  niet  te  seggen, 
dat  dit  't  eenige  fort  is,  welck  de  coninck  van  Engelandt  in  Indien  heeft.  Op 
't  eylant  Puloron  hadden  9  stucken  geschut,  op  de  hoochte  sonder  eenige 
borstweringe  staende,  ende  alsoo  die  van  Puloron,  gelijck  alle  d'  andre  Ban- 
danesen,  al  haer  bassen,  mosquetten  ende  roers  aen  ons  overgelevert  hadden, 
hebben  haer  belast  voorsz.  geschut  mede  over  te  leveren.  S)"  hebbent  van  boven 
neder  geworpen.  Twee  daervan  sijn  stucken  gevallen  ende  d'andre  zijn  int 
jacht  't  //(fr/ gescheept,  alsoo  d'  Engelsen  deselvige  niet  begeerden  te  haelen. 
Vant  geschut  opt  cleyn  eylandeken  staende,  hebben  niet  gesproocken,  opdat 


6  Mei  1621.  633 

niet  seggen  souden  \vy  het  eenige  conincklijcke  fort  met  gewelt  genomen 
hadden,  want  met  d'ovenvinninge  van  Banda  genochsaem  meester  van  Pu- 
loron  zijn,  dewyle  daer  geen  vers  water  op  en  is.  't  Is  hoochnodich,  dat  U.  E. 
met  die  van  d'  Engelsse  Compagnie  verdragen  ende  precise  ordre  gegeven 
worde,  wie  Puloron  houden  off  verlaten  sal,  want  daervan  anders  niet  dan 
groote  questie  te  verwachten  hebben.  Nadat  w}-  Omphrej'  Fitzherbert  com- 
mandeur van  d'  Engelsche  schepen  alle  behoorlijcke  eere  aengedaen  ende 
verschelde  misdadegen  om  sijn  versoeck  gepardonneert  hadden,  hebben  W}- 
van  hem  versocht  vier  Nederlanders,  die  voor  dese  vant  fort  Nassauw  bj-  de 
Bandanesen  overgeloopen  ende  daervan  eenige  Moors  geworden  waeren, 
welcke  haer  nu  by  d'Engelssen  onthielden.  Sy  sijn  ons  niet  alleene  gewe)-- 
gert,  maer  met  haer  schepen  midden  in  onse  vloot  voor  't  fort  Nassauw  ge- 
bracht, daer  d'  ofificieren  van  't  fort  noch  braveerden.  Dit  hebben  in  ons  landt 
ende  vlote  niet  wel  connen  gedogen,  ende  daerover  eenige  Engelssen  in  arest 
doen  houden  ende  oock  wacht  in  haer  schepen  gestelt,  totdat  de  voorsz. 
overloopers  door  d'  Engelssen  secreetelijck  wechgeschickt  wierden,  welck 
voorsz.  commandeur  zijn  verdriet  van  onse  victorie  soo  goeden  deckmantel 
geworden  is,  dat  onder  schijn  van  dat  misnoegen  met  de  schepen  d'£";f(;/;rt«^^ 
ende  Rubijn  in  haeste  na  Amboyna  vertrocken  is.  Wy  hadden  gepresenteert 
het  schip  Orange  in  plaetse  van  de  Zeewolff  voox  een  schip  van  defentie  nef- 
fens  hun  na  Ambo)-na  ende  de  Mollucques  te  zenden,  omdat  de  Zcewolff  sX- 
hier  nodich  verdubbelt  most  worden,  doch  dese  presentatie  hebben  niet  willen 
aennemen.  Het  schijnt,  dat  dese  lieden  haer  schepen  ende  huysen  voor  een 
retraite  ende  vr}-burch  van  alle  moetwillege  willen  houden.  Ons  bedunckens 
can  sulcx  niet  sonder  per)-ckel  ende  disreputatie  geschieden,  doch  soo  't  U.  E. 
begeeren,  laet  het  weten. 
8.  Door  onse  voorgaende  sullen  U.  E.  verstaen  hebben,  hoe  verscheyde  ad- 

Amboina.  v'}sen  na  de  Mollucques,  Amboyna  ende  Banda  gesonden  hadden,  met  ordre 
dat  men  alle  mogelijcke  neerstiche}-t  doen  soude,  omme  alle  gerede  nagelen, 
nooten  ende  foelie  op  te  coopen  ende  in  handen  te  becomen,  eer  dat  ordre 
quame  omme  't  accoort  met  d'  Engelschen  te  publiceeren.  Een  seer  grooten 
dienst  is  de  Compagnie  hieraen  geschiet,  alsoo  over  de  duysent  bharen  nagelen 
voor  onse  compste  in  Amboyna  ontfangen  waren,  daer  anders  geen  twee- 
hondert  gehadt  zouden  hebben,  vermits  d'  onse  niet  gesint  waren  te  coopen, 
om  eerst  haer  uytstaende  schulden  te  becomen.  D'  eerste  adv)-sen  van  dese 
ordre  zijn  met  een  Chineesse  champan  van  Japara  in  Amboyna  gecomen ;  de 
tweede  met  Schiedam  van  Jacatra,  maer  van  de  derde,  die  aldaer  eerst  met  het 
jacht  Terjiate  van  Succadana  b)-  noorden  Borneo  na  de  Mollucquen  gesonden 
wierde,  is  noch  geen  tydinge.  Voorsz.  Chineesse  champan  van  Amboyna  na 
Banda  voort  gesonden  sijnde,  is  van  de  Bandanesen  overvallen,  welcke  de 


634  6  Mei  1621. 

brieven  aen  d'  Engelssen  behandichden  ende  nadat  zy  die  gelesen  hadden, 
hebben  selvige  naderhandt  aen  d'  onse  overgelevert.  Wy  verstaen  hoe  op 
Machian  mede  ontfangen  waeren  over  de  700  bhaer  nagelen,  soodat  ver- 
hoopen  dit  jaer  ontrent  twee  duysent  bhaer  nagelen  te  becomen.  In  Banda 
zijn  tot  nu  toe  becomen,  soo  verovert  als  gecocht,  te  weten  689  sockels  foelie, 
wegende  catti  Kanda  1 4.238  j,  ende  catti  Banda  60.209  ongegarbuleerde  noten 
muscaten.  Voort  verloop  van  't  Ooste  mouson  hebben  van  Puloa}"  noch  een 
pertijcken  te  verwachten. 

Lontor  verovert  zijnde,  vonden  wy  goet  aen  de  gouverneur  Speult  in 
Ambo)-na  ordre  te  geven,  dat  alle  hooffden  van  alle  plaetsen  tegen  onse  comp- 
ste  aldaer  aent  casteel  vergadere,  omme  den  staet  van  die  landen  voor  de  ge- 
nerale Compagnie  te  ver.seeckeren,  de  deure  voor  geve)'nsde  vrienden  te  sluy- 
ten,  de  rebellen  van  Nussolau,  Ihamau  te  straffen,  de  trots  ende  moetwille  van 
die  van  Loehoe  ende  hare  adherenten  te  breydelen,  ende  voor  te  comen,  dat 
diergelijcke  niet  meer  en  plegen.  Alle  hoofden  wierden  verdachvaert  tegen 
20  April  te  compareeren,  op  pene,  dat  anders  als  V}-andenverclaert  ende  aen- 
getast  zouden  worden.  Wy  verstaen  hoe  d'  overwinninge  van  Banda  aldaer 
een  seer  grooten  schrick  veroorsaecte,  alsoo  geen  opinie  hadden,  dat  meester 
souden  worden,  ende  dat  aparent  was  alle  de  hooffden  wel  compareren  zouden. 

Alsoo  wy  selffs  soo  vroech  na  Amboyna  niet  hebben  connen  keeren  als  de 
tijt  wel  vereyschte,  hebben  derwarts  gesonden  de  heeren  gouverneurs  Hout- 
man ende  van  Antzen,  geassisteert  met  versche)-de  oppercooplieden  ende 
goede  swite,  omme  te  ondersoecken  wat  door  de  victorie  van  Banda  met  soe- 
ticheyt  verricht  can  worden.  Sy  zijn  den  21  April  met  d'  Eenhoorn  na  Am- 
boyna vertrocken.  't  Jacht  \  Hert  is  te  vooren  van  Puloron  derwarts  verdre- 
ven, 't  Jacht  Aracan  is  daer  oock  overlange  gesonden  ende  den  21  Martio  was 
vant  vaderslandt  achter  Java  om  in  Ambo)'na  mede  wel  aengecomen  't  jacht 
de  Heylbot. 

Den  14  Jannuario  passato  is  Godt  loff  van  Jappan  in  de  Mollucquen  wel 
aengecomen  't  schip  d'  Eendracht,  geladen  met  350  lasten  rijs  ende  andre 
cleenicheden.  D'  aencompste  van  dit  schip  aldaer  heeft  veroorsaect,  dat  tot 
noch  toe  geen  schepen  van  dese  vloot  met  provisie  na  de  Mollucques  gesonden 
hebben,  doch  hoopen  zulcx  eerlange  te  doen. 
9.  Adi  20  Martio  is  hier  Godt  lofif  wel  geariveert  't  schip  Nieuw  Zeelandt,  co- 

Suratte.  mende  van  de  custe  van  Coromandel  met  480  lasten  rijs  ende  eenige  andre 
provisie.  De  rijs  valt  wat  diere  ende  slecht.  Wij  hebben  door  dit  schip  zeer 
gaerne  verstaen  hoe  't  Wapen  van  Zeelandt  in  Aden  gelaten  hadde  een  carga- 
soen,  incoops  costende/41.000,  ende  dat  van  daer  in  Suratten  wel  geariveert 
was  met  sijn  resterende  cargason,  costende  /  47.000.  In  Suratten  waeren  d' 
onse  versien  met  de  waerdye  van/  130.000,  soodat  een  schoon  retour  van 


6  Mei  1621.  635 

Suratten  te  verwachten  hebben.  D'  Almogende  wil  't  selvige  behouden  geley- 
den.  Na  Suratten  dient  jaerlicx  gesonden,  soo  van  Nederlandtalsjacatra,  een 
cappitael  van  ontrent  200.000  realen  van  achten.  U.  E.  gelieve  te  besorgen, 
dat  sulcx  gedaen  mach  worden ;  de  generale  Compagnie  sal  daeraen  seer 
goeden  dienst  geschieden.  Na  d'  adv}-sen  van  Maslipaten  hoopen  wy,  datdese 
maent  May  een  schip  met  goede  retoeren  van  daer  naer  't  vaderlandt  ver- 
trecken  sal. 

Door  't  schip  de  Royale  Jeems  tot  Jacatra  van  Firando  gecomen(vooronse 
reeckeninge  medebrengende  een  cargasoen  van  ƒ44.000)  hebben  verstaen, 
gelijck  wy  achten  U.  E.  van  Jacatra  geadvyseertwesen  sal,  hoe  de  joncq  China 
van  Firando  na  Mollucco  vertreckende  gebleven  is  met  100  mannen  ende  een 
cargasoen  van  ƒ28. 000;  item  het  schip  den  .ffK^é"/,  na  Couchin  China  varende, 
met  ƒ  148.000  aen  silver  op  de  droochte  van  Isla  Formoso,  doch  het  si! ver  is 
gebercht.  De  vloot  van  defentie  is  in  Jappan  wel  aengecomen,  u}-tgesondert 
d'  Engelse  Hope.  Van  Tholen  was  daer  oock  geen  tijdinge.  Van  Maccau  waeren 
in  Nangesacque  aengecomen  6  navetten,  die  een  millioen  ducaten  aen  silver 
van  daer  souden  vervoeren.  De  schepen  van  defentie  zijn  daerb)- geweest, 
maer  de  navetten  voor  de  wint  harder  zeylende,  zijn  d'  onse  ontloopen.  Hier- 
over worden  tot  achterhalinge  van  deselvige  wel  beseylde  fluyten  met  lysej'len 
geeyscht.  't  Is  oock  hooch  nodich  dat  U.  E.  eenige  wel  beseylde  fluj'te  sende, 
want  alle  d'  Inlantschen  handel  door  dePortugiesen  en  Spangiaerden  met  na- 
vetten ende  fregatten  (die  voorde  wint  u)-tdermaeten  hartzeylen)gedaenwort. 

Beyde  de  silverschepen  van  Nova  Spangien  na  Manilha  vaerende  zijn  ge- 
strandt,  doch  het  silver  (na  de  Spangiaerden  zeggen)  hebben  z}'  gebercht.  't 
Eene  groot  wesende  6  a  700  lasten  is  den  26  Junj-  1620  's  nachts  door  de 
schepen  St.  Michiel,  de  Swaen  ende  d'  Expeditie  by  Caep  de  Spirito  Sancto 
op  de  wal  gedrongen ;  hadde  in,  na  gese)-t  wort,  twee  millioenen  silver.  't  Heeft 
Godt  niet  gelieft  dat  die  becomen  zouden,  want  doen  d'onse  meenden  dat  het 
silverschip  al  hadden,  zijn  door  een  uytdermaten  grooten  storm  daervan  ge- 
racet ende  alle  te  samen  in  groot  peryckel  van  stranden  gecomen.  De  schepen 
de  Sivaen  ende  d'  Expeditie  zijn  daer  in  Firando  wel  aengecomen,  maer  het 
schijnt  dat  6V.  Micliiel  mtX.  man  en  mu)-s  inde  storm  gesoncken  is,  alsoo  daer- 
van geen  tijdinge  was,  gelijck  de  heeren  per  overgesonden  missiven  connen 
sien.  D'  Expeditie  is  in  de  haven  van  Firando  op  het  touw  van  de  groote  Jeems 
omgeway  t.  Hier  zullen  moeten  aen  de  wal  leggen  de  schepen  't  Wapen  van  Am- 
sterdam ende  de  Vliegende  Bode;  item  tot  Jacatra  verscheyde  andre  schepen, 
gelijck  de  heeren  van  daer  verstaen  zullen,  soodat  het  getal  vry  wat  vermindert. 

In  November  ende  December  1619,  Jannuario  ende  February  1620  zijn  van 
Maccau  in  Manilha  aengecomen  11  fregatten  of  navetten,  van  Chinecheu  17 
joncken,  daerover  de  Spangiaerden  groote  vreucht  bedreven.  Haeren  gouver- 


636  6  Mei  1621. 

neur  was  in  zee  geweest  op  d'  onse  cruyssen  met  3  groote  schepen,  2jachten 
ende2galla3-en.Pr\'moJannuario  1621  soude  de  vloot  van  defentie  van  Jappan 
na  Manilha  vertrecken.  Godt  geve,  dat  ten  welstant  van  beyde  de  Compag- 
nien  ende  afbreuck  van  de  gemene  vyandt  wat  goets  verrichten  mogen.  De 
v}-andt  was  daer  stercq  4  groote  schepen,  4  cleene  ende  4  gallayen.  Door  ver- 
lies van  de  twee  schepen  van  defentie  St.Michiel e.nde.  d'Engelsse  Hope,  wa- 
ren d'  onse  geresolveert  in  haer  plaetse  tot  last  van  beyde  de  Compagnien 
te  voegen  het  schip  de  Swaen,  soodat  met  een  vloot  van  negen  schepen  na 
Manilla  vaeren  souden.  Men  twijffelt  zeer  off  d'  onse  haer  op  d'  Engelssen 
sullen  mogen  vertrouwen.  De  Spangiaerden,  Portugiesen,  Chinesen  ende 
andre  handelaers  hebben  in  Jappan  soo  veel  te  wege  gebracht,  dat  ons  ende 
d'  Engelssen  door  den  ke)-ser  verboden  is,  geen  Jappanders  ten  oorloch  uyt 
te  voeren,  alsoo  het  schijnt  zj-nne  majesteyt  wijs  maken,  dat  daermede  den 
oorloch  voeren,  't  En  sal  ons  niet  wel  passen  endeisnodichdatU.  E.jaerlijcx 
te  meer  volck  senden.  Met  het  loot  sijn  d'onse  in  Jappan  verlegen.  Op  de 
Custe  is  mede  geen  treek.  Tot  naerder  advj's  dienen  de  heeren  geen  quantiteyt 
te  senden. 

In  Jappan  ginck  de  spraeck,  dat  de  Portugiesen  licentie  vercregen  hadden, 
om  Maccau  aen  de  zeecant  tegen  ons  te  verstercken.  Als  hetdegelegenthe)-t 
van  de  Compagnie  gedoochde,  soud  het  goet  wesen,  dat  die  plaetse  met  eerste 
gelegenthe}-t  aengetast  wierd,  om  de  Chineesse  handel  te  beter  te  becomen. 

Op  prj-mo  Martio  passato  is  het  accoort  met  d'  Engelssen  in  Amboj-na  ge- 
publiceert.  Van  die  t)t  aff  sijn  wy  verdragen  dat  genieten  ende  dragen  zullen 
haer  derde  van  den  handel  ende  lasten  van  de  forten  ende  garnisoenen  in  de 
Mollucques,  Amboyna  ende  Banda  wesende,  niettegenstaende,  dat  de  publi- 
catie lange  daerna  inde  Mollucques  ende  Banda  soud  geschieden.  In  Banda 
is  het  den  27""^"  Martius  gedaen. 
11.  Tot  beantwoordinge  van  U.  E.  missiven  van  6  ende  13  Mayo  per  den  Een- 

Varia.     hoom  ontfangen,  seggen  dat  de  geeyschte  waeren  zullen  doen  procurerenende 
naer  't  vaderslandt  zenden  voor  sooveel  doenlijcken  z)-. 

Voor  de  drie  kisten  met  24.000  realen  in  spetie  per  den  Eenhoorn  ontfangen 
sal  de  generale  Compagnie  gecreditteert  ende  deselvige  ten  besten  besteet 
worden.  Dit  geit  was  tot  Jacatra  hoochnodich,  doch  alsoo  dit  jaer(doorgebreck 
van  geit)  niet  meer  dan  10  kisten  van  Jacatra  voor  de  Mollucques,  Ambo)-na 
ende  Banda  gesonden  waeren ,  daervan  overlange  aen  60.000  realen  aen 
nagelen  besteet  zijn,  compt  het  geit  van  d'  Eenhoorn  seer  wel  te  pas. 

Dat  U.  E.  vier  schepen  na  de  cust  van  Malabaer  ende  Suratten  gedestineert 
hebben,  houden  wy  seer  wel  gedaen  te  wesen.  Tot  noch  toe  hebben  van  haer 
geen  t)'dinge  gehoort.  Godt  geve,  dat  de  lengte  van  Java  t}-delijck  becomen 
mogen  hebben  ende  ten  dienste  van  de  generale  Comgagnie  wat  goets  ver- 


6  Mei  1621.  637 

richten.  \Vy  sullen  niet  laeten  jaerlycx  derwarts  te  senden  't  zy  met  d'  Engel- 
ssen  in  compagnie  of  alleen,  onvermindert  de  tochten  op  Manilha  ende  voor 
sooveel  de  verseeckeringe  van  den  staet  gedoocht. 

De  schepen  na  huj^s  vaerende,  7.iillen  belasten,  dat  haer  van  de  France 
schepen  wachten  ende  om  geen  redenen  ter  werelt  de  havenen  van  Vranckrijck 
te  na  comen,  noch  aendoen. 

Alle  comisen  sullen  belasten,  dat  haer  selven  off  haere  cassen  debiteren 
van  't  geit,  dat  van  overledenen  souden  mogen  becomen.  De  reeckeninge  van 
Golste},n  is  voor  dese (na  w\-  verstaen)  overgesonden.  De  caerten  van  Indien 
sullen  u\-t  de  schepen  na  hu\'s  varende  gelicht  worden. 

U.  E.  recommanderen  ons,  de  besettinge  ende  lasten  van  de  Mollucques, 
Ambo)-na  ende  Banda  soo  veel  doenlijck  te  verlichten.  Voorwaer  de  heeren 
zijn  daerinne  niet  wel  bedacht.  De  trouwloosheyt  van  de  Mooren  is  te  groot 
om  ons  op  haer  te  verlaten.  Om  een  vaste  verseeckerde  staet  te  becomen  is 
nodich,  dat  de  garnisoenen  van  alle  forten  in  Indien  meer  dan  de  helft  ver- 
sterct  worden,  opdat  d'  onse  in  't  velt  mogen  domineren,  d'  ondersaten  ende 
bontgenoten  in  devotie  gehouden  werden,  want  anders  zijn  de  forten  onnutt 
ende  d'  onse  moeten  alsoff  belegert  waeren  binnen  blj'ven,  hebbende  (door 
d'  onbequaemheyt  van  vele)  genoch  te  doen  om  de  forten  te  bewaren,  gelijck 
nu  meer  dan  twaelff  jaren  lang  gebeurt  is.  Dese  dubbelde  versterckinge  van 
de  garnisoenen  can  (na  onse  opinie)  sonder  last  van  de  Compagnie,  ja  met 
verminderinge  van  oncosten  wel  gedaen  worden,  namentlijck  dat  het  cappi- 
tael  in  Indien  alsoo  versterct  worde,  dat  den  Inlantschen  handel  wat  beter 
dan  voor  dese  waergenomen,  alle  plaetsen  wel  versien  ende  andere  Inlantsche 
handelaers  geweert  off  met  lasten  beswaert  worden.  Beschiet  volck  ende  geit 
dat  dit  mogen  doen,  off  het  sal  U.  E.  berouwen. 

Om  in  Banda  meester  van  't  velt  te  blyven,  de  Bandanesen  in  toom  te 
houden  offe  van  't  landt  te  dringen,  hebben  goet  gevonden  alhier  te  laten  een 
garnisoen  van  400  soldaten,  100  bootsgesellen,  alle  de  gevangene  Javanen, 
meest  alle  de  jongens  van  de  vlote,  25  Javaense  tingans  ende  de  gallye  wel 
gemant,  met  noch  verscheyde  ambachtsluyden  ende  cooplieden  daerenboven. 
De  lasten  hiervan  sullen  de  Compagnie  swaer  vallen,  doch  omme  die  soo  veel 
doenlijcken  te  versoeten,  sullen  als  het  tijt  is,  door  de  bootsgesellen,  gevan- 
genen ende  jongers  ten  proffyte  van  de  Compagnie  de  noten  ende  foelie  doen 
plucken,  die  anders  verlooren  souden  gaen.  Willen  w)'  Ambo}-na  in  vrede  be- 
sitten  ende  de  nagelen  genieten,  soo  moeten  de  Bandanesen  t'  onder  houden 
en  ruineren  off  een  generale  rebellie  getroost  wesen.  Lange  is  die  onderhanden 
geweest  ende  't  en  waere  dat  sommige  door  't  schatten  ende  scheren  derTer- 
naten  wederhouden  waren  geworden,  't  en  soud  in  Amboyna  niet  beter  dan 
tot  noch  toe  in  Banda  gegaen  hebben. 


638  6  Mei  1621. 

Versche3-de  reysen  ende  lange  voor  dese,  hebben  van  U.E.  jaerlicx  geeyscht 
een  cappitael  van  1.000.000  a  1 .200.000  realen  van  achten.  U.  E.  gelieve  desel- 
vege  met  den  eersten  te  zenden,  want  hier  hooch  nodich  zijn,  anders  sullen  de 
excessive  groote  oncosten  van  de  svvaere  eqiupagie,  die  jaerlicx  vervolgens 
gedaen  dienen,  ende  de  lasten  van  de  forten  ende  garnisoenen  met  de  proff\ten 
van  den  handel  door  gaen.  Laet  doch  niet  het  cappitael  van  Indien  soo  veel 
te  verstercken  als  eenichsints  doenlijcken  is.  't  Gros  van  dien  sal  met  Godes 
hulpe  tot  Jacatra  genoechsaem  verseeckert  wesen.  Tegenwoordelijck  sijn  wy 
op  alle  plaatsen  van  gants  Indien  uytdermaten  zeer  verlegen  om  geit.  In  de 
Mollucques,  Amboyna,  ende  Banda  is  niet  ten  besten.  Met  het  geit  van  d'En- 
gelssen  moeten  d'onse  sien  haer  te  behelpen. 
12.  Een  seer  groote  menichte  van  volck  gelieve  U.  E.  jaerlijcx  te  senden,  om 

Volk  te  (Je  plaetse  te  peupleren  ende  de  garnisoenen  te  verstercken.  't  Is  waer,  dat 
nu  twee  jaeren  achter  den  anderen  redelijck  getal  gesonden  is,  maer't  en  mach 
niet  helpen.  Zeer  veele  z)"nder  gestorven  ende  degene  die  de  schepen  over 
hadden  hebben  tot  Jacatra  ende  Banda  moeten  laten,  soodat  Amboyna  en  de 
Mollucques  noch  onversien  bh'ven.  Met  soldaten  ende  bootsgesellen  sijn  tot 
Jacatra  ontrent  400  koppen,  't  Is  hoochnodich  dat  daer  gestadich  gehouden 
worde  een  garnisoen  van  ontrent  duysent  koppen,  soo  soldaten,  bootsgesellen 
als  eenige  ruyter)-e,  om  't  landt  vry  te  houden.  Laet  doch  niet,  middel  te 
schicken,  dat  dit  metten  eersten  mogen  doen.  Ontsiet  geen  oncosten,  want 
de  Compagnie  daervan  geen  last  sal  hebben  te  dragen,  alsoo  Jacatra  ongelijck 
meer  opbrengen  sal  dan  tot  onderhout  van  duysent  koppen  van  noode  is, 
gelijck  aen  de  beginselen  van  d'incompsten  bespeurt  can  worden. 

Naer  't  schrj'ven  vant  voorsz.,  hebben  den  2^^"  deser  een  troupe  van  80 
musquettiersende2  compagnien  van  70  koppen  }"der  tot  een  retraite  off  ach- 
terhoede van  d'andre  op  't  geberchte  gesonden,  om  de  gelegenthe\tvantge- 
berchte  ende  des  vyants  versterckinge  te  besichtigen.  's  Anderen  daechs  on- 
versiens  daer  b}-  comende,  heeft  den  vyandt  d'  onse  met  drie  bassen  gegroet 
ende  is  seer  corragieuselijck  op  haer  uj-tgevallen.  S}'  wierden  weder  terugge 
gedreven,  doch  d'  onse  afftreckende  heeft  den  vAandt  haer  langs  de  rugge  vant 
geberchte  (die  tot  haeren  voordeel  smal  was)  soo  cort  gevolcht,  dat  veel  onge- 
regelde matrosen  met  disordre  doorliepen,  ende  soo  de  vyandt  van  de  cloeck- 
ste  met  goede  cooragie  niet  gestut  waeren,  sy  souden  alle  d'  onse  schandelijck 
verslagen  hebben.  In  dese  rescontre  hebben  35  gequesten  ende  9  dooden  ge- 
cregen,  daeronder  cappiteyn  de  Ros  met  sijn  vendrich.  Wy  verstaen,  dat  de 
v)-andt  driedubbelde  beschansinge  boven  de  anderen  heeft,  dat  de  rug  van 
't  geberchte  small  ende  't  water  verd  van  der  handt  is,  soodat  met  gewelt  van 
daer  niet  wel  te  crygen  zijn,  waerover  door  honger  van  daer  ende  vant  landt 
verdreven  sullen  moeten  worden.  Om  een  eynd  van  den  oorloch  in  Banda  te 


6  Mei  1621.  639 

becomen,  ende  t'  eenenmael  meester  te  blyven,  sullen  hiertoe  meer  volck  dan 
vooren  is  geseyt  laten  moeten,  want  selffs  met  de  voorneemste  schepen  daerna 
niet  mogen  wachten.  Doch  evenwel  connen  geen  meer  volck  laten,  tenz\- 
datter  schepen  (en  dat  onnuttelijck)  blyven,  want  geen  ander  volck  hebben, 
ende  de  schepen  haer  niet  dienstich  zijn.  Wat  intrest  de  compagnie  door 
gebreck  van  volck  lyde  connen  de  heeren  hieraen  zien.  De  gevluchte  Banda- 
nesen  souden  gaerne  vrede  maecken.  maer  alsoo  haer  geweer  niet  eerst  willen 
overgeven,  vinden  niet  geraden  met  haer  te  accorderen. 

Dese  gaet  met  de  schepen  den  Dragon,  Schiedam  ende  't  Postpaert.  Schie- 
dam is  geladen  met  nagelen,  noten  ende  foelie,  welck  na  Jacatra  senden,  opdat 
die  U.  E.  met  eerste  gelegenthe)-t  toegesonden  worden  't  zy  met  ditto  schip 
off  een  een  ander  na  de  gelegentheyt  toedraecht.  Den  Dragon  senden  na 
Jacatra  met  de  voorsz.  overwonnen  Badanesen.  Onderde  resterende  (alhier 
gehouden)  s)n  45  Orangkays,  die  over  haer  valschen  handel  ende  boos  voor- 
nemen op  nieuws  uyt  den  Dragon  gelicht  endegeaprehendeertzyn.  Metonse 
naeste  sal  U.  E.  naarder  bescheet  van  de  guyter)'e  der  Bandanesen  vernemen. 
In  alles  hebben  ontrent  1200  zielen  van  haer  becomen;  daerenboven  sijn 
noch  verscheyde  andere  doot  gebleven,  't  Postpaert  ga.&\.  mede,  omme  de  ge- 
vangenen te  helpen  bewaren  ende  tot  Jacatra  inde  negotie  gebruyct  te  worden. 

Van  Amboj-na  verstaen  W}-,  hoe  d'  onse  inde  Mollucques  met  den  vyandt 
veraccordeert  waeren,  de  gevangenen  man  voor  man  tegen  malckanderen  te 
lossen,  waerover  alle  de  gevangene  Spangiaerden  ende  Portugiesen  ontbie- 
dende zijn. 

Hiermede,  edele,  erntfeste,  wijse,  voorsienige,  zeer  discrete  Heeren,  sullen 
desen  e)-ndigen  ende  U.  E.  na  hertelijcke  groetenisse  inde  protectie  des  Al- 
derhoochsten  bevelen. 

Int  schip  Nieuw  Hollandia,  geanckert  leggende  by  de  vlote  op  de  rede  voor 
't  fort  Nassouw  op  't  e)'landt  Nera,  in  Banda,  adi  6  Mayo  anno  1621. 

U.  E.  dienstwillige 
J.  P.  COEN. 

Martinus  Sonck. 


41.  —   15  NOV.   1621.  —  V,  ongefolieerd. 
(PER  HOLLANDIA). 


Alsoo  seecker  Javaens  jongsken  genaemt  Pieter  Ducot,  broeders  zoone 
van  den  Sabandar  van  Japara,  in  Banda  gevangen  geweest  zijnde,  ons  door 
Hendrick  van  Soest  ende  Jasper  Stevensz.  is  gerecommandeert  te  hebben 
seer  fijne  bequame  gaven,  naer  sijn  jonckheyt,  door  neerstige  onderwysinge 
in  de  schoole  by  de  voorsz.  becomen,  ende  oock  met  eenen  aen  ons  versocht 
hebben  't  selve  jongsken  naer  't  patria  gaen  ende  aldaer  tot  de  studie  gevordert 
mocht  werden  om  thans  off  morgen,  gehjck  goede  apparentie  geeft,  voor- 
nementlijck  hier  te  lande  onder  d'  eygen  natie  een  goet  instrument  der  kercke 
Goodts  ter  stichtinge  te  mogen  zijn,  soo  ist  dat  wy  hun  billick  en  goet  ver- 
soeck  in  desen  hebben  toegestaen,  ende  by  desen  U.  E.  't  selve  knechtken 
recommanderen,  omme  soo  doenlijck  is  (ten  eynde  als  boven)  tot  der  studie 
vervordert  moge  worden. 

Hiermede,  edele,  erntfeste,  wyse,  voorsienige,  zeer  discrete  heeren,  wil  U.  E. 
na  hertelijcke  groetenisse  in  de  protectie  des  Allerhoochsten  bevelen. 

In  't  fort  Batavia  adi  15  November  1621. 

U.  E.  dienstwillige, 

J.  P.  COEN. 


42.  —  16  NOV.   1621.  —  V  4. 

(PER  HOLLANDIA). 


Banda. 


Met  d'onse  van  den  6  Ma)-o  passato  is  U.  E.  geadv\-seert  hoe  geluckich 
door  Goodts  genade  alle  de  steden  ende  stercten  van  gants  Banda  ende  om- 
leggende eilanden  overwonnen  hadden,  doch  dat  veel  Bandanesen  op  't  ge- 
berchte  gevlucht  waeren  ende  hun  daer  versterct  hadden.  U'at  't  sedert  die 
tijt  gepasseert  is  ende  voorder  occureert  sullen  vervolgens  noteeren. 
1.  Hoe  met  den  Dragon  van  d'  overwonnen  Bandanesen  789  sielen  na  Batavia 

gesonden  ende  45  orangkays  over  d'  inditie  van  haeren  valsciien  handel  ende 
boos  voornemen  geapprehendeert  waren  is  met  voorsz.  missive  geadv}-seert. 
Op  de  becomen  kennisse  scherp  ondersoeck  gedaen  zijnde,  bevonden  aen 
haer  eygen  confessie,  hoe  de  Bandanesen  van  eersten  aff,  nadat  Lontor  over- 
wonnen ende  haer  in  genade  aengenomen  hadden,  hun  datelijck  boven  op  't 
geberchtebegost  hadden  te  verstercken,  terwyle  ons  met  een  schoonen  schijn 
4raj-neerden,  dat  tegen  d'  aengenomen  conditie  veel  van  haer  beste  wapenen 
achter  de  handt  hielden  ende  voorgenomen  hadden  haer  een  maent  off  twee 
na  ons  vertreck  wel  te  dragen  om  credit  te  becomen,  de  forten  dan  off  te  loo- 
pen  ende  't  volck  te  vermoorden.  Item  doen  ons  leger  in  Slamma  was  om  ons 
naerder  van  de  Bandanesen  te  verseeckeren  ende  de  quaetwillige  te  preve- 
nieren,  dat  doen  in  de  wapenen  waeren  geweest,  om  ons  leger  t'  overvallen ; 
dat  eenich  slecht  volck  aen  boort  sonden  om  ons  't  abuzeeren ;  dat  voorge- 
nomen hadden  op  drie  verscheyde  tyden  ende  plaetcen  de  Generael  Coen  te 
vermoorden,  namentlijck  op  Slamma,  in  't  schip //ö//rt«^/zrt  ende  int  schip  den 
Dragon.  Item  dat  voorgenomen  hadden  't  volck  van  den  Dragon  te  vermoor- 
den ende  met  het  schip  door  te  gaen  off  den  brant  daerin  te  steecken  ende  al- 
soo  met  den  anderen  te  sterven.  By  den  raedt  hierop  gelet  wesende,  zijn  alle 
de  gevangen  orangkays  ter  doot  verwesen  ende  44  met  den  swaerde  gerecht. 
Twee  hebben  haer  selven  in  torture  verstiet,  ende  een  isser  over  boort  ge- 
sprongen ende  verdroncken. 

W)-  hebben  gese\"t  hoe  de  gevluchte  op  't  geberchte  vrede  versochten,  maer 
dat  niet  goet  vonden  met  haer  't  accorderen,  voordat  al  haer  geweer  over- 
gaeven.  Cappiteyn  Hittoe  ende  die  van  Puloron  sijn  hiervan  eenige  dagen 
tusschen  spreeckers  geweest.  Dese  vrede  is  by  de  Bandanesen  versocht  om  ons 
te  bedriegen  ende  te  beter  middel  te  becomen  omme  van  't  landt  te  vluchten; 

maer  soo  haest  verstonden,  hoe  voorsz.  Orangka\'s  gerecht  waeren,  hebben 

41 


642  16  Nov.  1621. 

d' onderhandelinge  naergelaten  ende  haer  ellende  met  groot  gecarm  ende 
geween  beclaecht. 

Alsoo  't  regen  mousson  na  oude  gewoonte  tot  Augusto  soud  dueren  ende 
geduerende  't  selvige  met  gewelt  tegen  de  gevluchte  boven  op  't  geberchte 
niet  conden  verrichten;  item,  dat  niet  wisten  hoe  lange  de  gevluchte  haer 
boven  op  't  geberchte  souden  connen  onderhouden,  ende  in  verscheyde  an- 
dere saecken  veele  souden  mogen  versuymen  b}aldlen  met  de  geheele  vlote 
langer  na  de  finale  uj'tcompst  vertoefïden,  wierd  goet  gevonden,  dat  de  Gene- 
rael  Coen  met  de  schepen  Hollandia,  Zircksee,  Amsterdam  ende  Nieuw  Zee- 
lanf  na.  Amboina  soud  vertrecken,  ende  dat  in  Banda  in  garnisoen  souden  laeten 
(behalven  twee  compagnien  vryeluyden  aldaer  residerende)  ontrent  650  kop- 
pen; item  dat  andere  350  koppen  varende  met  de  schepen  Delft,  Orange, 
Enekhuysen,  Zeewolff,  't  Wapen  van  Jacatra  ende  de  galle}-e  daer  souden 
bl)'ven,  omme  de  gevluchte  door  hongersnoet  off  te  zijnner  tijt  met  gewelt  te 
helpen  dwingen. 

Volgens  voorsz.  resoluitie  is  de  Generael  Coen  den  ló*""  Mey  met  de  schepen 
Hollandia,  Zirckzee,  Amsterdam  ende  Nieuw  Zeelant  van  Banda  vertrocken 
ende  19  ditto  voor  Hittoe  aengecomen,  hebbende  in  Banda  ordre  gelaten,  dat 
d'onse  souden  besetten  Lontor,  Sammer  ende  Rossangin  ende  Puloron, 
omme  alle  toevoer  van  den  v}-andt  te  weeren,  ende  alsoo  de  gouverneur  van 
Antzensieckelijck  ende  inpotent  was,  hebben  zijn  E.  gelicht  endeden  advocaet 
Sonck  't  gouvernement  van  gants  Banda  bevolen. 

De  gevluchte  Bandanesen,  ten  eynde  raet  wesende,  hebben  noch  eenige 
verborgen  prauwen  in  't  bos  gevonden  ende  na  Ceram  b}-  haer  vrienden  om 
hulpe  gesonden.  Terw\'le  d'onse  door  storm  ende  regen  niet  conden  ver- 
richten maer  goet  weder  verbeyden,  zijn  ondertusschen  den  27  Jun}-  van  Ceram 
aen  Rossangin  gecomen  20  correcorren.  Dese  d'onse  op  Rossangin  verne- 
mende liepen  datelijck  van  daer  naer  't  eylant  Banda,  in  een  cleen  bayken 
Nennet  genaempt,  gelegen  aen  d'  Oostzijde  van  Slamma.  Hebben  van  daer 
gelicht  5  orangka}-s  ende  ontrent  2  a  300  persoenen,  waermede  in  alderj'le 
(eer  't  quaet  weder  bedaerde  ende  d'  onse  met  de  tingans  de  zee  conden 
bouwen)  na  Ceram  keerden. 

Alsoo  d'onse  langen  tijt  na  goet  weder  gewacht  hadden  omme  een  tocht 
te  lande  op  Wayer  aen  d  Oostzijde  van  't  landt  te  doen,  hebben  ondertusschen 
voorsz.  vluchtinge  verstaen,  ende  'tweder  wat  bedaert  wesende,  zijn  den  6  Juli 
met  372  koppen  (dat  al  was  dat  uytmaecken  costen,  vermits  de  menichte  van 
siecken  ende  quaede  beenen  onder  d'  onse  wesende)  op  Slamma  gelandt,  de 
berch  (daer  die  van  Lontor  haer  versterct  hadden)  opgeclommen,  ende  alsoo 
meest  alle  de  Bandanesen  van  honger  ende  miserie  gestorven  ende  de  hooff- 
den  gevlucht  waeren,  weynich  volck  overblyvende,  hebben  d'  onse  dese  stercte 


16  Nov.  1621.  643 

met  cleene  rescoutre  ingecregen.  't  En  gebrack  de  resterende  aen  geen  corra- 
gie,  maer  waren  op  de  compste  van  d'  onsen  aldaer  niet  verdacht.  Op  dit  ge- 
berchte  vonden  ontrent  2000  huysen  ende  over  de  1500  graven ;  item  7  bassen 
ende  een  falcoen.  Daer  lagen  noch  9  dooden  onbegraeven,  moeder  ende  kint 
b\-  den  anderen.  Den  S  ditto  sijn  d'onse  van  desen  berch  op  den  berch  van 
Wayer  gegaen.  Cregen  die  sonder  vvederstant  in,  ende  alsoo  eenige  van  de 
gevluchte  achterhaelt  wierden  ende  de  mannen  haer  geensints  gevangen 
wilden  geven,  wierden  ontrent  40  dootgeslaegen  ende  66  vrouwen,  kinderen 
met  7  mannen  gevangen.  Op  desen  berch  vonden  ontrent  duysent  hupsen, 
soo  veel  graeven  niet  als  op  den  berch  van  Slamma,  ende  9  bassen.  Dese  twee 
bergen  zijn  alsoo  gelegen  ende  versterct,  dat  niet  wel  met  gewelt  te  winnen 
zijn.  Na  dese  victorie  sijn  dagelicx  verscheyde  perth\'en  int  bos  gesondeii, 
omme  de  gevluchte  door  't  landt  verstro}-t  te  soecken.  S)-  hebben  daervan 
goede  pertye,  doch  meest  vrouwen  ende  kinderen,  becomen  ende  sijn  genoot- 
saect  geworden  eenige  die  haer  geensints  gevangen  wilden  geven,  doot  te 
slaen.  Andere  hebben  haer  selven  van  de  dippen  geworpen  ende  'tlijffge- 
morselt.  't  Sedert  ons  vertreck  van  daer,  hebben  d'  onse  becomen  476  per- 
soenen. Te  vooren  hadden  W)-  van  Slamma  gelicht  1200sielen.  Ontrent  2500 
sijnder  soo  van  honger  ende  ellende  als  met  den  swaerde  vergaen.  Alsnoch 
hebben  niet  gehoort,  datter  van  gants  Banda  meer  dan  ontrent  300  Banda- 
nesen  ontcomen  zijn.  Het  schijnt  dat  de  hartneckicheyt  in  dese  lieden  soo 
groot  geweest  is,  dat  liever  al  te  zamen  in  miserie  hebben  willen  vergaen,  dan 
aen  d' onse  overgeven.  Doch  ons  bedunckens  is  de  meeste  paert  door  geen 
hartneckicheyt  maer  door  bedroch  ende  toedoen  van  haer  overhoofifden  om- 
gecomen,  want  d'eersucht  en  hovaerd)'e  in  meest  alle  de  regenten  van  dese 
landen  soo  groot  is,  dat  liever  hebben,  dat  alle  haere  gemeente  vergae,  dan 
haer  eere  gecrenckt  worde. 

Na  dese  geluckige  victorie,  hebben  d'  onse  goet  gevonden  't  garnisoen  van 
Sammer  te  lichten  ende  op  Wa\er  te  leggen.  Sy  hebben  van  daer  gesonden 
de  schepen  Orange,  Delft,  Enckhuyscn,  de  Zceivolff,  't  Wapen  van  Jacatra 
ende  't  jacht  Victoria,  de  galleye  met  25  tingans  houdende.  In  garnisoen  zijn 
daer  gebleven  566  koppen  gelijck  per  nevensgaende  rolle  blijckt.  Daerenboven 
sijn  in  Banda  ontrent  1800  zielen  vyelieden  ende  slaven.  De  meeste  part  woont 
op  Puloay,  doch  sullen  haer  nu  op  't  groot  eylant  Banda  mede  verspreyen. 
Het  e}-lant  Puloa)-  hebben  onder  de  burgerye  verdeylt  ende  is  hetselvige  ge- 
nochsaem  bewoont.  De  Bandanesen  van  Puloron  sijn  ontrent  200  mannen 
stercq.  Z\-  zijn  d' eenige  overgeblevene,  laten  nu  't  hooft  seer  hangen  ende 
houden  haer  stil.  Den  raedt  van  d'  Engelsen  alhier  seggen  dat  haer  volck  van 
't  e\-lant  Nilacke,  aen  Puloron  leggende,  met  protest  ende  reserve  van  haer  pre- 
tentie sullen  lichten.  Van  de  Bandanesen  metdenZ>/rt^i?«van  Banda  naBata- 


644 


16  Nov.  1621. 


Hoedanig- 
heid der 
vrije 
lieden. 


via  gesonden  zijn  176  overleden.  De  resterende,  wesende  650  persoonen,  hou- 
den haer  stil.  Een  los  ende  ru}-m  toom  hebben  haer  tot  noch  toegegeven.  Zy 
waerengaerne  weder  na  Banda,hoopen  dat  hun  daer  brengen  zullen,  endecon- 
nen  haer  daerover  alsnoch  niet  wel  tot  planten  en  vissen  begeven.  Zy  generen 
haer,  d'  eene  met  maecken  van  hu\sen  onder  de  burger}-e  ende  d'  andre  met 
haelen  ende  schenden  van  de  vruchten  U3-t  het  bos.  't  Is  een  lu3-en  hoop,  daer 
weynich  goets  van  te  verwachten  is.  W}"  sullen  met  de  tijt  aensien,  wat  best 
met  haer  gedaen  dient.  In  deser  voegen  is  U.  E.  door  Goodts  genade  meester 
van  alle  d'  ej-landen  van  gants  Banda  geworden  ende  hebben  wy  de  vredige 
posessie  becomen.  Soo  U.  E.  nu  gelieft  de  Compagnie  van  de  swaere  garni- 
soenen  ende  d'  oncosten  aldaer  t'  ontlasten  ende  de  landen  te  verseeckeren, 
sent  dan  met  den  aldereersten  een  goede  quantiteyt  eerlijcke  huysgesinnen, 
mannen,  vrouwen,  kinderen  ende  vooral  menichte  van  jonge  mej-skens,  soo 
sal  den  staet  aldaer  verseeckert  ende  de  Compagnie  van  veel  oncosten  ontlast 
worden.  Alhier  sullen  niet  laten  ons  devoir  daertoe  te  doen,  maer  ick  bidde 
U.  E.  te  considereren  hoe  weynich  wy  vermogen.  Meest  alle  degene  die  haere 
vryhej't  versoecken  sijn  gants  onbequaem  tot  plantinge  van  colonie.  't  Is  een 
godloosen  hoop,  die  ons  veel  moe)-ten  aendoen.  Eenige  stellen  haer  slimmer 
aen  dan  d'  onredelijcke  dieren  selfifs  ende  veroorsaecken  een  grouwel  en  schan- 
dael  in  veele  van  d'  Indianen  t'  onswaerts,  want  geen  andere  noch  beter  siende, 
meenen  zy  dat  onse  gantsche  natie  soo  godtloos,  onredelijck  ende  onmanier- 
lijck  is.  Wy  bidden  U.  E.  wilt  doch  middelen  schicken,  dat  hierinne  versien. 
De  soldaten  ende  bootsgesellen  tegen  de  v}-anden  (daertoe  van  Godt  gescha- 
pen zijn)  gebru}-ct  mogen:  weynich  off  geen  goede  borgers  sijn  van  haer  te 
verwachten.  Wy  doen  soo  vele  vermogen,  maer  soo  lange  ons  met  alsulcke 
lieden  moeten  behelpen  ende  de  heeren  geen  eerlijcke  zenden,  sullen  weynich 
verrichten.  Vry  sijnde,  is  het  eenige  te  veel  moeyten  om  te  gaepen  ende  de 
vrucht  in  de  mont  t'  onfangen ;  ja  als  het  haer  in  de  mont  wajt,  zijn  zy  te  luy 
om  te  kauwen.  Sent  doch  eerwaerdige  hu}-sgesinnen,  soo  sullen  de  swaere 
oncosten  licht  gevonden  worden  ende  sal  den  staet  van  de  Compagnie  soo 
verseeckert  als  de  van  de  Vereenichde  Nederlanden  wesen  ende  tegen  alle 
vj^anden  bestaen  connen. 

Om  die  te  vesten  werden  verschej^de  lofflijcke  verbonden  met  diversche 
potentaten  ende  republicquen  gemaect,  ende  omdat  het  volck  malckanderen 
in  de  wech  is  ende  u)t  den  lande  by  vreemden  dringt,  maect  men  met  groote 
oncosten  van  't  waeter  landt,  't  En  sal  soo  veel  niet  costen  om  in  Batavia, 
Amboyna  ende  Bada  eerlijcke  lieden  te  brengen  ende  colonie  te  planten.  Dit 
doende  sal  den  Staet  van  de  Vereenichde  Nederlanden  geen  trouwer  noch 
beter  bontgenoot  den  den  Staet  van  de  Vereenichde  Oost  Indische  Compag- 
nie vinden,  ende  't  sal  de  perticipanten  derselve  seer  proffitabel  wesen.  Hier- 


I 


16  Nov.  1621.  645 

over  willen  de  heeren  regenten  van  die  lande  ende  U.  E.  gebeden  hebben  dit 
ter  herten  te  nemen  ende  daerinne  soo  haest  doenlijcken  te  versien. 
3.  Voor  ons  vertreck  van  Banda  hebben  daer  ordre  gelaten  ende  per  edit  belast, 

°der°°    '^^^  '"^"^  ^""^^  ^^"  y^^^  "^^  thiende  van  alle  vruchten,  wel  te  verstaen  de  waer- 

Engol-     dj-e  daervan  in  gelde,  aen  den  heer  betaelen  sal  en  dat  tot  een  we\-nich  soelaes 
sohen  van  ,,  .  .     ,  ,       ,  , 

Poeloe     ^^"  "  excessive  groote  lasten  met  de  vloot  over  dese  conqueste  gedaen.  Hoe- 

Eun.  „-el  üris  d' Engelsen  volgens  accoort  niet  alleene  niet  hebben  willen  helpen, 
maer  ons  soo  veele  sochten  te  hinderen  als  behendelijck  doen  costen,  de 
vyanden  assistentie  presenterende,  hebben  haer  niet  geschaemt  een  derde 
van  voorsz.  thiende  te  eyschen.  Om  versche\-de  consideratien  is  de  burgerj-e 
niet  meer  beswaert,  noch  ander  veranderinge  van  prijs  op  de  noten  ende  foelie 
gestelt;  U.  E.  connen  daerinne  alsnu  alsulcke  wetten  stellen,  als  haer  E. 
wijsheyt  ende  discretie  sullen  vinden  te  behooren. 

Nevens  dese  gaet  attestatie  hoe  d'  Engelsen  van  Puloron,  nadat  verstaen 
hadden,  hoe  tusschen  ons  ende  haer  accoort  gemaect  was,  aendeBandanesen 
4  stucken  geschut  gedaen  hebben,  't  Is  soo  verde  van  daer,  dat  d' Engelsen 
tot  onderhout  van  U.  E.  contracten  ons  met  de  schepen  van  defentie  souden 
assisteren,  dat  ter  contrarie  eerst  onderleyden  ons  van  de  tocht  te  diverteren, 
ende  doen  in  Banda  gereet  waeren  om  de  v)-anden  aen  te  tasten,  sochten  ons 
tot  de  compste  van  de  regentijt  op  te  houden.  D'  Engelsse  cooplieden  in 
Banda  wesende,  baden  ons  te  vertoeven  tot  de  compste  van  haeren  comman- 
deur Fitzherbert  met  de  schepen  d'  Exchange  ende  Rubin,  daermede  desen 
commandeur  in  Amboj-na  geloopen  was  ende  daer  met  voordacht  bleeff 
leggen,  sonder  na  Banda  te  willen  vaeren,  gelijck  haer  cooplieden  in  Banda 
seer  wel  wisten.  Sonder  reden  hebben  w\-  U.  E.  niet  gevracht,  soo  men  ons 
met  een  cruj's  socht  te  hinderen,  off  dat  heylich  off  van  geener  waerde  soude 
sijn.  Terwyle  ons  in  Banda  verdich  maecten  om  te  landen  sijn  d'  Engelsen 
met  een  prauwe  ten  aensien  van  ons  geheele  vlote  van  Puloron  tot  Lontor 
gevaeren  met  ontrent  30  soldaten,  40  grove  coegels  ende  40  cardoesen  cru}t, 
die  van  Lonter  assistentie  tegen  ons  presenterende,  op  conditie  dat  d'Engelsse 
vlagge  in  Lontor  souden  laten  wayen  (gelijck  die  airede  wayen  lieten).  Doch 
alsoo  't  die  van  Lontor  niet  aenstont,  willende  geensints  aen  d' Engelsen  ge- 
houden wesen  ende  vresende,  dat  d' Engelsen  daerop  eenige  actie  souden 
mogen  pretendeeren,  heeft  de  Sabandaer  van  Lontor  (gelijck  hy  ons  selven 
voor  zijn  doot  verclaert  heeft  ende  daerop  gestorven  is)  d'  Engelsse  vlagge 
weder  ingehaelt  ende  vvech  gesmeten,  nadat  ontrent  een  ure,  gelijck  onse 
gantsche  vlote  gesien  heeft,  ge\va}t  hadde.  D'  Engelsen  hierover  gestoort 
wesende,  sijn  met  haer  soldaten  na  Puloron  by  den  Dragons  Clauw  gekeert 
ende  hebben  voorsz.  cruyt  ende  cogels  in  Lontor  gelaten.  Daerna  zeyd  voorsz. 
Sabandaer  toegestaen  te  hebben,  dat  d'  Engelsen  vlagge  eens  een  geheele 


646  16  Nov.  1621. 

dach  wa)-de,  vermits  d' Engelsen  hem  daerom  seer  hardt  baeden,  seggende 
dat  het  haere  Sondach  was  ende  overal  daer  zy  handelden  alsoo  toegelaten 
wierd.  Hoe  d'  Engelsen  de  Bandanesen  voirder  tegen  ons  gestyft  ende  opge- 
royt  hebben,  connen  de  heeren  per  nevensgaende  verclaringe  van  de  voor- 
neemste  Orangka)'s  vernemen. 

Van  eersten  off,  soo  haest  wy  Lon  tor  overwonnen  hadden  ende  de  gevluchte 
haer  boven  op  't  geberchte  begosten  te  verstercken,  is  hetsclvige  d'  Engelsen 
door  die  van  Puloron  aengedient  ende  zy  hebbent  voor  ons  in  Banda  verborgen 
gehouden,  in  Amboyna  tegen  de  gouverneur  Speult  seggende,  dat  waer  was 
dat  wy  Lontor  genomen  hadden,  maer  't  geheele  landt  noch  niet:  die  van 
Lontor  hadden  haer  weder  aen  't  anderen  e}-nt  van  't  landt  boven  op  't  ge- 
berchte versterct.  Hadde  d'  Engelsen  ons  dit  in  Banda  tijtlijck  aengedient, 
gelijck  vrienden  behooren  te  doen,  w}'  souden  den  oorloch  eerder  geeyndicht 
ende  misschien  op  een  ander  noch  wat  verricht  hebben.  De  moe}'elijckhe)'t 
van  dit  verhael  gelieve  U.  E.  van  ons  ten  goede  te  nemen,  alsoo  't  geschiet 
opdat  de  heeren  te  beter  souden  weten  met  wie  te  doen  hebben. 

Doen  de  tocht  na  Banda  voornamen,  vonden  niet  geraden,  groote  instantie 
te  doen  om  assistentie  van  d'  Engelsen  te  becomen,  vreesende,  dat  als  de 
victorie  (al  was  het  maer  met  schijn  van  haer  hulpe)  becomen  hadden,  dat 
dan  met  d'  Engelsen  om  de  dejiinge  souden  moeten  vechten.  Hierover  ist 
dat'niet  alleene  tegen  d'  Engelsen  over  haere  nalatende  assitentie  volgens 
U.  E.  ordre  van  4  Martio  passato  niet  geprotesteert  is,  maer  hebben  ter  con- 
trarie de  saecken  van  langer  handt  soo  gesocht  te  schicken,  dat  haere  hulpe 
met  eere  mochte  derven,  't  welck  U.  E.  ten  goede  gelieve  te  nemen,  want 
anders  meerder  swariche}-t  met  d'  Engelsen  te  duchten  was,  dan  o}-t  met  de 
Bandanesen  gehadt  hebben.  Niettegenstaende  ons  alle  verhinderingh  gedaen 
hebben,  schamen  haer  in  Banda  niet  een  derde  van  't  veroverde  ende  van  de 
thiende  te  pretendeeren,  seggende,  dat  s}-  een  derde  van  d'  oncosten  van 
de  forten  ende  garnisoenen  dragen  ende  dienvolgende  haer  oock  een  derde 
toecompt  van  't  gene  daermede  verovert  wort.  De  nodige  wederlegginge  ende 
antwoort  hebben  hierop  gegeven. 
4.  Ons  oogemerck  was  niet  alleen  om  U.  E.  voor  onse  wederkeeringe  naer 

Amboina.  '(■  vaderslandt  ende  tot  een  eerlijck  affscheyt  van  hier,  behoorlijck  van  Banda 
te  verseeckeren,  maer  oock  van  de  landen  van  Amboyna.  Maer  ziende,  dat 
op  de  tocht  van  Banda  meer  tijt  verlooren  dan  ons  lieff  was,  dat  daer  veel 
volck  mosten  laten  om  de  v)-anden  t'  eenemael  u)t  te  ro)"en,  datter  op  de 
tocht  wel  300  mannen  van  siekte  gestorven  was  ende  de  meeste  part  van  al 
het  volck  u)-tdermaten  met  zeere  beenen  gequelt  waeren,  item  dat  het  ons  te 
swaer  soud  vallen  in  't  regenmousson  te  gelijck  tegen  Goodts  weder  ende 
wint,  tegen  de  vj^anden  ende  tegen  de  siecte  in  't  volck  wesende  te  vechten, 


16  Nov.  1621.  647 

wierden  genootsaect  ende  mosten  dienvolgende  goet  vinden  op  een  ander 
maniere  in  Arabo.\-na  te  handelen  dan  eerst  geproiecteert  ende  voorgenomen 
liadden. 

Hoe  aen  't  casteel  Ambojna  een  generale  vergaderinge  van  alle  de  hooffden 
van  alle  d'  omleggende  landen  ende  e\landen,  steden  en  plaetsen  onder  ge- 
biet,  protextie  ende  verbant  van  de  Hooge  Mogende  heeren  Staten  staende 
aen  't  casteel  Ambo\na  bestemt  en  beroepen  hadden,  is  met  onsevoorgaende 
geadviseert.  Sy  sijn  meest  alle  doch  seer  lancksamelijck  gecompareert,  uyt- 
gesondert  eenige  die  door  quaet  weder  niet  wel  comen  costen  ende  de  bel- 
hamers van  alle  troubel,  daer  't  ons  meestal  om  te  doen  was.  Doen  wj- met  de 
schepen  van  Banda  voor  Hittoe  quaemen,  resconteerden  aldaer  Atip  Da\a, 
stadthouder  van  de  coninck  van  Ternate,  met  de  hooffden  van  Loehoe,  Com- 
bello,  Lucidi  ende  Eran,  op  wech  zijnde,  soo  haer  geheten,  omme  naer  't  casteel 
ter  vergaderinge  te  gaen.  Da\-a  qiiam  ons  met  de  voorsz.  hooffden  ende  oock 
die  van  Hittoe  aen  boort  besoecken;  vroegen  waeromme  de  generaele  ver- 
gaderinge soo  precis  op  groote  pene  beroepen  hadden.  Wy  gaeven  haer  ten 
antwoort,  dat  het  was  om  met  gemeene  kennisse  ende  advj's  alle  differentie 
vrientlijck  te  slechten.  Hiermede  waeren  niet  gecontenteert  maer  souden  de 
perticularisatie  gaarne  gehoort  hebben,  welck  voor  die  tijt  niet  goet  vonden  te 
doen.  Hiermede  gescheyden  wesende,  zijn  Atip  Daya,  de  hooffden  van  Loe- 
hoe, Combello,  Lucidi  ende  Eran  met  frivole  excuse  weder  terugge  gekeert, 
sonder  aen  't  casteel  te  comen,  vresende  naer  'tschijnt  haere  hooffden  gelijck 
d'  orangka)-s  van  Banda  te  verliesen,  doch  als  haere  gecommitteerden  hebben 
zij  eenige  slechte  lieden  gesonden. 

Met  de  generale  landtdach  hadden  wy  voor  den  oorspronck  van  alle  troubel 
ende  differentie  t'  ondersoecken,  d' een  met  d' ander  t' overtu}'gen  ende  al- 
sulcken  raedt  te  schaffen,  als  na  gelegenthej't  van  tijt  en  saecken  met  gemeen 
adv)-s  goet  vinden  souden.  Atip  Daya  met  zijn  Ternatanen,  die  van  Loehoe 
ende  haere  consoorten,  sijn  in  dese  vergaderinge  verclaert  te  wesen  autheurs 
van  alle  troubel  en  rebellie;  item  dat  gesocht  hebben  ende  soecken de  zijn  onse 
onderdanen  tot  haere  devotie  te  trecken,  de  Christenen  Moors  te  maecken 
ende  verscheyde  plaetsen  met  d'  uyterste  ruine  gedreycht  hebben,  soo  met 
onse  Tice  gouverneur  op  de  roey  gingen.  Item  dat  de  Ternatanen  die  van 
Hittoe  gedre)-cht  hebben,  haer  landt  met  gewelt  aff  te  loopen,  soo  wejgerich 
bl)-ven  tol,  gelijck  die  van  Loehoe  ende  Combello,  aen  de  coninck  van  Ternate 
te  geven.  lek  hebbe  oock  verstaen,  dat  de  Ternatanen  om  die  van  Hittoe 
daertoe  te  bewegen,  gepresen teert  hebben,  haer  van  ons  100  realen  voor 
de  bhaer  nagelen  te  doen  geven,  niettegenstaende  selffs  daervoor  maer  50 
ontfangen.  Hoe  fijn  voorsz.  Atip  Daya,  die  van  Loehoe  met  haere  consoorten 
alles  ontkennen,  haer  ontschuldigen  ende  onse  vrienden  seggen  te  wesen, 


648  16N0V.  1621. 

sullen  de  heeren  door  haer  nevensgaende  antwoort  vernemen.  Wat  voirder 
in  de  landtdach  gepasseert  is  ende  hoe  alle  gecompareerde  hooffden  den  eet 
van  getrouwichej't  vernieuwt  hebben,  item  hoe  om  goede  redenen  de  misdaet 
dergener,  die  (door  toedoen  van  de  stadthouder  van  de  coninck  van  Ternate 
ende  die  van  Loehoe)  ongehoorsaem  ende  rebel  zijn  geweest,  doen  ons  den 
oorloch  op  Java  overviel,  gepardonneert  hebben  ende  de  vergaderinge  ge- 
sche)den  is,  connen  U.  E.  per  nevensgaende  acte  vernemen. 

Wat  nu  ten  besten  van  de  Compagnie  ende  tot  gemeene  ruste  ende  welvaert 
van  de  landen  van  Amboyna  gedaen  dient,  is  claer  en  kennelijck.  Doch  alsoo 
(gelijck  vooren  gesej-t  is)  de  gelegenthe)t  van  tijt  en  saecken  zulcx  niet  toe 
en  liet,  vonden  goet  ende  hebben  ordre  gegeven  van  verde  te  beginnen  ende 
de  hulpe  Goodts  (te  weten  de  goede  gelegenthe)t,  tijt  off  occasie  na  men  't 
noempt)  te  verwachten  ende  waer  te  nemen. 
5.  't  Geberchte  van  Ceram  is  bewoont  met  een  seecker  volck,  die  gemeenlijck 

^6        Alfoures  off  boeren  genaempt  worden.  ï,\  gevoelen  wel  datter  een  Godt  is, 
Alfoeren.  o  i  ^    o 

maer  hebben  we}-nich  kennisse  van  religie  ende  plegen  seer  vreemde  super- 
stitie. Dese  lieden  werden  seer  gequelt  van  de  Mooren  aen  de  zeecant  wonen- 
de, daerover  veeltijts  met  den  anderen  op  haer  maniere  oorlogen.  De  voor- 
neemste  coningen  van  de  voorsz.  Alfoeres,  als  namentlijck  van  Saulau,  Sa- 
mitte,  Wa)-sia  ende  Lean,  hebben  voor  dese  kennisse  met  d'  onse  gemaect 
ende  haer  onder  gebiet  ende  protectie  van  de  Hooge  Mogende  heeren  Staten 
begeven.  Ende  alsoo  zylieden  versoecken  dat  aen  de  custe  van  Ceram  op  een 
seeckre  plaetse  Coach  genaempt  een  redut  off  fort  souden  maecken,  om  te 
beter  bjmalckanderen  te  mogen  comen  ende  den  anderen  in  't  voorvallende 
t'  assisteren,  hebben  w\-  de  gouverneur  Speult  geordonneert  met  eerste  ge- 
legenheyt  een  redut  op  voorsz.  plaetse  te  leggen  ende  de  vrientschap  met 
d'  Alfoeren  ende  alle  andere  omleggende  volckerensooveele  te  vermeerderen 
als  eenichsints  doenlijcken  is.  W}-  meenen,  dat  de  boosheyt,  hoochmoet, 
gevej-nstheyt  ende  loosheyt  van  de  Mooren  te  zijnner  tijt  met  hulpe  van  de 
voorsz.  Alfoures  ende  andere  te  beter  ende  lichter  gestraft  en  gebreydelt  sal 
connen  worden. 

De  geluckige  victorie  van  Banda  heeft  over  alle  de  landen  van  Amboyna 
ende  veel  andere  meer  zeer  groote  vreese  veroorsaect  ende  ons  respect  vr}-wat 
vermeerdert,  doch  de  Ternatanen  ende  die  van  Loehoe  laten  daeromme  niet 
door  hare  consoorten  onder  de  handt  zeer  bedriechelijck  tegen  onse  welstant 
te  wercken,  ende  't  schijnt  dat  zulx  nimmermeer  naerlaten  sullen.  Alle  de 
Mooren,  jaa  oock  veel  van  de  gesimuleerde  Christenen  zijn  seer  jeloers  van  de 
vrientschap  door  ons  met  de  Alfoures  gemaect.  De  vreese  heeft  haer  gedron- 
gen de  minste  te  wesen  ende  vrede  van  d'  Alfoures  doen  versoecken. 

Die  van  Loehoe  zijn  lange  besich  geweest  om  haere  stadt  te  verstercken. 


16  Nov.  1621.  64Q 

Hun  voick  hebben  z)-  in  verschelde  compagnien  vcrde>lt  ende  daerover  al- 
derleye  officieren  gestelt.  Onder  andere  is  een  soone  van  cappiteyn  Hittoe  die 
in  Nederlandt  geweest  is,  vendrich  van  een  compagnie  gemaect.  De  vader 
zeyt,  dat  het  geschiet  om  te  vernemen,  wat  b)-  die  van  Loehoe  passeert,  omme 
ons  daervan  te  mogen  verwittigen.  Ons  geschut  welck  de  gouverneur  Speult 
haer  leende,  doen  d'  Engelsen  daer  vyantlijck  verwacht  wierden  staet,  nu  ge- 
nochsaem  tegen  ons  geplant,  't  Schijnt  dat  het  gemoet  van  Atip  Daya,  die 
van  Loehoe  ende  haere  consoorten,  haer  selven  betuj'cht  dat  van  ons  groote 
straff  verdient  moeten  hebben,  alsoo  geen  ander  reden  hebben  daeromme 
haer soo  seer behoeven  te  verstercken,  wapenen  ende  ontrusten.  Terwjle  de 
landtdach  duerde,  was  in  die  van  Hittoe  mede  soo  grooten  vrees,  dat  het 
meeste  volck  haer  woonplaetse  verlieten  ende  haer  int  geberchte  begaeven. 

By  onsen  raedt  in  Ambo\na  overle\t  wesende  hoe  op  'tgevoechelijcxtede 
quade  disse\-nen  ende  pernitieuse  meneen  van  de  Ternatanen,  die  van  Loe- 
hoe ende  haere  consoorten  souden  stutten  ende  de  Compagnie  van  de  Mol- 
lucques  ende  Ambo)-na  verseeckeren,  wierd  goet  gevonden  dat  vooreerst  in 
de  Mollucques  souden  doen  verlaten  ende  raseren  de  forten  van  Marieco,  Ca- 
leamatte  ende  Saboa,  en  dat  om  de  verstro)de  macht  in  te  trecken,  de  voor- 
neemste  plaetsen  sonder  de  Compagnie  te  beswaren  maer  met  verlichtinge 
van  oncosten  te  beter  te  verseeckeren,  ende  de  Ternatanen  daer  wat  werck  te 
geven.  D'  executie  van  dese  resoluitie  is  d'  heer  Houtman  met  ample  instruc- 
tie (gelijck  de  heeren  per  nevensgaende  copie  connen  sien)  bevolen. 
6.  Van  Ambo)'na  hebben  met  alderlej-e  provisie  na  de  Molluccos  gesonden 

Molukken.  jg  schepen  Amsterdam,  Zirickzec  ende  Zcclant,  met  ordre  dat  van  de  schepen 
aldaer  wesende  twee  na  Firando  souden  voortsenden:  een  om  't  aenstaende 
jaer  met  rijs  in  de  Mollucques  te  keeren,  waertoe  't  schip  Amsterdam  gesonden 
is,  ende  't  ander,  wesende  Zeelandt,  tot  assistentie  van  onse  vlote  ofte  om  met 
retoeren  van  daer  na  Batavia  te  se}-len. 

Met  de  voorsz.  schepen  hebben  na  de  Molluccos  niet  meer  volck  gesonden 
als  nodich  was  om  de  generale  verlossinge  te  doen  ende  alle  de  forten  met 
500  koppen  te  versien,  waertoe  alle  de  bootsgesellen  van  de  schepen  gelicht 
zijn.  Al  't  volck  dat  meer  conden  derven,  hebben  in  Ambojna  gelaten,  tot  het 
getal  van  347  koppen,  met  ordre  dat  van  de  cloeckste  daervan  een  compagnie 
van  150  koppen  na  Banda  souden  zenden,  soo  haest  't  weder  bequaem  wierd, 
op  avontuer  off  tot  volvoering  van  onse  ordre  nodich  mochten  wesen.  Doch 
alsoo  d'  onse  van  degevluchteBandaneseneermeesterwierdendanwy  meen- 
den, is  al  't  voorsz.  volck  in  Amboyna  gebleven,  daer  wel  te  pas  comen  ende 
gebru}'ct  sullen  worden  om  de  ronde  met  de  gouverneur  Speult  te  doen,  een 
redut  op  Coach  te  leggen  ende  preparaet  ten  principale  te  maecken. 

Alsoo  de  kercke  eertijts  door  de  Portugiesen  op  Ambojna  van  hout  ende 


650  16NOV.  1621. 

gabbe  gabbe  gemaect,  te  cleen  ende  oock  niet  langer  bequaem  is,  hebben 
de  gouverneur  Speult  geordonneert,  dat  ten  laste  van  de  gemeente  met 
eerste  gelegenthe}'t  sal  doen  maecken,  sonder  de  Compagnie  daermede  te 
belasten,  een  steenen  kerck,  lanck  105  voeten,  hooch  60  voeten  ende  wijt  60 
voeten,  't  welck  wj-  achten  gevoechelijck  volvoert  sal  worden. 
7.  Van  Amboyna  hebben  aen  de  commandeur  Willem  Jansz.  geordonneert, 

^^K  dat  toecomende  jaer  met  d'  Engelsen,  soo  haer  daertoe  bewegen  can,  weder- 
jonken,  omme  een  tocht  na  de  Manilhas  doe.  Eenige  nootlij ckheden  zijn  hem  tot  dien 
eynde  toegesonden  ende  byaldien  d' Engelsen  de  tocht  we\-geren  ende  her- 
vvarts  keeren,  dat  zijn  E.  dan  alleene  macht  genoch  hebbende,  de  tocht  doe 
ende  soo  onse  macht  alleene  tegen  den  vyandt  sufficant  is,  dat  dan  met  onse 
vlote  na  de  custe  van  China  ende  Chincheu  loope,  omme  aldaer  den  Chinees- 
sen  handel  op  Manilha  te  beletten  ende  die  te  procureren,  't  s\'  in  Batavia  off 
elders.  Om  de  Chinesen  te  dringen  ons  soo  goeden  acces  ende  handel  als  de 
Portugiesen  ende  Spangiaerden  te  geven,  hebben  geordonneert,  dat  op  de 
custe  van  China  alle  Chineesse  joncken  aentasten  sullen,  uytgesondert  alleene 
die,  welcke  met  onsen  pas  na  Batavia  souden  mogen  vaeren.  Den  handel  is 
ons  bedunckens  lang  genoch  met  vrientschap  versocht.  W}'  menen  soo  goeden 
recht  te  hebben  om  haer  den  handel  op  andere  landen  te  mogen  beletten,  als 
zy,  om  ons  den  handel  in  haer  landt  te  we}-geren.  Met  alsulcken  recht  als 
zy  ons  uyt  China  houden,  sullen  haer  daer  in  doen  blj'ven,  totdat  anders 
resolveren. 

Alsoo  voor  die  tijt  in  Amboyna  niet  anders  te  verrichten  was  ende  niet 
geraden  wierd  geacht,  dat  de  Generael  Coen  na  de  Mollucques  voere,  wierd 
goet  gevonden  dat  zijn  E.  met  de  schepen  Hollandia  ende  't  Hert  na  Batavia 
keeren  soude.  Ende  alsoo  Jan  Dircxz.  Lam,  gouverneur  van  de  Mollucques, 
zijnne  verlossinge  ernstlijck  versocht  ende  geen  persoon  na  ons  genoegen  by 
der  handt  was  om  't  gouvernement  aldaer  waer  te  nemen,  zijn  genootsaect 
geworden  d'  heer  Houtman,  die  anders  mede  na  Batavia  genomen  souden 
hebben,  ordre  te  geven  om  de  gouverneur  Lam  te  verlossen  en  't  governement 
waer  te  nemen,  totdat  zijn  E.  aldaer  off  wy  alhier  imant  vinden  die  sulcx 
vertrouwen  mogen. 

Volgens  voorsz.  resolutie  is  de  Generael  Coen  den  24Juny  met  de  schepen 
Hollandia  ende  't  Hert\3.x\.  Ambo}-na  vertrocken  ende  den  12  Jul\-  tot  Batavia 
wel  gekeert,  't  jacht  de  Hont  in  Amboyna  latende  om  verdubbelt  ende  na 
Taliabo  om  sagu  gesonden  te  worden.  D' andre  schepen,  Schiedam,  den 
Dragon,  't  Postpaert,  Eenhoorn,  Mnyden,  Delft,  Enckliiiyscn,  de  Zeewolff,  't 
Wapen  van  Jacatra,  Aracan,  Zirckzce  ende  A'  Eendracht  sijn  mede  op  diffe- 
rente tijden  tot  Batavia  wel  aengecomen,  maer  den  Heylbotli  is  op  de  droochte 
by  Botton  verseylt  ende  gebleven,  't  Wapen  van  Amsterdam  ende  d'Attendans 


16  Nov.  1621.  651 

off  Vliegende  Bode,  onbequacm  sijride  om  langer  te  vaeren,  sijn  in  Banda 
gesleten,  gelijck  mede  alhier  d'  Oude  Zonne,  de  Bergerboot,  de  Groene  Leeuw 
ende  Jortan. 
8.  D'  Heer  Houtman  in  de  Mollucqiies  comende,  ende  de  Ternatanen  com- 

Coen  over  municeerende,  hoe  \v\-  geresolveert  ende  geordonneert  hadden,  de  forten  van 
natanen.  Marieco,  Caleamatte  ende  Saboe  te  raseeren  ende  verlaten,  hielden  haer  seer 
qualick  over  't  verlaten  van  Caleamatte  ende  Saboe,  maer  van  Marieco  maecten 
weynich  men  tic.  Ende  alsoo  d'  onse  niettegenstaende  't  misnoegen  van  de 
Ternatanen  voornamen  met  d'ordre  voort  te  vaeren  ende  voorsz.  plaetsen  te 
verlaten,  geheten  haer  de  Ternatanen  alsoff  met  alle  man  't  e}"lant  Ternate 
wilden  verlaten  ende  haer  op  Gilolo  begeven.  D'  onse  vresende,  dat  niet 
alleen  de  Ternatanen  (die  wel  connen  derven)  souden  doorgaen,  maer  dat  de 
Mardickers,  die  van  Macquan,  Motir  ende  Batsian  ons  mede  souden  begeven, 
vonden  goet  't  raseeren  van  Caleamatta  ende  Saboa  tot  onse  naerder  ordre 
te  surceeren  ende  met  de  verlatinge  van  Marieco  voort  te  varen,  gelijck  ge- 
schiet is.  Soohaest  Marieco  van  d'onse  verlaten  ende  gesprongen  was,  hebben 
de  Spangiaerden  't  selve  met  een  compagnie  soldaten  ende  eenich  geschut 
beset.  Sonder  goede  redenen  ende  met  groote  onbedachthe)'t  zijn  de  voorsz. 
drie  plaetsen  Marieco,  Caleamatte  ende  Saboa  voor  dese  versterckt  ende 
beset.  Met  een  schoon  praetien  hebben  de  Ternatanen  d'  onse  daertoe  ge- 
bracht ende  haer  alsnu  met  een  dre\gement  van  te  willen  vluchten  Callea- 
matte  ende  Saboa  tegen  onse  ordre  doen  houden.  Onse  meninge  was  niet 
alleene  voorsz.  plaetsen  te  doen  verlaten,  maer  de  Ternatanen  te  dringen 
affstant  van  haere  quade  meneen  te  doen,  Atip  Daya,  die  van  Loehoe  ende 
Combello  te  doen  straffen,  ons  van  Macquian,  Mothir  ende  Batsian  te  ver- 
seeckeren,  d'  oncosten  te  verminderen,  ende  de  saecken  alsoo  te  doen  schicken 
dat  de  Compagnie  van  de  Mollucques  ende  Amboyna  tegen  alle  vyanden 
ende  ondercru)'pinge  verseeckert  zy  ende  behoorlijck  respect  toegedragen 
worde.  Maer  het  schijnt,  dat  de  Ternatanen  cloecker  dand'onsezijn  ende  haer 
haen,  hoe  slecht  die  oock  is,  voor  coninck  weten  te  houden.  Meer  respect 
weten  zy  van  d'onse,  dan  w)-  van  haer  te  crygen.  Veel  van  U  eygen  volck  ist, 
die  door  haer  gebreck:  interest  ende  wellust,  't  spel  verbrodden,  't  Is  onge- 
loofflijck  hoe  listich  de  Ternatanen  ende  hoe  onbedacht  ende  achtloos  veel 
van  d'  onse  zijn.  Als  maer  Rogier  Bontemps  mogen  spelen,  dan  ist  haer  wel. 
Verwe  gebreeckt  haer  niet  om  alle  acten  en  versuym  een  schoone  coleur  te 
te  geven.  Dit  connen  wy  wel  seggen,  maer  door  gebreck  van  stoff  ende 
distantie  van  de  plaetsen  qualick  verbeteren. 

De  misdaet  die  de  Ternatanen  tegen  U.  E.  begaen  hebben,  leggen  zy  ons 
te  last.  De  gouverneur  Lam  van  Malleyo  op  Macquian  vertrocken  wesende, 
is  Kitchil  Al}-  aldaer  met  drie  correcorren  gecomen  ende  heeft  de  fiscael 


652  16  Nov.  1621. 

Stuling  alsulcken  beclach  gedaen  (om  ons  door  de  heer  Lam  te  doen  rapor- 
teeren)  als  wy  van  des  Compagnies  wegen  tegen  haer  behooren  te  doen.  In 
plaetse  Atip  Daya,  die  van  Loehoe  ende  Combello  volgens  ons  versoeck 
souden  straffen,  claecht  Kitchil  Al)',  hoe  s)-  meenden  door  onse  hulpe  noch 
grooter  te  worden,  maer  ter  contrarie  met  droeffheyt  van  de  principaelen  van 
Macquian  verstaen,  dat  w)-  voor  souden  hebben,  de  coninck  van  Ternate 
Macquian  te  onttrecken  ende  't  selvige  onder  gebiet  van  een  sengagie  off 
imant  van  de  onse  te  stellen.  Eer  yets  tot  vermindering  van  des  coninckx 
van  Ternaten  respect  (se}-t  h)-)  souden  laten  geschieden,  sullen  liever  al  haer 
leven  daervoor  opofferen.  Dit  is  de  refactie  die  de  Ternatanen  van  haere 
quade  meneen  doen,  ende  in  deser  voegen  hebben  zy  d'  heer  Lam,  die  van 
haren  secreten  handel  niet  geinformeert  wesende,  Aly  niet  cost  antwoorden, 
affsche\-t  gegeven  sonder  op  ons  beclach  doord'  heer  Houtman  gedaen  ordre 
te  stellen.  Wy  hebben  geen  last  gegeven,  dat  d'  onse  de  coninck  van  Ternate 
't  gebiet  over  Macquian  souden  ontrecken,  maer  wel,  soo  de  Ternatanen  on- 
derstonden (gelijck  de  roep  verleden  jaer  ginck)  Ternate  te  verlaten,  dat  haer 
souden  laten  gaen  ende  ons  van  Macquian,  Mothir  ende  Batsianverseeckeren, 
alsoo  dese  landen  sonder  de  Ternatanen  wel  connen  regeeren  ende  bescher- 
men. Het  schijnt  datterbyd'onse  geen  goede  maet  gehouden  zy  ende  dat  tegen 
d'  een  al  te  hardt  ende  tegen  d'  andere  al  te  sacht  geweest  zijn.  Om  de  geal- 
tereerde gemoederen  te  stillen  ende  de  herten  van  de  Ternatanen  weder  't  ons- 
waerts  te  trecken  zeyt  d'  heer  Houtman  nodich  te  wesen,  dat  met  den  eersten 
goede  sufficante  vlote  na  de  MoUucques  vaere  ende  iets  op  de  Spangiaerden 
attenteere.  Maer  w}-  zijn  van  een  geheel  ander  gevoelen.  De  vleugelen  van  de 
Ternatanen  dienen  wat  gecort  ende  N.  N.  gestraft  te  worden. 

Alsoo  hier  tegenwoordich  meest  alle  de  hoofifden  van  de  MoUucques  bj-  den 
anderen  zijn,  ende  d'  heer  Houtman  hem  naerder  op  haer  refereert,  hebben 
hun  vertoont,  wat  ons  tot  het  demolieren  van  de  voorsz.  forten  gemoveert 
heeft,  te  bedencken  gegeven,  off  de  redenen,  daeromme  d'  executie  van  onse 
ordre  gesurceert  is,  sufficant  zijn  om  ons  Caleamatte  ende  Saboa  te  doen 
houden,  ende  wat  raedt  zylieden  weten  om  d'  ondercruypinge  van  de  ge- 
ve}nsde  vrienden  ende  de  pernitieuse  meneen  van  de  Ternatanen  voor  te 
comen,  d'  excessive  groote  lasten  te  verminderen  ende  de  Compagnie  van  de 
MoUucques  ende  Ambo)-na  te  verseeckeren.  Na  't  verstant  van  de  lieden  is 
hierop  geadvyseert,  gelijck  de  heeren  per  nevensgaende  propositie  ende  ad- 
vysen  connen  sien.  \V}-  sullen  naerder  op  de  saecke  letten  ende  ons  na  winter 
en  somer  reguleren.  Wat  U.  E.  desen  aengaende  goet  vinden,  gelieven  de 
heeren  metten  eersten  't  adv\-seeren. 

In  de  MoUucques  sijn  d'  onse  met  de  Spangiaerden  verdragen  alle  gevan- 
genen tegen  malckanderen  te  lossen.  Op  dese  conditie  zijn  gerelasscheert  27 


16  Nov.  1621.  653 

van  d'  onse  cnde  27  van  de  liaeren.  In  Manilhawaeren  noch  44  persoonen  van 
d'onse,  welcke  de  Spangiaerden  belooft  hebben  toecomende  mousson  in  de 
Mollucques  te  beschicken  ende  over  te  leveren  tegen  64  Spangiaerden  ende 
Portugiesen  in  handen  van  d'  onse  wesende.  By  dese  gaet  rolle  van  de  res- 
terende gevangenen  in  Manilha  noch  in  't  leven  zijnde. 

Die  van  Hittoe,  Loehoe,  Combello  ende  haere  consoorten  hadden  voor, 
d'  Engelsen  geen  handel  te  verleenen  dan  met  verhoginge  van  prijs  op  de 
nagelen.  De  Ternatanen  hebben  hierna  oock  getracht.  Sy  hadden  seerhooch 
voor  genomen,  maer  de  victorie  van  Banda  verstaende  ende  siende  dat  wy 
daertegen  waeren,  hebben  affstant  van  haer  voornemen  gedaen;  d'  Engeisse 
verwytende  dat  \v)-  het  nu  bykans  altemael  hadden  ende  voor  haer  niet 
resteerde,  't  Gevolch  sal  den  tijt  leeren. 

Wat  in  onse  apsentie  tot  Batavia  met  die  van  de  Mattaram,  Bantam  ende 
in  de  generale  directie  gepasseert  zy,  is  U.  E.  door  den  Raedt  met  schepen 
Liyden  ende  't  Wapen  van  Enckliuysen  geadvj-seert,  waer  van  nevens  dese 
copie  gaet.  't  Sedert  heeft  de  tijt  weynich  off  geen  veranderingegebaert,  doch 
swanger  schijnt  het,  dat  eenige  gaen.  Om  haer  proffijt  ende  tot  ons  nadeel 
trachten  die  van  de  Mattaram  seer  hart  na  vrede,  gelijck  mede  die  van  Ma- 
cassar.  Ten  selven  e)nde  zijn  die  van  Bantam  alsnoch  niet  gesint  met  ons  t' 
accorderen. 

9.  Met  't  Engels  schip  de  Sterre  heeft  de  gouverneur  Speult  door  ons  ordre 
Makaaser.   de  coopman  Jan  Joosten  met  een  missive  aen  de  coninck  van  Maccassar  ge- 

sonden,  om  't  onderstaen  off  tot  ons  voordeel  een  goet  accoort  souden  connen 
maecken.  Onse  gesant  is  wel  onthaelt  geworden  ende  brengt  voor  antwoort, 
dat  de  coninck  niet  dan  vriendschap  begeert  ende  't  land  voor  ons  open  staet. 
Wy  meenden  herwaarts  een  gesant  van  Macassar  te  trecken,  maerde  coninck 
heeft  daertoe  niet  willen  verstaen,  een  flauw  excuse  doende,  gelijck  per  nevens- 
gaende  antwoort  blijct.  Also  vresen  met  de  vrientschap  van  Macassar  meer, 
dan  met  d'  oorloge  geincommedeert  ende  min  geaccomodeert  te  worden, 
blyven  nog  in  beraet  wat  doen  sullen.  Die  van  Maccassar  aspireert  seer  na 
groote  staet.  D'  eene  tijt  voor  ende  d'  ander  na  is  hy  d'omleggende  gebuer- 
landen  affloopende. 

10.  Dit  jaer  heeft  de  Mattaram  geen  tocht  na  Surrobaya  gedaen;  't  schijnt  dat 
De        sulcx  meest  door  ons  verhindert  is,  vermits  gestadich  schepen  voor  Grissi  ge- 

weest  zijn ,  ende  daerdoor  van  't  gerieff  der  zee  ontrieft  wierden.  Eenige 
loopers  in  Grissi  (welck  van  d'  inwoonders  al  verlaten  was)  comende  om  de 
stadt  te  verbranden,  sijn  van  d'  onse  gestut  ende  verhindert.  Eenige  maenden 
lanck  is  ons  den  toevoer  van  alle  nootlijckheden  uy  t  des  Mattarams  landt  ver- 
hindert, doch  insonderhe\'t  de  rijs,  die  in  geen  quantite)'t  gebracht  wort,  maer 
wel  veel  andre  nootlijckheden.  Het  schijnt,  dat  ons  gaerne  souden  dringen  de 


654  16  Nov.  1621. 

Mattaram  in  sijnne  conquesten  niet  te  hinderen,  maer  alsoo  bevinden  dat 
haer  selven  meer  quellen  dan  ons,  is  apparent  dat  eerlange  ondersoecl<en 
sullen  wat  met  vrientlijcken  schijn  doen  connen.  Sy  hadden  gaerne  dat  w)- 
weder  een  comptoir  tot  Japara  stabileerden,  maer  't  en  is  geensints  geraden. 
11.  Dit  jaer  hebben  ons  die  van  Bantam  in  't  landt  niet  gequelt,  maer  wel  ter 

Bantam,  ^ee.  Z}'  hebben  de  zeecust  tusschen  Tcheribon  ende  Batavia  met  menichte 
van  prauwen  langen  tijt  onvr3-e  gehouden  om  bu}-t  te  becomen  ende  alle 
nootlijckheden  van  hier  te  weren.  Men  zeyt,  dat  in  verscheyde  tijden  seven 
Chineesse  prauwen  genomen  hebben  ende  dat  al  de  Chinesendoot  slaen,  die 
becomen  connen.  D'eene  tijt  laeten  zy  die  van  Mattaram  passeren  endesom- 
tijts  doen  haer  oock  verhindering  aen.  Hoe  den  Mattaram  sulcx  verstaet  sal 
den  tijt  leeren.  W)-  hebben  verscheyde  reysen  om  d'  Oost  langs  de  custe  ge- 
sonden,  om  die  van  Bantam  van  daer  te  dr)-ven,  maer  geen  rescontre  gevon- 
den, dan  eens  in  een  riviere  bygevall,  alwaer  die  van  Bantam  met  25  tingans 
lagen,  ende  12  Jappanders,  die  tegen  ordre  met  een  tingan  vooru)-tliepen, 
doot  geslagen  wierden,  waertegen  daerna  weder  14  Javanen,  die  na  Bantam 
voeren,  gematst  ende  eenige  gevangen  ende  verscheyde  prauwen  genomen 
zijn.  Alsoo  die  van  Bantam  niet  dan  met  vloten  van  20,  30  ja  50  a  100  prauwen 
uyt  sijn  vaerende,  is  weynich  van  d'  onse  op  haer  geattenteert,  alsoo  't  ons 
niet  wel  gelegen  compt  veel  prauwen  te  gelijck  u)-t  te  zenden. 

Om  t'  ondersoecken  off  op  d'een  off  d' ander  maniere  den  handel  met  Ban- 
tam souden  connen  becomen,  is  b)'  den  raedt  van  defentie  goet  gevonden , 
twee  gecommitteerden,  een  van  onser  zijde  ende  een  van  d' Engelsen,  met 
een  missive  conforme  nevensgaende  copie  na  Bantam  te  zenden.  De  gecom- 
mitteerden zijn  tot  aen  de  mont  van  de  riviere  gevaeren,  alwaer  opgehouden 
wierden.  Sy  versochten  den  pangoran  te  spreecken,  ende  nadat  hun  sulcx 
gewej'gert  was,  presenteerden  onse  missive,  een  goet  accoort  ende  vrede  ver- 
soeckende.  Hierop  wierd  van  wegen  de  pangoran  geantwoort,  dat  met  d' En- 
gelsen geen  vrede  behoeffden  te  maecken,  alsoo  geen  oorloch  met  haer  hadde: 
sy  mochten  in  de  stadt  comen  als  't  haer  gelieffde,  maer  met  de  Nederlanders 
wilde  niet  te  doen  hebben.  D'onse  wierden  gevraecht  off  z}-Jacatra  wilden 
overleveren.  Hiermede  zijn  de  gecommitteerden  met  onse  missive,  nadat  twee 
dagen  gewacht  hadden,  wedergekeert,  sonder  dat  de  pangoran  hebben  mogen 
spreecken.  Tot  openbare  oorloch  tegen  ons  souden  die  van  Bantam  d'En- 
gelsen  gaerne  bewegen.  D' Engelsen  sijn  seer  genegen  om  den  handel  tot 
Bantam  ernstlijck  te  versoecken.  Niet  dan  per  forme  hebben  zy  soo  nu,  soo 
dan  een  schip  voor  Bantam  gehouden  ende  t'  zedert  10  Augusto  de  handt 
t'  eenemael  daer  van  getrocken,  niettegenstaende  het  haer  aen  geen  schepen 
gebreect.  Wy  hebben  verschej-de  maelen  versocht  de  handt  neffens  ons  aen 
de  besettinge  van  Bantam  te  houden;  niet  dan  blauwe  excusen  is  daer  op 


16  Nov.  1621.  655 

gevolcht.  T'eene  schip  (seyden  z\)was  onbequaem,  't  ander  most  verdubbelt 
worden,  andere  mosten  tot  de  negotie  versenden.  Den  commandeur  Fitzher- 
bert  was  't  hert  te  groot  om  met  d'  Exchange  soo  vilen  dienst  voor  Bantam 
te  doen.  De  Cfiacrlcs{eer\  schip  van  defcntie  zijnde)  lach  in  de  ladinge  ende 
most  na  Engelandt  gaen.  Als  gelegenthe)-t  van  schepen  bequamen,  souden- 
se  voor  Bantam  zenden.  Wat  hierop  volgen  wil,  sal  den  tijt  leeren.  W\'  heb- 
ben geen  goet  gevoelen  van  d' Engelsen  ende  geloven  volcomelijck,  dat  soo 
sy  de  sterkste  waeren,  dat  met  de  slach  tegelijck  protesteren,  insinnueeren 
ende  haer,  over  pretendeerende  ongelijck,  met  gewelt  van  ons  souden  soecken 
te  revengeeren.  Wy  connen  genochsaem  bemercken,  dat  haer  voor  laten 
staen  hiertoe  redenen  te  hebben.  Wy  zullen  soo  veel  doenlijck  op  ons  hoede 
wesen.  't  Serpent  is  in  onse  bosem.  Wy  worden  daervan  soo  gequelt,  dat 
genoch  te  doen  hebben  om  't  selvige  te  stillen.  Dit  can  sonder  verlies  van 
tijt  niet  geschieden.  Godt  geve,  dat  de  generale  bestieringe  van  U  saecken 
daerdoor  interim  geen  interest  come  te  lyden. 

Met  den  raedt  van  defentie  over  de  saecken  van  Bantam  in  beraet  wesende, 
hebben  w)-  verclaert  tevreden  te  wesen,  dat  d'  Engelsen  alleene  na  Bantam 
souden  gaen,  om  t'  ondersoecken  off  den  handel  voor  be)-de  de  Compagnien 
connen  becomen,  doch  met  conditie,  dat  de  peper  soo  goeden  coop  coopen, 
dat  die  met  een  redelijckenpenninck beswaren  mogen  ende  wydieheffen  sullen 
tot  soulagement  van  de  groote  oncosten,  die  tot  Batavia  zijn  doende.  Door  't 
gerieff  deser  plaetse  connen  Bantam  wetten  stellen,  daer  anders  d'  cnrede- 
lijckheyt  van  den  pangoran  souden  moeten  voldoen.  Hierop  antwoorden  d' 
Engelsen,  geen  last  te  hebben  om  haer  meesters  goet  aen  ons  te  geven.  Laten 
ons  verlu)-den  alsoff  ons  noch  groot  faveur  geschieden  zoude  soo  door  haer 
handt  peper  van  Bantam  becomen,  ende  dat  den  handel  liever  willen  nalaten 
dan  eenige  tol  aen  ons  geven.  Hoe  U.  E.  de  saeckeverstaen,  gelieve  de  heeren 
met  den  eersten  't  advj-seeren. 
12.  Geduerende  onse  apsentie  z)-n  Godt  loff  voor  Batavia  van  't  vaderslandt  wel 

Aan-  aengecomen  de  schepen  Zuythollandt,  Noorthollandt,  Muyden,  Weesp,  Mid- 
fchepen.  delbjirch,  Alckmacr,  de  Bruytivis,  Purmerent  ende  daerna  de  12  volgende,  te 
weten:  den  3  Augusto  't  Wapen  van  Delff;  20  ditto  den  Swertcu  Beer;  23 
ditto  den  Gouden  Leeuw,  de  Hacn  ende  de  Valck;  31  ditto  Gouda  ende  den 
Harinck;  5  September  Westcappel;  16  ditto  d' Orangeboom;  17  ditto  den 
Hazewtnt;  29  ditto  Armuyden;  13  October  Westvrieslandt. 

Den  24  Juny  zijn  op  de  custe  van  Coromandell  mede  wel  aengecomen  de 
schepen  Dordrecht  ende  Naerden,  in  voegen  datter  niet  resteert,  dan  't  schip 
de  Leeuwin,  met  een  Portugies  scheepken  door  den  Swer ten  Beer  werwo&ït  en- 
de met  25  mannen  beseth.  D'  Almogende  wil  haer  ende  alle  andere  gaende 
ende  comende  schepen  mede  behouden  geleyden. 


656 


16N0V.  1621. 


13. 

Koers 

door  de 

schepen 

te  houden. 


14. 

Practijk 
van  het 

verdrag 
met  de 
Engel- 
schen. 


Met  de  voorsz.  schepen  hebben  wel  ontfangen  U.  E.  aengenamme  mis- 
siven van  dato  26  Februarj-,  6  ende  13  Mavo,  16  Jun}-,  9  September,  12 
December  1620,  16  Januario,  4  Maert  ende  10  April  1621.  Op  die  van  6  ende 
13  May  is  ten  deele  van  Banda  geantwoort,  gelijck  mede  door  den  raedt  van 
hier  op  die  van  9  September.  Wat  voorder  occureert  ende  op  alle  voorsz. 
missiven  vereyscht  wort  ende  antwoorden  connen,  sullen  ver  volgens  verhaelen. 

't  Schip  den  Gouden  Leeuw  heeft  in  vier  maenden  van  't  Goereesse  gadt 
in  de  Straet  Sonda  geseylt  ende  is  in  4  maenden  4  dagen,  sonder  verlies  van 
volck,  voor  Batavia  gecomen,  welck  ons  notabel  ende  seer  vreempt  dunckt. 
Verscheyde  andere  schepen,  gelijck  vooren  genoteert  is,  zijn  mede  spoedich 
ende  oock  geluckich  aengecomen,  ter  oorsaecke  naer  't  schijnt,  dat  de  Caep 
de  Bone  Esperance  verbj-  geloopen  zijn,  de  Zuyt  gehouden  ende  geen  ander 
landt  dan  Java  aengesocht  hebben.  Andere  hebben  u}-tdermate  veel  volck 
ende  veel  tijt  verlooren  om  verversinge  aen  de  Caep,  aen  Madagascar  ende 
elders  te  soecken,  want  daertoe  meer  tijt  consumeerden,  dan  van  noode  had- 
den om  Batavia  te  bese\-!en.  Derhalve  gelieve  U.  E.  haer  schepen  wel  te  ver- 
sien  van  water,  ordre  te  geven  (soo  des  van  noode  waere)  datd'eylanden  van 
Cabo  Verde  om  verversinge  aendoen,  dat  boven  de  Caep  de  Bona  Esperance 
om  de  Zuj't  zeylen,  de  Caep  verb\'  loopen,  de  Zuyt  houden  ende  geen  ander 
landt  dan  de  Straet  Sonda  aendoen,  soo  sullen  hier  aparentlijck  spoedich 
ende  geluckich  ariveeren,  gelijck  met  veel  ende  versche)-de  schepen  gebeurt  is. 

Hoe  de  vier  schepen,  Suytliollandt,  Noorthollandt,  Muyden  ende  Weesp  na 
de  custe  van  Goa  gedestineert,  te  laet  gecomen  zijn,  sullen  U.  E.  met  de  voor- 
gaende  van  den  Raedt  verstaen  hebben. 

Ter  goeder  trouwe,  even  alsoff  met  goede  lieden  te  doen  hadden,  lasten  ende 
bevelen  U.  E.  preciselijck  met  haer  missive  van  16  Juny  ende  9  September 
1620  't  accoort  met  d'  Engelschen  gemaect,  naer  te  comen,  t'  ontfangen  ende 
doen  prompte  restitutie  van  schepen,  goederen  ende  comptanten  van  den  an- 
deren genomen  ende  die  gerestitueert  moeten  worden;  item  dat  het  different 
liever  met  eenige  schade  souden  accorderen  dan  aen  U.  E.  remitteren.  Dit 
hebben  wy  onderleyt  te  doen,  maer  bevinden  d'  Engelsse  Compagnie  con- 
trarie ordre  aen  haere  comisen  gegeven  heeft,  ende  dat  niet  en  soecken  dan 
groote  actie  te  maecken,  die  in  haer  geheel  over  te  zenden  ende  interim  uyt 
onse  handen  te  trecken  soo  veel  geit  als  becomen  connen,  de  schepen  die 
haer  dienstich  zijn,  ende  d'  ondienstige  in  onse  landen  te  laten,  sonder  't  minste 
differentiale  poinct  finalijck  te  willen  affhandelen,  waerover  onmogelijck  is 
dat  hier  met  den  anderen  souden  connen  accorderen.  D' Engelsen  hebben 
gants  geen  commissie  noch  ordre  om  iets  met  ons  aff  te  doen.  Hoe  zullen  wy 
met  alsulcke  lieden  handelen?  Al  waer  't  dat  haer  de  meeste  helft  van  al  des 
Compagnies  staet  ende  middelen  gaeven,  s\-  souden  't  wel  op  reeckeninge 


16  Nóv.  1621.  657 

acnnemen,  maer  \vy  zouden  daermede  niet  vorderen,  noch  haer  niet  voldoen. 
De  resterende  helft  van  de  staet  soud  na  haer  opinie  niet  bastantwesen.  om 
d'  interest  te  betalen. 

Soo  haest  't  accoort  met  d'  Engelsen  gemaect,  gepubliceert  was,  hebben 
versocht  met  haer  in  reeckeninge  te  treden  endegepresenteert  over  te  leveren 
al  't  gene  wy  aen  haer  volgens  accoort,  meer  dan  zylieden  aen  ons  schuldich 
waeren ;  dan  hebben  haer  telcken  rejs  geexcuseert  ende  u}-tstel  genomen, 
totdat  w_\-  op  de  tocht  van  Bandavertrocken  waeren.  Cortnaer  't  vertreck  van 
den  Generael  Coen  zijn  d'  Engelsen  by  den  raedt  van  Batavia  gegaen,  ver- 
soeckende  aff  te  reeckenen.  Den  raedt  hun  beswaert  vindende,  versochten 
uytstel  tot  de  wedercompste  van  de  Generael  Coen,  daeropdatelijckby  d'En- 
gelssen  geprotesteert  is.  De  Generael  Coen  op  zijnne  wedercompste  sulcx  ver- 
staende  heeft  d'  Engelsse  ontboden  ende  versocht  aff  te  reeckenen,  presen- 
teerende  hun  volgens  accoort  vol  te  doen,  als  't  haergelieffde.  De  gecommit- 
teerden van  d'  Engelsse  sijn  gecompareert,  even  alsoff  wonderlijcke  dingen 
souden  doen.  Men  is  in  conferentie  getreden.  Per  nevensgaende  acte  sullen 
U.  E.  sien,  wat  zy  ende  wy  ingebracht  hebben;  item  hoe  d'  Engelsse  niet  een 
poinct  wilden  affdoen,  maer  alleene  soecken  sooveel  geit  u)-t  onse  handen  te 
trecken  als  becomen  connen,  ende  alle  differentiale  poincten  geheel  te  reser- 
veren ende  over  te  zenden.  Dese  ende  andere  malitiesiende,  hebben  nietgoet 
connen  vinden  eenich  geit  sonder  affreeckeninge  te  geven;  te  meer  dewyle 
d' Engelse  naerlieten  't  volle  getal  van  de  schepen  van  defentie  te  fournieren, 
item.  Bantam  neffens  ons  te  besetten,  ende  dat  sulcx  neffens  de  groote  oncos- 
ten  van  Batavia  alleene  tot  onsen  laste  lieten.  De  Go7ide  Leeuw  ondertusschen 
ariveerende  met  U.  E.  missive  van  4  Martio  passato,  hebben  d'  Engelsse  aen- 
gedient  hoe  verstaen  hadden,  dat  de  meesters  besich  waeren  om  ons  de  moey- 
ten  van  de  restitutie  van  geit  en  goederen  aff  te  nemen,  ende  dat  dageücx  met 
de  volgende  schepen  ordre  comen  zoude  wat  dienaengaende  te  doen  hadden : 
soo  't  haer  niet  gelegen  quam  met  ons  aff  te  reeckenen,  dat  haer  dan  gelieve 
de  naerder  ordre  te  verwachten.  Hierop  soecken  ons  te  culpeeren,  dat  haer 
met  schoone  presentatie  gevoet  ende  gesocht  hebben  te  dela}eeren.  Om  anders 
tebewj'sen,  hebben  weder  opnieuws  versocht  ende  gepresenteert  aff  te  ree- 
ckenen ende  haer  vol  te  doen,  niettegenstaende  verstaen  hadden,  dat  U.  E. 
besich  waeren  om  de  saecke  met  d' Engelsse  Compagnie  aldaer  aff  te  doen. 
D'  Engelssen  zijn  gecompareert,  maer  bleven  b>-  haer  propoost,  niet  dan  geit 
op  reeckeninge  begeerende,  sonder  eenige  differentiale  poincten  te  willen 
affdoen ;  eysschende  daerenboven  noch  een  grootesomma  geit  voordeschepen 
die  zy  in  onse  handen  gelaten  ende  niet  hebben  willen  ontfangen. 

Met  de  schepen  is  het  aldus  gegaen.  Soo  haest  het  accoort  gepubliceert  was, 
presenteerden  wy  ter  goeder  trouwe  by  provisie  vooruj-t  over  te  leveren  de 

42 


658  16  Nov.  1621. 

schepen  den  Dragon,  den  Beer  ende  Attendans,  die  doen  by  der  handt  waeren. 
Hierop  claechden  d'  Engelsen,  dat  geen  wech  met  de  schepen  wisten,  dat 
geen  volck  hadden  om  die  te  mannen,  versoeckende  dat  die  tot  de  compste 
van  haere  schepen  souden  willen  ophouden  ende  bewaren.  Ondertusschen 
eenige  maenden  verloopende  wierd  een  schip  vere\-scht  om  seeckre  joncken, 
die  met  rijs  van  Patana  quaemen  ende  door  contrarie  mousson  in  Pallimban 
ende  Jamby  geloopen  waeren,  te  haelen,  offde  rijs  te  lichten.  Hiertoe  is  voorsz. 
schip  den  Beer  met  advo}-  van  d'  Engelsse  gesonden.  Interim  quam  't  schip 
de  Sterre  van  Banda.  D'  Engelsse  eyschten  't  selvige  ende  wy  hebbent  haer 
overgelevert. 

Nadat  den  Dragon  ende  Attendans  door  haer  versoeck  eenige  maenden 
bewaert  hadden  ende  in  onse  handen  gebleven  waeren,  hebben  zy  deselvige 
geweygert  't  ontfangen,  seggende  dat  den  Dragon  door  d'  onse  niet  onder- 
houden ende  bedurven  was ;  item  dat  d'  Attendans  (die  voor  Bantam  op  de 
wacht  lach)  eerst  visiteren  wilden,  doch  hebbent  niet  gedaen;  misschien  dat 
het  noch  doen  sullen  als  het  vrack  weder  uyt  de  gront  van  Banda  verrijst. 
Daerna  de  schepen  de  Sanipson  ende  voorsz.  Beer  alhier  wedercomende 
ende  voorsz.  malitie  gedenckende,  gelijck  mede,  dat  met  malckanderen  be- 
hoorden aff  te  reeckenen  eer  schepen,  geit  off  goederen  overgaeven;  item 
dat  het  recht  noch  reden  was,  dat  d'  Engelssen  de  dienstige  schepen  souden 
uytpicken  ende  ons  d'  ondienstige  opdringen  ende  aen  de  handt  laeten, 
namen  wy  voor  de  voorsz.  schepen  de  Sainpson  ende  Beer  tot  d'  affreecke- 
ninge  tegen  de  Swerten  Leeuw  ende  groote  gallaj'e  op  te  houden,  doch  be- 
merckten  dat  d'  Engelssen  meer  sochten  haer  van  dese  schepen  't  ontlasten 
ende  die  mede  b\-  ons  te  laten,  dan  't  ontfangen,  vermits  die  niet  resoluite- 
lijcken  eyschten ,  even  alsoff  vreesden,  dat  die  haer  naer  't  hooft  souden 
werpen,  alleen  tot  verscheyde  re)'sen  ende  tyden  vragende,  wanneer  voorsz. 
schepen  gelost  zouden  zijn  ende  wanneer  het  ons  te  pas  soude  comen  om  die 
t'  overleveren.  Deze  redenen  eens  over  taffel  gerepliceert  wesende  is  door 
de  Generael  Coen  geantwoort :  hoe  zouden  w}-  den  Sampson  ende  den  Beer 
overleveren,  ghy  hebt  haer  no>-t  gee)-scht.  Hierop  zeyde  de  president  van 
d'  Engelsen :  wel  ick  eysch  haer  nu,  levertse  over.  De  Generael  Coen  ant- 
woorde :  ick  e}'sch  den  Swerten  Leeuw  ende  de  groote  gallaye  daertegen. 
Hierop  zijn  geen  andere  redenen  gevolcht  ende  hebben  d'  Engelsen  haer 
aldus  van  de  voorsz.  schepen  den  Sampson  ende  den  Beer  ontlast.  De  Swaen 
is  in  Japan  bij  de  gecommitteerde  raedt  van  defentie  geextimeert  waerdich 
te  wesen/4000.  D'  Expeditie  (van  geener  waerde  zijnde)  is  in  Firando  op  het 
touw  van  de  Royale  Jeems  omgewayt.  De  Hondt  wert  nieuws  in  Amboyna 
verdubbelt  ende  is  van  seer  cleene  waerde.  De  resterende  Engelsse  schepen 
off  jachten  zijn  van  geender  waerde  geweest ;  aen  de  wal  gelekt  ende  gesleten 


16  Nov.  1621.  659 

soo  haest  aenejehaelt  waeren.  Alsoo  d'  Engelssen  geen  wech  met  haer  geit 
wisten,  dat  in  ons  packhuys  lach  ende 't  jongste  ontrent  primo  deser  maent 
eerst  gehaelt  hebben,  hebben  zy  no\t  geit  geeyscht,  dan  nadat  de  Generael 
Coen  weder  van  de  tocht  van  Banda  gekeert  was,  ende  dat  naer  't  schijnt  om- 
dat het  niet  van  doen  hadden  ende  daerna  te  meerder  intrest  te  pretendeeren. 

Siende  hoe  d'  Engelssen  haere  schepen  in  onse  handen  lieten,  de  besettinge 
van  Bantam  naerlieten,  het  aental  van  de  schepen  van  defentie  niet  fournicren 
ende  eenige  van  die  weicke  ter  detentie  geordonneert  waeren,  de  gemene 
defentie  sonder  ons  daerinne  te  kennen  ontrecken,  soeckende  alsoo  haere 
meesters  van  oncosten  't  ontlasten  ende  d'  onse  (die  soo  grootemenichte  van 
schepen  in  Indien  hebben)  met  noch  meer  oude  schepen  te  beswaeren  ende 
den  oorloch  of  gemeene  defentie  alleene  tot  onse  laste  te  laten,  terwyle  s\-  den 
liandel  waernamen,  hebben  wy  d'  Engelsen  volgens  nevensgaende  acte  ver- 
scheyde  reysen  ernstlijck  alle  haer  schepen  gepresenteert  over  te  leveren,  ende 
in  plaetse  van  degene  die  absent  waeren  presenteerden  haer  andere  van  d' 
onse  te  geven,  versoeckende  dat  het  haer  soud  gelieven  't  aental  van  de  sche- 
pen van  defentie  te  fournieren.  Soo  haer  volck  eenige  nootlijckheden,  scheeps- 
gereetschappen,  vivres,  amonitie  ende  wat  het  oock  was  gebrack,  wy  booden 
haer  aen  van  alles  te  versien,  voor  soovele  nodich  was,  sonder  hierover  eenige 
betalinge  te  pretendeeren:  souden  alles  met  een  simple  recepisse  aen  de 
meesters  remitteren.  Dese  presentatie  hebben  d'Engelsen  mede  geweygertaen 
te  nemen,  seggende  dat  geen  last  hadden  andere  schepen  voor  de  haere  t'  ont- 
fangen  ende  dat  voor  dese  redenen  gegeven  hadden,  waeromme  zy  meenden 
hare  schepen  met  recht  geweygert  hadden  t'  ontfangen.  Dit  is  de  voorneemste 
supstantie  van  't  gene  tusschen  ons  ende  d'  Engelsen  (aengaende  de  restitutie 
van  schepen,  geit  en  goederen)  gepasseert  zy.  De  particuiarisatie  sullen  de 
heeren  per  nevensgaende  acte  sien.  't  Is  hoochnodich,  dat  U.  E.  alles  aldaer 
affdoen;  willen  V.  E.  daeromme  ernstlijck  gebeden  hebben,  want  hier  on- 
mogelijck  is  t'  accordeeren.  D'  Engelssen  soecken  't  niet.  Het  schijnt  dat 
expresse  ordre  van  haere  meesters  hebben  met  ons  niet  te  verdragen  ende 
geenige  saecken  affte  doen.  d' Authoriteyt  ende  goeden  wille  gebreectd'En- 
gelsse  comisen.  Hoe  souden  wat  goets  met  alsulcke  lieden  verrichten? 

Per  nevensgaende  missiven  van  de  MoUucques,  Amboj'na,  ende  andere  be- 
clachpoincten  door  d' Engelssen  overgelevert,  sullen  U.  E.  sien,  hoe  d'  Engels- 
sen haer  niet  vernoecht  houden  met  een  derde  van  den  handel  in  de  MoUuc- 
ques, Ambo)na,  Banda,  maer  voorder  met  groote  onbeschaemthe\t  trachten 
in  des  Compagnies  recht,  vordeel,  reservatie  ende  vr>heyt  te  dringen,  d'  onse 
seer  onbeleeft  ende  ongeschickt  bejegenende.  \V\-  hebben  daertegen  overal 
goede  ordre  gegeven,  gelijck  de  heeren  per  nevensgaende  cop_\en  connen 
sien,  ende  sullen  niet  laten  U.  E.  recht  ende  prerogaatiff  te  maynteneeren 


660 


16  Nov.  1621. 


sonder  d'Engelssen  off  andere  in  't  minste  iets  te  laten  inputeeren.  Wy  ende 
alle  d'onse  worden  aj-tdermaeten  seer  van  d' Engelsen  gequelt.  t'Is  altijt  t' 
ondeech:  nimmermeer  connen  haer  voldoen. 
15.  Uyt  der  maten  sijn  wy  verwondert,  dat  U.  E.  ons  soo  ernstlijck  recomman- 

Een  vaat  deren,  nieuwen  handel  ende  nieuwe  proffyt  gevende  waeren  te  soecken,  item 
de  kust  den  handel  alsoo  te  beneficeren  dat  d'  excessive  gedaene  oncosten  gewonnen, 
p,  7**°  de  treffelijcke  uytrustinge  jaerlicx  continueeren  ende  goede  uytdeylinge  doen 
bezetten,  mogen,  sonder  nieuw  geit  offmeerdan  voor  dese  te  zenden,  'tisnietmogelijck 
dat  d'  Inlantsche  groote  oncosten  gewonnen  connen  worden  off  dat  de  Com- 
pagnie bestaen  can,  ten  zy  dat  het  cappitael  tot  d' Inlantsche  handel  veele 
vergroot  ende  jaerlicx  een  groote  somma  geit  herwarts  gesonden  worde.  Met 
het  geit,  welck  de  heeren  jaerlicx  gewent  zijn  te  zenden,  can  niet  meer  retoeren 
gecocht  worden  dan  jaerlijcx  gesonden  zijn.  Voorwaer,  U.  E.  behooren  daer- 
op  selven  staet  te  maecken  ende  van  ons  niet  meer  te  eyschen,  dan  met  de 
middelen  die  ons  jaerlicx  senden,  coopen  connen  ende  d'  Almogende  van 
den  vjandt  gelieft  te  geven.  Al  't  gene  in  Indien  is  (uytgesondert  het  geit, 
welck  van  jacr  tot  jaer  van  Nederlandt  ontfangen  ende  datelijck  aen  retoeren 
voor  't  vaderlandt  besteet  wort)  can  niet  dienen  dan  voor  provisie  ende  meu- 
belen van  de  forten,  ten  waere  dat  men  de  forten  ende  staet  van  Indien,  dat 
Godt  verhoede,  verlaten  wilde.  Naerder  verclaringe  sal  hiervan  volghen. 

't  Is  nodich  dat,  gelijck  U.  E.  voorstellen,  jaerlicx  eenige  schepen  met  geit 
ende  goederen  na  de  custe  van  China  gesonden  worde,  om  met  de  Chinesen 
te  handelen,  tervv)le  den  handel  in  Manilha  belet  worde.  Dit  jaer  zijn  hier 
6  Chineese  joncken  geweest.  Sy  hebben  voor  17  joncken  passen  mede  ge- 
nomen. Daer  is  niet  aen  te  twijffelen,  off  hier  sullen  toecomende  jaer  veel 
Chineesse  joncken  comen,  doch  rijcke  waeren  voor  't  vaderslandt  dienstich 
sullen  (na  geopineert  wort)  in  geen  quantiteyt  brengen,  ende  eenige  Chinesen 
zeggen  dat  soo  lange  wy  op  haer  custe  off  daerontrent  geen  vaste  plaetsen 
begrj-pen,  daer  met  ons  handelen  mogen,  dat  de  vaert  op  Manilha  niet  nalaten 
sullen,  niettegenstaende  wy  jaerlicx  met  vlooten  ontrent  Manilha  houden, 
want  om  de  waeren  te  slyten  ende  om  de  groote  proffyten  sal  't  altoos  by 
d'  een  off  d'  ander  geavontuert  worden;  maer  byaldien  wy  ontrent  haer  landt 
plaetse  begr>-pen,  daer  gevoechelijck  met  ons  mogen  handelen,  dat  dan  wel- 
haest  by  ons  sullen  comen  ende  niet  veel  moeyte  sullen  behoeven  te  doen 
om  haer  Manilha  te  doen  verlaten.  Door  gebreck  van  schepen',  volck  ende 
geit  hebben  voor  dese  hierinne  niet  connen  doen.  Nu  hebben  wel  schepen, 
maer  gants  geen  geit.  Al  't  gene  nu  van  't  vaderlant  becomen  hebben  is  weder 
tot  opcoop  van  retouren  derwaerts  verdeylt,  soodat  even  cael  als  te  vooren 
zijn.  Met  het  weynige  dat  byeengeschraept  can  worden  sullen  't  aenstaende 
mousson  in  't  Godt  gelieft  eenige  schepen  na  de  custe  van  China  senden  om 


16  Nov.  1621.  661 

t'  ondersoecken  wat  verrichten  connen.  Als  geit  hebben,  salons  de  Chineesse 

handel  niet  gebreecken.  U.E.  mogen  daarop  wel  verlaeten  ende  ons  eenseer 

groote  somma  senden.  't  En  behoeft  altemael  geen  realen  te  wesen:  met  goet 

silver  in  plaetse  sullen  ons  we!  behelpen. 

16.  In  Banda  zijnde,  hebben  den  raedt  alhier  geadvyseert  hoe  genegen  waeren 

Vloot      ende  goetvonden  een  goede  vlote  na  de  custe  van  Goa  te  senden ;  derhalven 
naar  Lxoa. 

recommandeerde  haer  d'  Engelsen  hiervan  te  spreecken  ende  preparaten  te 

maecken  om  tijtlijck  een  goede  vlote,  't  zy  alleen  off  met  d'  Engelsse  in  Com- 
pagnie, derwarts  te  senden.  Soo  haest  in  Julio  passato  tot  Batavia  keerden 
ende  U.E.  ernstlijcke  recommandatie  daertoe  vernamen,  sijn  dies  te  meer  be- 
weecht  geworden  om  voorsz.  tocht  te  doen  voortgaen.  D'  Engelssen  hebben 
daervan  versche\-de  reysen  gesproocken  ende  ernstlijck  versocht  haer  aental 
van  schepen  van  defentie  te  Tournieren  ende  mede  eenige  schepen  neffens  ons 
na  voorsz.  custe  van  Goa  te  zenden.  In  't  eerste  excuseerden  haer  daertoe 
geen  middelen  te  hebben  ende  rieden  de  reyse  gans  aff,  trachtende  ons  daer- 
van te  diverteeren.  Doch  alsoo  wij  goet  vonden  een  vloote  alleen  te  senden 
qnde  daertoe  prepareerden  de  schepen  de  Goede  Fortuyne  't  Wapen  van  Zee- 
lant,  Zuyt  Hollandf,  Noort  Hollant,  den  Gouden  Leeuw,  Alckmaer,  de  Morgen- 
sterre ende  't  Hert;  item  dat  daermede  als  opperhooft  ende  admirael  gaen 
zoude  d'  heer  Dedel  ende  dat  de  vlote  ontrent  halff  September  buyten  Sumatra 
om  soud  vertrecken,  sijn  d' Engelssen  dese  onse  ernstige  meninge  bespeurende 
van  opinie  verandert,  laudeerende  ons  voornemen  ende  rieden  de  tocht  soo 
hart  aen,  als  die  te  vooren  tegengesproocken  hadden,  seggendedat  onse  sche- 
pen vooruyt  souden  senden:  sy  souden,  als  de  Anna  ende  de  Jeems  quamen, 
een  vlote  van  vier  schepen  na  zenden.  Dese  verandering  ende  aenraedinggaff 
ons  veel  bedencking,  doch  de  saecke  by  den  raedt  overleyt  zijnde,  wierd  even- 
wel eenstemmich  verstaen,  dat  met  de  tocht  hoe  eer  hoebeter  souden  voortgaen 
ende  dat  noch  macht  genoch  tegen  d'  Engelsen  behielden.  Onse  vloot  gereet 
wesende,  arriveerde  hier  op  29  September  't  Engels  schip  de  Anna,  daer  d'  En- 
gelssen uytstel  op  genomen  hadden.  Hierop  hebben  haer  weder  aengesproo- 
cken  ende  versocht  de  drie  schepen,  d'  Exchange,  de  Anna  ende  Diamant,  die 
in  corte  gereet  conden  wesen,  nevens  d'  onse  te  zenden,  presenteerende  haer 
te  helpen  om  de  schepen  in  alder}-le  vaerdich  te  maecken.  Veel  excusen  heb- 
ben daerop  gedaen,  ende  nadat  ons  tot  6 October  getrej'neert  hadden,  eyntlijck 
toegeseyt  de  voorsz.  drie  schepen  met  een  jacht  mede  te  zenden.  In  plaetse 
van  dese  drie  Engelsse  schepen  wierd  doen  goet  gevonden,  dat  wy  van  onse 
vlote  zouden  houden  de  schepen  den  Gouden  Leeuw  ende  Alckmaer,  mits  het 
jacht  C/^f«£«f^/^?yj^«wederommedaerb}- doende.  Na  al  dese  tegensporteling 
is  eyntlijck  voorsz.  vlote,  bestaende  in  elff  ze)len,  te  weten  van  onser  zyde  de 
schepen  de  Goede  Fortuyne,  't  Wapen  van  Zeelandt, Zuyt  Hollandt, Noort  Hol- 


662  16N0V.  1621. 

landt,  de  Morgensterre,  't  Hert ende  Cleen  Enckhuysen ;  van  wegen  d'  Engelsse 
Compagnie  d'  Exchange,  de  Anna,  de  D/ainant  ende  den  Dragons  Clauzv,  den 
18  October  van  Batavia  vertrocken.  D'  Almogende  verleene  iiaer  behouden 
reys  ende  victorie  over  onse  vyanden.  Met  missive  van  3  November  doord'  heer 
Dedel  uyt  voorschreve  vloote  van  't  Princen  eylandt  gesonden,  heeft  zijn  E. 
wederom  gesonden  't  schip  de  Morgensterre,  vermits  een  leek  in  de  boech  ge- 
cregen  hadde  ende  onbequaem  geoordeelt  wort  de  reys  te  doen.  Voirder  ad- 
vyseert  hoeveel  contrarie  wint  gehadt  hadden,  dat  de  top  van  de  mast  van 
't  Engels  schip  den  Diamant  gebroocken  ende  weder  versien  was,  onder  ze)-l 
zijnde  om  de  re)'se  te  vervorderen. 

Opdat  U.  E.  condt  zy,  hoe  door  d'  Engelsen  verachtert  ende  gequelt  wor- 
den, hebben  't  gepasseerde  overde  toerustinge  van  voorsz.  vlotesommierlijck 
verhaelt.  In  resolutie  connen  de  heeren  (soo  't  haer  gelieft)  meer  zien.Daeris 
niet  een  van  alle  onse  hooffden,  die  met  goet  genoegen  in  compagnie  van 
d'Engelssen  op  tochten  vaere,  noch  in  voorsz.  vloote,  noch  in  d'  andre  na 
Manilha  zijnde.  D'onse  zouden  liever  met  seven  van  onse  schepen  alleen, 
dan  met  thien  in  compagnie  van  d'  Engelsen  vaeren.  Diesniettegenstaende 
zijn  wy  door  goede  redenen  beweecht  geworden  soo  groote  instantie  om  de 
voorsz.  drie  Engelsse  schepen  te  doen  ende  daerna  soo  lange  te  vertoeven. 
D'  heer  Dedel  zouden  hier  gaerne  gehouden  hebben,  maer  de  commandeur 
van  d'  Engelsse  schepen  was  daer  soo  hart  tegen,  dat  het  scheen,  de  tocht  na 
laten  zouden  byaldien  Dedel  niet  mede  voer.  Om  de  vlagge  is  mede  questie 
geweest.  D'  Engelssen  wilden  die  weder  op  de  groote  stenge  voeren,  niet- 
tegenstaende  selffs  bekenden  nevens  ons  te  gevoelen,  dat  haer  schepen  dit 
aenstaende  jaer  de  tocht  op  Manilha  niet  hervatten  zouden.  Doch  eyntlijck  is 
de  vlagge  by  ons  gebleven  ende  d'  heer  Dedel  Admirael  gemaect. 
17.  Wy  gelooven  niet,  datter  in  compagnie  van  d'  Engelsen  iet  notabels  tegen 

„Ontlast  den  v\-andt  verricht  sal  worden.  Begeeren  de  heeren  wat  groots  ende  nota- 
d'^D^el"  bels  ter  eeren  Goodts  ende  welstant  van  de  lande  gedaen  te  hebben,  soo 
sen".  ontlast  ons  van  d'  Engelsen.  De  werelt  is  doch  groot  genoch.  Daer  gebreeckt 
geen  werck.  Laet  elck  b\-sonder  betoonen  wat  hy  doen  can.  Met  versche\-de 
tongen  ende  volckeren  can  onder  een  eet,  een  hooft  ende  een  heere  oft  staet 
wel  wat  goets  verricht  worden.  Veel  cleyne  staten,  princen  ende  republicquen 
connen  haer  met  een  goet  verbont  tegen  een  machtige  potentaet  wel  diffen- 
deren,  door  vreese  ende  zoo  langhe  elck  zijn  werck  heeft,  wel  eenich  zijn; 
maer  om  iets  te  conquesteren,  zijn  malckanderen  selffs  meer  dan  haeren 
v\-andt  in  de  wech.  W\-  verseeckeren  U.E.  dat  ons  d'  Engelssen  meer  dan  de 
Spangiaerden  ende  alle  uwe  v>-anden  hinderen.  Wat  op  dat  groote  he\-lich 
verbont  van  de  Christenen,  die  met  zoo  grooten  corragie  't  he)-lige  landt 
innamen,  gevolchtzy,  gelieve  de  heeren  te  gedencken.  Maect  (ist  doenlijck 


16  Nov.  1621.  663 

en  geraden)  dat  \vy  gesche\den  worden,  elck  zijn  limite  become  offe  dat  de 

twee  Compagnien  onder  de  Hooge  Moogende  heeren  Staten  Generael  off 

onder  de  croone  van  Engelant  (dat  Godt  verhoede)  geraecken.  Ons  bedunckens 

isser  wel  goede  raedt  toe.  Soo  U.E.  aldaer  niet  connen  doen,  beschickt  ons 

soo  groote  menichte  van  geit,  dat  haer  van  de  banck  mogen  dringen  eer  zj- 

het  ons  doen,  want  voorseecker  daerna  trachtende  zijn.  Uwe  goede  meninge 

en  securiteyt  can  ons  niet  hoeden:  wy  moeten  ons  selven  wachten  endede 

boose  prevenieren. 

18.  D'  aencompst  van  soo  veel  treffelijcke  schepen  als  in  drie  achtereenvolgende 

Coen's     jaeren  door  U.  E.  intgerust  zijn,  verheucht  ons  op  d'  een  z\-de  zeer,  maer  noch 
commer-    ■'  .    o  j  ,  '       ,tr 

cieele      meer  bedroeft  het  ons  datter  soo  weynich  geit  mede  compt.  \V\-  connen  met 

politiek,  bggrypgp,  waerop  d'  aresten  van  uwen  raedt  gefondeert  worden.  Hoe  is  't 
mogelijck,  dat  soo  groote  excessive  oncosten  als  jaerlijcx  door  U.  E.  aldaer 
ende  ons  alhier  gedaen  worden  met  een  cappitael  van  ontrent  500.000  realen 
(U.  E.  moeten  reeckenen  dat  haer  cappitael  niet  meer  is  dan  jaerlijcx  uytsen- 
den)  gewonnen  connen  worden?  Dewj'le  daervan  jaerlijcx  ontrent  200.000 
realen  ten  achteren  teeren,  resteert  niet  meer  dan  7  tonnen  gout  om  aen 
retoeren  voor  't  vaderslandt  geimployeert  te  worden.  1|  hiervan  voor  onse 
portie  aen  nagelen,  noten  ende  foelie  besteet,  sullen  int  vaderlandt  opbrengen 
ontrent  15  tonnen  gout;  de  resterende  5|  tonnen  aen  peper  ende  andere  or- 
dinarie  waeren  besteet  ontrent  andere  15  tonnen  gout;  als  het  al  ten  besten 
geluckt,  sijn  te  samen  30  tonnen  gout,  die  de  heeren  jaerlicx  voor  retoer  te 
verwachten  hebben,  soo  lange  continueeren  niet  meer  dan  ontrent  500.000 
realen  jaerlicx  herwarts  te  senden  ende  byaldien  het  cappitael  in  Indien  soo 
veel  niet  vergrooten,  dat  d'  inlantsche  oncosten  daermede  winnen  mogen. 
U.  E.  bereeckenen  met  haer  missive  van  12  December  1620,  dat  doen  in  In- 
dien hadden  78  tonnen  gout.  't  Was  waer,  dan  31  waeren  noch  op  zee  na 
Indien  vaerende.  Van  de  resterende  47,  wesende  't  beloop  van  onse  ballance 
in  January  1620  overgesonden,  getrocken  wesende  d'  incoop  van  de  retoeren 
die  alsdoen  nae  "t  vaderslandt  gesonden  wierden,  item  de  provisie  %'oor  de  for- 
ten ende  quae  schulden,  item  't  gene  een  ende  twee  jaeren  te  vooren  tot 
opcoop  van  retoeren  voor  't  vaderslandt  over  de  comptoiren  verdeelt  wort, 
sullen  U.  E.  bevinden,  dat  van  de  voorsz.  47  tonnen  gout  niet  meer  dan  de 
retoeren  voor  ontrent  twee  achtereenvolgende  jaeren  (behalven  de  retoeren 
nevens  voorschreve  ballance  gaende)  gecocht  connen  worden,  waervoor  den 
incoop  voor  de  drie  jaeren  te  samen  beloopt  ontrent  30  tonnen  gout;  item 
dat  de  schepen  ende  garnisoenen  ontrent  twee  jaeren  onderhouden  connen 
worden,  bedragende  behalven  d'  inlantsche  winst  van  coopmanschappen  ende 
provisie  ontrent  10  tonnen  gout  voor  de  twee  jaeren,  sijnde  zamen  40:  resteert 
niet  meer  dan  7  tonnen  gout  voor  quade  schulden  ende  andere  ongereede 


664  16  Nov.  1621. 

waeren,  in  voegen,  dat  soo  waerachtich  als  clese  reeckeninge  claer  is,  van  alle 
de  voorschreve  78  tonnen  gout  niet  een  reael  over  ende  weder  tot  den  inlant- 
sen  handel  van  Indien  gebruyct  can  worden.  De  31  tonnen  op  zee  wesende, 
conden  hier  dan  in  twee  jaeren  comen,  in  wekken  tijt  ontrent  10  tonnen  gout 
ten  achteren  consumeeren  ende  20  in  retoer  naer  't  vaderslandt  keert,  soodat 
het  cappitael  van  Indien  met  de  groote  cappitaelen  die  U.  E.  in  twee  jaeren 
meenen  gesonden  te  hebben  ontrent  een  tonne  gout  vergroot  ende  niet  meer 
dan  d'  ordinarie  cleene  retoeren  gesonden  connen  worden.  Hiermede  meenen 
w)-  claerlijck  betoont  te  hebben,  dat  de  Compagnie  niet  bestaen  ende  de 
groote  lasten  niet  dragen  can,  tenzy  dat  U.  E.  anders  handele  ofte  dat  Godt 
telcken  reys  als  de  staet  in  't  vallen  is,  die  als  met  der  handt  weder  op  helpt 
ende  vvonderbaerlijcken  zegent,  gelijck  w}-  in  onse  tijt  drie  verscheyde  reysen 
merkelijck  gesien  hebben  geschiet  te  wesen.  Versoeckt  Godt  niet  langer,  doet 
gelijck  hy  bevolen  heeft  ende  als  redelijcke  verstanden  betaempt.  Wat  na 
onse  opinie  gedaen  dient,  hebben  dickwils  geseyt,  maer  het  schijnt,  dat  het 
altijt  qualick  verstaen  off  qualick  genomen  wort.  Goeden  raedt  moet  van  hier 
niet  verwacht,  maer  aldaer  b}'  U.  E.  gevonden  ende  geschaft  worden.  Wy  zijn 
soo  verde,  dat  onse  advysen  gemeenlijck  altijt  te  laet  comen. 

\V\-  verstaen,  dat  d'  Engelssen,  die  in  Indien  geen  lasten  te  dragen  hadden, 
een  tijt  lanck  meer  geit  dan  U.  E.  gesonden  hebben  ende  dienvolgende  vrj- 
wat  beter  vopren.  Door  ons  ende  U.  E.  versuym  zijn  zy  soo  groot  geworden. 
Siende  dat  w)'  wacker  wierden,  namen  sy  voor  ons  met  gewelt  te  smooren, 
doch  door  d'  ongeluckige  ujtcompst  van  d'  onrechtvaerdige  aengenomen 
oorloge  is  haer  hoochmoet  wat  neder  geset.  Nu  comen  zy  met  schoonschy- 
nende  vertoogen,  reglementen  ende  bepaelinge  voort,  quansuys  om  de  ver- 
vallen handel  weder  met  goede  ordre  te  releveren  ende  vruchtbaer  te  maecken; 
maer  een  ander  opinie  hebben  w)-  daervan,  meenen  oock  wel  gefondeert  te 
wesen  ende  vertrouwen,  dat  U.  E.  haer  voor  de  liste  ende  ontrouwe  van  d'  En- 
gelssen wel  hoeden  sullen.  Hoe  connen 't  des  Compagnies  vrienden  wesen, 
die  haer  raeden  weynich  geit  na  Indien  te  zenden,  die  haer  willen  binden 
aen  't  gene  selffs  nimmermeer  sullen  houden,  die  deVereenichde  Nederlanden 
van  haeren  staet  van  Indien  soecken  te  scheyden  ende  't  accressement  te 
verhinderen ;  die  de  schaepen  de  behoorlijcke  hoede  willen  benemen?  Voor- 
waer  wy  connen  alsulcke  raetslieden  voor  geen  vrienden  houden.  Den  tijt  laet 
ons  niet  toe  alles  behoorlijck  te  ontleeden,  noch  puntualijck  te  discoureren 
op  't  gene  dese  materie  aengaet  ende  tusschen  U.  E.  ende  d'  Engelse  commis- 
sarissen gepasseert  is.  U.  E.  zeggen  met  goet  genoegen  ende  contentement 
van  den  anderen  gescheyden  te  wesen,  maer  hier  verstaen  wy  van  d'  Engelssen 
dat  hare  meesters  aen  haer  schrj-ven  anders  betoonen. 

Wederkeerende  tot  vervolch  van  de  beantwoordinge  van  U.  E.  missive, 


16  Nov.  1621.  665 

seggen,  dat  soo  veele  doenlijcken  voorcomen  ende  straffen  sullen  d'ontrouwe 
die  by  U.  E.  dienaers  soude  mogen  gepleecht  worden  ende  't  onser  kennisse 
compt,  gelijck  de  heeren  per  sententie  connen  sien,  dat  over  eenige  gedaen 
is.  Van  de  personen  daer  U.  E.  van  schynen  te  spreecken,  hebben  niet  dan 
na  haer  vertreck  gehoort,  gelijck  meer  gebeurt. 

19.  't  Schijnt,  dat  het  dit  jaer  noch  niet  wel  te  pas  sal  comen  om  't  Zuyderlandt 
Z    df*  d    *^^'^''  J''^'^  '^  doen  ontdecken.    D'  occasie  ende  tijt  sullen  daer  toe  waer- 

nemen.  Wat  schriften  d'  heer  Reael  seggen  wilt  in  onse  handen  gelaten  te 
hebben,  wete  niet;  veel  min  van  nieuwe  teeckning  off  beschr)-vingen. 

Dertich  a  veertich  tonnen  gout  ende  meer  most  hier  in  geit  gesonden 
worden,  ende  niet  in  equipagie  van  schepen  ende  geit  te  samen.  Gelijck  de 
Compagnie  de  groote  lasten  sonder  de  groote  retoeren  niet  suporteeren  can, 
even  alsoo  connen  w}-  niet  met  weynich  geit  geen  groote  retoeren  coopen. 

20.  't  Is  moeyten  en  tijt  verlooren,  dat  U.  E.  ons  aenwysinge  doen  ende  recom- 
De  Com-  manderen  te  beschicken  de  quantiteyt  van  coopmanschappen  die  eyschende 
kan  goed-  zijn  ende  daervan  voor  dese  weynich  becomen  hebben.  Sonder  meer  dan  or- 

peerMi^'"  ^'"^"^  ë^^^  ^^  zenden,  can  de  Compagnie  alleen  met  peper,  nagelen,  noten 
ende  foelie  niet  bestaen.  Te  meer  behooren  de  heeren  te  behertigen,  om  een 
seer  groote  somme  geit  meer  dan  't  ordinarie  tot  opcoop  van  andere  waeren 
tesenden,  want  sonder  geit  niet  coopen  connen,  ende  soo  men  d'  opcoop  van 
peper,  nagelen,  noten  ende  foelie  naerlaete  om  diamanten  ende  andere 
waren  te  coopen,  wat  salt  dan  worden  ende  waermede  sal  men  de  groote 
schepen  laeden?  U.  E.  advyseeren  selfts,  dat  de  Portugiesen  met  twee  carac- 
quen  overgecregen  hadden  behalve  haer  ladinge  van  peper,  salpeter  ende 
andersints,  de  waerd}-e  van  ontrent  600.000  ducaten  incoops  diamanten 
ende  andere  courante  waeren;  item  datter  niet  en  is,  dat  Spangien  belet 
groote  equipagie  te  doen  dan  d'  excessive  costen.  Spangien,  die  met  seer 
groote  capitalen  handelt,  ontsiet  hem  d'  oncosten  van  groote  equipagie,  ende 
U.  E.  die  met  cleene  capitaelen  negotieren  ende  ons  maer  500.000  reaelen 
tot  de  gantsche  handel  zenden  (sijnde  qualick  soo  veel  als  de  Portugiesen 
alleen  aen  diamanten  besteeden)  doen  soo  groote  oncosten  aen  equipagie, 
dat  de  gantsche  werelt  hen  des  verwondert.  Hoe  ende  waerop  dit  geschiet, 
gaen  ons  verstant  te  boven.  Door  de  gevangenen  van  Manilha  gecomen  ver- 
staen  wy,  dat  alsoo  de  toerustinge  van  schepen  aldaer  seer  costelijck  ende 
ondurabel  valt,  dat  daerover  door  de  coninck  van  Spangien  expresselijck  ver- 
boden soud  wesen,  geen  schepen  meer  in  Manilha  te  timmeren  ende  dat  hy 
haer  van  Spangien  versien  zoude.  Dew)-le  U.  E.  de  beste  gelegentheyt  van 
de  werelt  hebben  om  op  't  oncostelijcxt  t'  equipeeren,  waeromme  laet  ghy 
dan  naer  een  groot  cappitael  tot  de  handel  te  gebrujcken,  den  vyandt  ende 
geveynsde  vrienden  doot  te  vaeren?  Hoe  connen  de  heeren  van  den  Almach- 


666  16  Nov.  1621. 

tigen  Godt  meer  wenschen  om  haer  ende  de  landen  van  veel  swaricheyt  t' 
ontlasten?  Stelt  deze  gave  Goodts  te  werck  eer  andere  versoeckt  en  Godt  ver- 
toornt worde. 

Van  schepen  zijn  nu  redelijcke  wel  versien.  Hoe  ende  waer  die  geemployeert 
werden,  wert  hier  soo  nu  soo  dan  in  't  wilde  verhaelt,  maerpernevensgaende 
notitie  van  schip  tot  schip  gespecificeert.  Maer  volck  ende  geit  gebreect  ons 
nu.  Wy  sijn  soo  sober  van  geit,  dat  niet  en  weete,  hoe  ons  redden  zullen.  Wy 
hebben  versche3-de  schepen  op  verscheyde  tochten  gesonden  ende  sullen 
noch  meer  doen,  maer  soo  zy  geen  avantage  van  den  v^-andt  becomen,  wat 
sal  't  worden?  Waermede  sal  men  retoeren  coopen  ende  hoe  sullen  de  nieuwe 
groote  schepen  geladen  worden  ? 

Dat  de  Compagnie  in  achtien  jaeren  maer  twee  cappitaelen  u)tgedeelt  heeft 
ende  om  sulcx  te  doen  haer  met  56  tonnen  gouts  op  interest  te  nemen  heeft 
moeten  belasten,  durven  w}-  vry  uyt  zeggen  geschiet  te  wesen  voor  onse 
compste  door  versu\'m  van  onse  voorsaeten,  ende  tsedert  onse  tijt  door  ge- 
breck  van  geit  off  cappitael.  Groot  geit  moet  hier  wesen  off 't  en  sal  niet  beteren. 
Sent  ons  doch  in  geit  niet  800.000  realen  off  1.200.000,  noch  30  a  40  tonnen 
gout  gelijck  voor  dese  versocht  hebben,  maer  vooreerst  soo  veel  meer  als 
eenichsints  dcenlijcken  isende  de  gelegentheyt  gedoocht,  opdat  U.  E.  te  ge- 
lijck groote  rijcke  retoeren  toesenden  ende  d'inlantse  oncosten  met  d'inlant- 
sche  handel  verwinnen  mogen,  waertoe  niet  laten  sullen  na  ons  vermogen 
onse  uytterste  devoir  te  doen. 
21.  Ongelijck  meer  cappitael  moeter  in  Indien  wesen,  gelijck  vooren  is  geseyt, 

Zij  moet    ^y^  d'inlantsche  lasten  met  d'inlantsche  handel  te  winnen.  Soo  lange  de  Com 
meer  ka-  ._ 

pitaal      pagnie  in  Indien  gehandelt  heeft,  sijn  de  comptoiren  niet  alleen  noytbehoor- 

zenden.  jjj^j^  versien,  maer  de  meeste  tijt  ongeprovideert  geweest.  Tegenwoordich 
zijn  de  Mollucques,  Amboj-na  ende  Banda  alsnoch  gants  onversien  van  geit 
ende  coopmanschappen  ;  alsoo  waeren  hier  mede,  doch  corteling  is  d'Engelsse 
Beer  met  een  cargasoen  cleden  van  ontrent/250.000  incoops  van  de  Custe 
gecomen,  maer  ten  mach  gants  niet  helpen.  Aen  Suratse  ende  Custe  cleden 
behoort  jaerlijcx  voor  Indien  niet  min  dan  voor  ontrent  tien  tonnen  gout  ten 
minsten  besteet  ende  over  de  comptoiren  verdeelt  te  worden.  Veel  ende  ver- 
scheyde plaetsen  zijnder  in  Indien,  daer  noyt  door  gebreck  van  cappitael 
hebben  connen  handelen,  't  Is  mede  door  gebreck  van  geit,  datdeChineesse 
handel  noch  niet  vercregen  ende  met  Waere  waeren  om  de  West  niet  gehandelt 
hebben.  Daer  moet  sooveel  geit  in  Indien  gesonden  worden,  dat  met  dat  geit 
soo  veel  geit  uyt  Japan,  China,  Siam,  Borneo,  Sumatra,  Mocha,  Soffala  ende 
andere  plaetsen  meer  trecken  mogen ,  dat  d'inlantsche  oncosten  winnen 
ende  de  jaerlijcxe  retouren  voor  't  vaderlandt  metd'overige  winst  van  d'in- 
lantsche handel  opgecocht  mogen  worden.  Dit  can  geschieden  soo  't  U.  E. 


Jambi. 


16  Nov.  1621.  667 

gelieft  den  staet  van  Indien  behoorlijck  van  cappitael  ende  middelen  te  versien. 

\V\-  comen  nu  tot  hersieninge  van  U.E.  missive  van  4  Martio  1621  ende 
conferentie  door  U.  E.  met  de  commissarissen  van  d'  Engelsse  Compagnie 
gehouden.  Vooren  is  in  passant  geseyt,  wat  w)- van  haer  voorgestelde  ende 
versochte  reglement  gevoelen.  Off  het  soo  quaet  zy  off  beter  is,  sal  den  tijt 
leeren.  Ondertusschen  .sullen  \vy  U.  K.  ordre  volgen  ende  des  Compagnies 
recht  na  uytterste  vermogen  sien  te  maynteneeren.  Hoe  seer  in  den  overslach, 
waermede  alle  de  nagelen,  noten,  foelie,  peper  ende  indigo  ingecocht  souden 
connen  worden,  sonder  de  waert  gereckent  zy,  sullen  de  heeren  wel  bevinden. 
De  commissarissen  sustineren ,  dat  het  met  500.000  realen  geschieden  can, 
maer  wy  zeggen  daertegen,  datter  tot  de  peper  alleen  na  de  prijs  nu  is,  te  weten 
5  realen  de  sack,  700.000  realen  van  noode  zijn. 
22.  By  provisie  zijn  w\-  mede  met  d'Engelssen  verdragen  de  peper  in  Jamby 

tot  een  prijs  te  coopen  ende  egael  te  deylen  soo  verde  een  j-dersijn  geit  strect. 
De  prijs  hadden  voor  dese  in  Jamby  wel  wat  connen  verminderen,  maer  d'En- 
gelssen waeren  daertoe  niet  te  bewegen,  vermits  d'  onse  seeckre  jachten  ge- 
laden hadden  ende  Z3-lieden  vreesden  daerdoor  geretardeert  te  worden.  Als- 
nu  hebben  met  ons  goetgevonden  de  prijs  allenskens  te  daelen.  Aan  de 
coninck  van  Jamb\-  hebben  d'  Engelssen  een  stuck  geschut  vereert  ende  van 
hem  secretelijck  sonder  onse  wete  versocht  op  een  seecker  eylandt  in  de 
rivier  van  Jamb)-  leggende,  ter  plaetse  daer  al  de  vaert  op  Jambj-  gedwongen 
can  worden,  een  hu)'s  off  fort  te  mogen  maecken  onder  de  pretext  van  haer 
voor  den  Atchijnder  te  beschermen.  S)-  hebben  lange  met  de  coninck  ende 
adel,  seer  secretelijck  (soo  zy  meenen)  hiervan  gehandelt.  Watter  van  worden 
wil,  sal  den  tijt  leeren.  Alsoo  't  schijnt  dat  d'Engelssen  van  haere  meesters 
noch  geen  adv\s  hebben  van  de  conferentie  door  U. E.  met  d' Engelsse  com- 
missarissen gehouden,  noch  van  't  reglement  by  provisie  geconsipieert, 
hebben  haer  daervan  noch  niet  gesproocken.  De  tijtende  occasiesullen  waer- 
nemen  ende  alles  ten  besten  van  de  Compagnie  menagieren. 

Wy  achten  dat  het  schip  den  Witten  ^^'é'rnietdoormisverstantgearesteert 
zy,  maer  omdat  d'  Engelssen  twijffelden  wat  tijdinge  van  Indien  quam  ende 
dat  wy  misschien  't  accoort,  gelijck  z}-  meenden  te  doen  (soo  de  sterckste 
waeren  geweest)  niet  aengenomen  souden  hebben.  Doen  de  tydinge  hier  eerst 
quam,  scheen  het  dat  d'Engelssen  hun  daerin  verheuchden.  Wy  sullen  niet 
laten  U.  E.  ordre  ende  goede  meninge  te  volgen. 

Wy  twijffelen  niet  off  sullen  op  de  d'  een  plaets  offd'  ander  de  Chineesse 
handel  volcomentlijck  becomen.  Hoe  van  Amboyna  aen  de  commandeur 
Willem  Jansz.  geordonneert  hebben  op  de  custe  van  China  te  vaeren,  byal- 
dien  de  tocht  op  Manilha  't  aenstaende  jaer  niet  doen  can,  is  vooren  geseyt. 
In  April  toecomende,  in  't  Godt  gelieft,  sullen  na  de  custe  van  China  zenden 


668 


16NOV.  1621. 


23. 
Perzië. 


24. 

Jacatra 

herdoopt 

in 
Batavia. 


om  't  ondersoecken  wat  in  d'  een  off  ander  maniere  gedaen  can  worden.  Wy 
laeten  ons  voorstaen,  dat  het  niet  dan  aen  geit  gebreecken  sal. 

Wy  verstaen,  dat  d'  Engelssen  twee  jaeren  achter  den  anderen  telcken  reys 
200.000  realen  in  spetie  na  Persia  gesonden  hebben,  maer  alsnoch  connen 
van  den  handel  aldaer  geen  seeckerhe\-t  vernemen.  Men  zej't,  dat  soohaest 
de  coninck  van  Persia  vernam  datter  geit  gecomen  was,  dat  hy  datelijck  de 
prijs  van  de  z)-de  (die  altemael  in  zijn  handen  is)  hondert  ten  hondert  ver- 
hoochde,  gelijck  den  Atchijnder  met  zijn  peper  doet.  Watter  van  is,  sal  den 
tijt  leeren.  Na  Suratten  senden  d'  Engelssen  jaerlicx  mede  150.000  è  200.000 
realen  in  spetie  ende  veel  coopmanschappen.  Waer  U.  E.  blyven  ende  waer- 
omme  de  Compagnie  off  de  Vereenichde  Nederlanden  de  voorschreve  handel 
onthouden,  gaet  ons  verstant  mede  al  te  boven,  alsoo  wel  weten,  dathethaer 
aen  geen  geit  schort.  Meest  al  het  geit,  na  wy  verstaen,  moeten  d'  Engelssen 
van  Nederiandt  haelen.  En  verhindert  doch  de  welstant  van  de  Compagnie 
noch  van  de  lande  niet  langer. 

Volgens  U.  E.  ordre  hebben  de  stadt  ende  't  fort  van  dese  plaetse  in  't 
coninckrijck  van  Jacatra  gelegen,  Batavia  genaempt.  D'  Almogende  geve  dat 
volck  becomen  om  tot  zijnnen  eere  ende  welstant  van  de  Vereenichde  Neder- 
landen een  treffelijcke  colonie  te  planten.  De  plaetse  is  daertoe  seer  wel  ge- 
legen ende  't  landt  soo  schoon  ende  vruchtbaer  als  eenige  plaetse  van  de 
werelt.  Veel  hondertduysende  souden  haer  alhier  connen  generen.  Was  dese 
plaetse,  gelijck  oock  Amboyna  ende  Banda,  met  een  goet  getal  eerlijcke  huys- 
gesinnen  versien,  een  seer  groote  dienst  soude  de  Compagnie  daeraen  geschie- 
den ende  de  lasten  van  de  groote  garnisoenen  souden  vr)'wat  verlichten  mo- 
gen. Immer  soo  nodich  is  het,  dat  hier  menichte  van  volck,  als  een  groote 
somma  geit  gesonden  worde,  insonderhej-t  eerlycke  huysgesinnen,  jonge 
me\-skens,  jongers  ende  soldaten. 

Om  goede  politie,  wetten  ende  ordonnantie  na  de  maniere  van  onse  lan- 
den alhier  t'  onderhouden,  is  nodich  dat  U.  E.  perticulier  verhael  zende,  wat 
aldaer  voor  gebruycken  zijn. 

Als  met  verstandige  redelijcke  lieden  te  doen  hadden,  ist  seer  wel  gesej-t, 
dat  U.  E.  gerechticheyt  overal  met  beleefthej't  ende  verstant  souden  doen 
bewaeren,  maer  soo  een  vilej-n  bidden,  te  min  sal  hy  doen.  EIck  moet  met 
zijn  munte  betaelt  worden,  off  het  geit  en  geit  niet. 

d'  Intensie  van  't  tractaet  beginnen  allenskens  redelijck  te  verstaen.  De  no- 
titie van  de  schade  ende  intrest  door  d' Engelsen  geleden  ende  wat  daertegen 
van  haer  becomen  hebben  is  met  voordacht  ingestelt,  opdat  U.  E.  sien  zoude 
watter  gepasseert  was  ende  't  selvige  na  haer  verstant  souden  mogen  siften. 

Per  nevensgaende  notitie  van  de  conferentie  met  d'  Engelssen  gehouden, 
zullen  de  heeren  sien,  hoe  wj-  van  U.  E.  advys,  weynich  off  niet  verschillen. 


16  Nov.  1621.  669 

Soo  haest  U.  E.  missive  ende  ordre  van  16  February  1621  becomen,  sullen 
dezelve  naercomeii. 

Ten  onrechte,  jae  valschelijck  wort  Pieter  de  Carpentier  beschuldicht,  dat 

hy  iets  tot  oneere  van  de  Majeste\-t  van  Engelandt  gesproocken  soud  hebben. 

De  woorden  zijn  seer  vile\"n  verdraj-t,  gelijck  de  heeren  per  nevensgaende 

attestatie  connen  sien.  Den  raedt  van  d'  Engelssen  alhier  heeft  de  clachte  van 

haeren  gepassioneerde  bottelier  al  te  lichtvaerdich  offmalitieus  opgenomen 

ende  overgeschreven.  Hier  is  mede  gebeurt,  dat  d'  Engelsse  comisen  op  't 

seggen  van  haer  volck  seer  hooge  ende  groote  clachte  over  eenige  van  d'  onse 

deden,  ende  als  de  saecken  wel  ondersocht  wierden,  was  de  schuit  b)-  haer 

e\gen  volck  ende  z)-  bleven  sonder  coleur  te  veranderen  beschaempt  staen. 

lek  achte  dat  sy  wel  swygen  sullen  hoe  haer  volck  nu  cortelings  70  k  80 

stercq  te  hoop  loopende,  cappite)-n  Trip  ende  drie  andere  om  een  perticuliere 

questie  vermoort  souden  hebben,  soo  d'  onse  seecker  huj's  niet  ingehouden 

hadden,  totdat  de  president  van  d'  Engelssen  de  zijnne  deed  retireeren. 

25.  Voor  dese  is  U.  E.  geadv\-seert,  hoe  goetgevonden  hadden  seeckre  tollen 

Tollen     Qp  incomende  ende  uytgaende  goederen  te  stellen.  Dese  tollen  zijn  mede  bv 

aldaar.         "^  ^    o  o  j  j 

provisie  van  d'  Engelssen  geeyscht,  en  dat  niet  anders  dan  van  't  gene  selffs 

zeyden  in  Batavia  vercocht  ende  gecocht  te  hebben,  welck  seer  weynich  im- 
porteerden. S)'  stelden  hun  hart  daertegen  en  dat  alleen,  omdat  het  de  repu- 
tatie na  haer  docht  te  na  was,  dat  aen  ons  tollen  souden  betalen.  Zy  zijn  met 
recht  daertoe  verwcsen  ende  hebben  haer  eyntlijck  laten  geseggen.  Alsoo 
versochten  wat  handel  haer  hier  met  de  Chinesen  zouden  vergunnen,  hebben 
om  versche)'de  consideratie  in  resolutie  verhaelt,  goetgevonden,  haer  by  pro- 
visie tot  U.  E.  naerder  ordre  toe  te  zeggen,  dat  den  handel  voor  een  j-derliber 
ende  vrj'  sal  wesen  ende  dat  zy,  soo  't  haer  gelieft,  daervan  soo  veel  als  onse 
cooplieden  sullen  genieten,  mits  d'  ordonarie  gesette  tollen  betaelende.  Wat 
U.  E.  desen  aengaende  goet  vinden,  sullen  verwachten  te  verstaen. 

Nevens  dese  gaet  notitie,  wat  schepen  meer  dan  d'  Engelsen  tot  besettinge 
van  Bantam  gehouden  hebben,  als  oock  hoeveel  prauwen  ende  wat  volck 
daertoe.  D'  Engelsen  bekennen  hiervan  portie  schuldich  te  wesen,  maer  in 
Engelandt,  zeggen  zy,  moeten  wy  't  gaen  haelen.  't  Garnesoen  in  Batavia 
wesende,  wordt  ten  aensien  van  Bantam  soo  lastich  ende  groot  gehouden. 
Aen  de  peper  van  Bantam  dient  een  goet  deel  daervan  gevonden  te  worden, 
't  Schijnt  dat  hierinne  met  d'  Engelssen  nimmermeer  sullen  accordeeren.  Met 
d'  Engelsse  Compagnie  dient  U.  E.  aldaer  te  verdragen. 

't  Is  verde  daervan,  dat  d'  Engelssen  tot  reputatie  ende  onderhout  van  onse 
contracten  eenige  galleyen,  fregatten,  prauwen  ende  ander  cleen  vaertuych 
souden  houden.  D'  eene  tijt  zeyden  z>'  geen  volck  te  hebben  ende  den  anderen 
dat  hun  volck  haer  daertoe  niet  wilde  laten  gebruycken.  Eens  hebben  't  voor 


670  16  Nov.  1621. 

Bantam  toegesej-t,  maer  daer  is  niet  van  gecomen.  Hoe  in  gebreck  bl)'ven 

van  't  aental  van  de  schepen  van  defentie  te  fournieren,  is  vooren  geseyt. 

Het  fournissement  van  de  schepen  van  defentie  houden  zy  niet  dan  per  forme, 

off  om  welstacns  wille,  gelijck  een  doecksken  voor  't  bloeden.  S)'  doen  daer- 

mede  wat  z}-  willen  sonder  ons  te  kennen,  't  Schip  de  Chaerles  senden  na 

huys ;  de  Clooff  en  Diamant  hebben  op  Jamby  gebruyckt  sonder  andere  in 

haer  plaetse  te  geven  off  ons  eens  aen  te  spreecken. 

26.  Met  recht  ende  goede  redenen  zeggen  U.  E.  seer  wel  best  te  wesen,  dat  de 

9®®°       schepen  van  defentie  gebrincken  tot  reputatie  ende  onderhout  van  onse  con- 
nieuwe  «^  o  y  i 

conques-  tracten  in  de  Mollucques,  Amboyna  ende  Banda,  destructie  van  den  handel 
*doen^  van  Goa  ende  Manilha  ende  bederff  van  den  handel  dergener  die  onsen  handel 
vercorten,  sonder  nieuwe  conquesten  van  landen  te  doen. Jae,  selffs  op  Ternate 
Tidor  ende  andere  plaetsen  meer,  ist  niet  geraden  den  vyandt  te  lande  by  ge- 
meyne  macht  van  d'  Engelssen  aen  te  tasten.  Van  eersten  aff,  gelijck  de 
heeren  wel  bemercken  connen,  hebben  de  saecken  beleyt  ende  bestiert  om 
de  geallegeerdeswaricheden  te  schouwen,  ende  zullen  met  Godes  hulpe  voor- 
comen  dat  d'  Engelssen  geen  voet  becomen  om  eenige  eygendom  in  de 
Mollucques,  Amboj^na  ende  Banda  te  pretendeeren.  In  Banda  ist  Godt  loff 
gedaen.  Daer  resteert  niet  meer,  dan  dat  aldaer  een  goet  getal  eerlijcke  ge- 
troude  lieden  gebracht  worden,  die  waerdich  zijn  ende  oock  weten  slaven  ende 
slavinnen  te  gouverneeren.  Wilt  dit  doch  niet  naerlaten,  soo  sullen  de  garni- 
soenen  verlicht,  de  vruchten  gebeneficeert  ende  de  Compagnie  sal  daeraen 
seer  grooten  dienst  geschieden. 

Met  de  voorsz.  vloote  na  de  custe  van  Malabar  gevaren,  hebben  niet  meer 
dan  48.000  realen  in  spetie  connen  zenden.  U.  E.  gelieve  derwarts  van  jaer 
tot  jaer  te  zenden  eenige  schepen,  ten  minste  met  200.000  realen  in  spetie, 
behalve  coopmanschappen,  soo  tot  opcoop  van  indigo  ende  goederen  voor 
Nederlandt  als  insonderheyt  van  Suratse  cleden  voor  Indien,  want  jaerlijcx 
daeraen  alleen  wel  200.000  realen  behooren  besteet  te  worden.  Hierboven 
believe  U.  E.  na  Persia  tot  den  handel  aldaer  te  ze>nden  sooveel  als  haer  E. 
discretie  goet  vinden  sal. 

Dat  de  heeren  ordre  gegeven  hebben  om  jonge  meyskens  ende  eerlijcke 
getroude  lieden  te  zenden,  is  ons  heffende  sal  de  Compagnie  daeraen,  gelijck 
vooren  is  gese)-t,  groote  dienst  geschieden.  U.  E.  gelieve  daeraen  soo  goeden 
handt  te  houden,  dat  het  voortgae  ende  effect  sorteere. 

Den  raedt  was  eerst  van  meninge  het  schip  Schiedam  na  hu>s  te  senden, 
doch  alsoo  ondertusschen  Hollandia  ari  veerde  ende  d'  affladinge  van  de  groote 
schepen  door  't  vertreck  van  Sqhiedam  veel  getardeert  soud  hebben  geworden, 
vonden  goet  Hollandia  te  laden,  't  Is  halff  Augusto  geladen  ende  gereet  ge- 
weest; dan  alsoo  't  schip  den  Gouden  Leeuw  ariveerde  doen  Hollandia  naer 


16  Nov.  1621. 


671 


27. 
West- 
Indische 
Compag- 


28. 

Coro- 

mandel. 


't  patria  meenden  te  zenden,  ende  ziende  hoe  U.  E.  bevelen,  dat  geen  schip 
alleen  over  souden  senden  maer  ten  minste  twee  off  indien  't  mogelijck  is  drie 
in  't  getal  in  een  vloote,  hebben  daerover  't  voorsz.  schip  driemaendenlangh 
met  de  last  naer  't  schip  Middelhurcli  opgehouden,  opdat  met  den  anderen 
in  compagnie  souden  vaeren,  gelijck  nu  gaende  zijn.  D' Almogende  wil  haer 
behouden  gele\'den. 

\\'>-  zullen  vervolgens  alle  schepen  strictelijck  bevelen,  dat  geen  havenen 
van  Engelandt  dan  uy  t  hoochdringende  noot  aendoen,  en  als  niet  beter  mogen, 
dat  het  dan  buj-ten  dwang  van  de  casteden  geschiede. 

Op  U.  E.  missive  van  10  April  passato  zeggen  andermael,  soo  haest  U.  E. 
missive  van  16  Februar)-  becomen,  dat  d'  Engelssen  volgens  ordre  derselven 
f  93.150  presenteeren  ende  b)-  weygering  van  onse  volvaerdicheyt  protesteren 
zullen. 

De  voortganck  van  de  West-Indische  Compagnie  is  ons  lieff,  doch  willen 
U.  E.  gebeden  hebben  goede  sorge  te  dragen,  dat  dese  Compagnie  daerover 
in  de  fournieringe  van  volck  niet  vercort  worde.  Maect  dat  hier  mede  mogen 
aenteelen,  ende  strijt  niet  langer  tegen  de  natu^re  noch  tegen  d' ordonnantie 
Goodts,  opdat  des  Heeren  zegen  ende  geen  straff  becomen.  Wilt  dit  doch  ter 
herte  nemen. 

Op  reeckeninge  van  Re\'nier  Re\'niersz.  Pels  zijn  gestelt  f  108,  door  U.  E. 
aen  zijn  moeder  betaelt. 

Met  het  silver  welck  U.  E.  met  de  Leeuwinne  zenden  zullen  soowel  als  met 
realen  gedient  wesen. 

Wy  sullen  alle  schepen  waerschouwen,  dat  ontrent  het  Canael  comende, 
wel  op  haer  hoede  zijn. 

Wy  zijn  seer  verwondert,  dat  U.  E.  met  twee  schepen  als  Dordrecht  ende 
Naerden  niet  meer  dan  56.000  realen  na  de  custe  van  Coromandel  gesonden 
hebben,  tot  opcoop  van  retoeren  voor  't  vaderslandt  ende  cleden  voor  Indien. 
Voorwaer  't  isser  mede  gespot.  Noch  120.000  realen  hebben  wy  derwarts  ge- 
sonden, te  weten  80.000  met  den  Gouden  Leeuw  ende  40.000  met  Schiedam, 
welck  noch  al  veel  te  we)-nich  is.  Derhalven  hebben  daer  beneffens  moeten 
ordonneren,  dat  d'  opcoop  van  diamanten  tot  naerder  advys  ende  tot  dat 
beter  geprovideert  zullen  wesen,  gesurceert  werde.  Niet  min  dan  200.000  re- 
alen in  spetie  gelieve  U.  E.  jaerlijcx  na  voorsz.  custe  van  Coromandel  te 
senden;  ja  300.000  soo  't  geschieden  can,  gelijck  mede  andermael  sooveel  na 
Suratten,  opdat  alle  plaetsen  van  cleden  behoorlijck  versien  mogen ;  soo  sullen 
d'  inlantse  oncosten  haest  gevonden  ende  gewonnen  worden. 

Van  de  voorsz.  custe  van  Coromandel  hebben  met  d'  Engelsse  Beer  een 
goet  cargasoen  cleden  ontfangen,  beter  dan  oyt  voor  dese;  maer  't  en  mach 
gelijck  vooren  geseyt  is  niet  helpen,  d'  Onse  advyseeren,  dat  'i]aLchi  Naerden 


672 


16  Nov.  1621. 


29. 

Fransch 

schip. 


30. 
Verschil- 
lende kan- 
toren te 
lichten. 


October  verleden  met  zijn  last  van  peper  naer  't  vaderslandt  vertrecken  soude. 
Hoe  het  daer  met  de  Denen  gegaen  is,  sullen  de  heeren  per  nevensgaende 
missive  van  de  Custe  zien.  't  Schip  Schiedam  is  geordonneert  met  eenige 
fregatten  aen  Punto  de  Galle  te  cruyssen.  Een  van  d'  andere  schepen,  off 
meer,  verwachten  met  het  Noorden  mousson  weder  hier.  Alsoo  den  tijt  van 
den.  E.  Andries  Souri  Jannuario  toecomende  gaet  expireren  ende  ernstlijck 
zijnne  verlossinge  versoect,  hebben  den  E.  Abraham  van  Uffele  raedt  van 
Indien  gemaect  ende  na  de  Custe  gesonden  om  voorsz.  Souri  te  verlossen  ende 
de  directie  aldaer  waer  te  nemen.  Vertrouwen  dat  de  Compagnie  van  hem 
wel  gedient  sal  worden. 

Hoe  den  raedt  alhier  in  onse  apsentie  van  de  Francen  gequelt  is  geweest, 
zylieden  weder  actie  gesocht  ende  gemaect  hebben  om  U.  E.  aldaer  te  quellen, 
is  de  heeren  door  den  raedt  geadvjseert.  Het  schijnt  bj^kans,  dat  die  lieden 
van  de  Spangiaerden  uytgemaect  zijn,  om  questie  tusschen  Vranckrijck  ende 
de  Vereenichde  Nederlanden  te  soecken.  Wy  houden  seecker  te  wesen  dat 
haer  schip  selff  in  brant  gesteecken  hebben.  Haer  geit  hadden  te  vooren  hier 
aen  landt  (daer  doch  niet  te  doen  was)  gebracht.  De  resteerende  Francen, 
gelijck  oock  die  tot  Bantam  resideerden,  zijn  met  een  jacht  naer  Atchijn  by 
haeren  admirael  gevaeren.  Godt  geve,  dat  niet  meer  van  de  Francen  gequelt 
worden. 

Om  tot  Batavia  den  stapel  van  den  handel  te  maecken,  de  Compagnie  van 
veel  oncosten  t'  ontlasten  ende  insonderheyt  om  't  onderpant  van  de  ontrouwe 
Mooren  te  nemen,  sijn  w)-  genegen  de  comptoiren  van  Atchijn,  Patanj-,  San- 
gora,  Ligor,  Bordeion,  Siam  ende  Cambodja  te  lichten.  D'  Orangebootn  ende 
den  Hazewint  sijn  airede  naer  Atchijn  vertrocken,  soo  om  last  te  soecken,  als 
met  expres  ordre  om  alle  d'onse  van  Atchijn  te  lichten.  D'  Engelssen  ons 
voornemen  gecommuniceert  wesende,  hebben  mede  geresolveert  ende  ge- 
ordonneert,  dat  haer  volck  van  Atchijn  vertrecke.  Den  Eenhoorn  hebben  na 
Patan)-  gesonden,  met  ordre,  dat  de  preparaten  gemaect  worden  om  alle  de 
voorsz.  comptoiren  in  die  quartieren  zijnde,  soo 't  eenichsints  geschieden  can, 
te  lichten.  De  schepen  Tholen  ende  de  Gallias  waeren  te  vooren  derwarts. 
Verhoopen  corteling  goede  retoeren  van  daer  te  becomen. 

Nu  corteling  is  van  de  Westcust  van  Sumatra  gekeert  met  431  bhaeren 
peper  't  jacht  de  Neptuinis.  Op  voorsz.  custe  ende  na  Atchijn  sijn  noch  de 
schepen  Schoonhoven,  Purmerent  ende  den  Harinck.  De  Neptuinis  brengt 
t)'dinge,  dat  Purmerent  meest  geladen  was. 

Van  Jamby  ist  schip  Groningen  gekeert,  geladen  met  4532j  picol  peper. 
Wy  verstaen  dat  de  quantiteyt  van  peper  aldaer  jaerlijcx  seer  aenwast.  De 
coopman  advyseert  dat  tusschen  dit  ende  April  off  May  toecomende  ontrent 
600  lasten  peper  verhoopt  te  becomen.  't  Schip  Alckmaer  met  verschej-de 


16  Nov.  1621.  673 

jachten  hebben  derwarts  gesonden.  De  coninck  van  Jamby  heeft  ons  toegese\t 
alle  de  joncken  van  zijn  volck  met  peper  na  Batavia  te  zenden.  Dit  is  d'En- 
gelssen  niet  lieff.  Zy  soecken  siilcx  te  verhinderen  voor  zooveel  eenichsints 
met  behendicheyt  te  weech  connen  brengen.  Hebben  ujtdermaeten  veel  u\t- 
geborcht,  daerinnen  d'onse,  tegen  onse  ordre,  hun  vry  wat  hart  gevolcht  heb- 
ben, elck  om  meer  dan  ander  te  becomen.  Doch  nu,  gelijck  vooren  geseyt 
is,  zijn  verdragen,  dat  voortaen  niet  meer  u)tborgen  ende  alle  peper  egael 
deylen  zuilen. 

Om  de  vyandt  na  vermogen  affbreuck  te  doen,  de  vaert  op  Mallacca  te 
verhinderen  ende  den  handel  van  daer  tot  Batavia  te  trecken,  hebben  wyver- 
sche\de  schepen  ende  jachten  na  Jamb\'  gesonden,  met  ordre  dat  alle  de 
schepen  ende  jachten,  die  in  Jamb}' ende  Andrigiri  tot  den  handel  niet  nodich 
zijn,  in  't  vaerwater  van  Mallacca  sullen  cruysen  soo  lange  den  tijt  sulcx  lydet. 
Tegenwoordich  zijn  derwaerts,  te  weten  Alckmaer,  den  Swerten  Beer,  't  Post- 
paert,  den  Dolphijn,  Armuydcn,  den  Bniynvis,  den  Tiger,  de  Haen  ende 
Victoria. 
31.  Verscheyde  vrye  lu\den  hebben  geconsenteert  met  seeckre  fregatten  ende 

,  \"J®      cleen  vaertuvch  mede  int  vaerwater  van  Mallacca  te  cruj-ssen ;  doch  dese 
luiden.  "  ' 

lieden  stellen  haer  soo  qualick  aen,  dat  ons  schaemen  't  quaetste  te  verhaelen. 
Alle  de  coningen  van  Jhoor,  Jamby,  Andrigiri,  Palinban  ende  andre  meer  sou- 
den ons  bj'kans  te  v)-andt  maecken  ende  ons  volck  doen  vermoorden.  Eenige 
hebben  onderlej't  gehadt  den  Dolphijn  aff  te  loopen.  Daer  zijn  eenige  met  der 
doot  gestraft,  maer  't  mach  al  niet  helpen:  't  schijnt  dat  haer  sullen  moeten 
inhouden.  Soo  eenige  eerlijcke  burgerj'e  hadden,  W)-  souden  al  't  geboefte 
wel  werck  geven  in  't  gene  daertoe  van  Godt  geschaepen  zijn.  Considereert 
de  wercken  Goodts,  volcht  zijnne  leere  nae  ende  bestelt  ons  doch  alderleye 
volck  om  elck  na  zijn  verstant  en  aert  te  mogen  gebruycken.  Verleden  jaer 
cregen  seeckre  vrye  luyden  een  Portugies  fregat,  welck  met  70.000  realen  na 
Maccau  gedestineert  was,  doch  door  haer  versu)-m  cregen  de  Portugiesen  tijt 
om  met  het  silver  te  vluchten,  soodat  d'  onse  niet  dan  't  fregat  ende  twee 
plaeten  silver  tot  monster  cregen. 

Voor  dese  is  U.  E.  geadvj-seert  wat  sandelhout  de  Groenen  Leeuw  en  Tiger 
van  Solor  ende  Timor  gebracht  hadden.  Tsedert  zijn  van  daer  ledich  ge- 
keert  de  jachten  Amboyna  ende  Solor.  Door  verhindering  van  de  Portugiesen 
hadden  aen  de  Noortcuste  geen  handel  connen  cr)-gen.  W\-  hebben  weder- 
omme  na  Solor  ende  Timor  gesonden  ses  jachten,  te  weten  de  Valck,  IVest- 
cappel,  Aracan,  Amboyna,  Solor  ende  de  Fortuyn.  Godt  geve  dat  wat  goets 
verrichten  mogen. 

Wy  bevinden  dat  in  Jappan,  Sangora  ende  op  versche>-de  plaetsen  groot 
geit  geconsumeert  wort  tot  verdubbeling  ende  reparatie  van  schepen,  ende 


674  16  Nov.  1621. 

dat  het  werck  niet  goet  ende  durabel  valt,  insonderheyt  de  verdubbelingh  van 
Japan.  Hierover  zijn  van  meninge  het  timmeren  overal  te  verbieden  ende 
alleen  tot  Batavia  te  doen,  want  niettegenstaende  door  den  oorloch  qualick 
hout  becomen  connen  ende  dat  dan  noch  seer  dier,  soo  bevinden  evenwel, 
dat  het  werck  nieuwers  dan  hier  met  minder  costen  gedaen  wort.  Daeren- 
boven  sal  't  de  nering  doen  vermeerderen.  Wy  hadden  ontrent  120  Chinesen 
in  de  straet  Sonda  aen  d'  eylanden  (daer  seer  schoon  hout  staet)  gesonden, 
maer  de  lucht  is  soo  ongesont,  dat  veel  van  haer  gestorven  zijn  ende  de  rest 
sieck  gekeert  is,  gelijck  verleden  jaer  met  d'  Engelsen  (die  van  een  schip  42 
mannen  verlooren)  gebeurde.  Oudt  Delff  &né&  de  Jager  zijn  nu  na  Palinban 
om  hout,  ende  verhoopen  dat  eerlange  daertoe  geen  schepen  sullen  behoeven 
te  gebruycken. 

Voeren  is  geseyt  hoe  genegen  zijn  in  April  toecomende  een  vlote  na  de 
custe  van  China  te  zenden.  Daerenboven  zijn  genegen  eenige  schepen  na 
Cabo  de  Spirito  Sancto  te  senden.  Item  souden  oock  gaerne  een  tocht  in  Am- 
boyna  doen  omme  den  staet  aldaer  te  verseeckeren,  waertoe  ontrent  duysent 
soldaten  ende  geen  schepen  van  noode  zijn.  Maer  alsoo  de  voorsz.  drie  tochten 
niet  wel  tegelijck  sullen  connen  doen,  vermits  geen  duysent  koppen  te  velde 
connen  brengen,  off  souden  verschej'den  schepen  één  jaer  ofte  meer  in  Am- 
boyna  moeten  ophouden,  hebben  den  raedt  in  bedenckinge  gegeven,  welck 
van  voorsz.  drie  exploicten  ten  minsten  hinder  van  de  Compagnie  nagelaten 
ende  wat  tot  haeren  besten  dienst  vooreerst  gedaen  dient. 

Opt  alderhoochste  willen  U.  E.  gerecommandeert  ende  gebeden  hebben 
met  den  eersten  herwarts  te  senden  een  groote  menichte  van  volck,  speek, 
vlees,  eenige  wynen  ende  andere  nootlijckheden,  en  dat  (om  de  Compagnie 
te  min  te  beswaeren)  met  verscheydefluytenoffandre  slechte  schepen  sonder 
geschut,  die  't  haerder  aencompst  alhier  gesleten  mogen  worden.  De  Com- 
pagnie sal  daeraen  zeer  grooten  dienst  geschieden.  Dese  fluyten  off  slechte 
schepen  dienen  met  alderleye  volck  ende  provisie  gesonden  te  worden  behal- 
ven  d'  ordinarie  goede  schepen,  want  met  d'  ordinarie  schepen  nimmermeer 
soo  veel  volck  gesonden  can  worden  als  hier  van  noode  is. 

Met  onse  jongste  is  geadvyseert  wat  foelie  ende  nooten  in  Banda  verovert 
zijn;  wat  d'Engelssen  zeggen  verlooren  te  hebben  ende  wat  van  ons  preten- 
deeren. Wy  connen  niet  seecker  weten  wat  daervan  in  onse  handen  gecomen 
is,  doch  verstaende  dat  na  gissinge  ontrent  80  sockels  foelie  met  eenige  noten 
voor  Engelsse  goederen  geacht  wierden ,  hebben  wy  dese  aen  d'  Engelssen 
gepresenteert,  mits  van  voordere  pretentie  affstant  doende;  maer  zy  hebben 
op  die  conditie  niet  willen  ontfangen.  Alle  de  noten  ende  foelie  dit  jaer  van 
Banda  becomen  zijn  met  dese  schepen  overgaende. 

Dit  jaer  hebben  van  de  Molluccos  becomen  450.943 J  ffi  nagelen  ende  van 


16  Nov.  1621. 


675 


Amboyna  638.165®.  Dese  nagelen  waeren  al  te  samen  opgecocht  ende 
ontfangen  voor  de  compste  van  d'  Engelssen  aldaer,  waerover  ons  beschul- 
digen sulcx  geschiet  te  wesen  door  secrete  ordre  door  ons  over  Japan  ende 
met  Schieiiam  na  de  Molluccos,  Amboyna  ende  Banda  gesonden.  \V\-  zeggen 
daertegen  bevonden  te  hebben,  dat  d' Engelsen  met  voordacht  nagelaten 
hebben  ons  aen  te  spreecken  om  tijtlijck  innewaerts  te  zenden  ende  de  publi- 
catie vant  accoort  in  de  Molluccos,  Amboyna  ende  Banda  te  doen,  meynende 
ons  in  Banda  een  vordeel  aff  te  zien,  ende  nu  het  gemist  is  willen  't  met  dis- 
puiten verbeteren.  Eer  't  schip  Schiedam  (daermede  z}-  zeggen  w)-  secreete 
advysen  sonden)  van  Batavia  vertrock,  zeyden  ons  d'  Engelssen  aen,  dat 
alsoo  haer  volck  op  Puloron  groot  gebreck  leden,  s)-  genootsaect  waeren  't 
jacht  den  Dragons  Clainv  vooru\-t  na  Macassar  om  rijs  te  zenden,  met  ordre 
dat  van  daer  voort  na  Puloron  soud  loopen  om  haer  volck  (die  geen  middel 
hadden  haer  t'  onderhouden)  te  secondeeren,  sonder  eens  te  spreecken  wan- 
neer haer  gelieven  zouden  met  ons  te  senden  om  't  accoort  te  publiceeren. 
Soo  haest  dit  vernamen  hebben  ons  met  Schiedam  soo  gehaest,  dat  \\.y  7 
dagen  voor  den  Dragons  Clauw  van  Batavia  vertrock  ende  in  Amboyna  seer 
goeden  dienst  deed.  Met  de  Dragons  Clauw  zijn  d'  Engelssen  eenige  dagen 
voor  onse  schepen  in  Banda  gecomen  ende  hebben  daer  mede  aparentlijck 
geit  ende  goet  gebracht  om  alle  de  noten  ende  foelie  voor  de  publicatie  van  't 
accoort  op  te  coopen,  gelijck  zy  daermede  gecocht  hebben  de  noten  ende 
foelie,  die  van  ons  pretendeeren  ende  in  Lontor  seggen  verlooren  te  hebban, 
want  d' Engelssen  te  vooren  geit  noch  goederen  op  Puloron  hadden,  gelijck 
selver  dickwils  gesej-t  hebben.  In  Banda  comende,  zeyden  d'Engelssen  anders 
niet  tegen  d'  onse  dan  dat  het  vrede  was.  Eer  Schiedam  vertrock,  dienden  wy 
d'  Engelssen  aen,  hoe  dat  Schiedam  na  Grissi  sonden  om  daer  eenige  provisie 
te  laden  ende  voorts  innewaerts  te  zeylen.  Alst  haer  gelieffde,  wy  zouden 
andere  schepen  nevens  haere  schepen  innewaerts  zenden  om  de  publicatie 
ende  intree  van  't  accoort  te  doen.  De  drie  Engelsse  schepen,  d'  Exchange,  de 
Rubin  ende  d'  Engelsse  Sterre  zijn  5  dagen  voor  onse  schepen  na  Amboyna 
gevaren,  doch  hebben  in  Japara  ende  Macassar  soo  veel  tijt  t'  soeck  gebracht, 
dat  den  commandeur  Fitzherbert  18  dagen  na  onse  schepen  in  Amboyna 
ariveerde.  Haer  schip  d'  Engelsse  Sterre  quam  wel  eenige  dagen  te  vooren , 
maer  die  hadde  geen  commissie  om  't  accoort  te  publiceeren  ende  daervan 
intree  te  doen.  In  deser  voegen  meenden  ons  't  abuzeeren  ende  in  Banda  voor 
d'inganck  van  't  accoordt  alle  de  noten  ende  foelie  te  becomen.  Na  Jappan 
hadden  soo  wel  als  wy  connen  senden,  maer  z>-  hebben  't  niet  gesocht. 

U.  E.  zullen  gelieven  te  verstaen  nodich  ende  billick  geweest  te  zijn,  dat 
wy  neersticheyt  deden  om  tijtlijck  adv)'sen  innewaerts  te  zenden,  vermits 
lange  in  Amboyna  een  gebru)ck  geweest  is,  dat  d'  opcoop  van  de  nagelen 


676  16  Nov.  1621. 

eenige  maenden  lang  geschort  wierd  om  eerst  soo  veel  uytstaende  schulden 
te  innen  als  doenlijcken  is.  Soowy  nu  d' onse  niet  verwitticht  hadden,  souden 
sy  meest  alle  de  nagelen  tot  de  compste  van  d'Engelssen  ongecocht  gelaten 
hebben  om  5  a  6.000  realen  aen  uytstaende  schulden  te  innen,  terwyle  d'En- 
gelssen interim  ons  alle  de  noten  ende  foelie  in  Banda  ondercochten,  soodat 
dese  niet  alleen  souden  hebben  comen  te  missen,  maer  oock  ontrent  drie 
hondert  bhaeren  nagelen,  off  een  derde  van  meest  al  den  hoop,  daer  van  te 
voeren  niet  dan  al  te  veel  lasten  geleden  hebben,  welcke  ons  niet  recht  dunct 
ende  Godt  loff  met  behoorlijcke  neerstiche\t  voorgecomen  hebben. 

By  dese  gaet  protest  door  d'  Engelssen  tegens  ons  gedaen.  Wy  dancken 
Godt,  dat  ons  nu  schriftelijck  waerschouwen.  Voor  desen  deden  het  met  de 
slach.  Haer  pretentie  can  hieraen  bespeurt  worden.  Met  nevensgaende  ad- 
vysen,  attestatien  ende  documenten  hoopen  wy  dat  U.  E.  met  recht  haer 
onredelijcke  pretentie  wederleggen  ende  haer  recht  wel  maynteneeren  zullen. 
Op  nieuws  zeggen  daerinne,  dat  d'inwoonders  van  Banda  opdracht  van  alle 
haere  e)-landen  aen  zijnne  Majesteyt  van  Engelandt  gedaen  hebben.  Ter 
nevensgaende  verclaringe  van  de  Sabandaer  van  Lontorsal  U.  E.  anders  sien. 
Onder  andere  heeft  hy  voor  zijn  doot  verclaert,  dat  d'  Engelsse  tot  diverse 
maelen  die  van  Lontor  en  Slamma  aengesocht  hebben  haer  landt  aen  d'  En- 
gelsse over  te  dragen,  maer  dat  daertoe  noyt  hebben  willen  verstaen.  Alleen- 
lijck  dat  een  tacxken  van  een  nooteboom  affgescheurt  ende  haer  gegeven 
hebben,  in  teecken  dat  zy  de  vruchten  aen  d' Engelssen  souden  vercoopen, 
omdat  van  geschut,  cruyt  ende  loot  van  haer  geassisteert  waeren. 

D'  Engelssen  doen  overal  soo  grooten  perticulieren  handel,  soo  wel  de 
minste  als  de  meeste,  dat  te  duchten  is  overal  d'  Inlantse  handel  bederven 
sullen.  Nagelen,  noten  ende  foelie  soecken  overal  soo  veel  secretelijck  te 
coopen  als  eenichsints  doen  connen.  Alsoo  de  natie  gants  ontrouw  is,  ge- 
looven  wy  niet,  dat  dit  voorcomen  sal  worden. 

Hoe  Eyndhoven  advj-seert,  dat  de  Mattaram  niet  dan  vrede  met  ons  be- 
geert ende  ordre  gegeven  soud  hebben,  dat  d'  onse  sonder  rantsoen  gerelas- 
scheert  sullen  worden,  connen  de  heeren  per  nevensgaende  missive  zien. 

Verscheyde  schepen  hebben  int  herwarts  comen  vant  vaderlandt  diverse 
Portugiesse  scheepkens  ende  bereken  genomen  met  veel  volck,  swerten  ende 
swerte  jongers,  welck  al  te  samen  tot  groot  nadeel  van  de  Compagnie  vr)-- 
gelaten  hebben.  U.  E.  gelieve  alle  schepen  expresse  ordre  te  geven,  dat  alle 
Portugiesen,  Spangiaerden ,  swerten,  mannen,  vrouwen,  jongers,  hoe  die 
mogen  wcsen,  herwarts  gebracht  worden.  De  Compagnie  sal  daeraen  grooten 
dienst  geschieden,  alsoo  't  volck  tot  den  arbeyt  ende  insonderheyt  in  Banda 
van  noode  hebben  ende  daeromme  anders  groot  geit  u}'tgeven  moeten. 

Tegen  d'  Engelssen  hebben  w\-  geprotesteert  in  maniere  als  per  nevens- 


16  Nov.  1621.  677 

gaende  copie  blijct.  U.E.  gelieven  haer  recht  te  vervolgen  ende  onsvand'En- 
gelssen  t'  ontlasten,  off  't  is  te  duchten,  dat  de  Compagnie  daerdoor  irrepa- 
rabele  interest  sal  h-den,  want  niet  mogelijck  is,  dat  d'  onse  haer  in  alles  voor 
d'  Engelssen  souden  connen  hoeden.  S}- zullen  nimmermeer  voldaen  worden. 
't  Sal  altijt  t'  ondegen  wesen.  Met  haer  pracktijcken  ende  dispuyten  geven  ons 
veel  te  doen,  dat  de  Generael  ende  Raden  van  Indien  daermedebykans  werck 
genoch  hebben  ende  weynich  tijt  overschiet  om  het  principaele  van  des  Com- 
pagnies staet  ende  handel  te  versorgen.  Voorwaer  de  Compagnie  is  seer  ge- 
interesseert,  dat  int  accoord  verdragen  z\-,  dat  de  raedt  van  defentie  bestaen 
sal  van  de  eerste  ende  principaelste  officieren,  sonder  naerder  verclaringe, 
want  hier  door  de  Generael,  de  Raden  van  Indien,  de  gouverneurs  ende  alle 
de  principale  officieren  van  uwen  staet  overal  altijt  met  d' Engelssen  gequelt 
zijn.  Zij  moeten  met  een  deel  onverstandige,  die  haer  eygen  meesters  selffs 
int  minste  niet  vertrouwen,  die  geen  authoriteyt,  last  noch  commissie  hebben, 
sitten.  D'  onwetende  Engelssen  werden  hierdoor  dies  te  hoveerdiger.  Daer 
is  niet  een  quidam  soo  slecht  off  laet  hem  voorstaen  nevens  ons  des  conincx 
persoon  in  ons  gouvernementen  [te  verbeelden]  ende  meerder  meesters  van 
U.  E.  voorneemste  officieren  te  wesen. 

Wy  sijn  beschaempt  te  hooren  hoe  Goa,  Mallabar,  Maccau,  Manilha  ende 
alle  des  vyants  plaetsen  door  expres  ordre  van  de  coninck  van  Spangien  seer 
versterct  worden,  vresende  door  de  twee  vereenichde  Compagnien  eenich  in- 
val te  h'den.  W}-  protesteeren  dat  U.  E.  geen  hulpe  maer  niet  dan  hinder  van 
d'  Engelssen  te  verwachten  heeft  ende  bidden,  considereert  doch  hoe  sterck 
wy  ter  zee  zijn  ende  met  hoe  cleenen  cappitael  w)-  handelen ;  hoe  den  vyandt 
met  een  uyttermaeten  groot  cappitael  ende  zeer  weynich  schepen  een  seer 
rijcken  handel  drijft  ende  gans  Europa  daerdoor  troubleert.  Keert  het  blaetjen 
eens  om.  Peupleert  U  plaetsen  ende  laet  ons  mede  eens  ondersoerken,  wat 
met  groot  geit  ende  goede  menagie  gedaen  can  worden.  Twijffelt  niet,  off 't 
sal  hier  soo  wel  als  tot  Amsterdam  bewaert  ende  verseeckert  wesen. 

Per  nevensgaende  ballance  sal  U.  E.  sien  hoe  alle  comptanten,  coopman- 
schappen,  provisie  ende  uytstaende  schulden  den  20  October  1621  in  Indien 
wesende,  bedragen/5.255.194  —  17  —  8,  alle  de  comptanten  nu  jongst  van 
't  vaderlant  gecomen  daarin  begreepen.  Waerinne  dese  somma  bestaet  con- 
nen de  heeren  per  nevensgaende  notitie  zien,  als  te  weten  20  tonnen  gout  in 
comptanten,  20  in  coopmanschappen,  9  in  provisie  voor  de  forten  ende  3  in 
uytstaende  schulden,  sijn  te  samen  52  tonnen  gout.  Hiervan  moeten  getroc- 
ken  worden  6  tonnen  gout  voor  incoop  van  de  retouren  met  de  schepen  Hol- 
landia  ende  Midddbiirch  naer  't  vaderslandt  keerende;  item  trectdaeraff9 
tonnen  gout  bestaende  in  provisie  ende  3  ujtstaende  schulden,  daermede  niet 
handelei]  connen:  resteert  in  gelde  ende  coopmanschappen  34  tonnen  gout. 


678  16  Nov.  1621. 

Dese  zeggen  w\-  op  de  comptoiren  ende  in  zee  te  zijn  omme  voort  eerste, 
tweede  ende  derde  jaer  aen  retoeren  voort  vaderslandt  besteet  te  worden,  soo 
datter  niet  een  reael  tot  den  inlantschen  handel  resteert. 

Begeeren  U.  E.  dat  met  d'  inlantsche  handel  soo  veel  winnen,  dat  niet  al- 
leen d'  inlantsche  oncosten  daermede  betaelt,  maer  oock  een  goede  somma 
geit  tot  opcoop  van  retoeren  voort  vaderslandt  gewonnen  mogen  worden, 
soo  is  nodich  dat  gestadich  ontrent  hondert  tonnen  gout  op  de  comptoiren 
ende  in  Indien  over  ende  weder  varende  gehouden  worde,  behalven  't  gene 
gestadich  van  't  vaderslandt  herwaerts  ende  van  hier  naer  't  vaderslandt 
vaerende  is. 

U.  E.  gelieve  met  alle  schepen  een  seer  groote  menichte  van  dackpannen 
te  zenden,  gelijck  mede  smeecolen  ende  alderle)e  tu)-nsaet.  De  compagnie 
sal  daeraen  grooten  dienst  geschieden,  want  om  pannen  ende  colen  overal 
seer  verlegen  zijn. 
33.  Meest  alle  de  stuyvers  zijn  uytgegeven.  Voor  ontrent/ 100.000  a  ƒ200.000 

Munt.  gelieve  U.  E.  te  zenden  aen  schellingen,  dubbelde,  enckelde  ende  halve  stuy- 
vers. De  gouverneur  Speult  is  noch  al  copergelt  voor  Ambojna  versoecken- 
de.  Om  voor  te  comen,  dat  ons  geit  van  Batavia  niet  vervoert  worde  ende  de 
vreemdelingen  te  dringen  cleden  te  coopen,  gelijck  de  Portugiesen  in  Mallacca 
doen,  sal  tans  off  morgen  goet  wesen,  dat  in  Batavia  geit  gebruj-cken  dat  niet 
dan  met  schade  vervoert  can  worden.  In  Jambi  wordt  lichte  peper  tot  cleene 
munt  gebruyct.  De  coninck  is  van  onse  stuj-vers  versoeckende  om  daer  te  ge- 
bruycken. 

Voor  Ambojna  gelieve  U.  E.  met  eerste  gelegentheyt  te  zenden  een  orlogie 
of  twee  van  vier  voeten  int  vierkant  met  vierzydege  wyzers. 

Nevens  dese  gaetfacture  van  de  cargasoenen  gescheept  in  de  schepen  Hol- 
landia  ende  Middelburch,  beloopende  incoops  te  weten  Hollandia  ƒ316.066 
—  13  —  1 1  ende  Middelburclif2b%.2,2\  _  3  —  14.  D'  Almogende  wil  haer 
behouden  geleyden.  Na  dese  zullen  met  Godes  hulpe  volgen  de  schepen 
Gouda  ende  Wcstvricslandt,  doch  vermits  de  schepen  soo  ongeschickte  groot 
zijn,  sal  d'een  lange  (b)-aldien  t'  samen  zullen  ze\-len)  na  d' ander  moeten 
wachten.  Haer  vertreck  connen  alsnoch  niet  seecker  advyseeren.  Terwyle  't 
schip  Hollandia  drie  maenden  na  Middelburch  gewacht  heeft,  is  onder  de 
nagelen  nevens  't  groote  lu\-ck  leggende  een  broejinge  ontstaen,  die  niet 
sonder  per)-ckel  scheen  te  wesen.  Wy  hebben  de  nagelen  nevens 't  luyck  leg- 
gende doen  lossen  ende  alles  doen  visiteren,  maer  geen  ander  fejl  gevonden. 
Van  waer de  natticheyt  in  de  nagelen  nevens  't  lu)ck  leggende  gecomen  is, 
connen  alsnoch  niet  vernemen,  noch  bedencken. 

De  Generael  Coen  is  U.E.  van  d'  eerlijcke  presentatie  hoochlijck  bedancken- 
de.  Zijn  E.  was  genegen  met  dese  naer  't  vaderlandt  te  keeren  ende  heeft  daer- 


16  Xov.  1621.  679 

84.        over  den  Raedt  van  Indien  U.  E.  commissie  verthoont  ende  versocht  een 

Uitstel  successeur  t'  eliceren,  doch  alsoo  eenige  raden  apsent  waeren,  heeft  den  Raedt 

der  ver-  o                   » 

kieïing  geaccordeert  te  vertoeven  totdat  d'  electie  van  eene  nieuwe  Generae!  met  ad- 
van  een  j  gouverneurs  van  de  MoUucques,  Amboyna  ende  Banda  sal  connen 
nieuwen  .'                   &                                                       n        >               / 

Gouver-    geschieden,  't  welck  verhoopen  Juny  naestcomende  wesen  sal. 
Generaal.        '*  Jacht  Medemblicq  is  den  27'"  Ma)-  van  de  Custe  Coromandel  naert  vader- 
landt  vertrocken,  heeft  Priaman  aengedaen  ende  is  van  daer  voort  gevaeren. 
Hiermede,  edele,  erntfeste,  wyse,  voorsienige,  zeer  discrete  heeren,  sullen 
desen  eyndigen  ende  U.  E.  na  hertelijcke  groetenisse  in  de  protectie  des  Al- 
derhoochsten  bevelen. 

Int  fort  Batavia  adi  16  November  anno  1621. 

U.  E.  dienstwillige 
J.  P.  COEN. 
P.  DE  CARPENTIER. 

Jan  Dircksz.  Lam. 
Willem  van  Antsen. 

Naer't  sluyten  van  dese  zijn  op  heden  door  lastvan  deMataram  de  gevangen 
Nederlanders  van  Japara  hier  gebracht. 


43.  —  20  DEC.   1621.  —  T,  ongefolieerd. 
(PER  CHARLES). 


Met  de  schepen  Hollandia  ende  Middelbtirch  is  onse  joncxte  geweest;  zy 
zijn  den  17  November  passato  van  hier  vertrocken  ende  door  gestadige  con- 
trarie Westewint  niet  eer  dan  den  6  deser  uit  de  Straet  Sonda  geraect  en  de 
Princen  Eylanden  gepasseert.  D'  Almogende  wil  haer  ende  alle  gaende  ende 
comende  schepen  behouden  gele3"den. 

Alsoo  't  Engels  schip  de  Charles  met  peper  geladen  endezeylreetisomme 
na  Engelant  te  vertrecken,  hebben  niet  willen  naerlaten  U.  E.  daermede  te 
begroeten,  ende  sommierlijck  t'  advj-seren  wat  t'  sedert  het  vertreck  van  onse 
voorsz.  schepen  voorgecomen  ende  gepasseert  is. 
1.  Van  de  Westcust  van  Sumatra  zijn  hier,  Godt  loff,  wel  gekeert,  te  weten 

Atjeh.  Piirmerendt  met  818  bharen  peper,  Pegu  met  116  ende  den  Harinck  met  397 
bharen.  Van  Atchijn  verstaen  w\'hoealdaerin  't  schip  ^'t-Zwöw/z^zr;/ gescheept 
waren  ontrent  500  bharen  peper,  die  zeer  diere  gecocht  zijn;  deconinckslaet 
alle  peper  aen  ende  wilt  die  niet  min  dan  voor  48  reael  de  bhaer  vercoopen ; 
tot  desen  prijs  durven  d'  onse  niet  coopen,  ende  evewel  hebben  daer  jaer  en 
dach  een  goede  somma  geit  onvruchtbaer  gehouden.  Wat  noch  met  Schoon- 
hoven ende  met  het  geit  doen  sullen,  sal  den  tijt,  tot  groot  nadeel  van  de 
Compagnie,  leeren.  Met  voordachten  rade  souden  bykans  soo  quaden  reso- 
lutie niet  connen  nemen,  als  d'  onbedachte  comisen  gemeenlijck  (mennende 
nochthans  't  beste  te  verkiesen)  zijn  doende.  Wy  hebben  geordonneert,  dat 
alle  d'onsen  van  Atchijn  vertrecken  ende  't  comptoir  verlaten,  doch  het  schijnt 
dat  dese  advysen  wat  laet  in  Atchijn  comen  zullen.  D'  Engelsen  seggen  mede 
geordonneert  te  hebben  dat  haer  volck  vandaer  vertrecken,  dan  anders  ge- 
voelen wy  daervan.  Haer  schip  d'  Unité  heeft  in  Atchijn  geladen  ontrent 
1200  bharen  peper,  welcke  zy  met  Gouseratse  cleden  becomen  hebben,  ter- 
wj'le  d'  onse  met  haer  realen  saeten  en  keecken,  niet  eens  leerende  aen  't 
gene  selfifs  voor  oogen  sagen,  wat  haer  te  doen  stondt.  Op  dese  cleden  zijn 
d'  Engelsen  ontrent  cent  per  cent  winnende,  in  voegen  dat  als  de  peper  ten 
dierste  voor  48  reaelen  de  bhaer  coopen,  die  evenwel  niet  meer  dan  ontrent 
24  compt  te  staen. 

Het  Frans  schip  welck  met  zijn  geit  in  Atchijn  mede  niet  terecht  cost  co- 
men,  is  vandaer  na  Queda  geloopen ,  omme  aldaer  de  rest  van  zijn  last  te 
procureren.  D'  Orangeboom  heeft  ordre  dese  plaetse  in  passant  aen  te  doen. 
De  tijt  sal  leeren  wat  d'een  en  d'  ander  verrichten  sal. 


20  Dec.  1621.  681 

Alsoo  onse  vloote  met  seer  wejnich  geit  na  de  Custe  van  Malabar  ver- 
trocken  is,  zijn  w>-  seer  genegen  geweest  't  jacht  Purmer endt  met  een  goede 
somma  na  te  sendeii,  omme  in  Siiratten  aan  deden  besteet  te  worden,  doch 
door  't  lang  tarderen  van  de  Leciiwinnc  heeft  het  niet  connen  geschieden. 
Wilt  doch  niet  langer  nalaten  de  behoorlijcken  eysch  vandaer  in  Suratten  te 
versorgen,  want  het  veel  beter  ende  veel  gevoechelijcker  van  Nederlandt  dan 
van  hier  gedaen  can  worden.  Doet  het  van  jaer  tot  jaer  ro\alijck  ende  libera- 
lijck,  offlaet  het  na  ende  doet  U.E.  volck  van  Suratten  vertrecken,  aksoo  beter 
is,  als  het  cappitael  niet  verd  genoech  re\-cken  mach,  dat  het  niet  wijt  ver- 
deylt  worde,  maer  b)eer.  b]\ve,  want  de  proffijten  anders  aen  menichvuldige 
oncosten  geconsumeert  worden. 

Met  verscheyde  provisien  hebben  wy  na  de  Mollucques  gesonden  't  schip 
de  Morgensterre;  na  Ambojna  ende  Banda  't  Wapen  van  Delff  ende.  de  Zee- 
zvolff.  ZV]  zijn  den  24  November  in  compagnie  vertrocken;  d'Almogende  wil 
haer  behouden  gelej-den.  't  Schip  ó.' Eendraeht  le\-t  in  ladinge  om  mede  met 
alderleye  provisie  derwarts  te  gaen.  Niet  dan  't  jacht  de  Supley  hebben  d'En- 
gelsen  alsnoch  innewaerts  gesonden.  't  Schip  Orange  hadden  wy  van  de  Mol- 
lucques verwacht,  maer  't  is  tot  noch  toe  niet  gecomen ;  achten  dat  door 
d'heer  Houtman  opgehouden  wesen  sal.  De  Maen  ende  de  Hondt  zi]n  daer 
mede,  ende  van  Japan  sal  't  schip  Amsterdam  na  de  Mollucques  gesonden 
worden,  welck  te  samen  acht  schepen  zijn,  die  van  U.E.  wegen  gebruyct 
worden  omme  de  Mollucques,  Amboyna  ende  Banda  met  alle  nootlijckheden 
te  versorgen.  Wat  de  lasten  daervan  zijn,  connen  de  heeren  wel  afifmeten ; 
niet  min  sullen  daertoe  jaerhxx  van  node  wesen. 
2.  Den  2  deser  is  hier  van  Firando  wel  aengecomen  't  schip  de  Swaen,  niet 

Japan,  gonders  dan  rijs  met  eenige  andere  waeren  van  cleenen  valeur  medebren- 
gende. Wy  hadden  vandaer  wat  anders  verhoopt,  dan  't  schijnt  Hat  altijt  te 
vroech  off  te  laet  comen.  De  vloote  van  defentie  bestaende  in  SNederlantse 
ende  4  Engelse  schepen,  namentlijck  Bantam,  de  Trouwe,  Haerlem,  de  Hope, 
de  Swaen,  d'  Engelse  Maen,  d'  Elisabeth,  de  Pais  ende  den  Bul  zijn  den  13 
Januar>-  1621  van  Firando  na  Manilha  vertrocken,  hebben  daer  tot  19Juny 
gecruyst,  als  wanneer  weder  vertrocken  ende  den  9  Juli  in  Firando  gekeert 
zijn.  Onder  Cabito  hadde  de  vyandt  leggen  3  groote,  3  cleyne  schepen  ende 
2  galleyen,  waermede  niet  uut  dorsten  comen.  In  't  cruyssen  hebben  becomen 
vijff  Chineesse  joncken.  De  tax  van  de  goederen  die  voor  onse  portie  becomen 
hebben,  beloopt  ƒ  63.000;  gelijcken  deel  heeft  d'  Engelse  Compagnie  mede 
genooten,  doch  't  beste  deel,  na  wy  verstaen,  is  door  d'  officieren  ende  ge- 
meene  volck  genomen.  Men  zeyt,  dat  daervan  voor  ontrent  ƒ  120.000  in  Fi- 
rando vercocht  ende  geconsumeert  hebben.  Hiervan  geven  d'  onse  d'  En- 
gelsen de  schuit,  seggende  dat  alsoo  zylieden  na  haer  believen  roofifden  ende 


682  20  Dfx.  1621. 

plunderden,  dat  het  d'onse  mede  niet  conden  verbieden.  Na  wy  verstaen 
heeft  het  seer  schandelijck  toegegaen.  Daer  is  by  d'  Engelsen  regel,  ordre, 
noch  recht;  sy  hebben  gants  geen  gebiet  over  haer  volck,  yder  is  meester  op 
zijn  selffs;  soo  de  vyandt  met  macht  uutgecomen  waere,  't  soude  aparentlijck 
slecht  ende  schandelijck  gegaen  hebben.  Eenige  van  d'  Engelsen  schamen 
haer  niet  te  zeggen  dat  voor  geen  andere  willen  stelen,  dat  op  coopvaerd)-e 
ende  niet  ten  oorloch  verhuert  zijn  ende  dat  liever  tegen  ons  dan  tegen  de 
Spangiaerden  willen  vechten.  U.E.  gelieve  hierop  alsoo  te  gedencken,  dat 
vordere  schade  en  interest  verboet  ende  onse  goede  dessiplinegemeynteneert 
mach  worden.  Twee  daegen  naer  't  vertreck  van  voorsz.  vlote  van  Manilha 
ariveerden  aldaer  drie  fregatten  van  Maccao,  seer  rijck  geladen,  ende  den  28 
July  het  silverschip  van  Aquapulco  met  300  mannen  ;  noch  een  jacht  waren 
verwachtende.  Twee  jachten  zijn  vandaer  na  Nova  Spangien  gekeert.  Alsoo 
de  Chinesen  van  de  compste  onser  schepen  verwitticht  wierden,  sijn  seven 
van  de  rijckxte  joncken  in  Chincheu  opgehouden.  Van  Maccao  sijn  dit  jaer 
in  Japan  geweest  ses  fregatten,  met  de  waerdye  van  ontrent  1000.000  ducaten, 
off  dertich  tonnen  gout.  Voorder  perticularisatie  sullen  de  heeren  per  copye 
van  nevensgaende  missiven  zien. 

Den  raedt  van  voorsz.  vlote  heeft  op  onse  ordre  geresolveert,  wederomme 
een  tocht  na  Manilha  te  doen  met  thien  schepen,  te  weten.  Bantam,  de  Trouw, 
Haerlem,  de  Hoope,  Muyden,  d'  Engelse  Maen,  d'  Elisabeth,  de  Pais,  de  Buil 
ende  Peper corn.  De  schepen  Miiydeti  ende  den  Buil  souden  15  October  na 
Chincheu  vaeren  ende  d'andre  op  primo  December  na  Manilha.  D'Engelsen 
zijn  wel  veerdich  geweest  om  dese  resoluitie  met  d'onse  in  Jappan  te  nemen, 
maer  d'  opinie  is,  dat  met  haer  schepen  niet  mede  na  Manilha  vaeren,  maer 
herwarts  keeren  sullen.  Watter  van  worden  wil,  sal  den  tijt  leeren.  't  Z>-  dat 
d' Engelsen  medegaen  ofte  niet,  d'onse  sullen  evenwel  de  reys  doen.  Den 
admirael  Willem  Janssen  is  van  meeninge  drie  schepen  door  de  Boccaderos 
na  Cabo  de  Spirito  Sancto  te  senden. 

Vermits  ons  noyt  met  treffelijcke  cargasoenen  als  vermaarde  cooplieden 
in  Japan  vertoont  hebben,  maer  alleen  met  veel  ledige  schepen  in  Firando 
havenen  ende  onsen  vyandt  van  daer  vervolgen,  waerdoor  veel  Jappanders 
mede  groote  schade  l}-den,  begint  onze  reputatie  in  Japan  seer  te  verminderen, 
niet  dan  voor  zeerovers  werden  wy  ende  d'  Engelsen  aldaer  vernaempt;  door 
gestadich  aenhouden  van  de  Portugiesen  bj'  den  keyser  is  ons  ende  d'Engelsen 
verboden,  niemant  ontrent  Japan  (sonder  diffenitie  van  limite)  te  beschadigen, 
gelijck  mede  geen  volck  noch  amonitie  van  oorloge  uut  te  voeren ;  alsoo  geen 
geit  hebben  om  tegen  de  Portugiesen  in  't  hoffvan  den  keyser  te  vereeren , 
is  te  duchten,  dat  ons  mede  wel  verboden  soud  mogen  worden  't  uutvoeren 
van  rijs  ende  't  havenen  met  d'oorlochschepen  in  Japan,  met  precise  ordre 


20  Dec.  1621.  683 

met  wat  ende  hoe  veel  schepen  daer  comen  sullen,  welck  ons  niet  wel  passen 
soude.  Doch  dew>!e  de  heeren  soo  veel  geit  niet  senden  willen  als  nodich  is 
ende  de  Portugiesen  ende  Spangiaerden  tot  den  handel  gebruxxkende  zijn, 
maer  haerzelven  liever  in  oncosten  consumeeren,  connen  w\-  gans  niet  doen. 
In  plaetse  van  geit,  werden  ons  veel  pampieren  met  schoone  praetiens  van 
U.  E.  gesonden;  sijnder  geleerden,  die  met  vertoogen,  reeckenen,  conjec- 
turen ende  schoone  discoersen  rijcke  retoeren  weten  te  becomen  ende  alle 
aenstaende  swaericheden  voorcomen  connen,  stelt  haermetden  aldereersten 
in  onse  plaetse  te  werck,  want  wy  daermede  niet  weten  te  verrichten. 

Van  Patani  is  hier  wel  aengecomen  'tjacht  de  Ga/h'assf,  met  een  joncqe 
nevens  hem,  geladen  met  peper  ende  eenige  cleenicheden.  Dese  peper  is 
mede  seer  diere  ingecocht.  Van  Siam  hebben  d'  Eenhoorn  met  eenige  andere 
retoeren  dagelicx  te  verwachten.  Alsoo  de  joncque  de  Hoopc  tot  drie  mael  toe 
met  een  cargasoen  van  hertevellen,  incoops  costende  ontrent  /"SO.OüO,  van 
Siam  na  Japan  gedepesscheert  [was]  ende  telckens  wederkeerde,  is  de  tijt  on- 
dertusschen  seer  verloopen.  Tholen  in  dese  conjuncture  daer  comende,  zijn 
de  goederen  daerinne  gescheept  ende  is  daermede  den  16'"  Augusto  na  Japan 
vertrocken.  Den  15''"  October  was  daer  noch  niet  vernomen.  Godt  geve  dat 
terecht  mach  comen. 

Onse  genegenthe}"t  vermeerdert  dagelicx  omme  de  comptoiren  van  Patani, 
Sangora,  Siam,  Cambodja  ende  andere  met  den  aldereersten  te  doen  lichten 
ende  op  een  andere  maniere  te  handelen,  waeraen  wymeenen  de  Compagnie 
grooten  dienst  geschieden  zal. 
3.  Hoe  w)'  veel  schepen  ende  jachten  in  't  vaerwater  van  Mallacca  gesonden 

Vloot  in  hadden  omme  den  vyandt  alle  mogelijcke  affbreuk  te  doen,  is  U.  E.  voor 
waterkan  dese  geadvyseert.  Zeer  grooten  dienst  zoude  de  Compagnie  geschiet  zijn,  soo 
Malaka.  opge  ordre  naergecomen  waere,  maer  seer  slechtelijck  is  die  door'^enen  Hans 
van  Meldert  ende  zijnnen  raedt  verandert.  Het  commandement  over  voorsz. 
vlote  hadden  w\-  aen  Adriaen  Jacobsz.  van  der  Dussen  gegeven,  doch  alsoo 
den  oppercoopman  in  Jamby  overleden  was,  is  van  der  Dussen  door  ordre 
van  den  raedt  andermael  in  Jamby  gebleven  ende  't  presidentschap  aen  voorsz. 
Meldert  gegeven.  D'  ordre  was,  dat  de  jachten  op  de  Maccausvaerders  souden 
wachten  aen  Pulo  Timon,  in  de  Straet  Sincapura,  ende  aen  Pedro  Branco; 
d'  onse  met  de  jachten  't  Postpacrt,  de  Ham,  de  Tiger,  Victorie  ende  Jacatra 
voor  Mallacca  zijnde,  ende  door  overloopers  verstaende  hoe  dagelicx  ver- 
scheyde  fregatten  met  cleden  van  de  Custe  verwacht  wierden,  is  door  voorsz. 
Meldert  ende  raedt  goetgevonden  ende  geordonneert,  dat  't  Posfpaert,  Victorie 
ende  Jacatra  by  noorden  Mallacca  aen  Pulo  Sambilan  souden  cruyssen.  Dese 
drie  zijn  derwarts  gevaren.  De  Tiger  is  door  ordre  van  van  der  Dussen  weder 
na  Jamby  gesonden,  ende  Meldert  is  aen  de  verkeerde  zyde  van  Pulo  Timon 


684  20  Dec.  1621. 

gaen  leggen.  De  Portugiesen  zijn  den  22'"  October  met  12  jachten  tegelijck 
van  Maccau  na  Mallacca  vertrocken,  hebben  nevens  de  custe  van  Schiampa 
soo  grooten  storm  bejegent,  dat  van  den  anderen  geraect  zijn,  veele  haer 
masten  verlooren  hebben  ende  eenige,  na  vermoet  wort,  gebleven  zijn. 

Van  deze  masteloose  jachten  hebben  seeckre  vr\-eUi}den,  met  haer  jacht 
den  Dta»/an( onder  Pulo  Timon  leggende,  een  becomen  ende  hier  gebracht; 
de  Gallias  Pulc  Timon  in  passant  aendoende,  vont  daer  aen  d'  ander  z)'de 
van  't  jacht  de  Haen  een  van  dese  Maccausvaerders  leggen,  doch  eer  daerby 
cost  comen,  is  't  volck  aen  landt  gevlucht  ende  de  brant  daerin  gesteecken, 
waerdoor  geheel  verbrant  is.  De  Swacn,  van  Japan  comende,  heeft  mede  een 
ander  bejegent,  maer  niet  connen  achterhaelen.  't  Jacht  Armuyden,  een  van 
de  voorsz.  Maccausvaerders  bejegenende,  heeft  hem  vier  dagen  vervolcht; 
doen  de  vyant  het  niet  langer  ontleggen  cost,  zijn  7.\  op  de  custe  van  Mallacca 
gestrandt,  aen  landt  gevlucht  ende  hebben  de  brant  in  haer  jacht  gesteecken; 
doch  Armuyden  heeft  de  brant  geblust,  de  prijs  van  de  wal  gehaelt  ende  hier 
gebracht;  is  ontrent  hondert  lasten  groot,  geladen  metsuj'ker,  porceleyn  ende 
radicx  China,  met  30  pacxkens  z\-de  ende  eenige  tintenaja.  In  deser  voegen 
zijn  twee  Maccausvaerders  becomen  ende  een  verbrant;  verscheyde  joncken 
hebben  d'  onse  ontrent  Mallacca  mede  verbrant.  De  Hacn  is  noch  met  eenige 
jachten  van  de  vr}elieden  aen  Pulo  Timon  leggende.  Wat  die  ende  d'  andere 
jachten  in  de  Straet  van  Mallacca  vvesende,  verrichten  zullen,  zal  den  tijt  leeren. 
Na  wy  verstaen,  is  Malacca  zeer  benouwt;  13  ffi  rijs  souddaereen  reael  van 
achten  gelden.  D'  oorsaecke  datter  dit  jaer  soo  veel  jachten  van  Maccau  na 
Mallacca  gevaeren  zijn,  is,  vermits  die  van  Maccau  verleden  jaer  verstaende 
dat  soo  grooten  vloote  van  ons  ende  d'  Engelsen  in  Japan  gecomen  was,  ende 
daerover  vermoeden  dat  het  haer  costen  zoude,  alsdoen  alle  de  jachten  tot 
haere  versterckinge  ophielden,  welcke  nu  te  zamen  nevens  die  van  dit  jaer 
gerelasscheert  ende  gekeert  zijn. 
4.  Van  Bantam  zijn  hier  twee  Chinesen  gecomen  met  een  missive  door  seeckre 

Bantam.  Chineesse  cooplieden  gesonden  door  ordre  van  een  van  des  pangorans  offi- 
cieren. Sy  advyseeren  dat  de  coninck  van  Bantam,  alle  de  grooten  ende  cleene, 
zeer  genegen  zijn  tot  vrede  met  ons;  dat  w\-  voor  dese  geen  antwoort  bequa- 
men,  omdat  de  grooten  noch  niet  geresolveert  waeren  ende  onse  gesanten  te 
haest  vertrockeni  hierover  versoecken,  dat  weder  derwarts  souden  senden. 
Alsoo  de  Mattaram  onse  gevangenen  gerelasscheert  heeft  ende  nu  met  vrient- 
schap  tracht  vry  passagie  te  water  op  Bantam  van  ons  te  becomen,  om  sich 
meester  van  Bantam  te  maecken,  zoud  wel  connen  gebeuren,  dat  Bantam 
onse  vrientschap  mede  versocht  om  zijn  staet  tegen  de  Mattaram  te  me)-nte- 
neren.  Hoe  wy  ons  met  off  tusschen  dese  twee  coninckrijcken  behooren  te 
dragen,  is  zeer  considerabel.  U.  E.  gelieve  ons  daerop  met  den  eersten  goeden 


20DEC.  1621. 


685 


5. 

Verma- 
ningen 
aan  de 
Bewind- 
hebbers. 


raedt  ende  goede  ordre  te  geven.  Voor  dees  tijt  hebben  goetgevonden  de  twee 
Chinesen  weder  na  Bantam  te  zenden,  met  mondelinge  antwoort,  dat  mede 
wel  genegen  zijn  vrede  met  Bantam  te  maechen,  ende  zoo  de  pangoran  daertoe 
gesint  is,  dat  ons  zulcx  laet  weten  ende  imant  van  qiialiteyt  zende. 

't  Schip  Gouda  is  tegenwoordich  volladen,  ende  alsoo  Westvrieslandt  in 
de  ladinge  le}-t  ende  dagelicx  de  volle  last  verwachtende  zijn,  hebben  volgens 
U.  E.  ordre  goetgevonden  Gouda  daerom  op  te  houden.  Wy  verhoopen  dat 
dese  twee  schepen  in  't  laeste  van  Januari  off  in  't  voorste  van  Februar)'  in 
compagnie  naer  't  vaderlandt  vertrecken  zullen.  De  heeren  mogen  daerop 
wel  vaste  reeckeninge  maecken. 

Alsoo  de  peper  overal  seer  dier  is,  is  al  ons  geit  voort,  uytgesondert  ontrent 
soo  vele  d'  Engelse  Compagnie  moeten  hebben,  welck  in  't  packhu)-s  ophou- 
den ons  aen  d'  Engelsen  te  betaelen,  soo  haest  het  haer  gelieft  met  ons  aff  te 
reeckenen,  ofte  zoo  haest  ordre  van  U.  E.  becomen.  Wy  sullen  uuttermaten 
seer  om  geit  verlegen  worden ;  veel  Chineesse  joncken  zijn  hier  dagelicx  ver- 
wachtende. Soo  eenige  goede  waeren  voor  Europa  dienstich  medebrengen, 
w)-  suUense  niet  connen  coopen.  Meer  melck  storten  U.  E.  om,  dan  alle  de 
koeyen  van  Nederlandt  in  langen  tijt  connen  geven.  Isser  lieffde  tot  de  Com- 
pagnie, ende  beminnen  de  heeren  de  welstant  van  't  vaderslandt,  betoont  het 
doch  in  d'  een  manier  off  d'  ander,  beschickt  de  middelen  die  tot  den  rijcken 
handel  van  Indien  nodich  zijn,  ofte  laet  het  andere  ingesetenlieffhebbers  van 
de  Vereenichde  Nederlanden  doen.  De  croone  van  Spangien  sal  daeraen  meer 
affbreuck  geschieden  dan  metgroote  machtvan  wapenen  gedaen  can  worden. 
Met  een  caracque  alleene  verstaen  wy  in  Goa  aengecomen  te  wesen  600.000 
realen  van  achten  in  spetie,  ende  U.  E.  schamen  haer  niet  met  royaler  schepen 
dan  de  Spaense  caracquen  zijn  soo  weynich  geit  te  zenden,  dat  wy  't  ons 
schaemen  hier  te  noemen.  Siet  doch  eens  in  de  generale  ballance,  verscheyde 
reysen  overgesonden ;  U.  E.  zullen  bevinden  dat  hier  in  't  lande  jaerlicx  meer 
verteert  ende  geconsumeert  wordt,  dan  't  heele  cappitael  beloopt  welck  de 
heeren  jaerlicx  sendende  sijn.  Wat  dit  worden  wil  soo  't  soo  voortgaet,  ende 
wat  daertegen  gedaen  dient,  behooren  U.  E.  ernstlijck  t'  overleggen  ende  met 
der  daet  daerinne  te  versien;  sonder  U.  E.  hulpe  connen  wj-  daerinne  gants 
niet  doen. 

't  Engels  schip  de  Charles,  daermede  desen  gaet,  is,  gelijck  vooren  geseyt 
hebben,  met  peper  geladen,  gelijck  mede  d'  Ujiité  in  Atchijn ;  de  last  voor 
noch  een  groot  schip  of  twee  middelbaere  zijn  daerenboven  van  Jamby  ver- 
wachtende. Haer  schip  de  Globe  is  met  cleden  van  de  custe  Coromandell  ge- 
comen,  gelijck  mede  den  Areiit  met  Gouseratse  cleden  van  Suratten,  ende 
w>-  sitten  als  slechte  priesters  en  kijcken. 

Zeer  veel  volck  sterft  ons  jaerlijcx  van  de  nieuw  aencomende,  soo  te  water 


686 


20  Dec.  1621. 


6. 

Sterfte 

onder  het 

volk. 


7. 
Klacht 
over  de 
uitzen- 
ding Tan 

slecht 
personeel. 


als  te  lande  aff;  met  50  per  cento  achte  dat  niet  vry  zijn.  Metdesendingevan 
veel  volck  can  de  Compagnie  van  veel  swaricheyt  ende  veel  oncosten  ontlast 
worden ;  derhalven  zy  U.  E.  ten  alderhoochsten  gerecommandeert  ende  om 
Godes  wille  gebeden,  jaerlicx  een  seer  groote  menichte  van  volck  herwarts  te 
senden,  even  gelijck  de  cloeckmoedige  soldaten,  hoe  wilt,  ongeregelt,  boos 
ende  godloos  oock  mogen  wesen,  nodich  zijn  om  't  spits  van  den  v}'andt  aff 
te  byten.  Immer  soo  seer  ende  noch  meer  sijn  hier  eerwaerdige,  gestadege 
lieden  van  noode,  omme  de  geconquesteerde  landen,  insonderheyt  Batavia, 
Banda  ende  Amboyna  te  peupleeren,  de  swaere  garnesoenen  vandaer  te 
lichten  ende  die  weder  elders  tegen  den  vyandt  te  gebruycken.  Dit  doende, 
sal  uwen  staet  in  Indien  sonder  last  van  de  Compagnie  selffs  bestaen  connen ; 
men  sal  niet  meer  respect  aen  alle  d'  Indiaense  coningen  behoeven  te  dragen 
dan  ons  geven  en  waerdich  zijn.  De  swaere  garnisoenen,  die  nu  niet  doen  dan 
de  mueren  van  hare  forten  bewaeren,  sullen  tegen  de  vyanden  niet  alleen 
haer  kost  ende  gagie  verdienen,  maer  nieuwe  conquesten  connen  doen,  daer 
nu  bykans  onnut  zijn  ende  ons  selffs  consumeren ;  segge  andermael,  een  groote 
menichte  van  volck  te  zenden,  soldaten,  bootsgesellen,  mannen,  vrouwen, 
kinderen,  eerlijckehu)-sgesinnen,jongers  ende  insonderheyt  jonge  meyskens. 
Dat  U.  E.  voor  ons  ende  andere  eerlijcken  portuere  sonden,  niet  veel  moeyten 
souden  de  heeren  behoeven  te  doen  om  in  't  landt  te  houden  alsulcke  lieden 
ende  soo  vele  als  selffs  begeeren,  't  zy  in  dienst  ofte  als  vryelieden. 

Eenige  treffelijcke  mannen  zijn  hier  noch  nodich  omme  de  voorneemste 
last  van  des  Compagnies  staet  te  helpen  dragen  ;  ontsiet  d'  oncosten  niet  om 
die  met  den  eersten  te  zenden.  Verschej-de  cooplieden  ende  schippers  sijn 
van  U.  E.  herwarts  gesonden,  die  men  hier  seer  wel  soud  connen  derven. 
Nochtans  comt  het  niet  wel  gelegen  d' ongeregelde  ende  ondienstige  telcken 
reys  weder  terugge  te  zenden,  te  meer  dew)-le  dadelijck  met  meerder  aensien 
ende  gagie  door  d'  een  off  d' andere  camer  aengenomen  ende  weder  herwarts 
werden  gesonden  ;  oock  isser  in  Nederlandt  ongelijck  meerder  keure  dan  hier ; 
doet  doch  rekenschap  ende  informatie  van  d'  overcomende  officieren  nemen, 
ende  bint  u  niet  dan  wel  geinformeert  wesende  aen  degene  die  lange  in  't  landt 
geweest  zijn,  opdat  niet  meer  abuys  begaen  ende  de  Compagnie  beter  dan 
voor  dese  gedient  mach  worden.  Als  het  cammelot  een  quade  ploy  genomen 
heeft,  zeer  qualick  connen  die  uutcr}-gen. 

De  heeren  sullen  gelieven  met  alle  gelegenhej-t  van  schepen  herwarts  te 
zenden  menichte  van  dackpannen,  daar  uutdermaten  om  verlegen  zijn  ende 
tot  ongelijck  grooter  costen  ons  met  andere  middelen,  om  brantvrj- te  wesen, 
moeten  behelpen.  Smeecolen,  >ser  in  vierkante  staven,  roej'ser  ende plat)-ser 
gelieven  U.  E.  mede  niet  te  vergeten  ;  veel  noodige  wercken,  soo  hier  als  in 
Amboyna,  Banda  ende  MoUucques,  moeten  by  gebreck  van  dien  stille  staen. 


20  Dec.  1621.  687 

Daer  beneffens  can  men  de  Inlantse  cooplieden  mede  niet  gerieven,  die  oock 
groote  quantité  nu  ende  dan  trecken.  Ysere  hoepen  behoeven  de  heeren  voor- 
eerst geene  te  senden,  alsoo  met  de  hoepen  die  van  de  oude  leggers  crygen 
ende  de  nieuwe,  voor  desen  in  groote  quantité  ontfangen,  tot  reparatie  van 
d'  oude  ende  opmaeckinge  van  de  nieuwe  leggers  ons  genochsaem  sullen  con- 
nen  behelpen. 

Hiermede,  edele,  erntfeste,  wyse,  voorsienige,  seer  discrete  heeren  sullen 
e\-ndigen  ende  U.  E.,  na  hertelijcke  groetenisse,  in  de  protectie  des  Alder- 
hoochsten  bevelen.  In  't  fort  Batavia,  adi  20  December  1621. 

U.  E.  dienstwillige 

J.  P.  COEN. 

P.  DE  CARPENTIER. 

Willem  van  Anthonissen. 


44.  —  21  JAN.  1622.  —  W. 

(Per  QOUDA). 


Berichten 
over  Goa. 


Alsoo  met  d'  onse  van  16  November  ende  20  December  1621  geadviseert 
hebben,  wat  tot  die  tyden  gepasseert  was,  ende  't  zedert  niet  sonders  voor- 
gevallen is,  sullen  nu  dies  te  corter  wesen,  ende  ons  tot  voorsz.  missiven, 
daervan  by  dese  copie  gaet,  gedraegen,  U.  E.  schriftelijck  biddende,  ernstelijck 
op  de  staet  van  Indien  te  letten  ende  den  ej'sch  met  den  aldereersten  behoor- 
lijck  vol  te  doen.  De  Compagnie  ende  de  Vereenichde  Nederlanden  sal  daer- 
aen  seer  grooten  dienst  geschieden. 
1-  Met  onse  voorgaende  is  gese}t,  hoe  de  jachten  't  Postpaert,  Victorie  ende 

Jacatra  ontrent  Pulo  Sambilan  bynoorden  Mallacca  waeren  gaen  cruyssen, 
inplaetse  dat  sulcx  geordonneert  hadden  te  doen  in  deStraetSincapuraende 
b)-  Pedro  Branca  te  loepen,  menende,  naer  't  schijnt,  tijts  genoch  te  comen, 
maer  z)'  hebben  ter  contrarie  plaetse  gemaect,  dat  de  Maccausvaerders,  die 
in  Mallacca  gecomen  zijn  terwyle  d'  onse  b)-  Pulo  Sambelan  waeren ,  nu 
veylich  van  Mallacca  na  Goa  mogen  voortloopen,  tenzy  dat  van  d'  onse,  by 
Ceylon  cruysende,  bejegent  worden.  Omtrent  Pulo  Sambilan  hebben  voorsz. 
jachten  verovert  een  cleen  Portugies  scheepken  van  Goa  comende,  inhebbende 
31  packen  cleden,  eenige  rijs,  tarwe  ende  comijn.  De  cleden  hebben  d'onse 
in  't  Postpaert  overgenomen  ende  de  prijs,  St.  Laurens  genaempt,  met  de  rijs, 
terwe  ende  gevangenen  herwarts  gesonden.  Door  missive  met  dese  prijs  van 
Goa  gecomen,  hebben  verstaen,  hoe  aldaer  op  27  September  aengecomen 
was  een  gallioen,  den  18  April  van  Lixboa  vertrocken,  ende  dat  dagelicx  5 
andere  galioenen  ende  4  caracquen  met  een  nieuwe  vicero)-  waren  wachtende. 
Die  van  Goa  hadden  vier  gallioenen  na  Urmus  gesonden  ende  op  seecker 
eylant  ontrent  Jasques  een  nieuw  fort  begost,  om  ons  ende  d'  Engelsen  den 
handel  op  Jasques  daermede  te  beletten.  Met  dit  nieuwe  secours  hoopt  den 
vj^andt  ons  van  die  quartieren  te  weeren.  Drie  Engelsse  schepen  ende  twee 
jachten,  nieuws  van  Engelandt  comende  ende  na  Suratten  loopende,  heb- 
bende by  Soccotora  verovert  een  Portugies  fregat,  welck  van  Mossambicque 
na  Goa  gesonden  wierd  met  het  gout  van  de  contractatien  ende  de  realen 
van  een  seeckre  caracque,  verleden  jaer  by  Mombassa  gebleven.  In  Goa  was 
een  cruythuys  met  300  quintalen  cruyt  gesprongen.  Veel  huysen  ende  7  a 
800  menschen,  ingebooren  van  den  lande,  die  daaronder  3  a  4  Portugiesen, 
zijn  daerdoor  vergaen. 


21  Jan.  irv22.  689 

Nevens  dese  gaet  notitie  van  de  goederen  in  de  prijs  door 't  jacht /lr«<-- 

muydtn  verovert,  na  taxatie  beloopende  / 34 1.29  —  7  —  8,  waervan  aen  't 

volck  voor  haer  portie  twee  maenden  gagie,  beloopende  / 18.02  —  7  —  8 

contant,  vereert  zijn.  Het  schijnt,  dat  de  vijandt  met  de  beste  buyt  gevkicht 

is.  In  de  prijs,  door  de  vrye  lieden  van  Pulo  Timon  verovert,  is  niet  dan  grove 

waar  van  cleenen  valeure  gevonden,  't  Is  een  schip  van  ontrent  150  lasten, 

daerinne  de  cooplieden  na  de  gevangenen  zeggen  geen  costelijcke  waeren 

vertrouwden. 

In  't  scheepken  weick  door  de  Gallas  aen  de  wal  van  Pulo  Timon  gejaecht 

ende  daer  verbrandt  is,  verstaen  \\y  veel  z)de  ende  gout  geweest  te  zijn.  Met 

het  gout  zijn  de  Portugiesen  gevlucht,  maer  de  z_\de  is  verbrandt.  Een  land- 

tocht  hebben  d'  onse  na  haer  gedaen,  maer  door  hulp  van  d'inwoonderen 

sijn  de  vijanden  met  haer  schat  van  't  eylandt  geraect,  ende  by  den  coninek 

van  Jhoor  na  Linga  geloopen.  Een  kiste  vol  missiven  hebben  d'  onse  haer 

ontjaecht,  waerdoor  des  vyandts  gelegenthe)t  in  Manilha,  Maccau,  China  ende 

Japan  verstaen. 

2.  Van  Nova  Spangien  waeren  't  jaer  1621  twee  schepen  in  Manilha  aenge- 

Berichten   comen,  't  eene  den  28  Juh-,  ende  't  ander  is  den  25  Augusto  op  de  custe  ce- 
over  Ma-  ,     '  1  ,  6  K  b 

nillajka-    comen,  maer  ten  was  den  4  September  noch  voor  de  stadt  niet.  Dese  schepen, 

pitaal      j^^  ^y  verstaen.  zijn  niet  door  d'  engte  van  Cabo  de  Spirito  Sancto  gecomen, 
Spanjaar-  maer  bynoorden  't  vastelandt  van  Lucconia.  In  Augusto  passato  waeren  van 
Po'rtu"     Manilha  na  Acapulco  vertrocken  twee  schepen ;  een  van  dese,  narr.entlijck 
geezenge-  den  Adiulraelvan  Batan,  na  Mindoro  loopende,  is  in  stilte  aen  de  grondt  ge- 
dreven ende  gebleven,  't  Volck  is  gebercht,  maer  seer  weynich  goederen,  en 
dat  seer  beschadiclit.  Eenige  adv_\sen  zeggen,  dat  die  van  Manilha  met  dit 
schip  twee  millioenen,  ende  andere  dat  drie  millioenen  realen  van  achten  ver- 
looren  hebben.  Isser  drie  millioenen  met  dit  schip  gebleven,  sal  't  ander  wel 
twee  millioenen  waerdich  wesen,  is  te  samen  vij  ff  millioenen.  Andere  vijffmil- 
lioenen  achten  w\-,  dat  met  de  voorsz.  twee  schepen  op  nieuws  van  Nova 
Spangien  aengecomen  zullen  wesen,  't  welck  met  den  anderen  bedraecht  thien 
millioenen  realen  van  achten  ofte  280  thonnen  gout.  Dit  is  alleene  gaen  en 
comen  van  een  jaer  van  Nova  Spangien  op  Manilha. 

Met  brieven  van  den  26  Jul)-,  2  ende  4  September  1621  door  den  Raedt  van 
Manilha,  La  Reael  Audiencia  genaempt,  aen  de  coninek  van  Spangien  ende 
zijnnen  Raet  van  Indien  gezonden,  wort  uutdermaten  zeer  over  Don  Alonzo 
Faxardo  Darma,  gouverneur  van  Manilha  geclaecht,  ende  seer  ernstelijck  een 
nieuwen  gouverneur  ende  redres  van  't  quaet  gouvernement  versocht.  Onder 
andere  wert  Faxardo  beschuldicht,  dat  in  drie  jaeren  van  des  conincxs  mid- 
delen drie  millioenen  onnuttelijck  gegasteert  hadde,  sonder  iets  tegen  haeren 
vjandt  te  verrichten.  Item,  dat  van  't  gene  h)-  in  drie  jaeren  geconquesteert 

41 


6Q0  21  Jan.  1622. 

heeft,  een  millioen  met  de  voorsz.  twee  schepen  (daervan  't  eene  gebleven  is) 
voor  zijn  perticulier  na  Nova  Spangien  gesonden  hadde. 

Die  van  Maccau,  zijnde  niet  dan  een  cleen  open  steedeken,  senden  jaerlicx 
een  cappitael  van  4  a  500.000  tayl  met  cleene  scheepkens  na  Japan.  Dit  jaer 
souden  daervoor  in  retour  becomen  800.000  ofte  1.000.000  tayl,  wesende  30 
tonnen  gout.  Niet  min  hadden  dit  jaer  na  Manilha  gesonden,  daerop  appa- 
rentlijck  mede  wel  cent  per  cent  winnen  souden. 

Voor  dese  is  U.  E.  geadvyseert,  hoe  in  October  passato  12  scheepkens  van 
Maccau  na  Malacca  vertrocken  waeren.  Verschejden  andere  souden  noch 
volgen.  Daer  is  niet  aen  te  twijffelen,  off  dese  jachten  zijn  mede  twee  a  drie  mil- 
lioenen  na  Mallacca  ende  Goa  voerende,  dewj-le  veel  gout  derwarts  brengen. 

Die  van  Mallacca  ende  St.  Thome  achten  wy,  dat  jaerlicx  met  ontrent 
300.000  realen  aen  cleden  ende  andersints  zijn  handelende.  Meest  al  het  geit, 
dat  wy  ende  d' Engelsen  in  Jamby  brengen,  trecken  die  van  Mallacca  met 
haer  cleden  weder  van  daer. 

Hoe  grooten  cappitael  gestadich  van  Portugael  op  Goa  ende  van  daer  na 
Portugael,  Ormus,  Mossambicque,  de  custe  van  Indien  ende  andere  plaetsen 
gebruyct  wort,  is  ons  noch  onbekent,  doch  het  cappitael  is  soo  cleen  niet,  off 
men  can  wel  seeckerlijck  affmeten  dat  daertoe  verscheyde  millioenen  gebruyct 
worden.  Dit  hebben  wy  goetgevonden  in  't  gros  te  verhaelen,  om  U.  E.  te 
doen  gedencken  ende  aenschouwen,  hoe  grooten  cappitael  de  vj-andt  tot  den 
handel  van  Indien  gebruyct,  wesende  niet  min,  na  onse  gissinge,  dan  500 
tonnen  gout  of  50  millioenen  guldens  aen  cappitael;  schepen,  forten,  amoni- 
tie  van  oorloge  ende  alle  provisie  uutgesondert.  Met  dese  comercie  wort  niet 
alleen  de  Spainsche  staet  van  Indien  onderhouden,  maer  de  schatten  van  Nova 
Spangien  zeer  vergroot,  waermede  den  vyandt  te  meerder  middelen  becompt 
om  de  Vereenichde  Nederlanden  tequellen  ende  gans  Europa  te  troubleeren. 

W)' bidden  U.E.,  considereert,  hoe  weynich  ende  hoe  cleen  des  Compagnies 
cappitael  is  tegen  de  middelen  die  den  vyandt  gebruyct.  Als  U.E.  5  a  600.000 
realen  jaerlicx  senden,  laten  de  heeren  haer  voorstaen  dat  vry  wat  doen, 
maer  hoe  weynich  sulcx  helpen  mach  om  d'  excessive  oncosten  t'  overwin- 
nen, de  rijcke  Chinese  handel  van  den  vyandt  t'  incorporeren  ende  jaerlicx 
rijcke  retouren  na  Nederlandt  te  zenden ,  geven  U.  E.  de  voorsz.  ende  over- 
lange  verhaelde  respecten  te  bedencken. 

't  Is  wel  een  begin,  gelijck  als  is  een  boon  in  een  brouketel,  maer  soo  't 
jaerlicx  niet  vermeerdert  wort,  wat  sal't  worden?  Voorwaer  't  is  onmogelijck, 
soo  U.E.  haer  saecken  niet  anders  bestieren,  dat  bestaen  connen.  Een  seer 
groote  somma  geit  ende  een  seer  groote  menichte  van  volck  dienen  U.  E. 
jaerlicx  herwarts  te  senden. 

Na  wy  verstaen,  declineert  Goa  ende  Mallacca  seer ;  die  van  Maccau  generen 


Maoao 


21  Jan.  1622.  691 

haer  met  den  handel  op  Japan,  ende  nu  de  Chinesen  door  ons  niet  wel  op 
Manilha  vaeren  durven,  beginnen  die  van  Maccau  dese  vaert  mede  te  ge- 
bruycken. 

3.  Maccau  is  altoos  een  open  plaetse,  sonder  garnisoen,  eenich  geschut  ende 
eenige  versterckinge  geweest,  welck  voor  dese  met  1000  a  1500  koppen  zeer 
licht  hebben  connen  vermeesteren,  verstercken  ende  tegen  alle  gewelt  inhou- 
den. Noch  souden  't  met  Goodes  hulpe  ende  voorsz.  macht  wel  connen  doen, 
maer  door  gebreck  van  volck  off  cleenhej-t  van  ons  cappitael  moeten  't  naer- 
laten.  Om  met  ons  cleen  cappitael  de  groote  oncosten  te  verwinnen  ende  de 
kost  soecken,  wert  u  volck  ende  schepen  geconsumeert,  ende  ons  rest  geen 
volck  noch  tijt  over,  om  iets  notabels  tegen  de  vyanden  te  verrichten. 

Tsedert  dat  met  d' Engelsen  met  veel  schepen  in  Japan  geweest  zijn  is  de 
vrese  in  Maccau  seer  groot  geweest.  Sj-  hebben  haer  met  eenige  bolwercken 
versterct  ende  12  stucken  geschut  van  Manilha  gecregen;  andere  5  werden 
daer  noch  gegoten.  De  stadt  willen  gaerne  sluyten,  maer  de  Chinesen  willen 
't  geensints  toestaen,  seggende  dat  het  tijts  genoch  is,  als  de  vyanden  voor 
de  stadt  zien.  2,y  hebben  met  handicheyt  doen  raseeren  ende  verlaten,  eenige 
steenen  huysen,  die  de  Jesuiten  op  een  seecker  eylandt,  Isla  Verde  genaemt, 
gebouwt  ende  18  jaeren  beseten  hadden.  Na  geseyt  wort,  zijn  in  Maccau  on- 
trent 7  a  800  Portugiesen  ende  Mestices  ende  ontrent  10.000  Chineesen.  In 
't  gouvernement  is  soo  quaden  regel,  dat  een  seecker  Jesuiet  advyseert,  soo 
de  coninck  geen  cappiteyn  ende  garnesoen  sendt,  dat  de  stadt  in  corten  van 
zelffs  vergaen  sal,  off  sal  van  de  Chinesen  off  van  de  Hollanders  vermeestert 
worden. 

4.  Ontrent  Augusto  1620  is  d'oude  coninck  van  China,  Vanlia  genaempt. 

Berichten  overleden ;  heeft  18  jaeren  geregeert  ende  58  geleeft.  Zijn  gesuccedeerde eerste 

na;  Room-  zoone  heeft  maer  3  maenden  geregeert;  wert  gepresumeert  vergeven  te  wesen 

sche  mi3-    Jqq,.  ggj^  ^^^  ^^  bvwyven  van  den  ouden  coninck,  om  haer  zoone  aen  de 
sie  daar  '     ' 

en  in      croone  te  helpen,  doch  't  is  haer  evenwel  niet  geluct.  De  zoone  van  voorsz. 

*''*°  eerste  gebooren  zoone  van  d'oude  coninck  Vanlia  isgesuccedeertendealsnu 
regeerende,  zijnde  een  jongelinck  van  17  jaeren.  Over  weynich  jaeren  zijn  de 
Chinesen  met  de  Tartaren  in  oorloch  geraect.  De  provintie  van  Liantuin  heeft 
den  Tartar  ingenomen  ende  hun  daer  versterct.  Dit  verleden  jaer  hebben  z)- 
de  Chinesen  verschejde  nederlagen  gegeven  ende  eenige  treffelijckeplaetsen 
affgenomen.  Corea  heeft  sich  de  Tartar  onderworpen.  Over  4  a  5  jaeren  zijn 
al  de  Jesuiten  ende  alle  andere  geestelijcke  uut  China  gebannen  ende  ver- 
dreven, doch  evenwel  zijn  noch  20  paepen  secretelijck  boven  in  't  landt  hou- 
dende. In  October  1621  is  door  ordre  van  den  coninck  van  China  een  man- 
daet  van  de  mandorins  van  Paguin  aen  die  van  Maccau  gecomen,  dat  hem 
souden  assisteren  met  hondert  mannen,  om  het  geschut  tegen  de  Tartar  te 


692  21  Jan.  1622. 

gebruycken.  De  Jesuiten,  die  voor  dese  uut  Paguin  verdreven  zijn,  werden 
weder  ontboden  met  haere  boecken,  't  gebruyck  van  't  geschut  leerende. 
Yder  man  is  150  ta\'l  tot  soldye  boven  de  montcosten  toegele\"t.  Van  dese 
tydinge  sijn  de  Portugiesen  seer  verblijt,  hoopende  daerdoor  een  open  deure 
ende  goet  acces  in  't  rijck  van  China  tebecomen,  omme  haer  tot  het  Christen 
gelove  te  brengen.  Tegen  de  Tartar  wort  tot  een  veltoverste  van  de  coninck 
van  China  gebruyct  een  seecker  persoon,  die  de  Portugiesen  seggen,  Chrysten 
gemaect  te  hebben  ende  D.  Paulo  noemen.  Tsedert  dat  dese  't  gebiet  heeft 
gehadt,  zeggen  zy  dat  de  Chineesse  saecken  beter  succes  tegen  de  Tartar  heeft 
gehadt.  Om  't  velt  van  den  loop  der  Tartaren  te  bevr)-den  heeft  voorsz.  Don 
Paulo  tusschen  twee  rivieren  in  corten  tijt  een  gracht  doen  graven  van  70 
mylen  lanck  ende  15  passen  wijt.  Voor  deze  is  in  beraet  geweest,  om  't  hoflf 
uut  de  provintie  van  Pacquin  in  Nanquim  te  transporteeren,  dan  alsoo  ge- 
vreest  wierd,  dat  Pacquin  met  d'ontblootinge  van  'thoffverlooren  soudgaen, 
ende  dat  consequentelijck  't  geheele  rijck  te  meerder  last  soud  lyden,  is  by 
den  coninck  geresolveert  daer  te  blyven  ende  publieckelijck,  nadat  nieuws 
getrout,  seeckre  conspirateurs  gestraft  ende  een  seer  groote  solemnele  feeste 
in  teecken  van  vreede  gehouden  was,  uitgeroepen,  dat  niemant  meer  spreecken 
soud  om  't  hoff  van  Pacquin  in  Nanquim  te  transporteeren,  dat  geen  man- 
dorins  onder  eenige  pretext  licentie  souden  versoecken  om  van  't  hoff  te 
vertrecken,  ende  ten  derden,  dat  de  mandorins  die  van  der  handt  woonen, 
haer  niet  excuseren  souden  ten  hoove  te  comen  als  geroepen  worden,  welck 
gedaen  is,  om  de  mandorijns  de  groote  vrese  te  benemen,  die  voor  de  Tarta- 
ren zijn  hebbende.  Al  het  geschut  van  't  Engels  schip  d'  Unicorne,  op  de 
custe  van  China  gestrant ,  hebben  de  Chinesen  gebercht  ende  in  Canton 
gebracht. 

In  Japan  werden  de  Roemsche  paepen  noch  hart  vervolcht  ende  jaerlicx 
eenige  gedoot,  welck  door  de  Portugiesen  martelaersgenoempt  worden;  doch 
evenwel  zijn  daer  noch  35  priesters  secretelijck  hebbende,  omme  de  Christenen 
in  devotie  te  houden  ende  't  gelove  te  verbrej'den.  1300  persoonen  hebben 
zy  verleden  jaer  noch  gedoopt.  In  Cochin  China  hebben  7  paepen ;  na  Cam- 
bodja ende  Isla  Formosa  sullen  mede  zenden,  gelijck  met  alle  occasie  na  China, 
Japan  ende  Couchin  China  doende  zijn.  Alsoo  verstaen  hebben  dat  wj'  van 
meninge  zijn  in  Cochin  China  te  handelen,  sal  derwarts  een  expresse  ambas- 
sadeur van  Maccau  gesonden  worden  om  ons  van  daer  te  weeren.  In  Japan, 
zeggen  zy,  begosten  onse  saecken  seer  qualick  te  staen.  De  Japanders  wierden 
gewaer  dat  niet  dan  zeerovers  waeren,  ende  sy  verhoopten  dat  onseaffscheyt 
welhaest  becomen  zouden. 

Hoe  d'  heer  Dedel  met  een  vloote  van  1 1  seylen  den  18  October  van  Batavia 
na  Goa  vertrocken  was,  ende  den  3  November  van  Princen-e}landen  de  Mor- 


21  lAN.  1622. 


693 


genstcm-  terugge  gesonden  hadde,  is  voor  dese  geadvyseert.  Tsedert  is  hier 
op  24  passato  van  voorsz.  vlote  gekeert  't  jacht  Cleeti  Enckhuyscn  met  advysen, 
den  14  December  van  't  e\landt  Nassoiuv  gezonden,  waerinne  geadvyseert 
wort,  gelijck  der  heeren  per  nevensgaende  originaelen  connen  sien,  lioe  de 
vloote  den  18  November  b\-  Isla  Callappes  op  j  graet  Zuyderbreete  geweest 
was,  dat  van  daer  door  harde  wint  van  't  \V.  N.  \V.,  N.W.  ende  N.  weder  op 
3 2  graden  by  'teylandtNassouwgedreven  waeren;  ende  alsoo  geen  moet  had- 
den door  de  linie  te  geraecken,  souden  d' Engelsen  de  reys  gaerne  gestaect 
ende  weder  na  Batavia  gekeert  hebben,  dan  alsoo  d'  onsen  daertoe  niet  conden 
verstaen,  hebben  d' Engelsen  haer  door  d' onse  met  de  tweede  stemme  van 
Dedel  als  admirael  laten  overstemmen  ende  met  den  anderen  geresolveert, 
byr.inden  de  Maldivas  te  loepen  op  12  graden  Zuyderbreete  tusschen  Rran- 
daon  ende  Madagascar,  omme  aldaer  tecriiyssen  opdePortugiessecaracques 
die  van  Goa  na  Portugael  souden  mogen  vaeren.  Vandaer  menen  na  Mossam- 
bicque  off  de  Mayottes  te  loopen,  omme  vervallen  caracquen  tesoecken  ende 
in  Augusto  toecomende  na  Goa  te  loopen,  mits  Mocha,  Persia  ende  Suratten 
versiende.  Dit  dimct  ons  een  onseecker  cru\-ssen  te  wesen.  Dedel  zegt,  dat 
zulcx  bequamer  acht  op  2  graden  zu\-derbreete,  als  het  sonder  stilte  ende 
siecte  van  't  volck  geschieden  can.  Na  gelegenthe)-t  sullen  haer  reguleeren. 

Aen  onse  voorgaende  advysen,  resolutie  ende  overgesonden  acten  sal  U.  E. 
sien,  hoe  voorsz.  vlote  door  verlet  van  d'  Engelssen  niet  eer  van  hier  vertroc- 
de  Engel-  ken  ende  veel  tijt  verlooren  hebben.  Onse  schepen  sijn  vroech  genoch  gereet 
geweest,  maer  op  versche\-den  manieren  zijn  w)-  door  haer  verhindert,  waer- 
over  in  't  overgesonden  protest,  onder  andere  dit  poinct  aengaende,  tegen  d' 
Engelsen  mede  geprotesteert  hebben. 

De  commandeur  van  d'  Engelse  schepen  advyseert  aen  de  zijnne  alhier, 
dat  de  re\-s  wel  volbracht  souden  hebben,  soo  meer  om  de  West  geloopen 
waeren,  maer  dat  de  Nederlanders  daertoe  niet  hadden  connen  verstaen,  in 
voegen  dat  d'  een  d'  ander  de  schuit  geeft,  't  Moet  Godt  geclaecht  wesen,  dat 
onse  macht  ende  middelen  soo  onnuttelijck  geconsumeert  wort.  Mochten  wy 
die  byeen  voegen  ende  alleen  gebruycken,  de  Compagnie  soudeontwijffelijck 
beter  gedient  ende  daer  soude  meer  verricht  worden. 

Ten  onrechten  ontsiet  den  v}andt  onse  vereeninge,  want  min  noot  van 
be\-de  de  Compagnien  heeft,  dan  van  ons  alleen.  De  twee  beursen  moeten  in 
een  gesmolten  worden,  off  wy  moeten  ge.scheyden  zijn,  ofte  d'  een  sal  d'  ander 
met  seer  grooten  schade  ende  interest  van  Indien  dringen.  U.  E.  gelieven 
hierop  serieuselijcken  te  letten  ende  haer  saecken  alsoo  te  disponeeren,  als  de 
welstant  van  de  Compagnie  ende  de  Vereenichde  Nederlanden  vereyscht. 

't  Is  onmogelijck,  dat  d'  onse  met  d'  Engelsen  souden  connen  verdragen. 
De  natie  is  incompatibel.  Zy  doen  ons  overal  sooveel  quaet  als  te  weech  con- 


schen. 


694  21  Jan.  1622. 

nen  brengen  ende  sijn  altoos  in  de  voorbaat  om  eerst  te  clagen  dat  \vy  haer 
zulcx  doen.  De  jalousie,  de  wantrouwe,  de  wangunste  ende  niet  een  van  al  de 
gebreecken,  daermede  de  mensche  besmet  is,  sal  met  reglementen,  accoorden, 
noch  ordonnantie  wechgenomen  worden.  Wy  moeten  een  wesen,  offgeschey- 
den  zijn,  ende  hoe  verder  van  den  anderen  gescheyden  worden,  te  beter  sal 
de  vrientschap  wesen. 

D'  Engelsen  hebben  geit  noch  goederen  om  toecomende  jaer  haer  portie 
van  den  handel  ende  de  lasten  van  de  Mollucques,  Amboyna  ende  Banda  vol 
te  doen.  Op  reeckeninge  van  't  gene  pretendeeren,  souden  geerne  van  ons 
hebben  sooveel  als  haer  tot  fourniementgebreect,  maerdewj-lehaere  schepen 
van  defentie  niet  fournieren,  de  besettinge  van  Bantam  tot  onse  last  alleene 
laten  ende  veel  andere  interesten  meer  van  haer  hden,  sullen  zij  ons  na  onse 
reeckeninge  noch  groot  geit  moeten  geven. 

Het  schip  d'  Engelse  Swaen  is  in  Japan  geëxtimeert  waerdich  te  wesen 
ƒ4000,  ende  alsoo  't  selvige  hier  gecomen  is,  hebben  wy  't  aen  d'  Engelsen 
gepresenteert  over  te  leveren,  opdat  niet  seggen  souden  dat  het  te  wejnich 
geëxtimeert  is.  Zy  hebben  't  gevisiteert  ende  mede  gelijck  de  voorgaende  ge- 
weygert  t'  ontvangen,  waerover  tegen  d'  Engelsen  als  per  nevensgaende  pro- 
test geprotesteert  hebben. 

Van  Siam  is  hier  een  Engels  fregat  gecomen,  maer  't  en  heeft  ons  geen 
brieven,  noch  seeckre  tydinge  van  daer  gebracht. 

De  twee  Chinesen  voor  desen  van  Bantam  gecomen,  zijn  derwarts  niet  ge- 
keert.  Zy  meenden,  datter  imant  van  landt  by  haer  aen  de  schepen  comen 
zoude,  gelijck  geseyt  was,  maer  daer  is  tot  noch  toe  niemant  verscheenen. 

't  Fregat  de  Muys  is  hier  van  Succadana  gekeert  sonder  de  diamanten  die 
daer  gereet  waeren  mede  te  brengen,  omdat  het  fregat  leek  geworden  was. 
Wy  hebben  't  weder  derwarts  gesonden,  met  ordre  dat  de  coopman  van  daer 
herwarts  come  ende  een  ander  in  sijn  plaatse  blyve.  Vanwegen  de  Mattaram 
zijn  die  van  Candael  met  70  prauwen  ende  ontrent  2000  mannen  by  Succa- 
dana geweest  om  de  stadt  onversiens  aff  te  loopen,  maer  ontdect  wesende, 
zijn  teruggekeert  sonder  iets  t'  onderstaen. 

Van  Jamby  is  hier  't  schip  Alcktnaer  gekeert  met  7000  picol  peper.  Wy  heb- 
ben weder  derwarts  gesonden  de  jachten  Purmcrendt,  Anmiyden  ende  Cey- 
lon  met  24.000  realen  in  spetie  ende  nieuw  ordre  dat  omtrent  Mallacca  ge- 
sonden worden  de  jachten,  die  daer  tot  den  handel  niet  nodich  zijn. 
7.  Van  Atchijn  is  hier  wel  gekeert  't  schip  Schoonhoven  met  694^  baer  peper, 

Atjeh.  contant  gecocht,  en  dat  soodiere,  dat  het  hem  selven  schaemt.  't  Is  voor  ons 
groot  verdriet  ende  Compagnie  seer  schadelijck,  datter  soo  weynich  verstant 
by  de  lieden  is  die  U.  E.  voor  oppercomisen  herwarts  senden,  en  dat  noch 
vele  die  soo  los  van  hooffde  ende  achteloos  zijn,  dat  niet  en  connen  off  niet 


21  Tan.  1622. 


695 


8. 
Koode 
Zee  en 
Suratte. 


beter  willen  leeren.  Dit  zeggen  \v\-  niet  van  eene,  noch  van  diealleenewelcke 
nu  in  Atchijn  geweest  zijn,  maer  van  sooveele  dat  weynich  souden  behouden, 
als  de  slechte,  gelijck  U.  E.  seggen,  teruggesonden. 

Voor  dese  is  U.  E.  geadvyseert,  hoe  de  coninck  van  Atchijn  op  lijffstraffe 
verboden  heeft,  dat  niemant  eenige  peper aen  de  Nederlanders,  Engelsen  noch 
Francen  vercoopen,  voordat  de  zijnne  vercocht  zij.  Dit  hc  eft  soolange  geduert, 
totdat  d'  onse,  Engelsen  ende  Francen  elck  300  bhaer  peper  a  48  reael  de 
bhaer  van  de  coninck  cochten,  als  wanneer  haer  toegelaten  wierd  van  de  ge- 
meene  man  te  coopen,  en  dat  oock  wel  diere.  IMet  Gouseratse  cleden  hebben 
d'  Engelsen  goede  pertye  peper  gecregen,  maer  d'  onse  niet  meer  dan  130 
bharen  a34J  reael,  alsoo  met  geit  niet  terecht  conden  comen.  Alsnu  is  gelijc- 
ken  verbot  weder  opnieuws  gedaen,  om  ons  andermael  te  dwingen  van  den 
coninck  tegen  48  reael  de  bhaer  te  coopen,  daer  de  Mooren  sulcx  om  25  a  30 
realen  toegelaten  wort.  In  deser  voegen  zijn  eenige  jaeren  lanck  van  den  At- 
chijnder  gequelt  geweest.  Niettegenstaende  dese  obstaculen  ende  dat  Cascm- 
broot  voor  dese  lange  met  geit  verlegen  is  geweest  ende  't  selvige  van  daer 
wenste,  heeft  hy  weder  8.000  realen  uut  Sckoon/iovcn  gelicht.  Lange  sijn  w)- 
genegen  geweest,  d'onse  van  Atchijn  te  lichten.  Verscheyde  rejsen  hebben 
ordre  gegeven,  doch  met  seeckre  respecten,  dat  van  daer  souden  vertrecken; 
soo  't  niet  voortgaet,  zijn  wy  van  meninge  dit  aenstaende  mousson  expresse- 
lijck  derwarts  te  senden  ende  d'  onse,  sonder  langer  eenich  respect  aen  te  sien, 
van  Atchijn  te  doen  vertrecken  ende  den  Atchijnder  na  gelegentheyt  met  zijn 
munte  te  betaelen. 

Den  15  deser  is  met  advysen  van  Masilipatan  aengecomen  ' t  fregat /"«//^a- 
catte,  waermede  ontfangen  hebben  twee  missiven,  door  Willem  de  Milde  ende 
Jan  van  derBurch,  oppercooplieden  van  de  schepen  de  S^w/.föw  ende  Wcesp, 
den  20  ende  21  Augusto  van  Mocha  gesonden  ende  met  een  Moors  schip  op 
Massilipatan  gesonden.  Voorsz.  schepen  zijn  primo  April  van  Batavia  ver- 
trocken,  den  16  Juny  voor  Aden  ende  den  3  Juh'  voor  Mocha  aengecomen. 
Op  den  Sampson  is  den  oppercoopman  Raveste\-n  overleden  ende  in  Mocha 
den  oppercoopman  Herman  van  Gil.  Per  nevensgaende  missiven  sal  U.  E.  sien, 
hoe  de  schepen  van  Sues  niet  affgecomen  waren  ende  de  goederen  derhalve 
niet  gevent  cost  worden,  sijnde  oock  sooveele  niet  vercocht  van  't  cargasoen 
door  't  IVapen  van  Zeelandt  in  Mocha  gelaten,  dat  eenich  geit  na  Suratten 
gesonden  cost  worden. 

Voor  dese  is  U.  E.  geadvyseert,  hoe  vv)-  goetgevonden  hadden  die  van 
Dabul  als  geconsedereerde  van  de  Portugiesen,  die  onder  haer  pas  vaeren 
ende  ons  in  sonderhe)t  in  den  handel  zeer  hinderlijck  zijn,  principalijck  tot 
Atchijn  ende  in  de  bocht  van  Batavia,  voor  onvrye  lieden  te  verclaren,  gelijck 
haer  hebben  doen  insinueereren.  Op  dese  resolutie  ende  ordre  is  de  Sampson 


696  '  21  Jan.  1622. 

van  Mocha  gesonden  na  Babel  Mande),  om  daer  op  d'  onvrye  schepen  te 
cruyssen,  ende  voort  na  Suratten  te  loepen,  niettegenstaende  de  Milde  selffs 
advyseert,  .soo  eenige  Dabulders  genomen  worden,  dat  het  ons  in  Mocha  seer 
haetelijck  soud  maecken,  omdat  die  van  Dabul  daer  beter  als  eenige  andere 
natie  gesien  zijn,  vermits  den  treffelijcsten  handel  dr\ven. 

Verleden  jaer  is  door  den  Melikanbaer  (die  alsdoen  met  den  Mongool  oor- 
loochde)  een  cafïile  indigo  van  Agra  van  d'  Engelsen  genomen.  D'  Engelsen 
zijn  dit  jaer  met  drie  schepen  naer  't  Roode  Meer  geweest,  om  haer  revenge 
van  Uabul  ende  Chaul  als  ondersaten  van  voorsz.  Melikanbaer  te  haelen. 
Door  contrarie  wint  hebben  de  re)'se  niet  connen  volbrengen.  Xadat  lange 
voor  Cabo  de  Rasalgan  gecru\-st  hadden,  sijn  voor  Dabul  ende  Chaul  gaen 
leggen,  alwaer  eenige  Portugiesse  fregatten  ende  een  schip  van  Chaul  ge- 
nomen hebben. 

Van  Mocha  ende  Suratten  hebben  noch  geen  andere  adv}-sen,  maer  van 
Maslipatan  wert  ons  geadv\-seert,  hoe  't  schip  de  Sampson  den  20  October 
passato  in  Suratten  aengecomen  was  sonder  een  reael  mede  te  brengen,  en 
dat  soo  swack  van  volck,  dat  haer  schip  qualick  conden  regieren.  B\-  't  e)"landt 
Babel  Mandel  hebben  zy  aengehaelt  3  Moorsse  schepen,  twee  groote  van 
Dabul,  een  van  Dio,  een  van  Cats  ende  een  van  Cananor.  Dit  van  Cananor 
hebben  als  een  vryman  laten  vaeren;  dat  van  Cats  als  een  onvr)'e  in  de  gront 
gehackt;  dat  van  Dio  seggen  met  al  de  goederen  gesoncken  te  wesen.  't  Volck 
hebben  op  de  custe  van  Arabia  aen  landt  geseth.  Op  d'  andere  2  schepen  van 
Dabul  hadden  volck  geset  om  die  hier  te  brengen,  te  weten  op  't  grootste, 
dat  200  Lascaers  op  hadde,  23  Nederlanders  ende  op  't  ander,  welck  150  Las- 
caers  ophadde,  20  Nederlanders.  De  schepen  van  de  Sampson  zijnde,  hebben 
de  Lascaers  van  't  grootste  schip  d'  onse  vermeestert,  eenige  dootgeslagen 
ende  overhoort  geworpen,  ende  zy  zijn  met  het  schip  in  Dabul  wel  aengeco- 
men, 6  van  d'  onse  medebrengende.  Van  't  ander  schip  is  noch  geen  tydinge, 
maer  wort  vermoet,  dat  een  ganck  gegaen  zijn. 

Alsoo  de  Melikanbaer  met  de  Mogol  treves  off  vrede  gemaect  heeft,  is  van 
den  Broeck,  oppercoopman  in  Suratten,  beducht  dat  hierover  gemoeyt  sal 
worden,  te  meer  dew\'le  d'  overste  Mooren  van  voorsz.  twee  schepen  door  de 
Sampson  in  Suratten  gebracht  zijn.  De  principalen  van  't  groote  schip  ver- 
claeren  daerin  geweest  te  zijn  25.000  ducaten  in  spetie  met  eenich  gout,  ende 
van  alle  de  voorverhaelde  schepen  is  niet  te  voorschijn  gebracht  dan  3850 
ducaten  ende  900  realen  met  weynich  coopmanschappen  van  cleenen  valeur. 
Van  den  Broeck,  hierover  in  de  Sampson  hu)'soeckinge  doende,  heeft  onder 
't  volck  gevonden  2500  ducaten,  eenich  gout  ende  silver,  waeraen  biljet  hoe 
daer  gehandelt  is.  De  Gouverneur  van  Dabul  claecht  hierover  ende  is  restitutie 
van  volck  ende  goederen  versoeckende,  daertegen  d'  onse,  die  noch  in  't  leven 


21  Jan.  1622.  697 

heeft,  ende  een  goet  accoort  presenteert.  Hoe  de  saecken  hun  voorder  gedra- 
gen sullen,  sal  den  tijt  leeren.  Wisten  de  Mooren  eenigc  raet,  i.y  zouden  zoo 
lange  niet  met  ons  simuleeren,  als  w}-  met  haer  wel  gedaen  hebben. 

't  Jacht  Witsp  was  den  4  November  in  Suratten  noch  niet  gearriveert.  Van 
den  Rroeck-  advwseert,  soo  het  tijtlijcken  compt,  dat  verhoopt  hetselvige  van 
daer  met  zijn  last  naer  't  vaderslandt  te  zenden.  Wat  met  de  Saiiipson  voor 
hebben,  wort  niet  geadviseert. 

Den  25  iNovember  passato  is  't  jacht  .A'^^r/'ö'^wvanMa.slipatan  naar  't  vaders- 
landt  vertrocken  met  een  cargasoen,  incoops  costende /62.743 —  17. 

In  Ma)-  oft  Jun}-  toecomende  ,sal  van  daer  een  grooter  schip  int  Godt  ge- 
lieft met  een  goede  last  per  costi  volgen.  Door  't  schip  Schoonhoven  hebben 
verstaen,  hoe  't  schip  den  Gouden  Leeuw  den  22  November  op  de  hoochte 
een  graet  b\-noorden  de  linie  bejegent  hadden ,  soodat  verhoopen  de  reyse 
volbrengen  sal. 

Dit  schip  is  een  dach  na  de  vloote  van  defentie  van  Batavia  vertrocken ;  't 
soude  wel  eeniche  maanden  eer  geschiet  zijn,  soo  eer  geit  offseeckreadv\sen 
van  U.  E.  becomen  hadden.  Derhalve  gelieve  de  heeren  met  alle  schepen 
tijtlijck  te  adv)seeren  wat  geit  na  Suratten,  de  Custe  van  Coromandel  ende 
herwarts  senden,  opdat  ons  in  de  verde_\linge  daerna  mogen  reguleren.  De 
Compagnie  sal  daeraen  dienst  geschieden. 
9-  Voor  desen  hebben  gesej-t,  hoe  nevens  de  Engelsen  weder  een  vloote  na 

Wat  Coen  jvianilha  gedestineert  ende  een  ander  commandement  van  Jacob  Dedel  na  de 
willen  Custe  van  Malabar  vertrocken,  is.  Daarenboven  worden  in  Solor  ende  Timor 
6  jachten  gebru\xkt,  item  acht  cloecke  schepen  in  de  Mollucques,  Ambo)-na 
ende  Banda  om  die  plaetsen  te  versorgen.  Verscheyde  andere  schepen  worden 
op  diverse  plaetsen  tot  de  negotie  geemplo3-eert.  Met  de  resterende  middelen 
die  ontrent  Batavia  ende  Mallacca  zijn  souden  gaerne  )-et  sonders  voornemen, 
namentlijck  de  saecken  van  de  Mollucques  ende  Ambo)'na  redresseren  ende 
die  voor  de  Compagnie  verseeckeren,  ofte  een  goet  fondament  leggen  om  de 
Chineeschen  handel  te  vercrygen ;  dan  alsoo  de  middelen  niet  verd  genoch 
reycken  connen,zijn  lange  in  beraet  geweest  om  die  te  recken,maer  tot  noch 
toe  hebben  niet  connen  resolveeren.  Om  den  staet  van  de  Mollucques  ende 
Amboyna  te  verseeckeren  zijn  geen  schepen  van  node,  maer  volck.  Wy  con- 
nen sooveel  volck  niet  uutmaecken  als  nodich  is,  off  souden  die  van  de 
schepen  moeten  lichten,  de  negotie  berusten  ende  de  schepen  vergaen  laten. 

Om  de  Chineessche  handel  te  vercrj-gen,  is  nodich  dat  Maccau  gecon- 
questeert  off  een  ander  plaetse  op  de  custe  van  China  begrepen  ende  versterct 
worde,  want  op  Japan  noch  Cochin  China  ons  niet  verlaten  mogen.  Om  Mac- 
cau te  conquisteren,  off  een  andere  plaetse  te  verstercken,  behooren  niet  min 
dan  ontrent  1200  mannen  te  velde  te  brengen,  waertoe  mede  geen  raedt 


nemen. 


698 


21  Jan.  1622. 


10. 
Raad 
aan  de 
Bewind- 
hebbers. 


weten.  Met  cleene  macht  na  de  custe  van  China  te  loopen,  doet  men  niet 
dan  den  vyandt  waerschouwen  ende  haer  te  meer  verstercken.  't  Gene  in  de 
Mollucques  ende  in  Amboyna  te  doen  is,  sal  met  der  tijt  en  met  gemack  ge- 
daen  moeten  worden.  Om  een  we)*nich  volck,  dat  de  schepen  hiertoe  geven 
connen,  de  schepen  te  laten  vergaen,  staet  ons  niet  wel  aan. 

U.  E.  gelieve  te  considereeren,  hoeveel  schepen  ende  volck  door  gebreck 
van  cappitael  in  seer  cleene  geringe  diensten,  om  de  kost  te  soecken,  consu- 
meerende  zijn,  ende  als  al  geloopen  ende  gejaecht  hebben,  soo  connen  sooveel 
niet  verdienen  als  selffs  verteeren.  't  Inlantsche  cappitael  is  te  cleen  om  daer- 
mede  d'excessive  groote  inlantsche  oncosten  te  verwinnen.  Goede  prinsen 
van  den  v)-andt  connen  niet  wel  becomen.  \V\-  comen  altijt  te  vroech  off  te 
laet,  ende  voorwaer  hoe  groote  neersticheyt  dat  men  doet,  't  gaet  evenwel  soo 
onseecker,  dat  ons  daerop  niet  behooren  te  verlaeten.  Hierover  connen  niet 
nalaten  U.  E.  voor  een  goeden  raedt  voor  te  stellen  ende  de  heeren  aen  te 
dienen  dat  ons  dunct  best  te  wesen.  Ten  eersten,  dat  de  heeren  een  seer 
groote  somma  geit  herwarts  senden,  om  daermede  op  d'  eene  zyde  met  wey- 
nich  schepen  ende  cleene  oncosten  een  groote  rijcken  handel  te  drj'ven,  d'  ex- 
cessive  groote  oncosten  t'  overwinnen  ende  't  hoetelen  met  geringe  dingen 
naer  te  laten.  Ten  tweede,  dat  eenige  coersen  van  die  gedaen  worden  op  de 
custe  van  Arabia,  Malabar,  Ceylon,  Mallacca,  China,  Manilha  ende  andere 
meer,  voor  een  tijt  naerlaten,  de  voorn eempste  macht  byeen  vergaderen  ende 
royalijcken  doe  't  gene  behoort  gedaen  te  worden  om  't  fondament  van  des 
Compagnies  staet  in  Indien  beter  te  vesten  ende  v)-andt  t'  eerder  te  ruineeren. 
Met  de  middelen  ende  gelegentheyt,  die  Godt  de  Generale  Compagnie  ende 
de  Vereenichde  Nederlanden  gegeven  heeft,  laeten  ons  voorstaan  dat  in  dese 
landen  seer  licht  wat  groots  verricht  can  worden. 

Om  de  saecken  met  gemack  ten  besten  te  beschicken,  is  hooch  nodich, 
zeggen  andermaal,  dat  de  heeren  jaerlijcx  herwarts  senden  een  seer  groote 
somma  geit  ende  seer  veel  volck,  insonderhe\'t  mede  vrouwen  ende  jonge 
meyskens.Van  jaer  tot  jaer  dient  sooveel  galt  ende  volck  meer  ende  meer  ge- 
sonden  te  worden,  als  de  gelegentheyt  van  de  Compagnie  gedoocht. 

Na  Suratten  dient  U.  E.  jaerlijcx  niet  min  te  senden  dan  200.000  realen, 
item  andre  200.000  realen  na  de  Custe  van  Coromandel  tot  opcoop  van  claden 
voor  Indien  dienstich,  ende  daerenboven,  galijck  mede  na  Parsia,  sooveel 
als  vereyscht  wort  tot  opcoop  van  de  retoeren  die  U.  E.  van  Suratten,  Coro- 
mandel ende  Persia  naer't  vaederslandt  begeeren  gesonden  te  hebben.  Voor- 
der dient  jaerlijcx  sooveel  geit  na  Batavia  gesonden  te  worden,  als  tot  de 
Chineassche  handel  ende  tot  opcoop  van  andara  waeren  voor  't  vadarlandt 
dienstich,  noodich  zij,  welck  wy  achten  een  seer  grootesomma  te  wesen,  meer 
dan  oyt  voor  desa  versocht  hebben.  Vooral  dienen  de  heeren  niet  na  te  laten 


21  Jan.  Ib22.  699 

voorsz.  somma  recht  door  na  Suratten,  de  Custe  van  Coromandel  te  senden, 
want  daermede  d'  inlantsche  oncosten  b)'cans  sullen  connen  gewonnen  wor- 
den, ende  men  sal  te  minder  geit  tot  opcoop  van  peper,  nagelen,  nooten  ende 
foelie  behoeven;  doch  geit  daer  beneffens  hebbende,  sullen  andere  een  voor- 
deel affsien. 

Een  seer  groote  menichte  van  volck,  soldaten,  bootsgesellen,  jongers,  eer- 
lijcke  getrouwde  lieden,  mannen,  vrouwen,  kindcrs,  insonderhe}t  een  groote 
menichte  van  jonge  meyskens  gelieve  U.  E.  jaerlicx  te  senden  met  een  deel 
slechte,  oude  schepen,  die  hier  gesleten  mogen  worden  soo  haest  ariveeren. 
Dese  oude  slechte  schepen  sijn  nodich,  ten  eersten,  om  de  Compagnie  te  min 
met  oncosten  te  beswaeren,  ten  tweede  om  t'  excuseeren  d'  excessive  groote 
lasten  daermede  de  schepen  hier  te  lande  onderhouden  moeten  worden,  maer 
insonderheyt  ten  derde,  omdat  met  d'  ordinarie  schepen  sooveel  volck,  man- 
nen, vrouwen,  jongers  ende  meyskens,  noch  provisie,  speek,  vlees,  ol)-,  wijn 
ende  andersints  niet  gesonden  can  worden,  als  hier  tot  den  oorloch,  handel, 
ende  aenplantinge  van  colonie  van  noode  is.  D'  aenplantinge  van  colonie  zy- 
U.  E.  insonderheyt  op  't  alderhoochsten  gerecommandeert.  Wilt  doch  daer- 
omme  neersticheyt  doen  ende  ontsiet  geen  oncosten,  want  met  d'  aenplan- 
tinge van  colonie  uwen  staet  verseeckert  ende  de  lasten  verlicht  sullen  worden. 
Beter  gelegen  theyt  hebben  wy  daertoe,  dan  de  Portugiesen  o)t  gehadt  hebben . 
11.  Dese  gaet  met  de  schepen  Gouda  ende  Wcstvrieslandt.  D' Almogende  wil 

Retour-  haer  ende  alle  andere  gaende  ende  comende  behouden  geleyden .  Voor  de  car- 
behoëffen  gasoenen  daerinne  gescheept,  gelieve  U.  E.  conforme  nevensgaende  facture 
vanindië.  jg  generale  reeckeninge  van  Indien  te  crediteeren,  te  weten  voor  'tcargasoen 
in  Gouda  gescheept  ƒ  275.887  —  14  —  3  ende  voor  't  cargasoen  in  Westvries- 
/awi/^ gescheept/ 283.046 —  13 —  ll.W)- sijn  dagelicx  noch  een  goede  pertye 
peper  van  Siam,  Patani  ende  Jambi  verwachtende  tot  de  ladinge  van  een  rede- 
lijck  schip.  Soo  door  gebreck  van  geit  ter  compste  van  de  Chineesse  joncken 
niet  genootsaect  worden  voorsz.  peper  aen  haer  te  verhandelen,  sal  't  schip 
Schoonhoven  o^  Alckniaer  ontrent  twee  maenden  naerdese  naer  'tvaderslandt 
gesonden  connen  worden.  Watter  van  werden  wil,  sal  den  tijtleeren.  Tot  noch 
toe  zijn  hier  geen  Chineesse  joncken  aengecomen.ToecomendemaentFebru- 
ary  worden  hier  verwacht.  Van  't  schip  de  Lecuwinne  is  noch  geen  tj'dinge ; 
Godt  geve,  dat  eerlange  behouden  ariveere,  opdat  zijn  geit  becomen,  want 
uut  der  maten  seer  om  geit  verlegen  zijn. 

Nevens  dese  gaet  wederomme  een  ballance,  den  15  deser  uut  de  generale 
boecken  getrocken.  U.  E.  sullen  daeraen  sien,  hoe  tegenwoordich  niet  meer 
dan  41  tonnen  gout  aen  contanten,  coopmanschappen,  uuttstaende  schulden 
ende  victualie  in  Indien  zijn.  Hiervan  getrocken  9  tonnen  gout  voor  victualie 
ende  provisie  ende  3  tonnen  voor  uuttstaende  schulden,  resteert  niet  meer 


700  21  Jan.  1621. 

dan  9  tonnen  gout  tot  den  inlantschen  handel  ende  tot  opcoop  van  retouren 
voor  't  vaderslandt.  Hoe  i.s  't  mogelijck,  dat  men  daermedesoudeconnen  ver- 
winnen ontrent  12  tonnen  gout  (die  hier  jaerlicx  geconsumeert  werden)  ende 
rijcke  retoeren  naer  't  vaderslandt  zenden?  VVyconnen  niet  begrypen,  om  wat 
redenen  U.  E.  niet  te  bewegen  zijn  haer  cappitael  in  Indien  te  vergrooten  ende 
jaerlijcx  een  groote  somma  gelts  hervvarts  te  zenden.  Helpt  ons  doch  uut  den 
droom ;  retardeert  't  acresschement  van  de  Vereenichde  Compagnie  ende  con- 
sequentelijcken  de  welvaert  van  't  vaderslandt  niet  langer.  Meer  dan  500  ton- 
nen gout  sijn  de  Spangiaerden  ende  Portugiesen  tot  den  handel  van  Indien 
gebru\ckende,  ende  U.E.  comen  met  29  tonnen  daertegen?  Hoe  connen  die 
tegen  500  van  den  \yandt  bestaen  ?  Op  't  alderhoochste  z\  U.  E.  gerecomman- 
deert  niet  langer  te  vertoeven,  opdat  ondertusschen  d' Engelsen,  Francen 
ende  Denen  de  Vereenichde  Compagnie  niet  verder  ondercruypen  dan  ai- 
reede door  ons  versuym  gedaen  hebben. 

Soo  toecomende  jaer  geen  groote  quantite\-t  speek  ende  vlees  becomen, 
zullen  daeromme,  alsoock  om  caenefas,  verlegen  geraecken.  Met  alle  gelegent- 
heyt  gelieve  U.  E.  een  groote  quantite)-t  te  zenden,  gelijck  mede  een  seer 
groote  menichte  van  dackpannen.  De  Compagnie  sal  daeraen  grooten  dienst 
geschieden  ende  daer  sal  veel  geit  door  verspaert  worden.  Overal  zijn  om 
pannen  seer  verlegen.  Men  begint  in  Ambo\-na  eenigetemaecken,  maer  'ten 
mach  niet  helpen. 

Om  't  slechte  nieuw  volck  (welck  de  heeren  jaerlicx  senden)  t'  exerceeren 
wert  dagelicx  seer  veel  cru)t  geconsumeert.  Derhalven  dienen  de  heeren  niet 
naer  te  laten  ons  jaerlicx  weder  opnieuws  te  versien,  opdat  niet  weder  als 
voor  dese  verlegen  geraecken. 

Hiermede  edele,  erntfeste,  achtbare,  wyse,  voorsienige  heeren,  sullen  desen 
e\ndigen  ende  U.  E.  na  hertelijcke  groetenisse  in  de  protectie  des  Alder- 
hoochsten  bevelen. 

In  't  fort  Batavia  adi  21  Januar)-  anno  1622. 

U.  E.  dienstwillige 
J.  P.  COEN. 
P.  DE  CARPENTIER. 

Willem  van  Antzen. 


45.  —  14  MAART  1622.  —  W,  ongefolieerd. 
(PER  EAGLE). 


Onsen  jongsten  is  geweest  den  21  January  passato  met  de  schepen  Gout/a 
ende  Wesh'rit-slanci,  welcke  den  22'"  ditto  van  hier  sijn  vertrocken  ende 
den  7  February  d'  eylanden  in  de  Straete  Sunda  gepasseert.  D' Almogende 
wil  haer  behouden  gele\den.  Wat  't  sedert  toegedragen  is,  sullen  hier  niet, 
maer  cort  na  desen  met  andere  adviseren.  Alsoo  d' Engelse  schepen  den  y4/v«/ 
ende  de  Sterre  naer  Engelandt  gaen,  bej-de  geladen  met  ontrent  10  a  12.000 
sacken  peper,  hebben  goetgevonden  U.  E.  daermede  t' adviseren  hoe  wy 
voorgenomen  hebben  naer  't  vaderslant  te  seinden  de  schepen  Schoonhoven 
ende  d'  Orangeboovi,  geladen  met  peper  ende  eenige  Chineese  waeren.  Sy 
sullen,  int  Godt  geliefft,  ontrent  8  a  10  dagen  na  desen  vertrecken.  D'Almo- 
gende  wil  haer  ende  alle  andere  gaende  ende  comende  schepen  behouden 
geleyden. 

Met  Bantam  sijn  noch  in  eenen  staet,  hebben  van  daer  niet  anders  verno- 
men, 't  Is  lange  geleden,  dat  d' Engelsen  aldaer  geene  schepen  gehouden 
hebben.  Sy  trecken  teenemael  de  handt  daervan,  nonobstant  dat  het  haer 
aen  de  gelegentheyt  niet  ontbreeckt.  Wat  haer  meninge  sy,  sal  de  tijt  leeren. 
Haer  schip  den  Riibijn  sijn  mede  van  de  Mollucos  ontbiedende,  sonder  een 
ander  in  plaetse  te  schicken.  Hunne  vijff  schepen  op  de  tocht  van  Manillas 
wesende,  sullen  dit  aenstaende  jaer  mede  van  daer  keeren,  in  voegen  dat  sy 
de  gemeene  defifentie  ses  schepen  sullen  ontrecken.  Een  isser  tegenwoordich 
gebrekende,  soodat  niet  dan  drie  schepen  ende  een  fregat,  met  Dedel  op  de 
tocht  van  Goa  wesende,  continueren  sullen.  Door  gebreck  van  schepen,  volck 
ende  provisie  seggen  d'  Engelse  commisen,  dat  de  thien  schepen  van  diffentie 
niet  fournieren  connen.  Sy  twijffelen  oock,  off  haere  meesters  daertoe  mid- 
delen schicken  sullen.  Tot  ander  cleen  vaertuygh,  welck  nootlijck  in  de  Mol- 
lucos, Banda  ende  Batavia  gehouden  moet  worden,  weten  veel  min  raet, 
alsoo  geen  volck  hebben  om  haer  ej-gen  schepen  te  mannen.  Hoe  ons  hier- 
inne  te  dragen  hebben,  gelieve  U.  E.  met  den  eersten  te  adviseren.  Wy  sijn 
van  meeninge  den  tocht  op  den  vyandt  te  continueren,  soo  omme  die  van 
Manilla  als  Mallacca  ende  Maccau  den  handel  van  China  te  beletten  ende  die 
t'onsewaerts  te  trecken.  Twijffelen  oock  niet,  off  sullen  den  Chineese  handel 
becomen.  U.E.  gelieve  daertoe  met  den  aldereersten  een  groote  somma  geit 
te  seinden  ende  ons  t'adviseren,  soo  d'  Engelsen  haere  schepen  de  gemeene 


702  14  Maart  1622. 

deffentie  ontrecken,  gelijck  voorseker  doen  sullen,  wat  ordre  met  haer  houden 
sullen  over  den  handel  van  Bantham,  die  van  de  Mollucos,  Amboina,  Banda 
ende  de  Chinese  handel,  die  wy  voor  seker  houden,  dat  becomen  sullen,  't 
Is  noodich  dat  hierop  ordre  gestelt  werdt,  want  d'  Engelsen  soo  onbeschaemt 
ende  presumtueus  sijn,  dat  niet  nalaten  den  handel  overal  neffens  ons  te 
pretederen,  sonder  ons  nochtans  te  willen  helpen  dragen  de  lasten  van  den 
oorloogh  daerdoor  den  handel  vercregen  ende  gemainteneert  moet  worden, 
welck  wy  alsoo  niet  verstaen.  Laet  doch  niet  hierop  met  den  eersten  met 
d'  Engelse  Compagnie  te  handelen  ende  te  bevoirderen,  dat  d'een  en  d'ander 
alsulcken  ordre  aen  de  syne  alhier  geve,  dat  alle  questiegeschout  ende  goede 
correspondentie  ende  vrientschap  onderhouden  mach  worden.  Adi  14  Meert 
anno  1622  in  't  fort  Batavia. 

U.  E.  dienstwillige 
J.  P.  COEN. 
•  P.  DE  CARPENTIER. 

Willem  van  Antzen. 


46.  —  26  MAART  1622.  —  W  94. 

(PER  SCBOOyUOVBN.) 


Dese  nevensgaende  zijn  cop)'en  van  vier  van  d'  onse  geschreven  ende  ge- 
sonden,  te  weten  den  16  November  per  de  schepen  Hollandia  ende  Middel- 
burck,  den  20  December  1621  per  't  Engels  schip  de  Chaerles,  den  21  January 
passato  per  de  schepen  Gouda  ende  Westvrieslandt,  ende  den  14  Martio  per 
d'  Engelse  schepen  den  Arendt  ende  de  Sterre,  van  alle  welcke  d'  inhoude 
confirmeren.  D'  Almogende  wil  alle  gaende  ende  comende  schepen  behouden 
geleyden.  De  voorsz.  drie  Engelse  schepen  hebben  geladen  ontrent  25.000 
sacken  peper,  zeer  we\'nich  nagelen,  noten  ende  foelie.  Noch  ontrent  8000 
.sacken  peper  zijn  zy  van  Jamby  verwachtende. 
1-  Alsoo  ons  door  de  comisen  van  d'  Engelse  Compagnie  aengedient  vvierd, 

Verhou-  j^^g  sylieden  sooveel  geit  noch  goederen  dit  jaer  als  voor  haere  portie  tot  den 
de  Engel-  handel  ende  onderhout  van  de  forten  ende  garnesoenen  in  de  Mollucques, 
*"  *°'  Amboyna  ende  Banda  nodich  was,  niet  senden  conden  ende  dieshalven  vrees- 
den, soo  haere  portie  tot  de  maentlijcke  lasten  niet  promptelijck  voldeden, 
dat  haer  de  vercoop  van  hunne  goederen  door  d'  onse  soud  mogen  werden 
verboden,  versochten  s)-,  dat  hierop  ordre  souden  willen  geven,  dat  haere 
resterende  goederen,  aldaer  wesende,  gelijck  mede  die  alsdoen  met  de  Globe 
innewaerts  sonden,  sonder  verhinderinge  souden  mogen  vercoopen.  Hierop 
hebben  wy  aen  d'  onse  geordonneert,  gelijck  de  heeren  per  nevensgaende 
copie  van  missive  connen  sien,  dat  d'  Engelsen  haere  goederen  laten  venten, 
niettegenstaende  dat  door  gebreck  van  geit  haer  derde  van  de  lasten  maent- 
lijck  niet  fournierden,  doch  mits  conditie  dat  maentlijck  sooveel  betaelen,  als 
haere  nagelen,  noten  ende  foelie  sullen  coopen  ende  uutvoeren,  als  lasten  be- 
taelen, gereeckent  naer  't  beloop  van  de  lasten  ende  vruchten  van  primo 
Martio  1622  tot  primo  Martio  1623.  Dit  heeft  ons  de  gevoechelijckste  middel 
gedocht  om  d'  Engelsen  na  haer  geit  t'  accomoderen;  doch  soo  't  geviel,  dat 
zy  een  goet  deel  van  haer  geit  ophielden  ende  steelswijs  aen  nagelen,  noten 
ende  foelie  besteeden  (gelijck  wj-  achten,  dat  niet  laten  sullen  t'  onderstaen) 
soude  de  Generale  Compagnie  van  de  Vereenichde  Nederlanden  grootelijcx 
vercort  worden.  Wy  hebben  d'  onse  gerecommandeert,  hierop  ernstlijck  te 
letten  ende  zulcx  voor  te  comen. 

Hoe  d'  Engelsen  de  besettinge  van  Bantam  t'  eenemael  naerlaten,  de  handt 
daervan  trecken  ende  ons  alleen  met  den  oorloch  laten  geworden,  is  U.  E. 


704  26  Maart  1622. 

voor  dese  geadvyseert  ende  meteen  oock  toegesonden  't  protest,  welck  daer- 
over  tegen  haer  gedaen  hebben.  Z)-  continueeren  niet  alleen  in  dit  gebreck, 
maer  sullen  daerenboven  van  negen  schepen  van  defentie,  die  zy  fournieren, 
de  gemene  defentie  ses  schepen  ontrecken,  te  weten  haer  schip  de  Rubin  van 
de  Mollucques  ende  de  vijff  schepen  met  de  commandeur  Willem  Jansz.  in 
de  Manihas  wesende,  namentlijck  de  Mane,  de  Pais,  d'  Elisabetk,  de  BuH ende 
de  Pepercorn,  soodatter  niet  dan  drie  schepen  met  Dedel  na  de  custe  van 
Goa  rcsteeren  sullen.  Wy  hebben  aen  den  Raedt  van  d'  Engelsen  alhier  ver- 
socht  dat  haer  gelieve  een  ander  schip  in  plaets  van  de  Rubin  in  de  Mollucques 
te  laeten  ende  't  aenstaende  jaer  de  tocht  neffens  ons  op  Maiiilla  te  continuee- 
ren, maer  op  gebreck  van  volck,  schepen  ende  provisie  sijn  sulcx  excuseerende, 
gelijck  U.  E.  per  nevensgaende  acten  sullen  sien.  't  Schijnt,  dat  het  d'  Engel- 
sen berout,  met  ons  tegen  die  van  Bantam  in  oorloch  getreden  te  wesen,  ende 
dat  nu  weder  beginnen  de  goede  man  met  haer  te  spelen,  te  meer  dewyle  de 
Pangoran  van  Bantam  haerontbooden  heeft,  dat  daer  mogen  comen  handelen 
als  't  haer  gelieft,  dat  h\'  geen  oorlogh  noch  questie  tegen  d'  Engelsen  heeft, 
maer  tegen  de  Nederlanders,  ende  met  die  niet  te  doen  wilt  hebben. 

VVy  houden  voor  seecker,  soo  d'  Engelsen  de  sterckste  waeren,  dat  met 
Bantam  aenspannen  ende  ons  de  peper  van  daer  ontrecken  souden.  De  be- 
settinge  van  Bantam  valt  ons  vry  watlastich  ende  in  versche\-den  saecken  van 
inportantie  seer  hinderlijck.  Xiet  min  dan  twee  schepen  moeten  w)-gestadich 
voor  Bantam  houden,  ende  om  die  te  verlossen,  worden  noch  twee  andere  be- 
lemmert, vermits  het  volck  seer  innevalt  soo  niet  dickwils  verlost  worden. 
Vol  watersucht  is  het  geheele  scheepsvolck  van  den  Dragon  nu  corteling  van 
daer  gecomen,  en  dat  met  12dooden  die  van  de  watersucht  gestorven  waeren. 
Soo  haer  door  andere  schepen  niet  verlost  hadden,  't  is  apparent  dataltemael 
gestorven  souden  hebben.  Het  schijnt,  dat  d'  Engelsen  seer  tegenstaet  de 
fournieringe  van  de  thien  schepen  van  defentie,  gelijck  mededegroote  lasten 
van  de  forten  ende  garnesoenen  van  de  Mollucques,  Amboyna  ende  Banda. 
Z)-  meenden,  dat  U.  E.  andere  proffijten  van  daer  trocken.  D'  Engelse  comisen 
sch\-nen  grootelijcx  te  twijffelen  off  haere  meesters  continuceren  sullen  de 
thien  schepen  van  defentie  te  fournieren.  U.  E.  gelieve  ernstlijck  te  letten  op 
den  aenhanck  van  't  gene  voorsz.  is,  ende  dienaengaende  goede  ordre  te  geven, 
opdat  alle  swaricheden  voorcomen  worden. 

Immer  soo  schadelijck  ende  hinderlijck  zijn  ons  d'  Engelsen,  als  voor  den 
oorloch  geweest  sijn.  Sy  doen  ons  overal  sooveel  quaet  ende  hinder  als  doen 
connen,  ende  leggen  ons  sulcx  te  laste.  Het  schijnt,  dat  weder  wonderlijcke 
dachten  over  ons  geschreven  hebben,  doch  ongelijck  meerschuld  ende  hinder 
hebben  ons  gedaen,  dan  haer  van  ons  geschiet  is,  niettegenstaende  sulcx  tot 
de  somma  van  900.000  pont  steerlincx  vergrooten.  't  Serpent  is  in  des  Com- 


26  Maart  1622.  705 

pagnie's  boesem  geraect;  laet  ons  voorcomen,  dat  't  haer  't  herte  niet  door- 
b_\te.  Soo  d'  Engelsen  van  ons  niet  gesclie_\den,  ofte  byaldien  van  de  twee 
Compagniën  geen  een  beurs  gemaect  worde,  salt  crackeelen  nimmermeer 
eyndigen,  maer  dagelijcx  meer  endc  meer  vermeerderen,  ende  is  oock  on- 
mogelijck,  dat  den  handel  van  Indien  geredresseert  endc  gemeynteneert  can 
worden,  't  z>-  oock  hoe  ende  wat  reglementen  dat  de  heeren  met  malckanderen 
souden  mogen  maecken.  Tegen  de  v_\anden  sal  groots  noch  nobels  verricht 
worden,  soo  de  heeren  geen  andere  ordre  stellen.  Ander  redres  ende  ordre 
sullen  met  devotie  van  U.  E.  verwachten. 
2.  Voordese  is  U.  E.  geadvyseert,  hoe  een  goetdeelBandanesen  alhier  gebracht, 

Band.v  ^"^^"^  ende  vry  gestelt  waeren,  doch  dat  niet  goets  van  haer  te  verwachten 
neezen.  hadden.  Nadat  dese  lieden  den  27  Januario  passato  op  seeckre  becomen  suspec- 
tie  ende  inditie  van  haeren  quaeden  wille  in  verseeckeringe  genomen  waeren, 
zijn  wy  door  eygen  bekentenisse  van  d'  orangkays  condt  geworden,  hoe  zy 
voorgenomen  hadden  de  generael  Coen  te  vermoorden,  de  stadt  Batavia  aff 
te  loopen,  te  verbranden  ende  dan  doortegaen  met  vrouw  ende  kinderen,  soo 
haer  mede  becomen  conden.  Soo  niet  souden  vrouw  ende  kinderen,  zejden 
z\',  achterlaten,  ende  wel  andere  vrouwen  becomen. 

Zy  practizeerden  ende  raetslaechden,  hoe  dit  best  met  haer  minste  perijckel 
in  't  werk  souden  stellen,  ende  hadden  volck  na  de  Mattaram  ende  na  Bantam 
gesonden,  oock  versche\de  missiven  derwarts  ende  na  den  paus  om  hulpe 
geschreven,  gelijck  de  heeren  door  haer  verclaringe  breder  connen  sien.  Over 
dit  voornemen  sijn  alle  de  orangka)s  tsr  doot  verwesen  ende  de  gemeene 
lieden  gecondemneert  ten  dienste  van  de  Compagnie  als  slaven  gebru)ct  te 
worden,  ende  zijn  dienvolgende  acht  orangka}'s  met  der  doot  gestraft.  Drie 
andere  hadden  haeren  doot  met  ongeloofflijcken  hertneckichejt  gevordert. 
Alle  d' andere  manspersoonen,  te  weten  210,  sijn  hier  aen  de  ketting  geslagen 
ende  de  vrouwen  ende  kinderen,  namentlijck  307  zielen,  hebben  na  Banda  ge- 
sonden, om  daer  onder  d'onse  verde}lt  ende  vercocht  te  worden.  Om  voor- 
dere  swarichhejt  voor  te  comen  ende  eens  van  die  hertneckige  boosen  aert 
ontslagen  [te  worden]  hebben  aen  d'  onse  in  Banda  geordonneert,  soo  daer 
noch  eenige  orangkays  off  orangba)"ck.x  zijn,  dat  die  herwarts  senden.  In  de 
confessie  van  de  voorsz.  orangka\-s  sullen  U.  E.  sien,  hoe  z)- alhier  door  d' En- 
gelsen, ja  van  de  president  selve  met  hoope  gevoetzijn.  Dese  verclaringe  voor 
de  president  van  d'  Engelsen  ende  zijnnen  Raedt  gelesen  zijnde,  heeft  h)-  't 
oock  niet  ontkent,  maer  met  een  sw)-gen  bevesticht.  Uut  wat  gemoet  sulcx 
compt,  wat  daertegen  behooren  te  doen,  gelieven  U.  E.  te  bedencken  ende 
haere  saecken  na  den  ej'sch  van  des  Compagnies  welstandt  te  beschicken. 

Den  22  Januar)-  passato  sijn  van  hier  naer  't  vaderslandtvertrocken de  sche- 
pen Gouda  ende  IVestvrieslandt,  doch  vermits  de  VVestewindt  dit  jaer  extra- 


706  26  Maart  1622. 

ordinarie  hardt  door  gewayt  heeft,  zijn  niet  eer  dan  7  February  d'  eylanden 
in  de  Straet  Sonda  gepasseert.  't  Sedert  sijn  hierGodtloffwelaengecomen  te 
weten  van  Jamb)"  't  jacht  den  Dolpliijn  met  2429  picol  peper,  van  Siam  de 
schepen  Tholen  ende  d'  Eenhoorn  geladen  met  rijs,  benjuwinendeeenige  ver- 
overde Chineesse  waeren,  van  de  Custe  Coromandel  't  schip  den  Gouden 
Leeuw  met  487  paci<en  cleden  ende  124  slaven,  meest  jongers  ende  meys- 
kens,  ende  van  Atchijn  't  jacht  d'  Orangeboom  geladen  met  1166  bhaeren 
Priamanse  peper. 

Van  onse  jachten  in  't  vaerwaeter  van  Mallacca  cruyssende  zijn  wederomme 
twee  Portugiesse  navetten  aen  de  wal  gejaecht  ende  een  door  \  Postpaert  ^&- 
nomen.  Quamen  alle  drie  in  compagnie  van  vieren  (daervan  't  vierde  alleen 
ontcomen  is)  van  Manilha.  Van  de  twee,  die  aen  de  wal  gejaecht  [zijn],  is  niet 
gebercht.  In  't  ander  door  't  Postpaert  genomen  zijn  bevonden  1 12  baelen  na- 
gelen, eenige  sissicq  ende  andre  cleenicheden.  De  Portugiesen  waeren  met 
eenige  prauwen  gevlucht  ende  hebben,  naer  't  schijnt,  het  gout  ende  silver 
mede  genomen. 
3.  Voor  dese  is  U.  E.  geadvj-seert,  hoe  't  schip  Tholen,  geladen  met  hertevellen 

Siam  ende  andersints,  incoops  costende/ 76.652  —  18  —  13,  den  12  Augusto  van 
bodja.  Siam  na  Japan  gesonden  was.  Sj'  sijn  langs  de  custe  van  China  gecomen  tot  op 
de  hoochte  van  25  graden,  ende  door  contrarie  wint  geen  moet  hebbende,  Ja- 
pan te  besej'len,  hebben  't  den  19''"'  September  weder  na  Siam  gewent.  By 
Pulo  Cecir  comende  rescontreerden  aldaer  6  Portugiesse  navetten  van  Maccau 
comende.  Twee  van  dese,  haer  stengen  in  een  storm  verlooren  hebbende,  zijn 
door  d'  onse  achterhaelt  ende  genomen.  Zoo  eenige  wel  beseylde  jachten  by 
Tholen  geweest  waeren,  de  geheele  vloot  souden  zj-  met  al  denbujtbecomen 
hebben.  Uut  het  eene  waeren  alle  de  Portugiesen  met  het  gout  ende  juweelen 
gevlucht,  maer  't  ander  heeft  Tholen  met  al  het  volck  becomen,  doch  de  goe- 
deren (dat  niet  dan  grove  waeren  zijn)  uut  een  van  de  jachten  gelost  wesende, 
hebben  tot  ons  groot  misnoegen  al  de  Portugiesen,  zijnde  50  persoenen,  daer- 
mede  vaeren  laeten.  Xiet  meer  dan  444  ta\len  Chinees  gout  is  van  voorsz. 
jacht  te  voorschijn  gecomen,  ende  bedragen  alle  de  veroverde  goederen  van 
de  voorsz.  twee  navetten  niet  meer  (na  de  getaxeerde  prijs  alhier)  dan  on- 
trent 30.000  realen  van  achten,  gelijck  de  heeren  per  nevensgaende  register 
connen  sien.  Off  de  gerelasscheerde  Portugiesen  een  deel  gout  by  haer  ver- 
borgen hadden,  dan  off  pertye  door  d'  onse  verduystert  zy,  dan  off  daer  niet 
meer  geweest  is,  is  Godt  bekent,  't  Is  altoos  seecker,  gelijck  wy  uut  des  vyandts 
schriften  vernemen,  dat  meest  al  haer  cappitael  in  gout  besteet  ende  verhan- 
delt wort.  Met  d'  eene  prijs  is  Tholen  weder  in  Siam  gekeert  ende  heeft  daer 
zijn  cargasoen  hertevellen  gelost.  Alsoo  dit  een  bederffelijcke  waere  is,  is  te 
duchten,  dat  de  Compagnie  daerdoor  seer  groote  schade  lyden  sal,  te  meer 


26  Maart  1622. 


707 


4. 

Mataram. 


5. 
Slaven 
vaa  de 
Ku3t. 


dew)-le  de  joncq  de  Hoope  niet  bequaem  is  om  toecomende  jaer  de  reys  na 
Japan  te  doen,  ende  dat  genootsaect  sullen  worden  een  schip  van  hier  na  Siam 
te  zenden,  om  de  voorsz.  verlegen  goederen  in  Japan  aen  de  merct  te  brengen, 
welck  ons  tegenwoordelijck  niet  wel  gelegen  compt,  vresendebjkanssooveel 
off  meer  intrest  met  het  senden  van  een  schip  te  lyden,  als  al  het  cargasoen 
van  ƒ  70.000  inporteert.  Voor  dese  is  U.  E.  geadvyseert,  hoe  den  oppercoop- 
man  Colijn  Jansz.  na  Patani,  Sangora  ende  Siam  gesonden  hadden,  om  de 
visite  in  die  quartieren  te  doen  ende  ordre  tot  de  lichtinge  van  decomptoiren 
te  stellen.  De  coninck  van  Siam  verstaende,  hoe  daer  een  persoon  van  meerder 
qualite  dan  de  resideerende  coopman  gecomen  was,  heeft  Colijn  een  extra- 
ordinairie  groote  eere  aengedaen,  meer  dan  oyt  in  lange  jaeren  aen  eenige 
natie  geschiet  is. 

Met  de  prijs  door  Tholen  verovert,  is  Colijn  weder  van  daer  na  Sangora 
ende  Patani  gekeert.  Voorsz.  coninck  heeft  nevens  den  oppercoopman  Nieuw- 
roode  twee  ambassadeurs  met  een  missive  aen  ons  alhier  gesonden,  in  sup- 
stantie  inhoudende,  hoe  de  coninck  van  Cambodja  (welck  altijt  onder  Siam 
gestaen  heeft)  hem  affgevallen  ende  sichselven  tot  een  coninck  opgeworpen 
heeft;  dat  daerover  twee  hejTlegers,  eene  te  water  ende  een  te  lande  derwarts 
gesonden  hadde,  om  Cambodja  weder  onder  zijn  gebiet  te  brengen.  Op  de 
vrientlijcke  toesegginge  voor  dese  door  ons  gedaen,  is  hiertoe  onse  assistentie 
versoeckende,  gelijck  de  heeren  per  nevensgaende  translaet  van  zijn  missive 
breder  connen  sien.  Tot  een  present  zijn  voorsz.  ambassadeurs  medebren- 
gende een  gouden  croone  met  een  gouden  beteldooze  ende  zijn  toebehooren, 
te  zamen  wegende  3|  catti  Chinees.  D' ambassadeurs  zijn  met  voorsz.  missive 
met  behoorlijcke  eere  ingehaelt.  In  Cambodja  zijn  w}'  noch  eenich  vokkende 
cargasoen  hebbende,  't  Jacht  de  Vos  was  volgens  onse  ordre  derwarts  geson- 
den om  alles  te  lichten,  maer  alsoo  't  selvige  niet  vernemen,  achten  dat  de 
coninck  van  Cambodja  d'  onse  met  het  jacht  opgehouden  heeft. 

De  gouverneur  van  Kendall  wesende  wegen  de  Mattaram  admirael  van  der 
zee  heeft  hiermede  een  ambassaet  met  een  missive  gesonden,  waervan  bj-  dese 
translaet  gaet,  inhoudende  hoe  niet  heeft  connen  naerlaten  ons  te  verwit- 
tigen dat  de  Mattaram  voorgenomen  heeft  dit  jaer  een  leger  na  Surrabaya 
te  senden;  dat  Grissi  endejortan,  gelijck  oock  andere  plaetsen  meer,  wel  ver- 
distrueert  souden  mogen  worden.  Hierover  raedt  ons  op  ons  volck  ende  goe- 
deren welck  in  die  quartieren  mogen  wesen,  alsoo  te  dencken,  dat  hinder 
noch  schade  becomen.  VVj-  achten  dat  dese  aenspraek  geschiet,  om  t'onder- 
staen  hoe  wy  genegen  zijn  ende  om  hulpe  van  ons  te  becomen. 

Van  de  Custe  Coromandell  brengt  de  Gouden  Leeuw  geen  sonderlinge  ty- 
dinge,  dan  dat  de  schepen  Dordrecht  ende  Schiedam  met  eenige  schaloupen 
ontrent  Ceylon  waren  cru)-ssende,  ende  in  Ma)-  offJun\-  soude  Schiedam  voor 


708 


26  Maart  1622. 


6. 

Atjeh. 


7. 

Peuplatie 

van 

Banda. 


't  vaderslandt  geladen  worden.  St.  Thome  was  door  een  heydens  heere  be- 
legert. Palleacatte  hadde  hy  mede  bedreycht.  Elck  wilt  ander  de  heerschappie 
benemen.  Soo  grooten  schip  als  de  Gouden  Leeuw  is,  hadden  expresselijck 
na  de  Custe  gesonden,  om  groote  menichte  van  slaven  (die  cleene  schepen 
soo  wel  niet  connen  voeren)  te  becomen.  Doch  niettegenstaende  dat  lange 
jaeren  daeromme  seer  ernstlijck  geschreven  hebben  ende  dat  wel  te  becomen 
zijn,  als  daeromme  behoorlijcke  naerstiche)-t  gedaen  wort,  soo  heeft  den 
Gouden  Leeuw  niet  meer  gelijck  vooren  geseyt  is,  dan  124  personen  voor  de 
Compagnie  gebracht.  Voor  perticuiiere  brengt  hy  mede  52  persoenen.  Dit 
hebben  alsoo  geconsenteert,  om  de  peuplatie  van  Banda,  Ambo)-na  ende 
Batavia  te  beter  ende  te  meer  te  vorderen,  alsoo  't  schijnt,  dat  een  vr)-  man 
in  een  maent  meer  volck  weet  te  becomen,  dan  al  onse  cooplieden  in  een 
geheel  jaer.  Wy  zijn  van  meninge  wederom  een  groot  schip  off  meer  met  den 
eersten  derwarts  te  zenden,  en  dat  inzonderheyt  om  menichte  van  volck  te 
becomen,  alsoo  w}-  verstaen  de  Compagnie  daeraen  seer  grooten  dienst  ge- 
schieden sal. 

Hoe  de  coninck  van  Atchijn  d'  onse,  Engelssen  ende  Francen  gedwongen 
heeft  eenige  peper  a  43  reael  de  bhaer  van  hem  te  coopen  ende  den  handel 
met  andere  verboot,  is  U.  E.  voor  dese  geadv)-seert.  Naderhandt  ziende,  dat 
de  schepen  van  daer  vertrocken,  gelijck  oock  de  Moorse  schepen,  sonder 
peper  te  coopen,  maer  insonderhe\t  verstaende,  hoe  onse  schepen  ende  die 
van  d'  Engelsen  groote  quantite\-t  peper  op  de  custe  van  Sumatra  becomen 
hadden,  heeft  hy  hem  beter  bedacht  ende  den  handel  liber  ende  vry  gelaten. 
't  Schip  d'  Orangeboom  (welck  in  Queda  niet  te  recht  cost  comen,  alsoo  de 
plaetse  miste  ende  alle  de  peperboomen  door  die  van  Atchijn  affgehouwen 
waeren)  in  dese  conjuncture  tot  Atchijn  comende,  heeft  daer  sijn  last,  wesende 
116  bhaeren,  a  34  reael  de  bhaer  becomen.  Eerst  voor  2000  ende  daerna  voor 
1500  tayl  presenteerde  de  coninck  van  Atchijn  aen  d'  onse  den  handel  in 
Ticco  voor  een  jaer.  Hy  heeft  derwarts  acht  fusten  gesonden  omme  te  beletten, 
datter  niemant  meer  secretelijck  aen  de  schepen  handele,  met  ordre  dat  al 
doot  slaen,  die  daerop  becomen  connen.  Tot  Atchijn  hadden  d'  Engelsen  in 
haer  logie  mede  becomen  omtrent  1000  bhaeren.  Meer  cappitael  ende  sche- 
pen om  peper  te  laden  waeren  z}"  van  Suratten  verwachtende. 

Tot  peuplatie  ende  versterckinge  van  d'  onse  in  Banda,  hebben  met  de 
schepen  d'  Eendracht,  d'  Eenhoorn  ende  Pegu  derwarts  gesonden  530  zielen, 
meest  vrouwen,  kinderen,  jongers  ende  me)-skens,  daeronder  de  vrouwen  ende 
kinderen  van  de  Bandanesen  gereeckent  zijn.  Wj'  sullen,  gelijck  vooren  is  ge- 
seyt, neersticheyt  doen,  om  derwarts  sooveel  volck  te  schicken  als  nodich  is 
om  't  landt  te  peupleren,  de  nooten  ende  foelie  te  plucken.  Doch  dit  ons  doen 
mach  niet  helpen,  soo  U.  E.  herwarts  aen  geen  eerlijcke  getroude  lieden 


26  Maart  1622.  709 

senden,  die  waerdich  zijn  de  name  van  een  menscli  te  voeren  ende  slaven 

regeeren  connen.  Slimmer  dan  d'  onredelijcke  beesten  sijn  veel  van  degene 

die  \v>-  genootsaect  worden  vr\-  te  geven  ende  in  't  landt  te  houden.  Hier  te 

lande  sijn  b>kans  geen  slavinnen  soo  vil,  off  sijn  noch,  aen  eenige  vand'onse 

trouwende,  becoft.  Off  een  eerlijck  man  niet  wel  set  wesen  zoude,  aen  't  uutt- 

worpsel  van  dese  landen,  gelijck  als  zijn  veel  slavinnen  die  z>-  vcrcoopcn,  te 

trouwen,  geven  wy  de  heeren  te  considereren,  U.  E.  meteen  seer  ernstlijck 

biddende,  dat  het  de  heeren  doch  gelieve,  behoorlijcke  neersticheyt  te  doen 

daer  ende  sooals  het  behoort,  omme  een  groote  menichte  van  eerlijcke  ge- 

troude  lieden,  eerlijcke  vrouwen  ende  jonge  meyskens  hcrwarts  aen  te  senden. 

Spaert  daertoe  geen  oncosten  noch  moe\ten ;  de  Compagnie  sal  daeraen  seer 

grooten  dienst  gescTiieden.  Waeren  hier  eerlijcke  vrouwen  ende  dochters,  zeer 

veel  goede  lieden  souden  hier  bljven,  de  staet  van  de  Compagnie  soud  ver- 

seeckert  wesen  ende  sonder  last  van  de  Compagnie  gehouden  connen  worden. 

Strijt  doch  niet  langer  tegen  natuire  noch  tegen  d'  ordonnantie  Goodts,  opdat 

de  straffe  niet  becomen  van  veel  quaet,  daervan  U.  E.  sch}-nen  oorsaeck  te 

wesen.  De  tijt  soud  ons  te  cort  vallen  om  hiervan  behoorlijck  te  schr3-ven, 

daeromme  sullen  't  hierb\-  laeten,  U.  E.  andermael  biddende,  de  saeckeselffs 

grondich  t'overleggen  ende  den  e\-sch  behoorlijck  vol  te  doen. 

8.  D'  ongeregelden  hoop,  die  w)-  genootsaect  worden  vr\'  te  geven  om  volck 

Wan-      i,i  't  landt  te  houden,  doet  ons  seer  groote  moe\-ten  aen.  E.enige  leven  slim- 
gedrag ..  t>  -  ^-k     fc. 

der  vrije  mer  dan  d'  onredelijcke  beesten  selffs.  W}-  hadden  veele  geconsenteert,  met 
onse  bestellinge  op  den  vj-andt  in  't  vaerwater  van  Mallacca  met  cleen  vaer- 
tu\xh  (daermede  den  v)-andt  de  meeste  affbreuck  gedaen  can  worden)  te 
cruyssen ;  maer  in  plaetse  van  onse  ordre  naer  te  comen  ende  des  Compag- 
nies dienst  te  vorderen,  hebben  ons  bykans  alle  de  werelt  te  v\-andt  gemaect 
ende  de  coningen  van  Surrabaya,  Palimban,  Jamb\-,  Andrigiry,  Jhoor  ende 
Patani  op  den  hals  gejaecht.  Eenige  hebben  't  soo  vile\'n  ende  schandelijck 
gemaect,  dat  ons  schamen  't  selvige  alhier  punctualijck  te  verhaelen.  Tegen 
onse  expresse  ordre  hebben  zy  veel  ondersaten  van  onse  vrienden,  met  pas 
van  d'  onse  op  vrye  plaetsen  vaerende,  genomen  ende  om  den  bu)-t  goet  te 
maecken  't  volck  vermoort  ende  de  joncken  verbrant,  gelijck  Godt  betert  niet 
dan  al  te  veel  aen  haere  confessie  blijct.  W)-  hebben  hierover  eenige  van  d' 
onse  met  der  doot  gestraft,  ende  andere  is  de  sententie  om  redenen  voor  een 
tijt  gesurceert.  Soo  't  uutterste  recht  souden  doen,  meer  dan  hondert  van  d' 
onse  souden  w\-  moeten  dooden.  Soo  de  coningen  van  Palimban,  Jamb\-,  An- 
drigiri ende Patan\' ons  geen  extraordinarie  groot  respect  toedragen,  overlange 
waere  ons  volck  ende  des  Compagnies  goederen  door  haer  aengetast.  Wat 
noch  doen  sullen,  sal  den  tijt  leeren.  Wy  zullen  geen  bestellinge  meer  geven 
ende  geen  vrye  lieden  laten  uutvaren  dan  die  men  vertrouwen  mach,  ende  dat 


lieden. 


710 


26  Maart  1622. 


9. 

Chi- 

neesche 

jonken. 


10. 
Klacht 
over  het 
gehalte 
van  vele 
koop- 
lieden. 


noch  onder  behoorlijcke  berge,  gelijck  gearresteert  ende  per  placcaet  affge- 
condicht  hebben. 

Tot  noch  toe  zijn  hier  geen  Chineesse  joncken  aengecomen ;  werden  dage- 
licx  van  ure  tot  ure  verwacht.  Off  den  oorloch  tusschen  deChinesen  endeden 
Tartar  verhinderinge  verorsaecken  sal,  sullen  met  der  tijt  vernemen.  Om  de 
joncken  voor  de  rovers  van  Bantam  te  beschermen  hebben  een  tijtlanck  eenige 
jachten  in  zee  doen  cruyssen  ende  d'  assistentie  van  d'  Engelsen  daertoe  oock 
versocht,  doch  z}-  weten  daartoe  geen  raedt,  maer  connen  die  wel  vinden 
om  overal  de  vlagge  te  voeren  ende  de  vruchten  van  onsen  arbeyt  ende  last 
te  pretendeeren. 

By  den  Raedt  gedelibereert  zijnde,  waeraen  de  Compagnie  den  meesten 
dienst  geschieden  zoude,  dat  de  tegenwoordige  last  naer 't  vaderslandt  zenden, 
ofte  tot  toecomende  jaer  ophouden,  ende  soo  goetvinden  de  last  datelijck  te 
versenden,  wat  best  zj',  dat  alles  in  't  schip  Alckmaer  alleen  gescheept  ofte 
met  Schoonhoven  ende  d'  Orangeboom  in  compagnie  overgesonden  werde,  is 
eyntlijcken  met  eenparige  stemmen  goetgevonden,  dat  alle  de  goederen  voor 
't  vaderlandt  dienstich  datelijck  met  de  schepen  Schoonhoven  ended'  Orange- 
boom derwarts  senden  souden,  om  redenen  als  de  heeren  per  nevensgaende 
copie  van  resoluitie  connen  sien,  't  welck  U.  E.  ten  besten  gelieve  te  nemen. 
Voor  de  goederen  in  voorsz.  schepen  gescheept  gelieven  de  heeren  de  generale 
reeckening  van  Indien  volgens  nevensgaende  facture  te  crediteeren,  te  weten 
voor  't  cargasoen  in  Schoonhoven  gescheept  ƒ  149.502  —  8  —  8,  ende  voor  't 
cargasoen  van  d'  Orangeboom  f  \\%.'^\2  —  11  —  15.  D'  Almogende  wil  alles 
behouden  geleyden. 

Tot  ons  leetwesen  is  van  Patani  ende  Siam  noch  eenich  resterende  ben- 
juwin  toegecomen,  welck  w)-  genootsaect  zijn  met  de  voorsz.  schepen  naer 
't  vaderlandt  te  laten  keeren.  U.  E.  gelieve  sulcx  ten  goede  te  nemen.  Daer 
sal  tot  U.  E.  naerder  ordre  geen  benjuwin  meer  (ten  ware  met  extraordinarie 
advantagie)  gecocht  worden.  Eenige  Chineesse  veroverde  campher  is  daer 
mede  oock  gaende.  Door  groot  misverstandt  is  in  Japan  een  extraordinarie 
groote  pert)-e  campher  gecocht  ende  airede  voor  dese  naer  't  vaderlandt  ge- 
sonden.  Noch  een  groote  pertye  sijn  wj- dagelicx  met 't  schip  Zirf/a«^^  van 
Firando  verwachtende,  't  welck  mede  naer  Nederlandt  sullen  moeten  senden, 
want  hier  te  lande  sooveel  niet  vertiert  can  worden.  Dit  jaer  sullen  ordre  geven, 
dat  tot  U.  E.  naerder  ordre  geen  campher  meer  gecocht  noch  overgesonden 
worde. 

Zeer  cleanen  jver,  weynich  verstandt,  discretie  ende  beleyt  sijn  wy  in 
veel  cooplieden  vindende.  Naer  't  vertreck  van  Abram  van  UffelenadeCuste 
van  Coromandel  hebben  tot  noch  toe  niemant  connen  vinden,  die  capabel  zy 
dit  comptoir  behoorlijck  waer  te  nemen.  Elck  maeckt  het  slechter  dan  ander. 


h 


26  Maart  1622.  711 

Soo  eens  op  een  tijt  eenige  hoofden  comen  te  rusten,  soiid  het  (des  Godt  ver- 
hoede) wel  slecht  mogen  gaen,  gelijck  eertijts  gebeurt  is.  Met  de  schepen 
Hollandia,  Midiiclluirch ,  Gouda  ende  Wcsh-ricslandt  sijn  versche\de  per- 
soonen  naer  't  vaderlandt  gekeert,  die  hier  seer  wel  gemist  conden  worden 
ende  niet  veel  goets  van  te  verhoopen  was.  't  Is  hoochnodich  dat  U.  E.  ver- 
scheyde  trefifelijcke  lieden  herwarts  senden,  die  van  alle  facultej'ten  ervaren 
endebequaem  zijn,  ommede  voorneemsteampten  van  uwen  staet  te  bedienen, 
want  daertoe  weynich  stoffe  alhier  is.  Insonderheyt  z\  U.  E.  mede  gerecom- 
mandeert  onder  de  assistenten  herwarts  te  senden  veel  jongelieden  van  goede 
stoffe,  aert  ende  natuire,  die  bequaem  ende  pliant  zijn,  om  tot  verscheyde 
goede  hooge  ampten  opgetrocken  te  worden,  soo  sal  de  Compagnie  te  met 
beter  dan  voor  dese  gedient  worden.  Veel  assistenten  comen  hier,  dat  niet 
dan  gedebausscheerde  quanten  sijn,  die  de  vrienden  maer  soecken  quijt  te 
worden  ende  de  Compagnie  wel  derven  can.  Onder  de  schippers  is  mede  niet 
luttel  gebreck.  't  Is  nodich,  dat  op  d'aenneminge  beter  toegesien  worde. 
11-  \Vy  sullen  uut  der  maten  seer  om  geit  verlegen  geraecken.  Om  hier  iets  te 

Verlegen-  j^Qy^jg,^  (.q(-  bevoirderinge  van  den  Chineessen  handel  hebben  qualicksooveel 
neid  om  "  ^ 

geld.       innewaerts  dorven  senden,  als  tot  opcoop  van  nagelen,  noten  ende  foelie  van 

noode  is.  Wy  hebben  geen  middel  om  iets  op  voorraet  tot  opcoop  van  peper 
ende  andere  waeren  tegen  't  aenstaende  jaer  na  de  bocht  van  Patani,  Jamby, 
de  Westcust  van  Sumatra,  de  Custe  van  Coromandel  ende  Suratten  te  senden, 
ende  bj-  de  comptoiren  is  niet  dan  quade  schulden  ende  quade  restanten  ten 
besten.  De  voorneemste  retoeren,  die  de  heeren  toecomende  jaer  te  verwach- 
ten hebben,  sullen  gecocht  moeten  werden  met  de  comptanten,  die  noch  van 
't vaderslandc  verwachten,  in  voegen  dat  seer  verachteren  sullen,  soode nieuwe 
schepen  tardeeren.  Wy  bidden  U.E.,  wilt  doch  met  den  aldereersten  soo  groo- 
ten  somma  geit  herwarts  senden,  als  nodich  is  tot  opcoop  van  de  retoeren 
die  van  hier  sijn  eyschende,  ende  eyscht  niet  meer  dan  gecocht  can  worden 
met  het  geit,  welck  henvarts  sendt.  't  Is  hoochnodich  dat  het  cappitael  in 
Indien  vxy  veel  vergroot  worde  om  d'excessivegrooteoncosten  t' overwinnen 
ende  geit  tot  opcoop  van  retoeren  voor  Nederlandt  t' avanceren,  gelijck  met 
een  groot  cappitael  zeer  wel  gedaen  can  werden. 

Een  groote  menichte  van  volck  gelieve  U.  E.  jaerlicx  te  senden,  soo  soldaten 
als  bootsgesellen  ende  insonderheyt  eerlijcke  getroude  lieden,  jonge  dochters, 
jongers  ende  meyskens,  om  colonie  te  planten,  Batavia,  Amboyna  ende  Banda 
te  peupleren,  gelijck  vooren  geseyt  is.  Datter  op  dese  plaetsen  een  goet  getal 
eerlijcke  getroude  lieden  waeren,  men  soude  't  meerendeel  van  meest  alle  de 
garnesoenen  mogen  lichten  ende  alle  d' ongeregelde  op  tochten  tegen  den 
vvandt  gebruycken  connen,  daer  nu  ter  contrarie  tegen  den  vyandt  nietcon- 
nen  doen.  De  vruchten  van  de  landen  vergaen,  de  landen  verwilderen,  alle 


712  26  Maart  1622. 

plaetsen  blyven  ongepeupleert,  ende  wy  consumeren  ons  selven.  Hoe  de 
heeren  soo  traech  sijn,  om  dese  groote  abuj-sen  te  verbeteren  ende  de  welstant 
van  de  Compagnie  te  vorderen,  connen  wy  niet  begrj-pen.  Laet  doch  niet  een 
groote  menichte  van  alderley  volck  te  senden,  gelijck  mede  een  grootemenich- 
te  van  speek,  vlees,  canefas,  pannen,  smeecolen,  bosscru)-t,  touwerck,  dreggen 
ende  andere  provisie;  ende  alsoo  met  d'  ordinnarie  schepen  niet  volck  noch 
provisie  genoch  gesonden  can  worden,  gelieve  de  heeren  eenige  slechte  sche- 
pen (die  men  slyten  mach,  soo  haest  hier  ariveeren)  daerbenevens  vol  volck 
ende  alderleye  provisie  mede  te  senden.  De  Compagnie  sal  daeraen  grooten 
dienst  geschieden. 

De  geeyschte  laeckenen  voor  Japan  gelieve  U.  E.  mede  te  senden,  item  een 

goede  pertye  ysere  staven,  een  pertye  oliphantstanden,  maer  tot  naerder 

advijs  geen  loot  meer.  D'Engelse  schepen  op  Suratten  vaerende,  hebben  in 

die  quartieren  van  den  v)-andt  in  drie  verscheyden  navetten  verovert  soo  aen 

gout  als  silver  ƒ  160.000  behalven  't  gene  onder  't  volck  verduystert  mach 

wesen.  Door  d'onse  sijn  met  dit  jaer  negen  navetten  van  den  v\-andt  soo 

verovert  als  aen  de  wal  gejaecht,  te  weten  ses  van  Maccau  ende  drie  van  Ma- 

12,         nilha.  Uut  de  schriften  ende  pampieren  met  voorsz.  navetten  van  den  vjandt 

De  vijand  becomen,  verstaen  w}',  hoe  uutdermaeten  zeer  verlegen  zijn,  de  zee  qualick 

dat^de     gebruycken  durven  ende  hoe  haeren  staet  van  Indien  seer  verarmt.  Van  Ma- 

Neder-     nilha,  Maccau  ende  Mallacca  sijn  veel  treffelijcke  cooplieden  vertreckende; 

1  nnciGrs 

zich  mees-  eenige  maecken  sulcken  consequentie  op  haeren  noot,  dat  z}' niet  alleen  in 

termaken  penxkel  staen,  soo  de  Nederlanders  haer  de  Chineessen  handel  ontrecken, 
zullen  van   '^ 
den  Chi-    om  de  geheele  trafficque  van  Indien  t'eenemael  te  verliesen,  maer  oock  Mac- 

°handel'*  ^^"'  Manilha,  Molluco,  Mallacca,  Goa,  de  gantsche  staet  van  Indien;  ende 
soo  de  coninck  daerinne  niet  verslet,  sullen  de  v)-anden,  zeggen  zy,  tot  in 
Mexico  loopen  ende  z)-nne  Mageste\-t  in  Spangien  niet  gerust  laten.  Even 
alsoo  gelijck  off  de  Spangiaerden  in  onsen  Raedt  geweest  waeren,  zijn  zy 
schryvende,  hoe  wy  de  Chineessen  handel  meenen  te  becomen  ende  die  oock 
becomen  sullen,  soo  ons  met  een  fort  opisla  Formosa  in  haeste  niet  preve- 
nieren.  De  Portugiesen  meenen  haeren  staet  te  conserveeren,  soo  de  vaert 
van  Maccau  op  Manilha  van  de  coninck  van  Spangien  vercrygen  connen, 
gelijck  off  w_\-  haere  navetten  niet  souden  connen  achterhaelen.  Per  nevens- 
gaende  cop\en  sal  U.  E.  des  vjandts  discoersen  zien,  soowel  die  van  de  Span- 
giaerden van  Manilha  als  van  de  Portugiesen  van  Maccau,  gelijck  mede  hoe 
slecht  z\lieden  lange  jaeren  in  Maccau  geseten  hebben.  Voorwaer,  't  is  een 
schande  datter  sooveel  ende  soo  schöone  occasien  door  ons  verzu)-mt  zijn. 
Soo  noch  toesien,  't  sal  met  Godes  hulpe  wel  gelucken  U.  E.  gelieve  op  nevens- 
gaende  discoersen  van  den  vyandt  te  letten  ende  ons  van  jaer  tot  jaer  met 
alsulcke  middelen  te  versien,  als  vereyscht  worden  om  des  vyandts  staet  van 


26  Maart  1622. 


713 


13. 
Duurte 
van  de 
peper. 


Indien  te  ruineeren  ende  die  voor  de  Generale  Compagnie  te  verseeckeren , 
gelijcl<  seer  wel  doen  connen.  Jaa,  uut  sijnnen  stoel  soud  men  den  coninck 
van  Spangien  slaen,  als  de  saecken  daerna  beleyt  ende  geschiet  wierden  alsoo 
haeren  staet  niet  seer  vast  en  staet.  "t  Gene  U.  E.  voornemen  te  doen,  doet  het 
doch  alleen,  .sonder  ons  aen  Engelssen,  Francen  off  andere  te  binden  off  met 
haer  te  vermengen,  want  anders  niet  goets  verricht  sal  worden. 

De  peper,  sedert  den  oorloch  met  Bantam  overgesonden,  compt  de  Com- 
pagnie vr_\-  diere  te  staen,  doch  alsoo  de  merct  gevolcht  hebben,  ende  tot  sul- 
eken  prijs  gecocht  is  als  d'Engelssen,  Francen,  Denen  ende  andere  coopen, 
hoopen  dat  het  U.  E.  wel  bevallen  sal  (dew)-le  niet  beter  mochten)  dat  soo 
grooten  quantiteyt  gecocht  ende  overgesonden  is.  Niettegenstaende  datter  aen 
dese  diere  peper  wexnieh  off  geen  proffijt  te  doen  7.y,  soo  connen  nochtans 
niet  geraden  vinden  d'  Engelssen  ende  Francen  daermede  te  laten  geworden, 
maer  sijn  van  meninge  nevens  ende  tegens  haer  sooveel  te  coopen  ende  U.E. 
toe  te  senden,  als  sonder  nalatinge  van  't  gene,  daer  beter  proffijt  aen  te  doen 
is,  geschieden  can.  Dit  dunckt  ons  noodich  te  wesen,  al  soud  het  maer  ge- 
schieden om  voor  te  comen  dat  d'Engelssen,  Francen  ende  andere  niet  verder 
in  en  dringen  dan  aireede  voor  dese  met  de  peper  door  ons  versuym  inge- 
drongen zijn.  \V}-  achten  dat  den  handel  voor  de  Generale  Compagnie  hier- 
door beter  dan  met  reglementen  geredresseert  sal  worden,  want  hoe  wy  't 
maecken,  't  en  sal  d' Engelsen  nimmermeer  van  pas  wesen  soolange  Neder- 
lander in  Indien  is.  Trou  begeeren  z\'  van  ons,  ende  selffs  willen  noch  en  sullen 
nimmermeer  trouwe  houden.  U.  E.  gelieve  t'  advyseeren  hoe  de  saecken  ver- 
staen,  ende  wat  hierinne  begeeren  gedaen  te  hebben.  In  Atchijn,  Patani,  San- 
gora  ende  Siam  is  pertye  peper  extraordinarie  diere  gecocht.  De  faulte  daer- 
van  sullen,  int  Godt  gelieft,  doen  verbeeteren.  Zeer  qualick  connen  de  comisen 
een  goede  maete  doen  houden.  Zy  loopen  gemeenlijck  van  't  ecne  extreem 
in  't  ander  ende  zijn  veeltijts  al  te  traech  off  al  te  haestich.  Door  de  dierte  van 
den  peper  is  groote  quantiteyt  op  verseheyde  quartieren  aengeplant,  waerover 
wel  soud  connen  gebeuren  dat  over  twee  a  drie  jaeren  weder  soo  goetcoop 
wierd  als  eertijts  geweest  is,  niettegenstaende  datter  niet  een  sack  peper  van 
Bantam  quame,  tenz)'  dat  den  coninck  van  Atchijn  gelucke  't  gene  den  Pan- 
goran  gemist  is.  Den  Atchijnder  heeft  in  Atchijn  groote  menichte  van  peper 
doen  aenplanten  ende  dissegneert  alle  andere  peperplaetsen  aff  te  loopen  ende 
te  vermeesteren,  omme  daerdoor  alles  in  sijn  gewelt  te  becomen  ende  ons  na 
zijn  wille  te  dwingen.  Dit  sullen  met  openbaer  gewelt  tegenstaen  moeten,  off 
den  Atchijnder  sal  vrj-  wat  te  weech  brengen,  alsoo  uutdermaeten  seer  van 
die  van  Patani,  Jamb>-,  Andrigiri,  de  Westcust  van  Sumatra  ende  alle  omleg- 
gende landen  ontsien  wort.  Wy  hadden  den  oppercoopman  Casembroot  ge- 
ordonneert  van  daer  te  vertrecken,  maer  door  perticuliere  interest  issulcxop 


I 


714 


26  Maart  1622. 


14. 

Vloot 

naar  de 

kust  van 

China. 


seeckreblaeuvveexcusenaergelaten,  gelijckdeheeren  perhaerenevensgaende 
missive  ende  resoluitie  connen  sien.  D' Engelsen  saegen  gaerne  dat  wy  den 
Atchijnder  met  openbaer  gevvelt  tegenstonden,  terwyle  zy  den  handel  dreven, 
welck  een  ongelijcke  dej-Jinge  w^esen  zoude.  Soo  U.E.  aldaer  geen  ander  ac- 
coort  off  de\-linge  met  d' Engelsen  maecken  connen,  achten  wy  besttewesen 
dat  men  haer  doot  vaere  hoe  eerder  hoe  beter,  alsoo  van  haer  vereeninge, 
't  zy  wat  reglementen  datter  oock  gemaect  worden,  niet  goets  te  verwachten 
is.  U.E.  gelieve  ernstlijck  op  de  saecke  te  letten,  alsoo  de  Compagnie  ende  de 
Vereenichde  Nederlanden  daeraen  ten  hoochsten  gelegen  is. 

't  Engels  schip  de  Swaen  connen  niet  langer  boven  water  houden.  Wy  heb- 
ben 't  selvige  van  Bantam  ontboden,  omme  datelijck  alhier  gesleten  te  wor- 
den. Den  Dragon  is  nieuwers  toe  nut,  dan  om  een  corten  tijt  voor  Bantam  te 
leggen  ende  mede  alsoo  te  sisten,  gelijck  oock  de  Ncptuines.  D'  Oude  Zonne, 
de  Bergerboot,  Groenen  Leeuw  ende  Jortan  sijn  gesleten ;  de  Jager  ende  Ceylon 
(alsnu  van  Jamby  gecomen)  werden  mede  gesleten. 

Alle  forten  ende  schepen  zijn  seer  qualick  versien  van  medicamenten.  U.  E. 
gelieve  met  alle  gelegenthe)t  een  goede  quantite}t  te  zenden,  gelijck  mede 
alsulcke  ervaeren  lieden,  die  haer  nevens  andere  met  de  simplices  van  dese 
landen  (die  Europa  wel  mogen  derven)  behelpen  connen. 

Wy  zijn  lange  in  beraet  geweest,  wat  best  waere:  dat  de  resterende  macht, 
die  sonder  verlet  van  negotie  van  hier  uutmaecken  connen,  innewaerts  ge- 
sonden  wierd  tot  redres  van  de  saecken  in  de  Mollucques  ende  Ambo)-na,  ofte 
dat  daermede  ondersochten  den  Chineesschen  handel  te  becomen.  Nadat 
hierop  by  den  Raedt  wel  gelet  was,  is  eyntlijcken  met  eenparige  stemmen 
goetgevonden  dat  een  vloote  na  de  custe  van  China  senden  sullen,  omme 
t'ondersoecken  oiTden  vjandt  (gelijck  verhoopen)  de  Chineesschen  handel 
sullen  connen  ontrecken.  By  provisie  hebben  hiertoe  geprepareert  ende  ge- 
destineert  een  vloote  van  12  seylen,  gemantmetduysentNederlantsecoppen 
ende  150  slaven,  namentlijck  de  schepen  Sierickzec,  Groningen,  de  Galliasse, 
Delff,  EncJiuyscn,  d'  Engelse  Beer,  Piirmerent,  Arniiiyden,  Victoria,  Ste  Cruce, 
St.  Laurens  ende  Borneo.  Niettegenstaende  van  meninge  zijn  (om  des  vyandts 
desseyn  te  prevenieren)  dese  vloote  in  't  voorst  van  April  te  depesscheren , 
soo  hebben  nochtans  tot  nocli  toe  niet  finalijckoponsdisseyncommenresol- 
veeren,  noch  oock  niet  wat  hooft  met  de  vloot  zenden  sullen.  Om  de  Chinee- 
sche  handel  te  vercrjgen,  is  nodich  dat  Maccau  ingenomen,  off  een  andere 
bequame  plaatse  ontrent  de  custe  van  China  beset  ende  versterct  worde. 
Door  des  v\-ants  schriften  verstaen  w\-,  hoe  in  Maccau  een  uuttermaete  groote 
vrese  is  dat  onversterct,  sonder  garnisoen  ende  behoorlijcke  ordre  zijn.  Sy 
hebben  verleden  jaer  wel  eenige  bolwercken  gemaect  ende  12  stucken  ge- 
schut becomen,  maer  de  Chinesen  willen  geensints  toestaen  dat  hun  voorder 


26  M.\ART  1622.  715 

verstercken.  Hierover  sijn  wy  seer  genegen  om  Maccau  aen  te  tasten,  maer 
alsoo  ten  hoochste  niet  meer  dan  een  vloote  met  1000  coppen  uutmaecken 
connen,  dachten  dat  het  te  weynich  z\-  om  een  landttocht  te  doen  ende  soo 
een  plaetse  als  Maccau  is  te  bespringen,  dewjie  onseecker  is  hoe  hun  de 
Chinesen  sullen  houden.  Was  de  vloote  van  Dedel  ofTdie  van  Willem  Jansz. 
hier,  Maccau  soud  ons  met  Godes  hulpe  niet  ontstaen,  doch  evenwel  connen 
alsnoch  niet  uut  de  sin  stellen.  Waere  de  vloote  van  defentie  over  twee  jaeren 
derwarts  gevaeren,  Maccau  souden  voorseeckersonder  wederstandtbecomen 
hebben,  doch  wy  achten  dat  het  beter  is  dat  de  gemeene  vj-andt  de  plaetse 
behoude,  dan  dat  w\-  die  met  d' Engelsen  besitten.  Aen  de  commandeur 
Willem  Jansz.  hebben  na  Manilha  ordre  gesonden,  als  de  behoorlijcke  tijt 
met  d'  Engelsen  gecru_\st  heeft,  dat  hem  dan  met  behendicheyt  van  d'En- 
gelsen  ontslae  ende  met  zijn  vloote  b)-  d'  onse  op  de  custe  van  China  ver- 
voege,  gelijck  de  heeren  per  nevensgaende  copie  van  missiven  enderesoluitie 
connen  sien. 

Soo  't  disseyn  op  Maccau  ongeraden  wordt  gevonden,  ofte  dat  het  (welck 
Godt  niet  en  geve)  mislucke,  sijn  w\-  van  meninge  een  fort  te  doen  maecken 
op  een  van  de  bequaemste  plaetsen  die  men  ontrent  Maccau  off  Chincheu 
vinden  sal.  In  de  Piscadores  ofte  op  Lequeo  Pequeno  sal  't  na  ons  beduncken 
gedaen  moeten  worden.  W\-  verstaen  dat  in  de  Piscadores  een  uut  der  maten 
goede  rede  is,  ende  alsoo  dese  eilanden  alderbequaemst  nevens  Chincheu 
leggen,  sijn  hiertoe  meest  genegen,  doch  't  staet  ons  seer  tegen  dat  dese  ey- 
landen  geheel  sandich,  onvruchtbaer,  sonder  hout  ende  steen  sijn. 

't  Landt  van  Lequeo  Pequeno  is  wel  schoon  ende  seer  abondant  van  herten, 
maer  tot  noch  toe  hebben  niet  connen  vernemen  datter  voor  groote  schepen 
goede  rede  zy.  Voor  de  plaetse  daer  de  Chinesen  ende  Jappanders  steelswijs 
met  malckanderen  handelen  (ende  daer  d'  onse  van  't  schip  den  f^-^r/ geweest 
zijn)  leyt  een  bancke,  daerop  maer  10  oft  12  voeten  water  is. 

Per  nevensgaende  discoers  anno  1621  door  de  Spangiaerden  in  Manilha 
gemaect,  sal  U.  E.  sien  hoe  ernstlijcken  verhaelt  wort  dat  zylieden  op  de 
Zuythoeck  van  Isla  Formosa,  Lamang  geheeten,  een  fort  dienen  te  maecken 
eer  wy  sulcx  doen,  offte  dat  niet  alleen  den  handel  van  China,  maer  conse- 
quentelijcken  de  gantsche  staet  van  Indien  verliesen  sullen.  Van  degelegent- 
he)-t  van  voorsz.  plaetse  achten  wy  dat  de  Spangiaerden  niet  wel  geïnformeert 
zijn,  alsoo  d'  onse  in  't  incomen  van  de  rede  niet  meer  dan  10  oft  12  voeten 
water,  gelijck  vooren  gesej-t  is,  gevonden  hebben.  Off  iwers  noch  een  andere 
betere  rede  zy,  sullen  neerstelijck  doen  ondersoecken  ende  de  bequaemste 
plaetse  occupeeren,  eer  sulcx  door  den  vyandt  gedaen  wort. 

Na  den  Spangiaert  discoureert,  ist  onnodich  dat  Maccau  aentasten  om  de 
Chineessen  handel  te  becomen.  Soo  Maccau  gevoechelijck  becomen  connen, 


716  26  M.v.\RT  1622. 

sijn  wy  van  meninge  de  plaetse  te  doen  aentasten;  soo  niet,  sullen  daeromme 
geen  moeyten  doen,  maer  een  fort  op  debequaemste  plaetse  leggen  ende  dan 
een  vloote  ontrent  Maccau  ende  een  ander  omtrent  Chincheu  houden.  In 
deser  voegen  meenen  wy  die  van  Manilha,  Maccau,  Mallacca  ende  Goa  de 
Chineessen  handel  te  beletten  ende  die  te  becomen.  Houden  oock  voor  see- 
cker  dat  die  becomen  sullen,  soo  't  ons  maer  aen  geen  geit  gebreect. 

Wy  zeggen  andermael,  dat  voor  zeecker  houden  dat  de  Chineesse  handel 
op  d'  een  maniere  off  d'  ander  becomen  sullen.  Hierover  z\  U.  E.  op  't  alder- 
hoochste  gerecommandeert  haere  saecken  daerna  te  schicken  ende  ons  een 
seer  groote  somme  geit  te  zenden.  Dit  doende  sal  U.  E.  niet  alleen  de  Chi- 
neessche  handel  becomen,  maer  des  v}-ants  staet  ende  handel  van  gants  Indien. 
Soo  de  heeren  een  groote  somma  geit  senden  ende  wel  equipeeren,  't  en  can 
de  Compagnie  niet  ontstaen,  ende  wy  sullen  middel  becomen  om  onse  ge- 
veynsde  vrienden  van  de  banck  te  schuyven  ende  doot  te  vaeren.  Laet  doch 
niet  na  groot  geit  ende  alle  nootlijckheden  te  zenden,  soo  sullen  de  Neder- 
landen met  Godes  hulpe  van  de  quellinge  van  Spangien  ende  veel  andere 
swaricheden  meer  ontlast  worden. 
15.  't  Is  ons  leet,  dat  de  macht,  die  de  Compagnie  in  Indien  heeft,  niet  byeen 

Grooter     moeen  houden.  Soo  dit  doen  mochten,  groote  dingen  souden  met  Godes 

kapitaal  ^  ,  ,,.,., 

inlndiëte  hulpe  verrichten.  \\)-  consumeeren  ons  selven ;  t  cappitael  is  te  cleen,  om 
houden.  Jaermede  met  d'  Inlantschen  handel  de  groote  lasten  te  verwinnen.  Hierover 
worden  genootsaect  ons  met  slechte  dingen  t'  amuseeren  ende  onse  macht 
te  verde\len,  om  secours  van  goede  prinsen  van  den  v\-andt  te  becomen.  Als 
dit  al  schoon  wel  geluct,  connen  qualijck  d'  oncosten  daeraen  gevonden  wor- 
den, ende  interim  blyven  onse  landen  gedispeupleert;  ons  volck,  de  schepen 
ende  provisie  werden  geconsumeert,  sonder  dat  men  ten  principaele  iets  ver- 
richten, ende  noch  erger  is  het,  soo  van  den  v)-andt  geen  goede  prinsen  becomen. 

Dat  het  U.  E.  gelieffde  soo  groeten  cappitael  in  Indien  te  houden  als  tot 
den  inlantschen  handel  noodich  is  ende  verej-scht  wort  omme  den  vyandt 
ende  geveynsde  vrienden  doot  te  vaeren,  w}-  souden  niet  alleene  d'  excessive 
groote  oncosten,  maer  jaerlicx  een  groot  stuck  geit  daerboven  winnen,  slechte 
dingen  naerlaten  en  de  voorneemste  macht  b)-een  houden,  de  vyandt  anders 
aentasten,  onse  landen  peupleeren  ende  overal  alsulcke  ordre  stellen  connen, 
dat  de  forten  ende  garnisoenen  van  de  incompsten  van  de  landen  selffs  souden 
connen  onderhouden  worden.  U.  E.  gelieve  haer  saecken  hierna  te  schicken 
ofte  ons  ten  minsten  te  laten  weten  waeromme  dat  het  niet  geschiet,  opdat 
ons  gerust  mogen  houden. 

Met  groot  misnoegen  ende  grooten  ondult  sien  wy  aen,  hoe  slecht  de  tijt 
ende  seer  schoone  occasien  versuymen.  Hadden  w\-  volck  ende  geit,  groote 
dingen  souden  met  Godes  hulpe  doen.  In  de  Vereenichde  Nederlanden  ge- 


26  Maart  1622.  717 

breect  immers  geen  geit  noch  volck'.Compt  het  de  Compagnie  noch  de  Landen 
niet  gelegen  groote  menichte  van  geit  ende  volck  te  gcHjck  te  senden,  sendt 
ons  dan  ten  minste  een  van  bej'de,  't  zy  een  groote  somma  geit  ofte  groote 
menichte  van  volck  met  alderlej-  nootlijckheden  daerb\-.  Soo  d'  onbedachte 
van  haere  passie  niet  te  brengen  zijn,  monstert  haer  u)t,  scha\ter  van,  off 
schayter  dan  uyt,  hoe  eerder,  hoe  beter. 

Laet  doch  niet  met  den  aldereersten  groote  menichte  van  alderle\-e  provisie 
te  zenden,  insonderhejt  speek,  vle\s,  olie  ende  wijn,  en  dat  niet  alleen  met 
d'  ordinarie  vloote,  maer  daerenboven  met  versche)'de  slechte  schepen  (vol 
volck  om  colonie  te  planten),  die  men  slyten  mach  soo  haest  hier  ariveeren, 
anders  sullen  geweldich  verlegen  geraecken  ende  veel  geit  consumeeren. 

Nevens  dese  gaen  versche\de  rollen  van  d'  ongeregelde  vr\e  lieden,  die  op 
diverse  tochten  aengenomen  zijn.  Sendt  toch  eens  lieden  die  waerdich  zijn 
de  naeme  van  een  mensch  te  voeren  ende  redelijck  nutten  connen  de  zegen, 
die  het  Godt  gelieft  dese  landen  te  geven.  Tot  noch  toe  siet  men  hier  \ve)-nich, 
die  niet  met  de  vryheyt  in  beesten  veranderen. 

Om  verscheyde  redenen,  gelijck  de  heeren  per  resolutie  connen  sien,  hebben 
goetgevonden  aen  't  volck  van  de  schepen  T/w/ai  er^de  Armuj't/f>i  voor  haere 
portie  ofte  gerechtichejt  van  de  veroverde  goederen  contant  te  betalen  twee 
maenden  gagie,  welck  U.  E.  ten  goede  gelieve  te  verstaen.  Met  d'  Orangeboom 
is  een  voorleser  overvaerende,  die  we\'nic]i  eere  nagegeven  wort  ende  hier 
wel  derven  connen.  U.  E.  gelieve,  soo  't  doenlijcken  is,  met  alle  gelegenthe)t 
eenige  eerwaerdige  voorlesers  met  vrouw  ende  kinderen  te  zenden.  Alsoo 
Schoon/laven  ende  d'  Orangeboom  noch  ontrent  10  k  20  lasten  peper  souden 
connen  laden  ende  hier  niet  meer  b)derhandt  is,  maer  dagelicx  't  Postpaert 
voUaden  van  Jamb_\-  verwachten,  hebben  dese  schepen  eenige  dagen  daerna 
opgehouden  ende  alsnu  wederom  goetgevonden,  naer  slu)-ten  van  dese  tot 
ultimo  deser  te  vertoeven. 

Alsoo  d'Oostevvint  begint  te  wayen,  sijn  hier  in  twee  a  drie  dagen  te  gelijck 
aengecomen  140  prauwen  geladen  met  rijs  ende  alle  nootlijckheden,  daerop 
ontrent  1100  mannen  sijn  vaerende. 

Hiermede,  edele,  erntfeste,  w)'se,  seer  voorsinnige  heeren,  sullen  desen 
e)"ndigen  ende  U.  E.,  na  hertelijcke  groetenisse,  in  de  protectie  des  Alder- 
hoochsten  bevelen. 

In  't  fort  Batavia,  adi  26  Maert  anno  1622. 

U.  E.  dienstwillige 
J.  P.  COEN. 
P.  DE  CaRPENTIER. 

Willem  van  Antzen. 


47.  —  6  SEPT.   1622.  —  X  3. 

(PER  LEEÜWINNE). 


1.  Met  de  schepen  Schoonhoven  ende  d'  Orangebomn,  die  Godt  gelej'de,  zijn 

■^*"'  onse  ioncxte  op  26  ende  29  Martio  passato  gesonden  ' ),  waervan  b)-  dese  copie 
schepen,  gaet  ende  d'  inhoude  confirmeren.  't  Sedert  sijn  hier,  Godtloff,  verscheyde 
schepen  van  't  vaderlant  wel  aengecomen,  als  namentlijck  den  15  Mayo  't 
schip  de  Lceuwinne,  27  ditto  Walcheren,  3  Juny  Gorcum,  6  ditto  Delffshaven, 
14  ditto  Hcusden,  16  ditto  Woerden,  1 1  ]m\y  Munnekendam,  22  ditto  't  Wa- 
pen van  Hoorn  ende  14  Augusto  de  flu)t  Edain.  Wy  verhoopen  dat  de  Vrede 
ende  de  Witten  Beer  op  de  Guste  van  Coromandel  mede  wel  gearriveert  zullen 
zijn.  D'  Almogende  wil  de  resterende  drie,  Mauritius,  't  Wapen  vatt  Rotterdam 
ende  zijn  jacht,  mede  behouden  geleyden. 

Met  de  voorsz.  schepen  hebben  wel  ontfangen  U.  E.  missiven  van  den  24 
October,  6,15  ende  16  December  1621,  gelijck  mede  copie  van  een  e  den  8 
September  1621  na  de  Guste  van  Coromandell  gesonden.  Wat  daerop  ten  ant- 
woort  vere)scht  wort,  nodich  verhaelt  dient,  ende  't  sedert  onse  joncxte  ge- 
passeert  zy,  sullen  in  dese  na  vermogen  verhalen.  De  behouden  overcompst 
van  de  schepen  de  Vrede,  Witten  Beer,  Walcheren,  Mauritius  ende  't  Wapen 
van  Hoorn  ]\ehh&n  gaerne  verstaen.  Verhoopen  dat  d'andre  thien  schepen, 
als  namentlijck  Leyden,  't  Wapen  van  Encliuysen,  Medenblicque,  Hollandia, 
Middelburch,  Naerden,  Gouda,  Westvrieslandt,  Schoonhoven,  d'  Orangeboom, 
die  tsedert  soo  van  hier  als  van  de  Guste  van  Goromandel  naer  't  vaderlandt 
vertrocken  zijn,  aldaer,  dat  Godt  geve,  mede  wel  geariveert  zullen  zijn. 

De  Leeuwinne  ende  de  Gouden  Leeuw  zijn  op  een  tijt  van  Nederlandt  ver- 
trocken, ende  d'  een  is  hier  in  vier  maenden  ende  d'  andere  in  13  aengecomen, 
welck  voorwaer  zeer  veele  verscheelt.  D'  oorsaecke  dat  de  Leeuwinne  ende 
andere  meer  soo  langen  re}-s  gemaect  hebben  ende  in  de  bocht  van  Guinea 
vervallen  zijn,  verstaen  wy  te  wesen  vermits  desulcke,  als  van  d'  eylanden  van 
Gabo  Verde  om  de  zuyt  zeylen  ende  contrarie  wint  becomen,  soo  lange  Oost- 
waert  overloopen,  totdat  in  de  bocht  vervallen  eer  sulcx  vermoeden.  De  sche- 
pen de  Geünieerde  Provintien  ende  de  Hoope  in  deser  voegen  anno  1612  op  de 
Greyncuste  vervallende,  liepen  weder  vandaer  om  de  West,  en  dat  zoo  lange. 


1)  Van  29  Maart  is  geen  brief  van  Coen  of  van  Gouverneur-Generaal  en  Kaden,  doch  een 
van  de  Carpentier  aanwezig  (X  370). 


6SEPT.  1622.  719 

niettegenstaende  dat  somtijts  maer  West  eiide  oock  Noortwest  conden  zeylen, 
totdat  goede  wint  bequamen  ende  redelijcke  spoedich  door  de  linie  geraecten. 
't  Is  nodich  dat  U.  E.  haer  hiervan  informeren  ende  dat  expresse  ordre  gestelt 
worde  dat  de  schepen  als  van  d'  eylanden  van  Cabo  Verde  vertrecken  de  West 
houden.  W)-  menen  dat  dan  wel  spoedich  door  de  linie  geraecken  ende  in  de 
Bocht  niet  vervallen  zullen.  Na  ons  gevoelen  comt  daer  niemant  off  h\-  wilter 
vvesen. 

Voor  dese  is  geadvyseert  hoe  met  de  Lccinvinnc  verwachtende  waeren  U.  E. 
missive  van  den  16  February  1621  uut  den  Haghe  gesonden  omme  aen  d' 
officieren  van  d'  Engelse  Compagnie  te  presenteren/ 93. 150. —  die  haer  per 
slot  van  provisionele  liquidatie  (van  geit  en  goederen  die  d'  eene  Compagnie 
volgens  accoort  aen  d'  ander  behoorde  te  restitueeren,)  quamen  te  compe- 
teeren.  Dese  missive  hebben  met  de  Lccinvinnc  niet  ontfangen  ende  tot  noch 
toe  niet  vernomen,  doch  evenwel  hebben  volgens  U.  E.  ordre  van  10  April 
1621  aen  d'  officieren  van  d'  Engelse  Compagnie  voorsz.  ƒ  93.150  per 
slot  van  provisionele  liquidatie  gepresenteert  ende  daertegen  wederomme 
versocht  voldoeninge  van  haere  portie  van  de  lasten  die  tzedert  de  publica- 
tie van  't  accoort  meer  dan  z\lieden  tot  besettinge  van  Bantam  gedragen 
hebben,  welck  een  groote  somma  beloopt.  Sy  waeren  veerdich  omme  op 
reeckeninge  t'  ontfangen  soo  veel  als  men  haer  tellen  wilde,  maer  niet  per  slot 
van  finale  liquidatie,  ende  aengaende  de  lasten  van  de  besettinge  van  Bantam, 
seyden  dat  de  reeckeninge  wel  wilden  overnemen,  maer  de  liquidatie  mostin 
Europa  tusschen  de  heeren  meesters  gedaen  worden,  gelijck  de  heeren  per 
nevensgaende  acte  van  den  19  Maj-  1622  breder  connen  zien.  Hierop  hebben 
niet  goet  connen  vinden  d'  Engelsen  hier  contant  te  betalen  ende  na  Londen 
te  loopen  om  't  gene  ons  van  haer  comt.  Wat  wy  aengaende  de  besettinge 
van  Bantam  pretendeeren  ende  hoe  over  haer  default  geprotesteert  is,  gaet 
mede  nevens  dese. 

Den  5'"  Julj-  is  hier  aengecomen  een  schu)t  met  thien  mannen  van  't  Engels 
schip  de  Triall,  ende  den  8  ditto  de  boot  met  36  mannen.  Sy  zeggen  dat  haer 
schip  met  97  sielen  ende  ingeladen  goederen  verlooren  ende  verlaten  hebben 
op  seeckre  dippen  leggende  op  de  hoochte  van  20  graden  10  minuten  Zuyder- 
breete,  op  de  lengte  van  't  Weste\-nde  van  Java.  Dese  dippen  zijn  by  ver- 
schej-de  gebroocken  eylanden  leggende,  zeer  wijt  ende  breet  Z.  Oost  ende 
N.  West  streckende,  30  mvlen  N.  N.  Oost  van  seecker  eylandt  b\-  d'  onse  op 
22  graden  Zu)derbreete  in  de  caerte  gelejt.  Met  moy  weder  is  voorsz.  schip 
den  Triall  by  nacht  daer  op  geseylt,  sonder  landt  gesien  te  hebben,  ende  al- 
soo  't  schip  door  de  dyninge  datelijck  in  de  gront  stiet  ende  vol  water  liep, 
sijn  de  voorsz.  46  persoonen  met  schuyt  ende  boot  elck  bysonder  met  dis- 
ordre  van  't  schip  gescheyden,  97  persoonen  daerinne  latende.  Hoe  't  met 


720  6  Sept.  1622. 

haer  gegaen  z)-  is  Godt  bekent.  Voorsz.  schujt  ende  boot  sijn  hier  eick  by- 
sonder  gecomen,  sonder  van  den  anderen  te  weten,  't  Schip  't  Wapoi  van 
Hoont  is  mede  in  groot  per}xkel  geweest:  zy  zijn  by  nacht  met  herdewintsoo 
dicht  op  't  landt  van  d' Eendracht  off  Zuyderlandt  van  Java  vervallen  dat  haer 
op  6  vadem  bevonden  eer  't  landt  gewaer  wierden  ende  over  geen  boech  van 
de  wal  zeylen  costen,  waerover  't  geset  hebben,  't  Weder  bedaerde;  cregen 
daerna  landtwindt  ende  zijn,  Godtloff,  terecht  geraect.  De  schepen  Amsterdam 
ende  Dordrecht  zijn  anno  1619  op  voorsz.  landt  mede  in  groot  peryckel  ge- 
weest. Gelijck  het  nodich  is^  dat  de  schepen  om  spoedich  t'ariveeren  ontrent 
du)'sent  m)len  van  de  Caep  de  Bona  Esperance  op  de  hoochte  van  40  a  30 
graden  Zuj'derbreete  om  d' Oost  loopen,  even  alsoo  is  't  hoochnodich  dat 
goede  ordre  gestelt  ende  goede  voorsichticheyt  gebru}xt  worde  om  dierge- 
l)'cke  ongelucken  voor  te  comen  als  't  Engels  schip  de  Trial  gebeurt  is.  Sy 
zeggen  dat  het  haer  overgecomen  is  omdat  de  coers  van  d'  onse  volchden, 
ende  dat  haere  meesters  andere  ordre  stellen  sullen.  Om  voorsz.  landen  naer- 
der  t'  ontdecken,  sijn  w}-  van  meninge  volgens  U.  E.  ordre  met  den  eersten 
derwarts  te  zenden  ;  't  jacht  den  Hazewint  hebben  daertoe  geproiecteert.  D' 
Almogende  wil  alle  U.  E.  schepen  voor  ongeval  behouden  gelejden. 
2.  Om  salpeter  is  na  de  Cust  Coromandel  ende  Suratte  behoorlijcke  ordre  ge- 

Suratte,  geven.  D'  opcoop  van  diamanten  hebben  mede  gerecommandeert  na  vermogen 
Mooha.  te  doen.  Doch  soo  U.  E.  groote  quantite}t  begeeren,  dienen  daertoe  expres 
een  groote  somma  geit  te  zenden,  want  sulcx  met  'tordinarie  cappitael  niet 
geschieden  can,  off  souden  d'  Inlanschen  handel  van  cleden  (welck  niet  gera- 
den vinden)  naerlaten  moeten.  128.000  realen  ende  ƒ  100.000  aen  gout,  door 
U.E.  met  de  Vrede  ende  Witten  Beer  na  de  Custe  gesonden,  is  wel  een  rede- 
lijcke  somme,  maer  soo  veel  ende  meer  is  daer  jaerlijcx  van  noode  tot  opcoop 
van  d'  ordinarie  cleden  die  tot  d' Inlanschen  handel  van  doen  hebben.  Van 
hier  can  dit  jaer  niet  anders  na  de  Custe  gesonden  worden  dan  de  speceryen 
die  airede  met  't  schip  Zeelant  gesonden  zijn^  welck  aldaer  rendeeren  sullen 
ontrent  ƒ  150.000,  welck  't  gene  is  dat  aldaer  in  een  jaer  vertiert  can  worden. 
Derhalve  segge  andermael,  soo  U.  E.  een  groote  pertye  diamanten  van  de 
Cust  begeeren,  dat  derwarts  meerder  geit  dienen  te  zenden,  offsuUen  we}'nich 
diamanten  ende  andere  retoeren  becomen.  De  bevallinge  van  't  gout  na  de 
Custe  gesonden  sal  te  zijnner  tijt  geadv)-seert  worden. 

Den  28  April  is  hier  van  Suratte  gekeert  't  schip  de  Sampson  met  een  car- 
gasoen  van  indigo  ende  een  weynich  Gouseratse  cleden,  incoops  costende 
/ 102.7 18  —  6  —  10^^,  ende  den  31  May  't  schip  Weesp  met  een  cargasoen 
van  indigo,  incoops  costende  ƒ  47.712  —  12  —  8,  ende  een  ledich  Portugies 
scheepken  op  de  Custe  van  Indien  verovert,  't  Is  ons  leet  dat  in  plaetse  van 
den  indigo  geen  Guseratse  cleden  becomen  hebben.  Waere  al  't  geit  daeraen 


6  Sept.  1622.  721 

besteet,  'tzoudevrywatverderstreckenendedeCompagnieprofitabelervvesen. 
Weynich  discretie  ende  mate,  niettegenstaende  het  aen  geen  goede  ordrege- 
breect,  connen  meestal  d'  onse,  Godt  betert,  gebruycl<en.  Hoegrooten  faulte 
die  van  den  Satnpson  ende  d'  onse  in  Mocha  begaen  hebben,  is  ten  deele  voor 
dese  geadvyseert.  Van  de  goederen  door  de  Saiiipson  verovert  is  de  Compag- 
nie goet  gedaen  ƒ  57.364  —  3,  ende  van  de  groote  somme  die  gese)-t  wierd 
onder  't  voick  \-erduystert  te  wesen,  is  tot  noch  toe  niet  te  voorschijn  gecomen, 
niettegenstaende  groote  moeyte  daeromme  gedaen  is.  Doen  de  Sainpson  hier 
ariveerde  hadde  hy  over  de  60  man  verlooren.  't  Jacht  IVeesp  heeft  uut  een  Por- 
tugies  scheepken  ende  een  van  Chaul  verovert  de  waerdye  van  ƒ  59.483  —  7, 
doch  een  goede  somme  daervan  is  de  gouverneur  van  Camba}a  pretendee- 
rende.  't  Sal  hem  oock  goet  gedaen  moeten  werden  soo  den  handel  in  Cam- 
ba_\-a  dry  ven  willen,  off  souden  groote  molestatie  lyden,  gelijck  met  d' Engel- 
sen gebeurt.  De  Mooren  helpen  malckanderen  tegen  ons  ende  wyChrystenen 
blyven  oneens  in  faveur  van  de  Mooren. 

Den3July  1621  ariveerden  voorsz.  schepen  d&  Satnpson  f^nóe  Weesp  voor 
Mocha;  den  14  ditto  is  den  oppercoopman  van  Gil  aldaer  overleden  ende 
Willem  de  Milde  in  sijn  plaetse  gesuccedeert.  Van  'tcargasoendoor't  Jl'apai 
van  Zeelandt  in  Moccha  gelaten  was  noch  weynich  off  niet  vercocht,  vermits 
't  schip  van  Sues  (wortergeseyt)  niet  gecomen  was,  waerover  de  goederen  op 
soo  laegen  prijs  waeren  als  oyt  geweest  zijn.  Van  vercochte  goederen  zijn  met 
de  Sampson  na  Suratten  gesonden  2800  realen  aen  gout  ende  silver.  D'onver- 
cochte  goederen  door  de  Milde  overgenomen,  beliepen  ƒ49.137  —  10  —  12, 
ende  daerenboven  sijn  uut  de  voorsz.  twee  schepen  in  Mocha  gelaten  de  waer- 
dye van  ƒ  66.767  —  17  —  8  aen  verscheyde  goederen.  Godt  geve  dat  tot 
goeden  prijs  gevent  ende  daervoren  goede  retoeren  becomèn  mogen. 

Alsoo  de  Portugiesen  ontrent  Ormus  waren  houdende4  a  6  gallioenen,  zijn 
d'Engelsen  in  October  1621  met  negen  schepen  ende  jachten,  als  namentlijck 
Londen^  de  Jonas,  de  IVahisch,  den  Dolpkijn,  de  Litteldick,  de  Lion,  na  Jas- 
ques,  tot  bevoirderinge  van  haeren  handel  in  Persia  vertrocken.  't  Schip  de 
Sampson  hadden  z)-  mede  versocht.  D' onsen  waeren  daertoe  gereet  ende  wel 
genegen,  maer  alsoo  de  vlagge  als  vice-admirael  van  de  voorstenge  begeerden 
te  voeren  ende  d'Engelsen  sulcx  niet  wilden  toestaen,  hebben  d'onse  bedanckt. 
Voorsz.  Engelse  schepen  voor  Jasques  comende,  ten  t_\-de  de  coninck  van 
Persia  met  12.000  man  vijff  maenden  langh  besich  was  geweest  om  te  verhin- 
deren de  voltreckinge  van  seecker  fort  welcke  de  Portugiesen  aen  de  water- 
plaets  van  Ormus,  tegen  des  conincx  wil,  opwierpen,  heeft  d'Engelsen  tot 
assistentie  versocht,  ende  nadat  een  contract  (d'onse  onbekent)  met  malckan- 
deren gemaect  hadden,  zijn  d'Engelsen  met  haer  macht  derwarts  gevaeren, 
landen  datelijck  ses  stucken  geschut  ende  is  de  plaetse  door  dePortugiesen  met 

46 


722  6  Sept.  Ib22. 

appointement  aen  den  Persiaen  overgegeven  mits  dat  de  Chrj-stenen  in  handen 
van  d'  Engelsen  ende  de  Mooren  b)'  de  Persianen  souden  blyven.  Met  dese 
tjdinge  hebben  d'  Engelsen  twee  schepen,  de  Roode  Lttuw  ende  de  Roos,  met 
een  schaloup  na  Suratten  gesonden,  ende  met  haer  andere  schepen  zijn  nevens 
een  grooten  macht  van  den  Persiaen  na  Ormus  geloopen,  om  die  plaetse 
(welck  gese\t  wierd  van  weynich  water  ende  provisie  versien  te  wesen)  met 
gewelt  te  vermeesteren,  off  ten  minsten  de  Portugiesse  gallioenen  te  vernielen. 
VVatter  van  z}-  en  worden  wil,  sal  den  tijt  leeren.  't  Schijnt  dat  d'Engelsen 
alhier  't  voorsz.  doen  van  de  haeren  in  Persia  niet  wel  bevalt,  vermits  daer- 
door  soo  verachtert  zijn  dat  hare  groote,  rijcke  retoeren  van  Persia  ende  Su- 
ratten dit  jaer  1622  tot  toecomende  jaer  sullen  moeten  overblyven,  ende  dat 
hier  van  Suratten  geen  schepen  met  Gouseratse  cleden  gecomen  zijn. 

In  't  landt  van  den  Grooten  Magul  heeft  een  van  zijn  zoonen  Soltan  Chroom 
sijn  eygen  broeder  Soltan  Gosseroff,  zijnde  d'oudste  zoone  van  den  coninck 
ende  de  rechte  erfifgenaem  van  't  rijck,  met  een  coorde  geworcht,  omme  daer- 
door  aen  't  rijck  te  geraecken.  Hierdoor  wort  voor  een  groote  revolte  in  't 
rijck,  ende  verhinderinge  van  den  handel  seer  gevreest.  Tegen  October  1622 
verhoopte  van  den  Broeck  200  last  aen  retoeren  voor  't  vaderlandt,  ende 
daerenboven  goede  pertye  cleden  voor  Indien  gereet  te  hebben.  Wat  voorder 
van  Mocha  ende  Suratten  geadvyseert  wort,  sullen  U.E.  per  nevensgaende 
copie  van  missiven  breder  connen  sien. 
3.  Voor  dese  is  geadvyseert,  hoe  verleden  jaer  met  die  van  d'  Engelse  Com- 

Vloot  pagnie  gesamentlijck  een  goede  vloote  na  de  Custe  van  Goa  gesonden  hadden, 
Qoa.  te  weten  van  wegen  de  Nederlantse  Compagnie  vijff  schepen,  namentlijck  de 
Goede  Fortuyne,  't  Wapen  van  Zeelandt,  Zuyt-Hollandt,  Noort-Hollandt  ende 
't  Hert,  ende  van  wegen  d'  Engelse  Compagnie  drie  schepen  ende  een  fregat, 
namentlijck  d'  Exchange,  d'  Anna,  de  Diaviant  ende  't  fregat  de  Dragons  Clau. 
Vermits  dese  schepen  de  Custe  van  Indien  als  doen  niet  bese}len  conden, 
liepen  zy  na  Mossambicque,  omme  in  Augusto  1622  vandaerna  de  Custe  van 
Goa  te  loopen.  Wy  hebben  alsnu  by  die  van  d' Engelse  Compagnie  weder- 
omme  versocht  ende  aengehouden,  dat  haer  gelieve  nevens  ons  alsulcke  mid- 
delen na  Suratten  te  zenden,  off  aen  de  haeren  aldaer  behoorlijck  ordre  te 
geven,  dat  de  tocht  't  jaer  1623gecontinueert,  haer  volck  aldaer  soo  veel  sche- 
pen meer  fournieren  als  w)-  meer  dan  zylieden  verleden  jaer  gedaen  hebben, 
ende  gestadich  een  goede  suffisante  vlote  in  't  vaerwater  van  Goa  ende  Mos- 
sambicque gehouden  mach  worden,  presenterende  van  onser  z}de  weder  op- 
nieuws  soo  veel  schepen,  volck  ende  provisie  te  fournieren  als  daertoe  voor 
ons  contingent  nodich  is  ende  vereyscht  wort.  De  gecommitteerde  van  d' En- 
gelse Compagnie  hebben  hierop  geantwoort  na  de  constitutie  van  saecken 
haere  meesters  alleen  aengaende,  maer  niet  na  dat  degemeenewelstantende 


6  Sept.  1622.  723 

de  meeste  affbreuck  van  den  vyandt  vereyschte.  Sy  hebben  geen  middel  om 
van  hier  eenige  schepen,  volck  noch  provisie  te  zenden,  noch  authorilejt  om 
aen  de  haeren  in  Suratten  ende  daerontrent  wesende,  ordre  te  geven,  dat  aldaer 
fournieren  't  gene  ter  gemene  defentie  vere}'scht  wort,  invoegen  dat  wy  tot 
afibreuck  van  de  gemeene  vyandt,  accresschementvanden  handel  voorbe)-de 
de  Compagnien,  genootsaect  worden,  meer  dan  ons  contingent  te  fournieren 
ende  d'  Engelsen  niet  meer  besorgen  dan  sonder  vercortinge  van  haere  byson- 
dere  handel  doen  connen  ende  na  dat  haer  bevalt.  Den  oorloch  ende  de  beset- 
tinge  van  Bantam  hebben  mede,  gelijck  voor  dese  geseyt  is,  op  onsen  hals 
alleene  geschoven,  laetende  haere  schepen  alhier  voor  Batavia  leggen,  sonder 
eens  na  Bantam  te  sien.  Haere  schepen  van  defentie  zullen  toecomende  Noor- 
der mousson  de  gemeene  defentie  mede  ontrecken.  't  Is  nodich  dat  hierop 
ernstelijcken  gelet  ende  dat  U.  E.  saecken  mede  ten  besten  van  de  Nederlantse 
Compagnie  alleen  geschickt  worde.  D'antvvoort  van  d' Engelse  was  dat  zy 
mede  goet  vonden  dat  men  de  tocht  op  de  Custe  van  Goa  met  vigoureuse 
macht  continueerde,  maer  achten  onnodich  te  wesen  dat  daer  gestadich  een 
vlote  van  8  a  10  schepen,  gelijck  wj^  voorstelden,  gehouden  wierden.  In  'tlaest 
van  Martio  1623  sullen  eenige  van  haer  schepen  van  defentie,  zeyden  z)-,  in- 
sonderhe)"t  d' Exchange,  van  de  Custe  van  Goa  herwarts  moeten  keeren.  Van 
hier  conden  geen  schepen  noch  provisie  derwarts  senden.  Z)-  meenden  dat 
als  ten  voorsz.  t)-de  4  off  6  schepen  van  beyde  de  Compagnien  na  Mossam- 
bicque  gesonden  wort,  dat  het  genoch  wesen  sal,  ende  verhoopen  dat  de 
haeren  van  Suratten  daertoe  2  off  3  schepen  (soo  sulcx  geraden  vinden)  four- 
nieren sullen,  't  welck  aen  haer  op  't  hoochste  souden  versoecken  na  u)-tterste 
vermogen  te  doen,  ende  byaldien  toecomende  jaer  meerder  macht  van  noode 
waere,  dat  dan  van  de  schepen  die  van  Manilha  verwachten,  tijtlijck  soo  veel 
van  hier  na  de  Custe  van  Goa  senden  sullen  als  nodich  ende  geraden  bevonden 
sal  worden,  't  Moet  hier  mede  wel  wesen,  alsoo  na  haer  zeggen  niet  meer  doen 
connen  ende  niet  anders  nodich  is;  maer  soo  wy  in  sulcken  gebreck  bleven, 
voorwaer  d'  Engelsen  souden  ons  de  boete  wel  doen  betaelen. 

Om  te  meer  advantage  op  den  vyandt  te  soecken,  onse  vlote  na  vermogen 
op  de  Custe  van  Goa  van  alle  nootlijckheden  te  versien  ende  den  handel  te 
bevorderen,  hebben  na  Suratten  gesonden  de  schepen  ]Vecsp  ende  Heusden. 
Tot  den  handel  gaen  daer  nu  de  32.000  realen  in  spetie,  met  eenige  nagelen, 
noten,  foelie  ende  sandelhout,  als  per  facture.  Aen  d'  heer  Dedel  ende  raedt 
is  ordre  gegeven  dat  met  discretie  by  d'  Engelsen  bevoordere  ende  aenhoude, 
dat  gestadich  met  den  andere  in  't  vaerwater  van  Goa  ende  Mossambicque 
soo  grooten  vloote  houden  als  nodich  ende  geraden  vinden,  gelijck  mede  dat 
d'  Engelsen  toecomende  jaer  1623  tot  de  tocht  soo  veel  meer  fournieren  als 
wy  eerst  gedaen  hebben,  dat  haer  getal  van  schepen  van  defentie  voldoen 


724 


6  Sept.  1622. 


4. 

Vloot 

naar  de 

kust  van 

China. 


ende  by  gebreck  daartegen  protesteere,  mits  dat  d'  onse  tot  de  gemeene  de- 
fentie  soo  veel  schepen  als  d'  Engelsen  uutmaecken  ende  met  den  anderen 
geraden  vinden.  Van  de  resterende  verhoopen  dat  een  met  goede  retoeren 
naer 't  vaderlandt  sullen  zenden,  item  een  na  Mocha  ende  d'  andere  met  Gou- 
seratse  cleden  herwarts.  Pernevensgaenderesolutieendeschriftelijckeadvysen 
welck  d'  een  aen  d'  ander  gegeven  heeft,  sullen  U.  E.  breder  zien  wat  desen 
aengaende  tusschen  ons  ende  d'  Engelsen  gepasseert  is.  D'  heer  Dedel  hebben 
herwarts  ontboden,  omdat  verhoopen  de  Compagnie  in  desequartieren  beteren 
dienst  dan  op  voorsz.  exploict  doen  sal.  't  Is  ons  leet  dat  na  Suratten  geen 
meer  cappitael  hebben  mogen  zenden.  Aen  Gouseratse  cleden  dient  jaerlijcx 
wel  /200.000  besteet  te  worden,  soo  om  die  op  de  Westcuste  van  Sumatra 
als  in  Jamby  aen  peper  ende  in  de  Mollucques,  Amboyna  ende  Banda  aen  na- 
gelen, noten  ende  foelie  te  verhandelen.  Soo  veel  meeralsdeheeren  van  daer 
aen  retoeren  voor  Nederlandt  ende  van  Persia  aen  zj'de  begeeren,  dient  der- 
warts  gesonden  te  werden.  Is  het  niet  gedaen,  U.E.  gelieve 't  selvige  soo  haest 
mogelijck  te  doen,  de  Compagnie  sal  daeraen  grooten  dienst  geschieden.  Per 
nevensgaende  copie  van  d'onse  aen  d'heer  Dedel  gesonden  sal  U.  E.  sien, 
wat  ordre  gegeven  hebben  tot  redres  van  de  faulte  die  d'  onse  van  Mocha 
ende  die  van  de  Sampson  in  't  nemen  van  seeckere  schepen  van  Dabul  be- 
gaen  hebben. 

Met  onse  joncxte  is  geadvyseert  hoe  geresolveert  ende  voorgenomen  had- 
den een  vloote  van  12  schepen  na  de  Custe  van  China  te  zenden,  soo  omme 
dien  handel  te  procureren  als  de  gemeene  v)'andt  denselven  te  verhinderen. 
Tsedert  hebben  van  hier  derwarts  gesonden  16  schepen.  Wy  verhoopen  dat 
te  zijnner  tijt  daerb}-  sullen  comen  onse  vijff  schepen  van  defentienaManilha 
zijnde,  gelijck  mede  twee  andere,  de  Maen  ende  de  Hondt,  die  d'heer  Hout- 
man van  de  Mollucques  na  Cabo  de  Spirito  Sancto  gesonden  heeft,  met 
ordre  dat  vandaer  na  de  Custe  van  China  loopen;  zijn  te  zamen  23  schepen. 

In  't  eerste  van  April  passato  sijn  vooruutnadeCustevanChiampageseylt 
de  jachten,  Ste  Cruz,  de  Haen,  de  Tiger  ende  Victoria.  Den  10  ditto  is  de 
commandeur  Cornelis  Re}ersz.  van  hier  vertrocken  met  de  schepen  Zicrick- 
zee,  Groningen,  Delff ,  Enchuyscn,  de  Galliasse,  Engelsen  Beer,  St.  Nicolaes 
ende  Palleacatte.  Door  gebreck  van  geit  wierd  dese  vlote  niet  meer  dan  2 
kisten  met  16.000  realen  tot  oncosten,  eenige  peper  ende  sandelhout  mede- 
gegeven,  maer  daerna  hebben  haer  197.588  realen  met  4  schepen  nagesonden, 
te  weten  den  4  Juny  Cleen  Tholeti  ende  Sincapura  met  32.000  realen,  den  20 
ditto  de  Sampson  met  85.588  ende  den  3  July  de  Gouden  Leeuw  met  80.000 
realen  in  spetie.  D'Almogende  wil  haer  alle  behouden  reys,  goet  succes  ende 
victorie  over  onse  vjanden  verleenen.  Voorsz.  vloot  van  16  ze}len  is  versien 
met  ontrent  1300  koppen,  ende  zijn  voor  18  maenden  geprovideert. 


6  Sept.  1622.  725 

Om  den  vyandt  den  Chineessen  handel  te  beletten  ende  die  te  vercrygen, 
hebben  voor  dese  gese\-t  dat  Maccau  vermeestert  off  een  andere  plaetse  op 
de  Custe  van  China  begreepen  dient.  Vermits  de  twaelff  schepen  die  eerst 
vertrocken  zijn  niet  dan  met  ontrent  1000  blancke  koppen  versien,  ende  als- 
doen  onseecker  waeren  wanneer  d'  andere  schepen  by  haer  comen  souden  , 
ende  om  verscheyde  andere  respecten  meer  die  in  onse  instructie  gemelt  off 
bespeurt  connen  worden ,  hebben  niet  goet  connen  vinden  precise  ordre 
mede  te  geven  om  Maccau  aen  te  tasten,  maer  sulcx  ter  dispositie  ende  goet- 
vindinge  van  den  commandeur  ende  raet  gelaten,  niettegenstaande  verseec- 
kert  waren  dat  Maccau  niet  wel  versterct  ende  met  geen  garnesoen  versien 
zy.  't  Is  ons  leet  dat  op  de  behoorlijcke  tijt  geen  meerder  macht  van  volck 
b)-een  hebben  connen  brengen,  dat  geen  resolut  ordre  hebben  mogen  geven, 
maer  vooral  dat  soo  royalen  tocht  persoonlijck  met  behoorlijcke  macht  niet 
hebben  mogen  doen.  Meerder  schepen  waeren  daertoe  niet  noodich,  maer 
een  goet  getal  geëxperimenteerde  soldaten. 

't  Sy  dat  Maccau  becomen  offniet,  in  allen  gevalle  hebben  belast  dat  d'onse 
in  de  Piscadores  (soo  geen  bequamer  plaetse  vinden)  een  fort  ende  rendevouz 
maecken,  alsoo  dese  plaetse  beter  gelegen  houden  dan  Maccau.  Voorder  heb- 
ben bevolen  dat  een  vloot  schepen  ontrent  Maccau  ende  Canton,  ende  een 
andere  ontrent  de  Piscadores  ende  Chincheu  gehouden  worde. 

De  wetten  ende  manieren  van  China  verstaen  wj'  soo  te  wesen,  dat  niet 
alleene  geen  handel  door  vrientlijck  versoeck  vercr_\-gen  sullen,  maer  datter 
geen  middel  noch  raedt  is  om  met  vrienschap  gehoor  te  becomen  ende  ons 
versoeck  de  grooten  condt  te  doen.  Hierover  hebben  d'  onse  bevolen,  om 
geen  meer  tijt  te  verliesen  soo  datelijck  geen  gehoor,  gerieff  noch  handel  be- 
comen, dat  de  Chinesen  sonder  vertoeven  overal  met  gewelt  aentasten.  Dit 
sal  soo  lange  gecontinueert  moeten  worden,  totdat  de  tydinge  van  handt  tot 
handt  in  't  hoff  tot  by  den  coninck  van  China  come  ende  dat  van  daerna  de 
zeecant  gesonden  worde  omme  te  vernemen  watter  te  doen  is,  wie  w)-  zijn 
ende  wat  begeeren.  Dit  is  den  eenigen  middel ,  daer  is  geen  andere ,  noch 
niemant  te  vinden  die  van  onsentwegen  eenich  rapport  off  versoeck  soud 
durven  doen.  Als  w}-  een  vaste  plaetse  begrepen  hebben  ende  de  Chinesen 
den  handel  beletten,  sal  daer  ondertusschen,  na  wy  verstaen,  geen  volck  ge- 
breecken  die  met  ons,  't  zy  met  off  sonder  kennisse  van  de  mandorijns,  comen 
handelen,  alsoo  de  provintie  van  Chincheu  den  handel  noch  de  zee  niet  der- 
ven can,  vermits  haer  onderhout  over  zee  moeten  haelen. 

Om  de  stapel  van  den  handel  tot  Batavia  te  becomen,  de  Compagnie  van 
veel  lasten  ende  swaricheeden  te  ontlasten ,  als  andere  respecten  meer,  hebben 
geordonneert  dat  d'  onse  op  de  custe  van  China  houdende,  niet  toestaen  zul- 
len dat  eenige  Chineese  joncken  elders  dan  na  Batavia  met  haeren  pas  vaeren. 


726  6  Sept.  1622. 

Wy  houden  dat  dit  zonder  eenige  alteratie  te  weech  gebracht  sal  worden,  ende 
dat  in  deser  voegen  door  de  stapel  van  trafficque  ende  vermeerderinge  van 
d'  incompste  tot  Batavia  middel  becomen  zullen  omme  d'  excessive  groote 
lasten  t'  overwinnen,  de  jalousie  van  princen  in  thoom  te  houden  ende  goede 
retoeren  voor  't  vaderlandt  te  becomen,  doch  een  groote  menichte  van  volck 
ende  eerlijcke  huysgesinnen  om  Batavia,  Ambo)'na  ende  Banda  te  peupleeren 
dienen  U.  E.  daertoe  te  zenden,  off  wy  souden  niet  goets  connen  verrichten. 
Alle  de  Chinesen  die  op  de  custe  van  China,  Manilha  ende  elders  becomen, 
sijn  wy  van  meninge  daertoe  mede  te  gebruycken. 

Alsoo  d'  Inlantsche  handelaers  van  de  Mollucques,  Amboyna,  Banda  ende 
andere  Orientaelsche  landen  niet  geweert  connen  worden,  zijn  wj-  van  me- 
ninge met  hulpe  van  de  Chineesse  handel  een  andere  stapel  van  handel  aen 
't  casteel  van  Amboyna  te  brengen,  waerdoor  mede  goede  finantie,  gelijck 
aireede  begost  hebben,  verhoopen  te  becomen.  Dit  sullen  met  Godes  hulpe 
de  rechte  middelen  zijn  omme  U.  E.  van  d'  excessive  groote  lasten  t'  ontlasten 
ende  de  staet  van  de  Compagnie  in  Indien  te  verseeckeren,  mits  dat  U.  E.  in 
haere  colonie  planten  lieden  die  als  eerlijcke,  redelijcke  menschen  connen 
leven.  De  soldaten  ende  bootsgesellen  sijn  daertoe  niet  bequaem,  alsoo  ge- 
schaepen  zijn  om  tegen  de  baeren  van  der  zee  ende  haersgelijcke  te  stryden. 
Derhalven  verlaet  u  niet  op  d'  ongeregelde  die  wy  door  noot  vr)-geven.  De 
pangoran  van  Bantam,  de  coninck  van  Atchijn,  die  van  Suratten,  Coroman- 
del,  de  Mattaram  ende  alle  andere  Mooren  sijn  trachtende  om  ons  voor  haer 
ter  zee  te  doen  vaeren,  maer  wy  verhoopen  de  saecken  soo  te  schicken  dat 
veel  Indianen  voor  ons  sullen  vaeren,  ende  dat  sonder  cappitael  t'avontuiren 
een  goet  deel  van  haer  proffyten  genieten  sullen. 

Om  dese  onse  disseynen  voor  te  comen  ende  de  Spaensse  staet  in  Indien 
te  conserveren  is  lange,  na  wy  verstaen,  by  de  Spangiaerden  in  Manilha  voor- 
geslagen dat  hoochnodich  een  fort  op  de  zuythoeck  van  Lequeo  Pequeno 
dienden  te  leggen,  off  souden  niet  alleen  per)'ckel  loopen  om  de  Chineesse 
handel,  maer  oock  om  Maccau,  Manilha,  Mallacca  ende  gants  Indien  te  ver- 
liesen.  De  Portugiesen  van  Maccau  meenden  den  handel  voor  haer  ende  de 
Spangiaerden  met  fregatten  van  Maccau  op  Manilha  te  conserveren,  gelijck 
U.  E.  door  haer  nevensgaende  discoersen  connen  sien;  doch  wy  hoopen  d' 
een  en  d'  ander  met  dese  onse  voorgenomen  tocht  te  prevenieren. 

Onder  andere  hebben  de  commandeur  mede  belast  eenige  schepen  om  de 
Noordwest  na  d'  uutterste  paelen  van  Nanguin,  daer  de  beste  zyde  vandaan 
compt,  Correa  ende  Tartaria  te  zenden.  Wat  onse  voorder  meninge  ende  ordre 
zy,  sullen  de  heeren  per  nevensgaende  copie  van  onse  instructie,  de  vloote 
medegegeven,  breder  connen  zien,  waertoe  ons  gedragen.  Sooimantons  voor- 
nemen ende  ordre  presumteus  ende  hardt  dunct,  gelijck  alsoff  wy  nu  onder- 


6  Sept.  1622.  727 

leyden  't  gene  eertijts  in  de  Spangiaerden  ende  Portugiesen  laeckten,  willen 
desulcke  gebeden  hebben  geen  oordeel  sonder  ons  eerst  te  hooren  daerover 
te  geven,  alsoo  \vj-  meenen  geen  lichtvaerdige  ordre  sonder  recht  ende  rede 
gegeven  te  hebben.  Wy  hadden  wel  gewenst  dat  in  den  raedt  van  voorsz.  vlote 
wat  meer  verstandt,  discretie  ende  ervaring  ware,  maer  dese  deuchden  zijn 
(Godt  beter  't)  by  eenige  van  de  heeren  in  soo  cleen  extime,  dat  in  Nederlandt 
by  sommige  niet  seer  gesocht  worden,  weynich  mogen  gelden  ende  dienvol- 
gende  hier  selden  comen,  soodat  met  sulcke  riemen  moeten  roeyen  als  ons 
toegesonden  worden. Gaet  de  welstandt  traech  voort,  U.  E.  gelieve  ons  t'  ex- 
cuseren :  w)-  weten  wel  hoe  't  behoorde,  maer  connen  't  niet  beteren. 

Wy  houden  voor  seecker,  dat  de  Chineessen  handel,  't  zy  met  oochluyckin- 
ge  oft  openbaere  toelatinge,  becomen  zullen;  derhalven  willen  U.  E.  op  't  al- 
derhoochste  gebeden  hebben,  met  den  aldereersten  een  seer  groote  somma 
geit  herwarts  te  zenden,  niet  alleene  soo  veel  als  de  heeren  aen  retoeren  voor 
Europa  begeeren,  maer  daerenboven  sooveel  meer  als  nodich  is  om  den  han- 
del in  plaetse  van  de  Portugiesen  ende  Spangiaerden  met  de  Chineesse  waeren 
op  Japan  te  dr\'ven  ende  aldaer  een  goede  somma  silver  tot  opcoop  van  re- 
toeren  voor  Nederlandt  t'  overwinnen,  opdat  de  heeren  daernadies  te  minder 
silver  henvarts  aen  mogen  zenden.  Tot  desen  handel  van  Japan  is  een  groote 
somma  geit  van  noode,  want  daertoe  gants  geen  cappitael  in  Indien  is.  Her- 
denckt  doch  met  wat  cappitael  die  van  Manilha,  Maccau,MallaccaendeGoa, 
uwe  V)'anden,  handelen,  ende  retardeertde  vergrootinge  van  des  Compagnies 
cappitael  niet  langer,  want  daertoe,  ons  bedunckens,  in  de  Vereenichde  Ne- 
derlanden goeden  raedt  ende  middel  is. 

Soo  met  China  op  haer  custe  in  openbare  oorloch  geraecken,  soud  wel  con- 
nen gebeuren,  seggen  de  Chinesen  alhier,  dat  het  noch  wat  aenliepe  eer  den 
handel  met  ons  geconsenteert  worde,  dewyle  d'  alteratie  groot  zijn  sal  als  soo 
na  op  haer  custe  gelijck  de  Piscadores  gelegen  zijn  een  fort  maecken,  doch 
evewel  houden  datter  \-eele  steelswijs  bj-  d'  onse  zullen  comen  handelen  ende 
dat  ons  van  alles  toegevoert  worden  sal.  Op  avontuir  off  den  handel  soo  haest 
niet  bequamen  als  verhoopen,  hebben  den  Gouden  Leeuw  ordre  medegegeven, 
byaldien  zijn  geit  in  China  niet  tijtlijck  besteet  can  worden,  dat  daermede  na 
Jamby  keere,  omme  ten  deele  aldaer  in  peper  besteet  ende  na  de  Custe  off 
elders  gesönden  te  worden.  Om  u  cleen  cappitael  te  doen  strecken  ende  de 
retoeren  voor  't  vaderlandt  niet  te  retarderen  is  dese  ordre  gegeven,  ende  sul- 
len 't  peryckel  van  der  zee  getroost  moeten  wesen.  U.  E.  gelieve  zulcx,  alsoo 
hier  by  't  comptoir  weynich  geit  resteert,  ten  goede  te  nemen. 

Tot  naerder  ordre  sal  geen  benjuwin  noch  campher  meer  gecocht  worden. 
Om  zuycker  is  na  China  ende  om  coper  na  Japan  gesönden.  Wy  laten  niet, 
gestadich  volgende  U.  E.  ernstlijcke  recommandatie  alle  mogelijcke  neer- 


728  6  Sept.  1622. 

sticheyt  te  doen  omme  U.  E.  jaerlijcx  in  verscheydenheyt  van  waeren  groote, 

rijcke  retoeren,  80  a  100  tonnen  gout  waerdich,  te  zenden.  U.  E.  gelieven  te 

geloven  dat  het  niet  dan  aen  geit  schort.  Met  wej-nich  geit  can  niet  veel  ge- 

cocht  worden.  Wy  verhoopen  dat  de  heeren  verleden  jaer  met  voorgemelde 

thien  schepen  80  a  90  tonnen  gout  aen  retoeren  becomen  zullen  hebben,  't  Is 

waer  dat  die  bestaen  in  waeren  als  peper,  nagelen,  noten  ende  foelie,  daerinne 

advj-seeren  soo  we}-nich  afftreck  was  als  oyt  geweest  is  soo  lange  op  Indien 

gehandelt  hebben,  doch  wy  verhoopen  dat  d'  afftreck  daerna  gebetert  wesen 

sal  ende  dat  de  heeren  daerdoor  middel  ende  corragie  becomen  sullen  hebben 

omme  een  seer  groote  somma  geit  hervvarts  te  zenden.  Verhoopen  insgelijcx 

dat  wy  door  de  tocht  op  China  middel  becomen  zullen  ommeU.  E.  geit  beter 

te  besteden  ende  verder  te  doen  strecken. 

5.  Op  d'  aencompst  van  't  schip  rFrt/(r//«T«  waeren  zeer  verheucht  te  verstaen 

Gezonden   Jat  U.  E.  geresolveert  hadden  met  13  schepen  800.000  realen  herwarts  te  zen- 
kapitaal.  ,       ,..   ,  „,  .  , 

den,  ende  namen  datelijck  voor  een  groote  somma  na  Lhma  te  zenden,  waer- 

mede  licht  een  groote  faulte  begaen  zouden  hebben,  soo  cort  daerna  't  weynich 
geit  met  de  volgende  schepen  niet  vernomen,  ende  niet  becomen  hadden  b)'- 
sondere  missive  van  de  camere  tot  Amsterdam  van  16  December  1621,  daer- 
mede  advyseeren  dat  het  wel  een  vijffde  min  dan  800.000  realen  vallen  zoude. 
Dit  bedroeffde  ons  meer  dan  te  vooren  verheucht  waeren.  't  Is  ons  hertelijck 
leet  ende  't  moet  Godt  ten  hoochste  geclaecht  wesen,  dat  vele  van  U.  E.  soo 
qualick  van  haeren  staet  van  Indien  gevoelen  ende  geimformeert  zijn,  dat  door 
retardement  van  een  schip  off  twee  met  retoeren  door  cleenmoet  ende  onge- 
fondeerde  swaerhooffdige  consideratie  naerlaten  de  behoorlijcke  ende  noo- 
dege  cappetalen  herwarts  te  zenden.  Met  d'  acht  schepen  die  hier  aengecomen 
zijn  hebben  niet  meer  dan  300.000  realen  ontfangen  ende  met  resterende  twee 
schepen  Mauritius  ende  't  Wapen  van  Rotterdam,  na  wy  verstaen,  comt  niet 
meer  dan  112.000  realen.  Wy  bidden  U.  E.,  considereert  doch  als  dese  pen- 
ningen ten  besten  besteet  ende  van  een  drie  gemaect  worde,  dat  daervooren 
niet  meer  dan  30  tonnen  gout  aen  retoeren  becomen  connen.  Aldus  doende, 
wat  sal  't  zijn?  Wy  zouden  daerdoor  mede  bykans  swaerhooffdich  worden, 
doch  verhoopen  dat  ons  Godt  daervoor  behoede,  ende  vertrouwen  dat  het 
de  Compagnie  wel  gaen  sal,  in  spijt  van  al  die  't  leet  is. 

Gelooft  doch,  mijn  heeren,  dat  onsen  goeden  }ver  met  goede  redenen  ge- 
maticht  wort.  Wj-  breyden  de  macht  ende  middelen  van  de  Compagnie  niet 
verder  uyt  dan  de  welstand  vere}-scht  ende  gedoocht.  Hoe  sal  men  becnopter 
handelen  dan  U.  E.  van  jaer  tot  jaer  soo  veel  retoeren  zenden  als  ons  cappitael 
beschicken,  gelijck  nu  een  tijt  lanck  successivelijck  gedaen  hebben?  't  Gene 
daeronder  tegen  onse  goede  meninge  ende  ordre  aen  benjuwin,  campher  ende 
andersints  qualick  besteet  is,  mach  weynich  maecken.  D'Inlantsche  oorlogen 


Banda. 


6  Sept.  1622.  729 

ende  d'  onlust  van  de  coningen  ende  grooten  van  Indien ,  de  domestique  quae 
menage,  sijn  wel  schadelijcke  saecken,  maer  de  voornaemste  oorsaecke  van 
't  retardement  des  Compagnies  welstant  comt,  onder  corectie,  doordien  U.  E. 
eenige  jaeren  achter  den  anderen  soo  veel  schepen  met  soowej-nich  geit  her- 
warts  gesonden  hebben.  Was  daer  een  groote  somma  geit  bj-  geweest,  de 
lasten  waeren  licht  overwonnen ;  de  faulte  connen  de  heeren  verbeteren  als  't 
haer  gelieft.  Wat  ons  aengaet,  laeten  niet,  gestadich  in  alles  't  gemeene  beste 
voor  de  Compagnie  na  vermogen  te  bevorderen,  maer  met  weynich  geit  con- 
nen niet  wel  coopen,  ende  de  prinsen  van  den  vj-andt  vallen  sober. 

Wy  sullen  volgens  U.  E.  ordre  niet  naerlaten  voor  te  comen,  voor  soo  veel 
doenlijcken  is,  dat  de  Francen  door  d'  onse  niet  werden  geoffenceert.  In  de 
Straet  van  Mallacca  hadden  die  van  den  Szvcrtcn  Beer  seer  onbedachtelijck 
een  Fransche  barcque,  1'  Hermitage  genaempt,  tegen  onse  expresse  schrifte- 
lijcke  recommandatie  die  dese  Francen  van  hier  varende  medegegeven  had- 
den, in  arrest  genomen  ende  voor  Jamb)'  gebracht,  ahvaer  door  den  opper- 
coopman  weder  ontslagen  wierden.  Die  van  den  Beer  zullen  hierover  na  be- 
hooren  doen  straffen. 
6-  Hoe  geluckich  verleden  jaer  door  Godts  genade  alle  d'e\landen  van  Banda 

overwonnen  ende  de  moetwillege  Bandanesen  t'  eenenmael  (uutgesondert  die 
van  Puloron,  welcke  gratie  deden)  uutgeroeyt  wierden  ende  die  landen  in 
een  vredich  besit  voor  de  Compagnie  brachten,  sal  U.  E.  voor  d'aencompst 
van  dese  verstaen  hebben.  By  dese  gaet  notitie  wat  schepen  endevolck,  ende 
hoe  lange  die  tot  voorsz.  tocht  gebruyct  zijn,  waeraen  d'oncosten  gereeckent 
connen  werden.  De  sovere\-netijt  over  voorsz.  landen  wert  onverde)-lt  voor 
de  hooge  mogende  heeren  Staten  Generael  geme}-nteneert.  Een  derde  van 
den  handel  sullen  d'  Engelsen  volgens  accoort  vergunnen,  met  protestatie 
dat  niet  en  verstaen  daermede  te  prejudiciëren  't  recht  welck  U.  E.  hebben, 
omme  't  derde  paert  van  d'  oncosten  van  de  tocht  d'Engelsen  aff  te  vorderen. 
Na  d'  overwinninge  van  Banda  is  het  daer,  Godtloff,  wel  gegaen  ende  't  landt 
overal  geheel  veyl  geweest.  D'onse  zijn  daer  stercq  ontrent  2500  zielen, 
soo  witten  als  swerten,  vr}-elieden  ende  slaven,  daeronder  436  persoonen  in 
dienst  van  de  Compagnie  wesende.  Om  die  landen  behoorlijck  te  peupleren 
ende  de  vruchten  te  beneficeren,  gebreect  daer  noch  veel  volck.  't  Is  nodich 
datter,  om  swaricheyt  voor  te  comen,  groote  neersticheyt  gedaen  worde  om 
dat  lant  behoorlijck  te  peupleren,  alsoo  de  situatie  van  natuyren  uytdermaeten 
stercq  is  ende  veel  plaetsen  onwinbaer  zijn.  D'eylanden  zijn  cleen,  maer  is 
altemael  soo  schoonen  boomgaert  als  in  de  werelt  gesien  mach  worden,  't 
Sijn  meestal  moscaet  ende  andre  fruytboomen  die  op  de  landen  staen.  Op 
Puloron,  welck  een  van  de  cleenste  ende  onvruchtbaerste  eylanden  is*  zijn 
bevonden  1388  zielen,  't  Schijnt  dat  daer  veel  volck  van  de  verdrevene  ge- 


730  6  Sept.  1622. 

vlucht  is;  daer  dient  sorge  gedragen  ende  voorgecomen  te  worden  dat  dese 
lieden  wederomme  geen  quae  parten  beginnen.  D'  Engelsen  sijn  onder  protes- 
tatie,  als  per  nevensgaende  acte  blijct,  van  't  ej-landeken  Nielacke,  aen  Pu- 
loron  gelegen,  vertrocken. 

Per  't  schip  Amsterdam  hebben  van  Banda  ontfangen  895  sockels  foelie, 
wegende  21.148|  catti  Banda,  ende  65.130  catti  Banda  notenmuscaten,  ende 
in  Augusto  verhoopten  met  d'  Eaihoorn  noch  te  zenden  ontrent  500  sockels 
foelie  ende  noten,  naer  advenant.  D'  Engelsen  hebben  vandaer  becomen  met 
haer  schip  de  Supley  .  .  .  sockels  foelie,  wegende  .  .  .  catti  Banda,  ende  .  . 
catti  Banda  notenmuscaten.  Wat  different  tusschen  d'onse  ende  d'  Engelsen 
aldaer  gevallen  zj-,  sal  U.  E.  per  nevensgaende  pampieren  vernemen. 

Tot  soulagement  van  d'  excessive  groote  lasten  werden  in  Banda  door  onse 
ordre  de  thiende  van  alle  vruchten  gelicht  ende  is  op  de  visscher)-e,  het  tief- 
feren,  branden  van  arack  ende andersints  medeseeckreinpositiegestelt,  welck 
alles  't  eerste  jaer  ontrent/" 25.000  renderen  sal.  De  gouverneur  Sonck  advy- 
seert,  als  seeckre  wercken  volmaeckt  sullen  sijn  ende  't  landt  soogepeupleert 
wert  dat  het  garnesoen  een  derde  vermindert  mach  worden,  dat  dan  boven 
alle  oncosten  wel  eenich  geit  tot  opcoop  van  noten  ende  foelie  overhouden 
sullen.  Voordere  tydinge  van  Banda  sal  U.  E.  per  nevensgaende  missive  van 
den  gouverneur  Sonck  vernemen,  gelijck  mede  hoe  d'  Engelsen  aldaer  door 
gebreck  van  geit  stille  moeten  sitten. 
7.  De  resterende  oude  boecken  ende  reeckeninge  van  maentgelden  alhier  we- 

Varia.      sende,  werden  nevens  dese  door  den  oppercoopmanJacquesCouteli,  die  daer- 
van  last  heeft,  gesonden. 

Alle  schepen  naer  't  vaderlandt  varende,  sullen  per  schriftelijcken  instructie 
belasten  alle  moetwil  ter  verscher  daet  na  behooren  te  straffen,  off  op  haere 
aencompst  in  Nederlandt  aen  de  respective  camer  informatie  t'  overleveren, 
opdat  rigoreuse  exempel  gestatueert  worde. 

Sonder  goede  redene  sal  niemant  voor  sijn  tijt  naer  't  vaderlandt  te  keeren 
gelicentieert,  noch  ruylinge  toegestaen  worden. 

De  generale  reeckeninge  van  de  retoeren  b}'  de  respective  cameren  ont- 
fangen, sullen  verwachten,  ende  na  vermogen  soo  goeden  egaliteyt  houden 
in  't  oversenden  van  de  retoeren  als  doenlijcken  is  ende  ten  besten  dienst  van 
de  generale  Compagnie  geschieden  can.  U.  E.  gelieven  te  geloven  dat  daer- 
inne  alhier  gunste  noch  pert}'schap  gebruyct  wort.  De  verachterde  cameren 
van  Amsterdam  ende  Enckhuj-sen  sullen  vooreerst  prefereren,  doch  tegen- 
woordelijck  zijn  hier  geen  schepen  van  de  camere  van  Amsterdam  dan  't 
schip  Avistcrdam,  daeraen  getwijffelt  wort  off 't  selve  bequaem  zy  off  niet  om 
met  retoeren  naer  't  vaderlandt  te  keeren. 

Den  oppercoopman  Libenar  heeft  hier  aen  gout  ende  andersints  met  den 


6  Sept.  1622.  731 

Swertcn  Beer  uut  seeckre  Portugiese  bercque,  van  Angola  comende,  verovert, 
overgelevert  de  \vaerd)-e  van  /  3 195. 

Naer  U.  E.  advys  sullen  ons  te  zyner  tijt  den  handel  van  Bantam  aengaende 
reguleren  ende  ons  prerogatieffin  den  handel  van  Sangora,  des  nodich  zijnde, 
mevnteneren.  Om  d'  inconvenienten  die  U.  E.  verhalen  ende  andere  meer  voor 
te  comen,  houden  \\y  beste  te  wesen,  dat  geen  volck,  in  Nederlandt  getrouwt 
zijnde,  vrygegeven  werde,  maer  dat  men  haer  persuadeere  haere  vrouwen  ende 
kinderen  te  halen  ende  daermede  hier  te  comen. 
8.  Met  de  schepen  Heiisdat,  Woerden  ende  't  Wapen  van  Hoorn  zijn  hier  ver- 

Gezonden  sche\de  vrouwpersoonen  wel  aengecomen.  De  jonge  dochters  zijn  meest  alle 
vrouwen.  '  „.,, 

eerlijck  getrouwt  aen  de  voorneemste  officieren  deserplaetse,  namentlijckaen 

diverse  oppercooplieden,fiscael,cappiteyn  van  'tgarnesoenendeanderejonge- 
lieden  meer,  daeraen  vertrouwen  de  welstant  seer  gevordert  ende  de  Compag- 
nie goeden  dienst  geschieden  sal.  W\-  sullen  niet  laeten  de  vrouwpersoonen 
na  behooren  favorabel  ende  behulpsaem  te  wesen.  't  Waere  te  wenschen  dat 
hier  een  groot  getal  bequame,  eerlijcke  jongedochters  waeren ;  zy  souden  goede 
huwelijcken  doen.  Op  't  alderhoochste  willen  U.  E.  gerecommandeert  ende 
gebeden  hebben,  groote  neersticheyt  te  laten  doen  ende  geen  oncosten  t'  ont- 
sien  om  herwarts  aen  te  zenden  een  groot  getal  eerlijcke  huj-sgesinnen,  soo 
ambachtslieden  als  huyslieden,  gelijck  mede  een  groot  getal  bequame,  eer- 
lijcke jonge  dochters,  jongers  ende  meyskens,  omme  Batavia,  Ambo\-na  ende 
Banda  te  peupleren.  De  Compagniesal  daeraen  seer  grootendienstgeschieden. 
Onder  de  vrouwpersoonen  met  't  Wapen  van  Hoorn  gecomen  zijn  eenige 
getrouwde  vrouwen,  die  wy  verstaen  dat  haer  in  Nederlandt  oneerlijck  gedra- 
gen hebben  ende  daervan  hier  mede  niet  goets  te  verwachten  is.  Voorwaer, 
't  is  een  groote  schande  ende  verachteringe  van  de  gemeene  welstant,  dat 
weder  opnieuws  oneerlijcke  vrouwen  gesonden  worden.  Wat  eerlijcke  lieden 
sullen  in  haer  geselschap  willen  varen  ;  hoe  connen  eerlijcke  dochters  in  gesel- 
schap van  oneerlijcke  vrouwen  eerlijck  blyven  ?  Op  't  alderhoochste  zy  U.  E. 
mede  gerecommandeert  in  geenderleye  maniere  toe  te  staen  dat  met  U.  E. 
schepen  eenige  vrouwen  die  van  oneerbaerheyt  berucht  zijn  herwarts  comen, 
want  hier  te  lande  hoeren  genoch  zijn  ende  d'  eerlijcke  haer  anders  schamen 
sullen  her^varts  te  comen,  ende  soo  schoon  quamen,  souden  eerlijcke  lieden 
haer  ontsien  te  trouwen  met  desulcke  die  hier  met  quaet  geselschap  comen. 
Door  quaden  toesicht  ende  quaden  aert  hebben  twee  dochters  op  't  voorsz. 
schip  't  Wapen  van  Hoorn  haerselven  aen  seeckre  persoonen  verlooft  ende 
haer  daermede  misdragen,  welck  voorwaer  een  groot  affsien  is.  Wy  meenen 
dat  dit  door  al  te  groote  licentie,  quade  ordre  ende  quade  toesicht  toecompt. 
De  misdadegen  sijn  daerover  gestraft,  gelijck  mede  den  oppercoopman  ende 
schipper  voor  haer  quade  toesicht.  U.  E.  gelieve  op  't  overvoeren  van  de  jonge 


732  6  Sept.  1622. 

dochters  alsulckeordre  te  stellen,  dat  alhier  met  volcomeneere  mogen  comen. 
Den  oppercoopman  se)'t  dat  hem  gans  niet  belast  is  hoe  ende  in  wat  maniere 
de  dochters  houden  zoude.  Maect  doch  dat  voor  d'  Indianen  niet  meer  be- 
schaempt  worden  ende  dat  d'  eerbaerheyt  van  de  Nederlantse  vrouwen  in 
dese  landen  blijcke,  opdat  de  reputatie  van  de  natievermeerdere  ende 't  quaet 
gevoelen  versterve.  Hier  te  lande  sijn  geen  vrouwen  noch  slavinnen  soo  onge- 
schickt  ende  ongemaniert  als  eenige  van  de  dochters  met  voorsz.  schepen 
gecomen.  't  Schijnt  dat  eenige  by  geen  menschen  opgetrocken,  maeruuteen 
wildernissegecomen  zijn.  Is  Indien,  zijn  wy  ende  andere  L'.  E. dienaren  geen  an- 
deredochtersdand' aldervilste  van  Nederlantwaerdich,  maect  dan  geen  reecke- 
ning  om  goede  lieden  in  Indien  te  houden  ende  een  goeden  staet  te  stabileeren. 

Nevens  dese  zijn  verscheyde  journaelen  van  diverse  stierlieden  gaende.  Wy 
sullen  volgens  U.  E.  ordre  copie  van  de  journalen  van  alle  stierlieden  doen 
lichten  ende  deselsige  vervolgens  oversenden. 

Verleden  jaer  hebben  U.E.  een  groote  pertj-e  peper  toegesonden;  verhoopen 
dat  aldaer  wel  geariveert  ende  tot  redelycken  prijs,  dat  Godt  geve,  vercocht 
wesen  sal.  Tot  vorderen  opcoop  sullen  U.  E.  ordre  nacomen,  de  tijt  ende 
prijs  aensien.  Wy  maecken  gissinge  dit  jaer  ontrent  60  a  70.000  Bantamse 
sacken  te  doen  coopen.  Met  alle  oncosten  sal  't  picol  noch  al  10  a  12  realen 
comen  te  staen.  De  Chinesen  hebben  de  peper  dit  jaer  in  Batavia  gecocht  a 
13,  14  ende  15  realen  't  picol,  ende  daerenboven  noch  10  per  cento  voor  tol 
betaelt.  In  Bantam  is  de  peper  b)'kans  van  geender  waerde. 

Spaensse  wj'nen  connen  jaerlijcx,  soo  hier  als  in  Banda  ende  Ambo}-na, 
vercocht  worden,  ontrent  150  leggers  tegen  tweehondert  realen  van  achten 
ende  meer  de  legger,  met  10  per  cento  van  tol  daerenboven.  De  France  wijn- 
nen,  soo  gealst  als  ongealst,  als  die  goet  zijn,  gelden  niet  min.  U.  E.  gelieve 
jaerlijcx  van  d'een  en  d'ander  een  goede  pertye  tot  coopmanschap  te  zenden, 
mits  dat  het  goede  wijnen  zijn.  Z)-  sullen  contant  geit  verstrecken  ende  goede 
avance  geven.  Eenige  zijn  in  Amboyna  tegen  300  realen  de  legger  vercocht. 

Volgens  U.E.  ordre  sullen  Delffsliaven  als  een  jacht  d'advyso  naer 't  vader- 
landt  zenden.  De  heeren  bevelen  ons  mede  geen  groote  schepen  in  't  landt 
te  houden,  maer  met  retoeren  over  te  zenden,  gelijck  mede  precise  egaliteyt 
in  't  senden  van  de  retoeren  te  houden.  Ware  hier  geit  genoch,  wy  zouden 
alles  te  gelijck  voldoen  connen,  maer  dewyle  dat  het  aen  geit  schort  sijn  't 
incompatibele  bevelen  ende  comen  daerdoor  veel  groote  schepen  onnuttelijck 
in  Indien  te  vergaen. 

Aen  Laurens  Marcussen  Hativa  sal  de  missive  van  den  admirael  Maetlieff 
met  de  properheden  daer  benevens  gesonden  worden,  't  Is  een  van  de  jonge 
studenten  die  wy  corteling  in  dienst  van  de  Compagnie  hebben  doen  aen- 
nemen,  welck  Pati  Alang,  hooft  van  verscheyde  dorpen  aen  de  westhoeck  van 


6  Sept.  1622.  733 

de  Baye  van  Amboyna  gelegen,  met  de  helft  van  zijn  dorp  Chnsten  gemaect 
heeft.  Groote  dienst  zijn  \vy  van  dese  jongelieden  verhoopende. 

\V}-  sullen  niet  laeten  de  quae  comportcmenten  van  de  connisen  ende  andere 
na  behooren  te  straffen.  Niet  wej'nich  worden  door  ondienst  van  velegequelt. 
Soud  het  beteren,  soo  dienen  de  heeren  curieuser  in  't  aennemen  te  wesen. 

De  bevallinge  van  de  coopmanschappen  met  d'aengecomen  schepen  ont- 
fangen,  wert  nevens  dese  door  d'heer  Carpentier  geadv)seert,  namentlijck 
hoe  gevent  connen  worden,  wat  quantite\t  jaerlijcx  vertieren  conncn  ende 
wat  ander  waeren  meer  proffijt  aen  te  doen  is.  Insgelijcx  sal  van  d' andere, 
die  met  't  schip  Mauritius  noch  verwachten,  van  tijt  tot  tijt  gedaen  worden. 

Met  d'  eerstvolgende  schepen  sal  U.  E.  door  den  oppercoopman  Coutely 

toegesonden  worden  perfecte  reeckeninge,  volgens  U.  E.  begeeren,  vand'aff- 

reeckeninge  dergener  die  hier  affbetaelt  worden. 

9-  Met  onse  joncxte  van  29  Martio  passato  ')  is  geadvyseert  d'aencoompst 

,       van  een  Chineesse  ioncque  ende  dat  noch  twee  andere  te  verwachten  hadden, 
neesche  ■■  ' 

jonk  door  Tsedert  is  de  tweede  den  15  April  wel  aengecomen  ;  cort  daernae  is  de  derde 
^sohen^  ontrent  10  a  12m}lennoorden  van  Batavia  in 't  gesichte  van 't  landt  gecomen, 
beroofd,  daer  onse  jachten  Sincapura  ende  Jacatra  haer  bejegenden,  ende  alsoo  de  wint 
hart  tegen  cregen,  heeft  den  oppercoopman  Pieter  Dircxz.  't  fregat  Jacatra 
belast  by  de  joncque  te  blyven  ende  een  man  daerin  geset,  waervan  ons  den 
29  April  met  Sincapura  t\-dinge  ende  16  Chinesen  brocht.  Ende  alsoo  voorsz. 
joncque  sijn  provisie  ende  water  door  de  lange  reys  geconsumeert  hadde,  't 
fregat  Jacatra  mede  gans  niet  resteerde  ende  de  wint  contrarie  bleeff  wayende, 
is  ditto  fregat  door  noot  van  de  joncque  gescheyden  ende  den  30  ditto  hier 
gecomen  met  7  Chinesen  van  voorsz.  joncque  ende  de  man  die  daerin  geset 
was,  ernstlijcken  versoeckende  dat  een  jacht  met  rijs  ende  water  na  de  jonck 
wilden  zenden,  alsoo  wel  300  mannen  stercq  waeren  ende  water  noch  rijs 
hadden.  Hierop  is  datelijck  's  anderen  daechs  't  jacht  St.  Laureits  met  rijs  ende 
water  derwarts  gesonden,  doch  heeft  voorsz.  joncque  gemist. 

Van  ultimo  Martio  tot  8  Jun>-  hebben  wj-  gestadich  twee  jachten  langs  de 
custe  van  Java  cru}-ssende  gehouden  om  de  Chineesse  joncken  t'  assisteren 
ende  voor  die  van  Bantam  tebevryden.  Versochten  dat  d' Engelsen,  dewyle 
haer  de  helft  van  den  handel  toegeseyt  hadden,  van  gelijcken  wilden  doen, 
doch  excuseerden  haer  dat  daertoe  geen  jachten  hadden.  Terwyle  onse  jach- 
ten voorsz.  derde  joncque  sochten,  is  hier  den  23  May  van  Jamby  gecomen  't 


1)  Hier  wordt  bedoeld  de  in  de  noot  op  bl.  718  vermelde  brief  van  de  Carpentier.  „Ia  't 
schryven  van  desen  wesende",  heet  het  daarin,  ,i3  alhier  op  dato  van  China  aengecomen 
d' eerste  joncke,  compt  in  43  dagen  van  Chincheu,  vier  dagen  naer  den  inganck  van  haer 
nieuwe  jaer  geaeilt;  secht  dat  noch  twee  andere  joncken  op  comende  wech  herwaerts  aen 
waren". 


734  6  Sept.  1622. 

Engels  schip  de  Clecne  Jeems.  De  president  van  d' Engelsen  liet  ons  doen 
weten  dat  geen  meer  moe)-te  behoeffden  te  doen  om  de  derde  Chineesse 
joncque  te  soecken :  haer  schepen  de  Jeems  ende  Beer  hadden  die  gevonden 
voor  de  Straet  van  Palimbangh,  ende  alsoo  van  Batavia  aff  noortwaerts  liep, 
hadden  de  Beer  daerby  gelaten  om  de  beste  goederen  onder  behoorlijcken 
inventaris  daeruut  te  lichten  ende  hier  te  brengen. 

Alsoo  dit  ruchtbaar  wierd  ende  daerdoor  onder  de  Chinesen  groote  tumulte 
ontstond  ende  geen  seeckerheyt  van  de  saecke  van  d'  Engelsen  conden  ver- 
nemen, sonden  wy  't  jacht  Amboyna  na  Palinban  ende  Jamb)'  om  de  joncque 
te  soecken  ende  bescheet  te  haelen,  doch  vondt  haer  niet,  maer  is  ten  langen 
lesten  aen  't  eylant  Linga  gevonden,  ende  zijn  vandaer  nu  corteling  7  Chi- 
nesen alhier  gecomen  met  drie  missiven  van  de  nachoda  om  recht  tegen  d' 
Engelsen  te  versoecken,  gelijck  mede  doen  verscheyde  andere  Chinesen  al- 
hier residerende,  welcke  daermede  geinteresseert  zijn.  Van  de  missive  door 
voorsz.  nachoda  aen  ons  gesonden,  gaet  bj'  dese  translaet. 

Door  de  geinteresseerde  Chinesen  ende  den  advocaet  fiscael  zijn  d' Engel- 
sen in  recht  betrocken.  De  Chinesen  seggen  terwyle  't  jacht  Jacatra  om  water 
ende  rijs  gevaeren  was,  dat  de  joncque  alsdoen  in  openbaere  zee  ten  ancker 
leggende,  van  haer  anckers  spilde  ende  niet  meer  dan  een  ancker  behielde, 
ende  dat  zy  door  herde  contrarie  wint,  gebreck  van  water  en  rijs,  genootsaect 
wierden  na  de  cust  van  Sumatra  te  loopen,  ende  terw}-le  daer  geset  laegen, 
dat  doen  twee  Engelse  schepen  by  haer  quaemen^  onse  vlagge  van  haer  na- 
men, ons  pas  off  vrygele\-de  scheurden  ende  haer  rieden  na  Jamb\-  te  loopen, 
daertoe  hun  een  nieuw  pas  gaven,  ende  doen  sulcx  deden,  dat  haer  aenhaelden, 
't  volck  uyt  de  jonck  setten  ende  de  goederen  naemen.  Door  d' Engelsen  is 
hierop  geantwoort  dat  de  joncke  genomen  hebben  op  menichvuldige  actie 
die  zy  tegen  de  Chinesen  hebben,  ende  onse  gerechticheyt  daerdoor  niet  ver- 
eert is,  vermits  de  joncque  hier  niet  wilde  wesen  noch  comen  conde,  maer  om 
de  Noort  liep.  Soo  haest  behoorlijck  bewijs  van  wederzyde  ingebracht  zj-,  sal 
den  raedt  over  de  saecke  uj-tspraeck  doen. 

Den  roep  gaetdatdegoederen  van  voorsz.  joncque  30  a  40.000  realen  waert 
zouden  zijn.  Doen  d'  Engelse  Beer  den  5  Jun)"  hier  quam,  hebben  d' Engelsen 
daeruut  alhier  gelost  pertye  Chineesse  goederen  ontrent  5  a  6000  realen  waer- 
dich,  welck  alles  is,  zeggen  zy,  dat  uj't  de  Chineesse  joncque  hebben.  Dese 
goederen  zijn  door  twee  gecommitteerde  van  den  raedt  aangeteeckent. 

Dit  is  een  herden  beet  van  't  serpent  dat  in  des  Compagnies  bosem  geraect 
is  ende  ons  seer  lastich  valt.  Soo  hierin  niet  versien  wort,  wat  handel  hebben 
w>-  tot  Batavia  te  verwachten?  souden  de  excessive  groote  lasten  die  tot  op- 
bouwinge  van  't  casteel  ende  de  stadt  Batavia,  met  de  svvaere  oorlogen  die 
daerover  gevoert  moeten  worden,  niet  te  vergeeffs  geschieden?  ende  omme 


6  Sept.  1622. 


735 


10. 
Javaan- 
sche  jonk 
door  de 
Engel- 
sohen 
beroofd. 


11. 

Met  de 

Engel- 

schen 

geen  huis 

te  houden. 


hierinne  te  versien,  wat  sullen  \v\-  doen?  In  den  handel  ende  d'  incompst  van 
de  stadt  heeft  de  Compagnie  door  't  achterblyven  van  voorsz.  joncque  airede 
groote  schade  geleden ;  300  Chinesen  die  daermede  quamen  zijn  achterge- 
bleven ;  't  sandelhout  ende  andere  waeren,  de  Chinesen  dienstich,  sijn  ons  aen 
de  handt  gebleven,  ende  moeten  daertegen  derven  't  gene  nodich  van  doen 
hebben  ende  met  goede  avance  verhandelt  cost  worden.  Soo  't  d'  Engelsen 
vrj-  soud  staen  de  joncken  te  nemen  die  hier  door  contrarie  wint  niet  comen 
connen,  wie  sal  't  onderstaen  durven? 

Alsüo  over  twee  jaeren  een  seeckre  Javaensse  joncque,  de  sabandaer  van 
Grissi  toecomende,  zijn  handel  gedaen  hebbende  van  hier  naBancavertrock, 
is  h\"  door  't  Engels  schip  d'  Uititc  b)-  Banca  bejegent,  van  eenige  cleden, 
bassen  ende  plecken  berooft.  De  Javanen  zulcx  dagende,  wierd  hetselvige 
door  de  generael  Coen  aen  de  president  van  d'  Engelsen  verhaelt,  met  bede 
dat  hem  gelieffde  voor  te  comen  dat  de  trafficanten  alhier  door  haer  volck 
niet  beschadicht  wierden,  ende  weder  te  doen  geven  't  we\nige  welck  de  Ja- 
vanen nu  benomen  was.  Hj'  belooflfde  zulcx  t'  haerderwedercompstetedoen. 
Voorsz.  Javanen,  alsnu  wedergecomen  zijnde  met  een  missive  van  den  saban- 
daer van  Grissi,  daerinne  onse  hulpe  om  zijnne  bassen  weder  tebecomen  ver- 
soeckt,  hebbe  d'  Engelsen  andermael  vrientlijck  doen  versoecken  dat  het 
haer  gelieffde  de  Javanen  te  contenteeren.  De  president  antwoorde  hierop  dat 
geen  bassen  hadde  ende  't  schip  na  de  Custe  vertrocken  was;  als  het  weder- 
quam,  soude  daerna  vernemen.  De  saecke  is  hierop  door  de  generael  aen  't 
recht  gerenvoyeert  ende  d'  Engelsen  sijn  gecondemneert  120  realen  voor  de 
bassen  te  betaelen.  De  gecommitteerde  van  d'  Engelse  Compagnie  sijn  hier- 
over ujtdermaeten  seer  gealtereert  ende  met  inpudente  hevicheyt,  sonder 
eenich  respect,  uutgeborsten;  seyden  onder  andere  dat  slimmer  dan  Mooren 
ende  heydenen  getracteert  wierden,  ende  lejden  ons  te  laste  dat  haei  begeerden 
tot  slaven  te  maecken  ende  't  meesterschap  van  de  geheele  zee  pretendeerden. 
Per  nevensgaende  pampieren  connen  de  heeren  desen  aengaende  breder  be- 
scheet zien.  Soo  haer  't  recht  van  de  Chineesse  jonck  tegengewesen  wort,  hoe 
sal 't  dan  gaen?  Alle  bescheedendaervan  sullen  U.  E.  mede  gesonden  worden. 

U.  E.  recommanderen  ons  ten  hoochste  met  d'  Engelsen  goede  vrientschap 
ende  correspondentie  te  houden,  't  Is  onmogelijck  dat  dit  geschieden  can,  off 
zouden  niet  alleen  uut  Indien  maer  uut  de  werelt  moeten  gaen,  want  d'  Engel- 
sen niet  dan  crackeel  en  soecken,  vermits  hun  daermede  in  Engelandt  wel 
bevinden.  De  hovaerdje,  presumtueushej't,  valshejt  ende,  ten  corste  gese)'t, 
alle  gebreecken  sijn  in  haer  te  groot ;  daer  is  geen  apparentie,  soo  lange  by 
den  anderen  zijn,  datter  goede  vrientschap  ende  correspondentie  tusschen 
haer  ende  d'  onse  gehouden  sal  worden,  ofte  't  soude  (des  Godt  verhoede)  met 
totale  ruine  van  de  Nederlantsche  Compagnie  moeten  geschieden.  Scheyt 


736  6  Sept.  1622. 

ons  doch,  is  't  doenlijcken,  soo  verde  van  d'  Engelsen  als  't  Oost  van  't  Westen 
is,  ende  laet  )-der  bysonder  tegen  de  gemeene  vyandt  zijn  valeureusheyt  en 
deucht  betoonen.  De  werelt  is  doch  groot  genoch  ende  daer  is  voor  ons  bejde 
genoch  te  doen.  Om  ons  te  prevenieren  sullen  zj-,  naer  't  schijnt,  tegen  de 
trots  ende  't  groot  ongelijck  dat  ons  aendoen  van  alle  quartieren  groote  dach- 
ten overschr)-ven,  in  saecken  die  selffs  soecken  ende  daer  d'onse  toe  tergen. 
Onder  een  schoonen  schijn  trachten  d'  Engelsen  gestadich  om  hier  in  's  heeren 
gerechticheyt  te  treden,  respect  ende  aensien,  met  vercortinge  van  't  recht 
dat  de  hoogmogende  heeren  Staten  Generael  alleen  toecompt,  t'usurperen, 
ende  als  ons  daertegen  stellen,  soo  comen  met  een  schijn  van  eenvoudige 
sinceerheyt  voort,  't  Is  ons  ende  overal  alle  U.  E.  officieren  hertelijcke  leet, 
dat  van  dese  lieden  zoo  zeere  gequelt  worden  ende  door  haer  soo  veel  tijt 
versuymen  moeten;  voorvvaer,  de  Compagnie  is  daerdoor  grooten  interest 
lydende.  Al  waer  "t  dat  be}'de  de  Compagnien  ineengesmolten  wierden,  soo 
en  sal  evenwel,  soo  lange  Nederlanders  ende  Engelsen  by  den  anderen  op  een 
plaetse,  in  een  stadt  off  een  landt  woonen,  goede  vrientschap  noch  eenicheyt 
gehouden  connen  worden,  want  d' Engelsen  incompatibel  sijn.  Wy  sullen 
overal  volgens  U.  E.  ordre  perfect  journael  doen  houden  van  't  gene  dagelicx 
tusschen  d'  onse  ende  d' Engelsen  voorvalt. 

12.  De  prijs  van  Tliolen  is  hier  van  Patany  wel  aengecomen  ende 't  jacht  de  Vos 

Cam-      van  Cambodja,  sonder  yets  mede  te  brengen.  Wy  hadden  ordre  gegeven  dat 
bodja. 

d  onse  met  haer  cleen  cappitael  van  Cambodja  souden  vertrecken,  maer  dien 

coninck  heeft  sulcx  niet  willen  toestaen,  ende  zoude  de  Vos  geerne  mede  in 

arest  gehadt  hebben,  om  hem  daermede  tegen  't  leger  van  de  coninck  van 

Siam,  dat  daer  verwacht  wierd,  te  dienen. 

13.  Tsedert  ons  joncxte  schr}'ven  hebben  van  Jamby  ontfangen  Qx.Postpacrt,  die 
Jambi.     Qp  'j.  vertreck  van  Schoonhoven  met  2134  picol  ariveerde,  uutgesondert)  3887 

picol  peper,  te  weten,  met  de  Bruynvis  800  picol,  met  den  Ha;jcwini887,  ende 
met  Purmerent  2200.  Naer  't  vertreck  van  d'  Engelse  schepen  den  Arendt  ende 
de  .S/i'rr^  hebben  zy  vandaerbecomen  ontrent  6000  picol.  Om  meer  te  coopen 
hebben  zy  geen  geit,  maer  doen  haer  best  om  d'  uytstaende  schulden  te  innen 
gelijckwj- d'onse  mede  gelast  hebben  te  doen. Waren  ons  d'  Engelsen  niet  in 
de  wech,  beter  coop  soud  onsdepepervanjamby  in  Batavia  gebracht  worden 
dan  ons  die  in  Jamby  compt  te  staen ;  wensten  wel  dat  het  comptoir  vandaer 
mede  mochten  lichten:  de  Compagnie  soude  daeraen  goeden  dienst  geschieden. 

14.  Na  de  Westcust  van  Sumatra  ende  Atchijn  hebben  tot  verscheyde  tyden 
Sumatra's  gesonden  de  schepen  de  Dolphijn,  den  Harinck,  Tholen  ende  de  Valck,  met 

soo  veel  geit  ende  goederen  als  tot  opcoop  van  peper  tot  hare  last  van  noode 
is.  Hebben  oock  ordre  medegegeven  om  ons  volck  en  de  restanten  van  Atchijn 
te  lichten.  Wy  zijn  lange  genegen  geweest  omme  tot  opcoop  ende  ladinge 


Siam 


6  Sept.  1622.  737 

van  peper  noch  een  groot  schip  derwarts  te  zenden,  maer  door  gebreck  van 
geit  ende  cleden  is  het  tot  noch  toe  niet  geschiet,  ende  vresen  dat  de  schepen 
daarna  te  vergeeffs  ophouden.  Soo  wy  Gouseratse  cleden  hadden,  een  halve 
reael  aen  cleden  zoud  soo  veel  als  een  heele  reael  in  contant  verstrecken.  Soo 
d'  onse  van  Suratten  in  plaets  van  indigo  50.000  realen  aen  cleden  gesonden 
hadden,  wy  souden  haer  daertegen  100.000  realen  aen  geit  hebben  cunnen 
senden,  dat  nu  tot  groot  nadeel  van  de  Compagnie,  om  geen  tijt  te  veriiesen, 
nadeWestcust  van  Sumatra  ende  Jamby  gesonden  is.  Soo  't  U.  E.  gelieft  een 
halve  reael  een  heele  te  doen  strecken,  sent  dan  jaerlijcx  een  grootesommagelt 
na  Suratten  ende  de  Custe  van  Coromandell,  tot  opcoop  van  cleden.  Sal  't  wel 
gaen,  soo  behoort  niet  een  greyn  peper  met  contant  geit  gecocht  te  worden. 

15.  Om  van  Siam  te  lichten  ende  in  Japan  te  brengen  'tcargasoen  door  Tholen 
aldaer  gelaten,  hebben  derwarts  gesonden  de  joncque /v>rt«(/ö.  D'ambassa- 
deurs  van  de  coninck  van  Siam  sijn  daermede  gekeert.  D'  assistentie  welck  dien 
coninck  tegen  die  van  Cambodja  versocht,  hebben  op  onse  menichvuldige 
affairen,  gelijck  de  heeren  per  copie  van  missive  connen  sien,  beleeffdelijck 
geexcuseert,  ende  om  d'excuse  te  beter  ooch  te  geven,  is  ditto  coninck  een 
goede  schenckage  gesonden. 

Na  Patani,  Sangora,  Siam  ende  Cambodja  sijn  op  versche)"de  t)-den  geson- 
den de  schepen  't  Postpaert,  de  Vos,  IVfstca/'/el ende  den  Swerten  Beer.  Den  op- 
percoopman  Druyffis  daermede  gegaen,  met  d'  expres  ordre  om  alle  de  restan- 
ten, volck  ende  goederen  van  Patan\-,  Sangora,  Siam  ende  Cambodja  te  lichten. 
Nieuw  cappitael  hebben  derwarts  niet  connen  zenden,  doch  verhoopen  goede 
pertye  peper  voor  de  restanten  te  becomen.  Wy  zijn  van  meninge  de  Chi- 
neesse  joncken  met  gemack  van  die  quartieren  te  weeren  om  haer  te  dringen 
de  peper  tot  Batavia  te  brengen  ende  haer  gerieff  hier  te  soecken.  Soo  dit  te 
lange  duert,  sullen  ondertusschen,  als  geit  ende  goederen  hebben,  den  handel 
met  schepen  in  voorsz.  bocht  van  Patana  doen.  Wy  meenen  dat  dit  de  beste 
vrientschap  maecken  sal  ende  dat  daermede  veel  inconvenienten  weeren  sullen. 

16.  Anderweeckis  voorsz.  Druyffmet 't /'öi-//rt<T/,  de  Vos,  Bruj/n'is ende Bonieo 
Palem-     jj^  Palinban  in  ambassate  aengeweest,  omme  met  vrientschap  ende  een  goede 

vereeringe  by  de  coninck  ende  grooten  te  versoeten  ende  excuseren  degroote 
faulte  door  de  vryelieden,  tegen  onse  ordre,  aen  haer  volck  begaen,  waerover 
eenige  met  der  doot  gestraft  zijn.  De  compste  van  Druyfif  was  seer  aengenaem ; 
hy  is  met  groote  eere  ontfangen,  wel  getracteert,  de  coninck  ende  de  grooten 
hebben  haer  laten  geseggen,  doch  evewel  mogen  hun  niet  veel  vertrouwen, 
want  d'  offentie  groot  is  die  de  vr)elieden  haer  aengedaen  hebben. 

Met  onse  joncxste  is  geadvyseert  hoe  onse  jachten  doentertijt  van  den  vj-- 
andt  verovert  ende  verbrant  hadden  negen  navetten.  Tsedert  zijn  noch  vijfT 
andere  genomen  ende  verbrant,  te  weten,  by  Pulo  Sambilan  heeft  Armuyden 

47 


738  6  Sept.  1622. 

een  scheepken  met  slaven  van  Bengala  comende  genomen,  Vicion'a  een  ander 
aen  de  wal  gejaecht  ende  verbrant;  in  Timor  is  een  fregat  genomen  ende  een 
ander  met  een  joncque  verbrant;  een  fregat  met  rijs  van  Maccassar comende, 
is  door  de  vr)elieden  met  de  Botinijt  in  de  Straet  Sabon  verovert.  Met  dese 
prinsen  is  voor  de  Compagnie  wejnich  geproffiteert,  doch  de  veroverde  navet- 
ten ende  fregatten,  die  uutdermaten  wel  beseylt  zijn,  comen  seer  wel  te  pas  om 
den  vyandt  daermede  meerder  affbreuck  te  doen.  Z)-  zijn  daertoe  bequamer 
dan  onse  schepen  offjachten,  maer  't  gebreect  ons  meest  aen  volck  om  haer 
behoorlijck  te  mannen. 

Naderhandt  heeft  den  Swerten  Beer,  Arinityden  ende  den  Hazewint  een 
tijtlanck  in  de  Straet  Mallacca  gecru}-st,  maer  hebben  niet  verricht.  Vier  na- 
vetten van  de  Noord-west  comende,  zijn  den  Swerten  Beer  ontsej-lt.  De  schip- 
per van  Armuyden  is  door  zijn  e)gen  faulte  met  9  mannen  van  twee  Atchijnse 
prauwen,  die  h}-  onbedochtelijck  met  zijn  boot  voor  v)-anden  aentaste,  ver- 
slagen. Opnieuws  sijn  weder  bj-  noorden  Mallacca  uut  cruj-ssen  gesonden 
voorsz.  jacht  Armuyden,  St.  Laurens  ende  Mallabaer,  item  b}'  zu}'den  Mallacca, 
ontrent  Linga  ende  Bintam,  Woerden,  Borneo  ende  Jacatra. 

17.  Den  29  April  passato  quam  't  schip  Nietiw  Ziv/rtw/ alhier  van  Japan,  eenige 
Jap.aa.  plancken,  campher  ende  wat  rijs  medebrengende,  welck  voorwaer  een  slech- 
ten last  voor  soo  costelijcken  schip  is.  lek  hoope  dat  dit  beteren  zullen.  Dit 
schip  is  op  de  custe  van  China  aen  't  landt  van  Aj'nam  in  duysent  per)culen 
geweest.  S)'  geraecten  daer  op  een  reciffaen  den  gront  ende  stieten  door  de 
holle  zee  daerover.  Brengen  t)"dinge  hoe  Muyden  ende  de  Pepercorn  den  27 
October  na  de  custe  van  China  vertrocken  waeren,  ende  d'  andere  8  schepen 
van  defentie  den  3  December  na  Manilha.  D'  onse  waeren  genegen  2  a  3 
schepen  na  Cabo  de  Spirito  Santo  te  zenden ;  andere  tydinge  hebben  van  haer 
niet  gehoort.  't  Mandaet  van  de  keyser  van  Japan  wert  soo  streng  onderhou- 
den dat  drie  Japanders  gecru)st  zijn,  omdat  haer  in  de  Swaen,  om  daermede 
hier  te  comen,  verborgen  hadden.  De  visitateurs  zeven  cleyne  sabels  in  d' 
Engelse  schepen  vindende,  lichten  die  daeruut,  niettegenstaende  dat  die  lange 
voor  ke\-sers  verbodt  gehadt  hadden.  Tegen  de  Portugiesen  hadden  d'  onse 
seecker  proces  over  't  nemen  van  een  fregat  gewonnen.  Van  wegen  de  coninck 
van  Siam  sijn  by  de  kej-ser  van  Japan  seeckre  ambassaten  geweest,  licentie 
versoeckende  om  volck  te  mogen  u)-tvoeren,  maer  't  is  haer  gewe)'gert. 

18.  Tsedert  onse  joncxte  hebben  geen  andere  tydinge  van  de  custe  van  Coro- 
*^°''°'       mandel  verstaen.  't  Fregat  de  Muys  hebben  derwarts  gesonden,  met  cappiteyn 

Suylenste}-n  tot  hooft  van  't  garnesoen  van  Palleacatte.  Daerna  is  't  schip 
Seelandt  derwarts  vertrocken  met  eenige  nagelen,  noten,  foelie,  sandelhout 
ende  andersints.  Geit  hadden  niet  te  zenden.  Dit  schip  is  principael  gesonden 
om  een  groote  menichte  van  slaven,  daeromme  overal  u)'tdermaten  verlegen 


Johor. 


6  Sept.  1622.  739 

zijn,  te  haelen.  Gotlt  geve  dat  de  nootlijcken  eysch  tot  peuplatic  van  Batavia, 
Amboyna  ende  Banda  eens  becomen  mogen.  Na  voorsz.  cu.st  hebben  d'  En- 
gelsen haer  schip  d'  Unite  gesonden,  mede  sonder  geit  ende  met  seer  we>iiich 
coopmanschappen. 
19.  Met  een  missive  van  de  coninck  van  J hoor  sijn  hier  mede  seeckreambassaten 

geweest,  dagende  over  de  groote  offentie  welck  haer  door  onse  vryelieden 
aengedaen  is,  restitute  van  seeckre  genomen  goederen  versoeckende.  W_\- 
hebben  voorsz.  coninck  schriftelijck  geantvvoort,  als  per  nevensgaende  copie 
van  missive  blijct.  Een  goede  vereeringe  ende  16  Mallajers,  voor  de  stadt 
Mallacca  gevangen,  hebben  hem  gesonden.  Alsoo  voorsz.  coninck  den  At- 
chijnder  niet  bestaen  can,  ende  't  hert  nochtans  soo  groot  is  dat  sich  in  jure- 
dictie  van  andere  niet  wilt  begeven,  heeft  hem  aen  't  e}landt Linga,  tusschen 
veel  e)-landen  ende  droochten,  nedergeslagen  ter  plaetse  daer  in  noot  van 
vluchten  can,  genaemt  Benauw.  Om  hem  ende  de  zijnne  te  onderhouden  heeft 
hier  getrocken  een  vergaderinge  van  den  handel  van  Mallacca,  daermede  ge- 
worden is,  tot  groot  nadeel  van  de  Compagnie,  't  eenich  off  voorneemste  susten- 
tement  van  onsen  vyandt.  De  joncken  van  Siam,  Patan)-,  Java,  Macassar  ende 
alle  andere  plaetsen  zijn  met  rij.s,  alle  nootlijckheden  ende  andersints  na  Linj^a, 
Bintam  ende  voorsz.  nieuwgeboude  stadt  varende,  vanwaer  de  goederen  met 
cleen  vaertujxh  in  Mallacca  gebracht  ende  haer  cleden  daertegen  gevent 
worden,  sc>nder  dat  het  onse  schepen  off  jachten  beletten  connen.  Tot  de 
voorsz.  vaert  is  door  d'onse  van  Patany  ende  Siam  (menende  wel  te  doen) 
aen  de  joncken  vandaer  varende  vr)-gele)'de  gegeven.  Wj'  hebben  de  coninck 
van  Jhoor  gebeden  den  handel  met  die  van  Mallacca  naer  te  laten  ende  zijn 
onderhout  met  den  handel  op  Batavia  te  soecken,  doch  alsoo  Mallacca  hem 
naerder  ende  ongelijck  beter  tot  sijn  voordeel  gelegen  is,  sal  tot  ons  versoeck 
beswaerlijck  connen  resolveeren.  Om  voor  te  comen  den  hinder  welck  ons  op 
voorsz.  maniere  in  den  handel  van  cleden  ende  andersints  tot  Batavia  geschiet, 
zullen  wy  sonder  eenich  respect  de  vaert  op  Linga  ende  Bintam  moeten  ver- 
hinderen, sonder  de  Joriten  te  verschoonen.De^/v/j'Wf/jisnaLingagesonden 
geweest  om  een  deelChinesen  van  de  jonck  door  d'Engelsen  berooft  te  haelen ; 
veele  waeren  seer  graech  ende  20  a  30  aireede  scheep  gegaen,  maer  voorsz. 
coninck  heeft  het  niet  willen  toestaen,  vvaerover  d'  onse  met  grooten  slecht- 
he)-t  de  Chinesen  weder  aen  landt  setten  ende  na  Jambj-  keerden,  met  6  a  7 
Chinesen,  die  daerna  b\-  nacht  wederom  aen  boort  voeren. 

Van  Solor  sijn  hier  gekeert  de  jachten  de  Valck,  Westcappcl,  Solor  ende 

Solor.      Amboyna  met  haer  verovert  fregat,  alsnu  Batavia  genaempt.  Brengen  niet 

meer  dan  1660  picol  sandelhout  mede,  daeronder  585  picol  met  voor.sz.  fregat 

van  de  Portugiesen  verovert.  Alsoo  de  Portugiesen  de  sterckste  van  volck  voor 

d'  onse  met  verscheyde  fregatten  in  Timor  waren,  de  voorneemste  havens  off 


20. 


740  6  Sept.  1622. 

handelplaetsen  ingenomen  ende  hun  daerversterct  hadden,  hebben  zyd'onse 
vandaer  gevveert,  ende  zijn  door  gebreck  ende  swackhe\t  van  volck  sonder 
handel  gekeert.  In  voorsz.  landen  van  Solor  sijn  noch  op  den  vyandt  blyven 
cruyssende  de  jachten  de  Fortuyn  ende  Aracan.  Godt  geve  haer  goet  geluck. 
21.  Met  ontrent  2000  mannen  heeft  de  gouverneur  van  Candael  van  wegen  de 

Soeka-     Mattaram,  Succadana  ingenomen.  Sijn  volck  den  (f^  May  voor  Succadana 

daua.  o  j 

gecomen  wesende  met  ontrent  100  prauvven,  ten  tyde  dat  meest  al  het  volck 
uyt  was,  hebben  zy  hy  nacht  de  stadt  bestormt  ende  met  ladders  beclommen. 
Die  van  Succadana,  wesende  ontrent  400  mannen  stercq,  deden  langen  tijt 
met  spatten  ende  andersints  alsulcken  resistentie,  dat  daer,  na  geseyt  wort, 
meer  dan  300  Javanen  doot  bleven,  sonder  datter  een  man  van  die  van  Succa- 
dana gebleven  off  gequest  wierd,  doch  evenwel  zijn  allenskens  doorgegaen 
ende  hebben  de  stadt  voor  haren  vj'andt  geru}-mt.  Die  van  Candaell,  welck  geen 
ander  geweer  dan  piecken  ende  crissen  hadden  ende  van  buj-ten  niet  en  deden 
dan  tieren  en  beeren :  val  aen,  val  aen,  ten  lesten  geen  meer  wederstandt  verne- 
mende, clommen  op  de  pallissade  van  de  stadt,  die  van  bakken  was,  ontrent 
drie  vadem  hooch,  ende  bleven  daer  sitten  totdat  het  dach  wierd,  als  wanneer 
de  geruymde  stadt  sonder  wederstandt  innamen.  Soo  de  Succadanesen  een 
weynich  langer  wederstandt  geboden  en  de  plaets  gehouden  hadden,  sy  zouden 
die  van  Candael  met  groot  verlies  schandelijcken  affgeslagen  hebben.  Daer  wort 
gese\-t  dat  de  Mattaram  in  alle  den  oorloch  die  gevoert  heeft,  no}t  soo  veel 
volck  als  voor  Succadana  verlooren  heeft.  D'oude  coninginne  ende  8  a  900 
zielen,  meest  vrouwen  ende  kinderen,  zijn  in  Candael  gevangen  gebracht. 
Eenige  van  Succadana  sijn  weder  in  de  stadt  gekeert  ende  hebben  de  Matta- 
ram eet  gedaen,  maer  de  meeste  paert  zijn  met  de  gouverneur  noch  vluchtich. 

Doen  die  van  Candael  voor  Succadana  quamen,  heeft  ons  volck  haer  gout, 
silver  ende  diamanten  in  een  pot  begraven.  D' Engelse  coopman  aldaer  met 
zijn  tween  zijnde,  heeft  zijn  gout  ende  bezarsteenen  mede  in  de  pot  gedaen 
ende  zijn  diamanten  in  een  gordel  om  't  lijffgewonden.  Dese  Engelse  coopman 
door  ongevall  van  zijn  eygen  geschut  verongeluckt  wesende,  zijn  voorsz.  dia- 
manten van  d'  onse  gebercht.  Nadat  Succadana  ingenomen  ende  die  van  Can- 
dael weder  vertrocken  waeren  sijn  d'onse  weder  in  de  stadt  gekeert  ende 
hebben  haer  pot  opgegraven.  De  resterende  cleden  ende  andersints  waeren 
in  't  huys  van  de  gouverneur  van  Succadana  gebracht  ende  zijn  daer  door  die 
van  Candael  becomen. 

Met  't  jacht  Cleen  Enchuysen  heeft  den  oppercoopman  Gouverneur  van 
Succadana  gebracht  aen  diamanten ,  gout,  silver  ende  seeckre  debiteuren 
ƒ19.450.  In  Succadana  is  gebleven  aen  restanten  ende  uutstaende  schulden 
ƒ40.126,  dewelcke  van  de  gouverneur  van  Kendael  ende  de  debiteuren  vorde- 
ren sullen.  Voord'  Engelsen  hebben  d'  onse  gebercht  1001  diamanten,  wegen- 


Amboina. 


6  Sept.  1622.  741 

de  236J  caraten;  item  14.J  iTiaes21  taylensantgoutende 43 besarsteenen,  we- 
gende l^J  rcael,  alleiitwelcke  alhier  aen  de  gecommitteerde  van  d' Engelse 
Compagnie,  gelijck  per  nevensgaende  recepisse  blijct,  overgelevert  is. 
22.  Van  de  Mollucqucs,  Ambo.\na  ende  Randa  zijn  hier  wel  aengecomen  de 

schepen  Amsterdam,  't  Wapen  van  A7/?ende  <\q  Morgensterre,  't  Wapen  van 
Delft  brengt  ons  van  Ambo\-na  mede  503.868  'S  nagelen,  wel  gecondition- 
neert.  Van  de  Mollucques  is  niet  gecomen  ende  seer  vveynich  te  verwachten. 
Wat  tsedert  verleden  jaer  in  die  quartieren  gepasseert  is  sullen  sommierlijck 
verhaelen.  Lange  jaeren  zijn  de  Tarnatanen  ende  con.soorten  besich  geweest, 
SCO  met  soetichej-t,  list,  bedroch  als  openbaer  gewelt,  om  menichtevan  volck 
op  Malleyo  ende  Loehoe  te  vergaderen,  haer  gebiet  in  de  landen  van  de  Mol- 
lucques, Amboyna,  Banda,  Ceram  ende  alle  omleggende  quartieren  wijtende 
zijt  t'extendeeren  ende  de  herten  van  onse  ondersaten  ende  bontgenoten  van 
't  casteel  Amboyna  tot  hun  te  trecken,  ten  eynde  dat  ons  te  zijnner  tijt  dies 
te  gevoechelijcker  van  de  Mollucques  ende  AmboNna  zouden  mogen  dr)-ven, 
off  ten  minste  na  haere  pypen  doen  danssen,  gelijck  alle  andere  Mooren  mede 
trachten.  Op  Mallajo  ende  Loehoe  hebben  al  veel  volck  vergadert.  Op  de 
clachte  welck  verschelde  maelen  aen  de  coninck  van  Ternate  gedaen  zijn  over 
d'ondercruypinge  welck  sijn  stadthouder  ende  die  van  Loehoe  ons  in  Am- 
boj'na  deden,  heeft  hy,  om  ons  t'abuzeeren,  diversse  missiven  aen  die  van  Loe- 
hoe in  ons  faveur  geschreven  ende  met  onse  schepen  gesonden.  Dese  missiven 
worden  wel  met  groote  eerbiedinge  ontfangen,  maer  die  van  Loehoe  doen  't 
gene  haer  met  andere  belast  wort  off  geraden  vinden.  Doen  w_\-  verleden  jaer  de 
tocht  in  Banda  deden,  waeren  seer  genegen  om  't  quaet  van  Ambo)'na  mede 
uyt  teroe}-en,  doch  alsoo  de  tijt  niet  toe  en  liet  om  sulcx  met  gewelt  t' onder- 
leggen,  ordonneerde  de  gouverneur  Speult  met  behendichevt  tegen  de  prac- 
tijcke  van  de  Mooren  te  wercken  ende  soo  veel  vrienden  te  maecken  als  doen- 
lijcken  is,  ende  insonderhej^t  neersticheyt  te  doen  omme  de  boeren  van  Ceram 
t' onser  devotie  te  cr}-gen.  De  gouverneur  Speult  is  hiertoe  zijn  devoir  doende 
ende  de  Ternatanen  ende  die  van  Loehoe,  welck  daeraen  ten  hoochste  gelegen 
is,  arbeyden  na  uytterste  vermogen  daertegen.  Een  quade  laege  is  d'onse  in 
Ambo)-na  geleyt  geweest,  maer  't  is  Godtlofft' onsen  beste  ujtgevallen. 

Alsoo  de  gouverneur  Speult  verleden  jaer  voorgenomen  hadde  met  een 
goede  macht  de  ronde  te  doen  om  d'  ondersaten  in  devotie  te  houden,  de  vy- 
anden  aen  te  tasten  ende  te  meer  vrienden  te  maecken,  is  daertegen  (naer  't 
schijnt  door  toedoen  van  QuimelhaDaya  ende  consoorten)  door  die  van  Ceram, 
Goran  ende  ontvluchte  Bandanesen,  sonder  kennisse  van  d'onse,  een  vloote 
van  31  corrccorren  ende  prauvven  vergadert.  Voorsz.  Speult  in  October  pas- 
sato  met  31  correcorren,  een  caech  ende  schaloup  langs  de  Custe  van  Ceram 
varende,  vondt  de  dorpen  offstedekens,  tot  10  toe,  overal  ledich.ByGuleGule 


742  6SEPT.  1622. 

comende  bejegende  'savonts  drie  correcorren,  die  haer  seer  stout  verthoon- 
den  ende  datelijck,  niettegenstaende  hun  vrientschap  gepresenteert  wierd, 
vyandtschap  boden  ende  plaets  hielden,  waeraen  vermoed  wierd  datter  van 
de  Cerammers  een  groote  macht  b)- der  handt  most  wesen.  Hierdoor  ontstond 
onder  d'  ondersaten  van  'tcasteel  soo  grooten  vreese,  dat  met  alle  man  door- 
geloopen  souden  hebben,  soo  de  gouverneur  ende  de  soldaten  niet  ontsien 
hadden.  Terwyie  voorsz.  Speult  des  nachts  resolveerde  ende  ordre  stelde  om 
de  vyandt  aen  te  tasten,  zijn  10  correcorren  van  sijn  swite  doorgegaen,  doch 
evewel  is  met  de  resterende  naer  den  v)-andt  gevaeren  om  haer  onder  de  wal 
te  sluyten.  Doch  's  morgens  bevondt  hem  van  die  van  Ceram  omcingelt,  stercq 
zijnde  20  correcorren  ende  70  prauvven.  'Ly  roeiden  ende  vertoonden  haer 
seer  corragieus  ende  waren  beter  gewapent  dan  d' ondersaten  van  'tcasteel, 
doch  quamen  qualick  soo  na  dat  d'onse  haer  met  roers  begaen  conden.  Speult 
nam  voor  des  vyandts  cirkel  in  tvveen  te  sn)'den,  maer  daer  en  wierd  door  cleen- 
moedicheyt  van  d'  Ambo)-nesen  niet  behoorlijck  geroe)-t,  doch  zijn  E.  een  van 
des  v}-andts  correcorren  onder  scheut  crj-gende,  begaff  haer  na  dewalleende 
haer  aen  boort  comende  sprongen  altsamen  overhoort.  D'  Ambo\-nesen  spron- 
gen haer  na  ende  sloegender  80  off  90  doot;  vijff  cregen  gevangen  ende  6  off 
8  ontquamen  't  aen  landt.  D'  andre,  dit  spel  siende,  hebben  haerzeylen  byge- 
set  ende  zijn  met  roej'en  ende  zej-len  naer  't  e}-lant  Seram,  dat  ontrent  5  mjden 
van  hier  le)t,  gevlucht.  D'onse  vonden  niet  goet  den  v}-andt  te  volgen,  noch 
verder  te  vaeren,  hebben  de  verlaten  stercte  van  Gule  Gule  ende  9  andere 
plaetsen  verbrant,  sijn  na  Coack  gevaeren  ende  hebben  daer,  volgens  onse 
ordre  ende  versoeck  van  de  boeren,  een  fort  opgeworpen  ende  met  40  coppen 
beset.  't  Was  gese)t  dat  daerb)-  souden  comen  woonen,  doch  zijn  door  per- 
suasie van  die  van  Loehoe  traech  in  'tnaercomen.  Alsoo  de  Cerammers  uut- 
dermaten  vermaert  ende  vernaempt  zijn  noyt  overwonnen  te  wesen,  heeft 
voorsz.  victorie  over  Amboyna  ende  omleggende  landen  grooten  roep  ende 
vrese  veroorsaect.  Cappite\-n  Hittoe,  die  altijt  de  goede  man  speult,  is  mede 
met  een  correcorre  op  voorsz.  tocht  geweest,  't  Schijnt  dat  mede  kennisse  van 
de  lage  gehadt  heeft,  alsoo  altijt  van  de  Serammers  swaerhooffdich  was  ende 
niet  dan  slecht  ujtgelesen  volck  b}-  hem  medegenomen  hadde. 

Die  van  Amahe,  Maccarica  ende  Kelquepoute,  op  voorsz.  custe  van  Ceram 
leggende,  vvelckeno)-t  aen  'tcasteel  geweest  zijn,  waeren  daer  nu  gecomen  ende 
hebben  haer  landt  de  hoochmogende  heeren  Staten  Generael  opgedragen. 
Om  voor  te  comen  dat  haer  die  van  Ceram  niet  onder  de  Ternatanen  begeven, 
heeft  voorsz.  Speult  naer  't  exploict  weder  opnieuws  doen  trachten  vrede  met 
haer  te  maecken.  Daer  was  tydinge  gecomen  dat  voorsz.  Cerammers  op  wech 
waeren  om  aen  't  casteel  te  vaeren  ende  vrientschap  met  d'onse  te  maecken. 

Omdat  die  van  de  Manipes  haer  verleden  jaer  onder  ons  gebiet  begeven 


6  Sept.  1622.  743 

hadden,  is  Quimelha  Daja  met  31  correcorren  derwarts  gevaercn  om  haer  te 
straffen.  De  gouverneur  Speult  is  hiertegen  met  120  soldaten,  per  de  caech 
ende  schaloup,  op  versoeck  van  die  van  de  Manipes,  om  't  groot  gevolch  van 
de  saecl^e  derwars  gevaeren  ende  heeft  het  disseyn  van  Da\-a  gestut. 

Die  van  Bourro  ende  Blauw,  welck  ten  t\-de  van  de  Portugiesen  onder  't 
casteel  stonden  ende  tsedert  door  de  Ternatanen  mislejt  zijn,  hebben  haer 
weder  onder  't  casteel  ende  onse  gehoorsaemheyt  begeven.  Vier  mannen  zijn 
op  Burro  ende  twee  op  Blau  geleyt,  om  de  lieden  in  devotie  te  houden  ende 
quaden  raedt  van  de  Ternatanen  voor  te  comen. 

Alsoo  de  meeste  helft  van  't  volck  van  Wa)-  Mooren  geworden  waeren, 
heeft  voorsz.  Speult  het  dorp  verbrant  ende  't  volck  aen  't  casteel  gebracht. 

Met  d'  aenwas  van  de  Chr\-stelijcke  religie  gaet  het,  Godtloff,  redelijck  toe; 
de  kinderen  van  alle  de  principalen  gaen  ter  schoole.  Daer  zijn  ontrent  800 
scholieren;  omboecken,  pennen,  pampier ende inctsijnseer verlegen. Laurens 
Marcussen  Hativa,  een  van  de  jonge  studenten,  heeft  Pati  Alang  met  de  helft 
van  zijn  dorp,  gelijck  vooren  geseyt  is,  Chrysten  gemaect.  Nu  de  beste  dienst 
van  de  predikant  Danckaert  verwacht  wierd,  is  hy  vandaer  vertrocken. 

Verleden  jaer  sijn  90  mannen  van  d'  onse  in  Ambo}na  gestorven,  't  Is  goet 
dat  daer  volck  op  vordeel  geweest  is,  want  anders  souden  't  d'  onse  met  ordi- 
narie  garnisoen  van  150  koppen  slecht  gehadt  hebben. 

Op  Combello  is  een  assistent  van  d'  Engelsen  door  een  corporael  van  d' 
onse  in  duel  gedoot.  De  corporael  is  daerover  gerecht,  't  Engels  schip  de 
Globe,  van  't  Casteel  Amboyna  vertreckende,  heeft  hem  niet  ontsien  (niet- 
tegenstaende  vermaent  waeren  met  geen  scherp  te  schieten),  met  scherp  alsoo 
door  de  stadt  te  schieten,  dat  boven  andere  periculeuse  scheuten  een  vrouw 
ende  kint  gedoot  hebben,  welck  voorwaer  grooten  schandael  veroorsaect. 

Volgens  onse  ordre  heeft  voorsz.  Speult  seeckere  impositie  ende  tollen  in 
Amboyna  opgerecht,  doch  om  seeckre  respecten  is  het  slappelijck  begost 
ende  in  eenige  saecken  noch  wat  uytgestelt.  't  Ingestelde  sal  vooreerst  on- 
trent ƒ  10.000  in  't  jaer  beloopen.  Een  treffelijcke  kercke  sal  daer  't  aen- 
staende  drooge  mousson,  sonder  last  van  de  Compagnie,  door  de  burgerye 
begost  ende  volmaect  worden.  Over  de  menage  van  de  comptoiren  is  mede 
goede  ordre  gestel t.  W\-  vertrouwen  dat  d'  oncosten  van  Amboyna  aldaer 
wel  haest  gevonden  ende  gewonnen  sullen  worden.  Een  derde  van  d'  impo- 
sitie souden  d'  Engelsen  gaerne  hebben,  maer  't  is  haer  affgeslagen. 

D'  Engelsen  hebben  al  haer  geit  in  Ambo)-na  besteet  ende  een  goede 
somma  van  de  burgerye  aldaer,  gelijck  mede  in  Banda,  op  intrest  gelicht. 

Voorsz.  Speult  isandermael  copergelt,  duyten,  oortiens  ende  halve  stuyvers 
versoeckende.  Soud  die,  ze)-t  h}-,  met  een  cent  avance  connen  u\tgeven. 

't  Schip  d'  Eendracht,  van  Banda  na  Ambo)-na  varende,  is,  Godt  beter  't. 


744  6  Sept.  1622. 

den  13  Ma}-  des  nachts  te  10  u)ren  op  den  hoeck  van  Alang  (zijnde  de  west- 
hoeck  van  't  landt  van  Amboyna)  aen  de  dippen  geraect  ende  datelijck  in 
suickestuckengestooten  datter  niet  een  stuck  van  een  vadem  langh  te  vinden 
is  geweest.  Alle  de  provisie  voor  de  Mollucques  ende  Amboyna  met  een 
groote  pertye  deden, /240.802  —  14  —  11  incoops  costende,  ende  43  man- 
nen zijn  daermede  gebleven.  De  resterende,  wesende  ontrent  75  persoonen, 
zijn  seer  gequest  ontcomen.  Wat  den  oppercoopman  deBrune  daervan  schrijft 
sal  U.  E.  per  nevensgaende  copie  van  missive  sien.  Met  veranderen  van  't  mous- 
son  wert  verhoopt  dat  het  geschut  gevist  worden  sal. 
23.  Verleden  jaer  is  geadvyseert  hoe  seer  de  Ternatanen  gealtereert  waeren 

Molukken.  g,-,(Je  ^^^t  redene  sylieden  gaven  om  haer  vrese  te  bedecken.  't  Is  voor  oner- 
vaerene  ongeloofflijck  met  hoe  schoonen  schijn  sylieden  d'  onse  weten  t'abu- 
zeeren,  haer  hert  ende  gemoet  soo  te  gewinnen  dat  een  yder  meer  tracht  de 
Ternatanen  wel  te  gevallen  dan  de  welstant  van  de  Compagnie  te  voorderen. 
Insgelijcx  bevinden  oock  dat  vele  d'  Engelsen  meer  dan  haeren  ejgen  heeren 
ontsien.  Voorwaer  de  Compagnie  is  grooten  interest  van  sulcke  verkeerde 
gemoederen  Ijdende  ende  wy  hebben  groote  moeyte  om  de  faulten  te  beteren. 
De  tydinge  van  d'  overwinninge  van  Banda  oorsaecte  verleden  jaer  soo  grooten 
vreese  in  de  landen  van  Amboyna  ende  de  Mollucques,  dat  een  yder  overal 
veerdich  was  om  te  vluchten  soo  't  de  noot  vereyschte.  Quitsil  Aly  voerront- 
somme,  de  zijnne  overal  animeerende.  Doe  men  daerenboven  spraak  om  de 
forten  van  Marieco,  Calliamatte  ende  Saboa  te  verlaten  ende  raseeren,  aug- 
menteerde  d'  alteratie  veel  meer.  De  Tarnatanen  traden  weder  in  bespreek 
van  vrede  met  de  Tidoresen,  ende  't  schijnt  oock  dat  Quitsil  Aly  in  eenige 
onderhandelinge  met  de  Spangiaerden  geweest  is.  Haer  vrese  metdertijt  ydel 
bevindende,  hebben  haer  gemoet  weder  gerust  nedergeset.  Dese  nevensgaende 
missive,  door  een  Spaensch  cappiteyn  aen  voorsz.  Aly  gesonden,  heeft  hy  d' 
heer  Houtman  selffs  behandicht. 

De  Ternatanen  zijn  zoo  verde  in  stilstant  van  wapenen  ende  bespreek  met 
de  Tidoresen  geweest,  dat  het  scheen  tegen  advys  van  Houtman  met  haer 
vrede  gemaect  souden  hebben.  Terwjle  met  25  correcorren  wel  3  maenden 
lanck  na  de  coninck  van  Tidor  gewacht  hadden  om  de  vrede  na  haere  maniere 
op  't  water  te  bevestegen,  is  de  Spaensse  gallaye  b)-  Tollucco  gecomen.  D' 
heer  Houtman  haer  verwytende  off  hun  niet  schaemden  dat  al  haer  macht, 
die  byeen  gereet  lach,  van  een  gallaye  lieten  trotseren,  zijn  zy  daerover  uyt- 
gevallen,  hebben  de  gallaye,  die  hierop  niet  verdacht  was,  met  grooten  cor- 
ragie  aengetast  ende  vechtender  handt  overwonnen,  sonder  datter  imant  van 
d'  onse  by  geweest  is.  200  mannen  sloegen  zydoot  ende  130  namen  gevangen. 
Hiermede  is  de  Ternataensse  macht  gescheyden  ende  't  schijnt  dat  d'  onder- 
handelinge van  vrede  daerdoor  oock  te  niet  was. 


6  Sept.  1622.  745 

By  Calleaniatte  hebben  d'onse  met  de  Spangiaerden,  die  op  haer  voordeel 
uytgecomen  waren,  soo  groeten  scharmutsinge  gehadt  als  noch  oyt,  na  ge- 
seyt  wart,  in  de  Mollucques  geschiet  is.  D'onse  behielden  velt  ende  dreven 
de  v)-andt  tot  in  sijn  forten ;  cregen  van  hacr  1 1  blanke  hooffden,  ende  meenen 
dat  wel  40  a  60  dooden  hadden.  D'onse  verloorcn  13  man  ende  cregen  13 
gequesten,  de  Ternatanen  2  dooden  ende  4  a  5  gequesten.  Tsedert  dese  tijt 
heeft  den  vyand  d'onse  gerust  gelaten.  Men  ze>t  dat  de  Spangiaerden  in  de 
Mollucques  seer  swack  van  volck  ende  seer  qualick  van  provisie  versien  zijn. 
Per  nevensgaende  translaet  van  missive  sal  U.  E.  sien  hoe  Quitchil  Al>-  aen 
ons  versoect  dat  met  een  goede  macht  met  't  eerste  van  't  mousson  na  de 
Mollucques  souden  vaeren  om  de  Spangiaerden  daeruyt  te  slaen.  D'heer  Hout- 
man is  dit  mede  met  goeden  ernst  versoeckende,  zeggende  dat  de  Ternatanen 
7200  mannen  uutmaecken  connen  ende  dat  de  Tidoresen  haer  neutrael  souden 
houden  soo  de  Spangiaerden  aentasten.  Van  Manilha  had  de  vyandt  noch 
geen  secoers  becomen  ende  waren  onse  resterende  gevangens  mede  niet  ge- 
komen. D'  Engelsen  seggen  dat  in  Maccassar  publicque  u)tgeroepen  is,  soo 
wie  rijs  in  Tidor  bracht,  dat  hem  't  gewicht  van  nagelen  tegen  't  gewicht  van 
rijs  gegeven  soud  worden.  De  lichtinge  van  Caleamatte  ende  Saboa  hadden 
verleden  jaer  aen  voorsz.  Houtman  geremitteert,  doch  h)isdaervan  niet  eens 
vermanende.  VVy  blyven  van  gevoelen  dat  Sabo  met  eerste  gelegentheyt  wel 
mach  gelicht  worden,  gelijck  mede  't  comptoir  Taliabo. 

't  Jacht  de  Hondt  is  in  Mindanao  geweest  om  te  vernemen  waet  daer  te 
doen  zy  ende  oft  de  coningen  van  Mindanao  ende  Boaya  souden  connen  ver- 
eeningen, om  voor  te  comen  dat  de  swackste  de  Spangiaerden  niet  te  hulpe 
neme.  D'onse  sijn  vandaer  gekeert  sonder  iets  te  verrichten. 

Om  de  Mollucques  wort  d'heer  Houtman  van  d' Engelsen  seer  gequelt, 
gelijck  de  heeren  per  nevensgaende  missiven  ende  pampieren  connen  sien. 
Om  sijn  consientie  niet  te  beswaeren  heeft,  tot  ons  groot  misnoegen,  d' En- 
gelsen meer  toegestaen  dan  't  recht  van  de  hooge  mogende  heeren  Staten 
Generael  ende  de  welstant  van  de  Compagnie  gedoocht.  Hij  verstaet  niet 
dat  de  hooge  mogende  heeren  Staten  Generael  protecteurs  van  de  Mollucques 
sijn,  maer  alleen  bontgenooten,  waarover  d'  Engelsen  niet  heeft  durven  ver- 
bieden naer  te  laten  te  bouwen  de  hu)-sen  die  s>-  op  Guofifacquia,  in  spijt 
van  d'  onse,  ende  op  Mothir  in  sulcker  voegen  timmerden  dat  boven  't  fort 
commandeerden,  doch  is  hierover  aen  de  coninck  van  Ternate  clachtich  ge- 
weest, welcke  't  werck  heeft  doen  stille  staen.  Dit  heeft  ons  uytdermaten 
verdrooten,  ende  wy  houden  alsulcken  opinie  in  een  gouverneur  bastant  te 
wesen  omme  (des  Godt  verhoede)  de  Compagnie  van  haere  gerechticheyt 
ende  goede  hoope  te  frustreren,  waerover  van  meninge  zijn  met  den  eersten 
daerinne  te  versien. 


746  6  Sept.  1622. 

D'  Engelsen  soeken,  ze>t  Houtman,  d'  inwoonders,  de  soldaten  ende  ons 
volck  tot  haer  te  trecken;  hebben  haer  niet  ontsien  ons  volck  tot  mu\terye 
op  te  hitsen.  Hierover  heeft  hj'  d'  Engelsen  buyten  de  forten  doen  woonen. 
D'  Engelsen  boden  hondert  realen  voor  de  bhaer  nagelen,  die  haer  steelwyse 
toegebracht  wierd.  Daer  wordt  gepresumeert  dat  veel  becomen  hebben.  Op 
Mothir  ende  Tacomi  sijn  diverse  nagelen,  by  Engelse  matroossen  gevonden, 
geconfisqueert.  Als  d'  onse  aenhielden  om  desulcke  te  straffen,  seyden  de 
d'  overhooffden  van  d'Engelsen  dat  daertoe  geen  ordre  hadden. 

Tsedert  ultimo  Ma}'  tot  14  December  1621  heeft  d'  oppercoopman  van 
d'  Engelsen  niet  een  stuyver  op  de  lasten  betaelt.  Daernaandre  adv)-sen  met 
de  Morgensterre  van  d'Engelsen  president  van  hier  crygende(dan  zijn  opinie 
te  vooren  was)  betaelde  voor  de  lasten  van  primo  Juny  1621  tot  ultimo 
February  1622  sooveel  hemselven  goet  dochte.  't  Schijnt  dat  d'onse  b!\de 
waeren  dat  noch  soo  veel  bequamen.Niettegenstaende  voor  dese  goede  ordre 
gegeven  hebben  hoe  d'  onse  in  de  Mollucques,  Amboyna  ende  Banda  haer 
met  d'  Engelsen  souden  dragen,  gelijck  de  heeren  per  overgesonden  copie 
van  missive  ende  instructie  connen  zien,  eyscht  voorsz.  Houtman  precise  ordre 
hoe  het  met  d'  Engelsen  hebben  sal. 

Niet  meer  dan  60  bhaeren  nagelen  waeren  16  Martius  in  de  Mollucques 
ontfangen  ende  we\"nich  hoop  wasser  om  veel  meer  te  becomen.  \V}- duchten 
dat  ons  vandaer  door  d'  Engelsen,  Tidoresen,  Javanen  ende  andere  vreemde- 
lingen veel  ontvoert  sullen  worden.  W\'  sullen  de  faulten  soo  veel  doenlijcken 
met  den  eersten  doen  verbeteren. 

Voorsz.  Houtman  heeft  in  February  1622  de  schepen  de  Maen  ende  de 
Hond t  ndiCaho  de  Spirito  Santo  gesonden  omme  aldaer  tot  primo  Jul)-  op  des 
vj-ants  silverschepen  by  te  houden,  met  ordre  dat  dan  vandaer  na  Cabo  Trayles 
aen  de  noortvvest  z)-de  van  Luconia  loopen  om  op  de  joncken  na  China 
keerende  te  passen  ende  vandaer  na  Maccau  ende  de  Lequeos  te  vaeren.  VVy 
verhoopen  dat  by  onse  schepen  op  de  Custe  van  China  comen  sullen.  Godt 
verleene  haer  geluck  ende  behouden  re\"se. 

Hoe  vorder  claecht  dat  den  handel  door  de  Tidoresen  met  Spaensse  goe- 
deren, door  Javanen,  onse  vr\-elieden  ende  andere  bedorven  wort,  sullen  de 
heeren,  met  't  gene  voorder  overgeslagen  hebben;  in  nevensgaende  missiven 
van  d'  heer  Houtman  zien. 

In  de  Mollucques  waeren  cru)ssende  de  schepen  Orange  ende  d'  Engelse 

Rubin.  De  Zecwolff  souA  van  Amboyna  derwaers  vaeren  met  sooveel  provisie 

ende  cleden  als  vandaer  uytmaecken  connen,  ende  zijn  wy  't  selvige  van  de 

Mollucques  alhier  verwachtende. 

24.  Met  Bantam  zijn  noch  in  eenen  staet.  De  peper  is  daerbykans  van  geender 

Bantam,    ^yaerde.  Sy  hebben  soo  groote  aenplantinge  gedaen  dat  de  rijs  ende  andere 


6  Sept.  1622.  747 

lijfftochten  zeer  goeden  coop  is,  maer  daer  en  is  geen  geit,  ende  't  volck  ver- 
armt zeer.  De  spraecke  gaet  dat  de  coninck,  pangoran  ende  alle  die  van  Ban- 
tam seer  genegen  zijn  om  vrede  met  ons  te  maecken  ende  haere  peper  aen 
ons  te  venten ;  doch  't  herte  is  noch  soo  groot,  dat  tot  noch  toe  niemant  opent- 
lijck  gesonden  hebben.  Xa  onse  genegentheyt,  ende  eenige  poincten  (ver- 
drach  aengaende)  is  gevraecht  door  lieden  die  wy  menen  van  Bantam  geap- 
porteert  te  wesen.  Alsoo  overlange  met  den  Mattaram  verdragen  zijn,  ende 
ons  ten  hove  ontboden  heeft  (om  te  spreecken,  schrijft  de  Mattaram.  van  saec- 
ken  van  importantie,  welcke  den  brenger  van  den  brieff  ze}de  te  wesen,  dat 
de  Mattaram  Bantam  wilde  nemen  ende  onse  hulpe  daertoe  begeerde),  heb- 
ben w\-  den  24  Juny  derwarts  in  ambassate  gesonden  Doctor  de  Haen,  met 
een  goede  vereeringe.  Men  ze\t  dat  dit  ter  kennisse  van  die  van  Bantam  ge- 
comen  is  ende  dat  seer  vresen  dat  w)-  de  Mattaram  tegen  haer  assisteren  zullen 
ende  daeromme  te  meer  genegen  zouden  wesen  om  vrede  met  ons  te  maecken. 
Off  die  van  Bantam  ende  de  Mattaram  malcanderen  tegen  ons  verstaen,  dan 
off  het  de  Mattaram  met  ons  tegen  Bantam  ernst  zy,  sal  den  tijt  leeren.  \V}- 
zijn  lange  met  d'  Engelsen  besich  geweest  om  middel  te  soecken  hoe  metBan- 
tam  best  tot  goet  accoort  souden  geraecken.  D' Engelsen  hadden  gaerne  dat 
het  door  haer  alleene  ondersocht  wierd,  maer  alsoo  wj-  daertoe  niet  wel  ver- 
staen connen,  verdroegen  dat  gesamenderhandt  souden  senden,  doch  onder- 
tusschen  voorsz.  geruchten  comende,  is  de  besendinge  op  goede  hoope  nage- 
laten, maer  principalijck  door  vrese  dat  met  d'aenspraeck  weder  verachteren 
ende  des  Pangorans  gemoet  te  meer  verhoogen  ende  verharden  souden,  ge- 
Ijjck  mede  vermits  wj-lieden  geen  van  beyde  van  geit  versien  zijn. 

D'  achtelooshe\-t  ende  sorchlooshe}"t  van  d'  onse  is  soo  groot,  dat  eenige 
moescoppers  van  Bantam,  soo  te  water  als  te  lande,  op  versche}de  t)-den  di- 
verse van  d'  onse  schandelijck  dootgeslagen  hebben.  Dese  moescoppers  comen 
dagelicx  in  cleenen  getaele  beesten  steelen,  ja,  selffs  in  de  stadt,  en  dat  soo 
behendich,  dat  d'  onse  tot  noch  toe  geen  van  hun  levendich  noch  doot  heb- 
ben connen  becomen,  niettegenstaende  een  premie  van  hondert  realen  van 
achten  op  yder  hooft  gestelt  hebbe.  14  gevangen  Portugiesen,  daeronder  een 
soone  van  den  gouverneur  van  Mallacca,  ende  veel  swerten  van  de  Portugiesen 
verovert,  sijn  ons  ontvlucht,  na  Bantam  geloopen  ende  vandaer  weder  na 
Mallacca  voortgehulpen. 

't  Schip  de  Morgensterre  zal  hier  eerstdaechs  gesleten  moeten  worden,  is 
niet  bequaem  om  langer  te  dienen,  noch  geholpen  te  worden.  Ceylon  is  hier 
gesleten,  gelijck  mede  in  Banda  de  gallaye  aldaer  wesende. 

't  Schip  Walcheren  is  om  de  last  na  Jamby  gesonden.  De  flu)t  Gorctim, 
Bruynvis,  Woerden  ende  Bengala  werden  daer  mede  tot  den  handel  gebru)-ct. 

Den  3  Augusto  zijn  hier  in  de  stadt  veel  huysen  van  de  Chinesen,  door 


748  6  Sept.  1622. 

quade  toesicht,  van  haer  eygen  vier  verbrandt,  vvaeraen  veel  schade  geleden 
is.  Wy  hebben  geordonneert  dat  niet  dan  steenen  huysen  in  plaets  van  d'  aff- 
gebrande  gemaect  worde. 

2.5.  Aen  Hendricq  Bruystens  ende  consoorten,  vrjburgers  deser  stede,  heb- 

Vrij-  {jgfj  geconsenteert  met  de  jachten  den  Diamant,  Rubin  ende  Batavia,  tot 
affbreuk  van  den  vyandt  na  de  Custe  van  Indien,  Suratten,  Mocha  ende 
Mossambicque  te  varen,  ende  vandaer  weder  herwaerts  te  keeren,  't  zy  binnen 
Sumatra  door,  offbuyten  om,  op  conditie  gelijck  de  heeren  per  nevensgaende 
copie  van  commissie  ende  articulen  sullen  sien.  Een  ander  jacht,  de  Bonijt  ge- 
naempt,  is  mede  door  de  Straet  van  Mallacca  na  de  bocht  van  Bengale  ge- 
varen. Verhoopen  dat  dese  vr)-eHeden  haer  ordre  beter  naercomen  ende  als 
de  voorgaende  niet  vergrypen  zullen. 

26.  Per  nevensgaende  ballance  sal  U.  E.  sien  hoe  d'  effecten,  tegenvvoordelijck 

Behoeften  j,.|  Indien  zijnde,  beloopen  49  tonnen  gout,  bestaende  te  weten  ontrent  18 
vanlndie.  •'  '^  _  t>        • 

tonnen  gout  in  diverse  provisie  voor  de  forten  van  Batavia,  de  Mollucques, 
Amboyna  ende  Banda,  18  tonnen  gout  in  contanten  ende  gereede  waeren 
die  dagelicx  aen  retoeren  voor  Nederlandt  besteet  worden  ende  eenige  airede 
besteet  zijn,  omme  vervolgens  op  't  spoedichste  naer  't  vaderlandt  gesonden  te 
worden.  Resteert  niet  meer  dan  13  tonnen  gout,  welcke  tot  den  Inlantschen 
handel  gebru\-ct  worden.  Hoe  weinich  sulcx  is  omme  t'  incorporeren  de  rijcke 
Inlanschen  handel  van  onse  vyanden,  ende  te  verwinnen  d'  excessive  groote 
oncosten  die  hier  te  lande  gedaen  worden,  gelieve  U.  E.  ernstelijcken  te  con- 
sidereren.  De  perticuliere  burgers  van  Maccau  alleen  handelen  met  meerder 
cappitael  op  Japan,  ende  daerenboven  meteen  ander  cappitael,  noch  grooter, 
zijn  zy  verleden  jaer  met  5  fregatten  in  Manilha  geweest,  hebben  soo  goeden 
reys  gedaen,  dat  seeckre  religieus  van  Maccau  na  Mallacca  schrijft,  bjaldien 
de  fregatten  op  Japan  soo  goeden  reys  deden  als  die  van  Manilha  gedaen 
hadden,  dat  de  straeten  van  Maccau  met  silver  wel  souden  mogen  plavayen. 
Wy  connen  niet  begrypen  dewyle  d'  Almogende  Godt  de  Vereenichde  Neder- 
landen beter  ende  meerder  gelegenhej't  gegeven  heeft  om  de  zee  te  bouwen 
dan  eenige  andere  landen,  ja,  dan  bykans  alle  andere  natie  van  de  geheele 
werelt  te  gelijck,  waeromme  dat  daerb}-  geen  groot  cappitael  gevoecht  worde 
om  onsen  vj-andt  ende  geveynsde  vrienden  van  hier  te  dringen  ende  d'  on- 
costen van  de  groote  equipage  te  verwinnen.  Soo  hier  groote  cappitaelen 
gehouden  wierden,  souden  de  Spangiaerden  in  Spangien  connen  bannen,  hier 
middelen  vinden  om  ons  met  gout  ende  silver  van  China,  Japan  ende  andere 
plaetsen  te  behelpen,  ende  rijcke  retoeren  na  Nederlandt  te  zenden  sonder 
vandaer  geit  te  behoeven.  Can  dese  vergrootinge  van  't  cappitael  door  de  tegen- 
woordige perticipanten  van  de  Compagnie  niet  gedaen  worden,  w)-  bidden 
U.  E.  te  bevoirderen  dat  het  met  hulpe  van  de  E.  hooge  mogende  heeren 


6  Sept.  1622.  749 

Staten  Generael  ende  andere  goede  ingesetenen  der  Vereenichde  Nederlanden 
geschiede,  sonder  ons  alhier  met  d'  Engelsen,  Francen,  Denen  off  andere 
Europische  natie  te  vermengen  off  aen  haer  te  binden.  Dit  doende  sullen  de 
V^ereenichde  Nederlanden  welhaest  van  de  Spangiaerden  ontlast  worden, 
gelijck  mede  de  Compagnie  van  de  quellinge  van  Engelsen,  Francen  ende 
andere,  alsoo  die  hier  selffs  wel  doot  sullen  loepen. 

Een  groote  menichte  van  alderleye  voick  is  hier  immer  soo  seere  als  een 
groot  cappitael  van  noode.  Een  groote  menichte  van  voIck  can  in  de  landen 
die  de  Compagnie  door  Goots  genade  besitten,  onderhouden  worden.  Aen 
haer  soud  men  gevoechelijcke  middelen  vinden  om  alle  de  garnesoenen  van 
Indien  t'  onderhouden,  soodat  met  de  proffyten  van  d'  Inlantschen  handel 
middel  tot  opcoop  van  veel  retoeren  becomen  souden.  VVaeromme  dit  door 
de  regenten  van  de  landen  ende  (J.  E.  niet  ernstelijcken  bevordert  wort,  con- 
nen  wy  mede  niet  begrypen.  Is't  voor  den  staet  der  Vereenichde  Nederlanden 
niet  ongelijck  beter  dat  zylieden  hier  in  Indien  verscheyde  colonie  planten, 
een  treffelijcke  goeden  staet  formeren,  uut  gans  Europa  ende  van  alle  quar- 
tieren  van  de  werelt  volck  trecken  ende  daervan  alhier  natuirlijcke  ondersaten 
maecken,  dan  dat  veel  natuirlijcke  ingeboorenen  der  Vereenichde  Neder- 
landen vandaer  in  V'ranckrijck,  Engelandt,  Oostlandt,  Irlandt  ende  Verginia 
vertrecken?  Wy  laeten  ons  voorstaen  soo  d'  E.  hoogmogende  heeren  Staten 
Generael  wel  geinformeert  waeren,  dat  haer  niet  ontsien  souden  jaerlijcx  veel 
tonnen  gouts  te  spenderen  omme  herwarts  aen  een  groote  menichte  van  volck 
te  doen  brengen.  Op  't  alderhoochste  zy  U.  E.  gerecommandeertdesesaecke 
by  hare  hooge  mogende  behoorlijck  te  doen  verthoonen  ende  bevorderen. 
27.  B)-  dese  gaet  notitie  van  alle  de  schepen,  jachten  ende  fregatten  in  Indien 

Aan-       wesende,  zijnde  52  schepen,  18  jachten  ende  13  fregatten,  welcke  gebrujxt 
Bcheeps-    worden,  te  weten,  na  de  custe  van  China,  Manilla,  Japan  ende  Spirito  Santo 

macht.     17  schepen  ende  7  jachten 17       7     — 

Na  Goa  ende  Suratten  7  schepen  ende  2  fregatten  ...       7     —       2 
Voor  Batavia  leggen,  omme  naer  't  vaderlandt  innewarts 
ende  elders  gesonden  te  worden,  10  schepen,  2jachten 

ende  3  fregatten 10       2       3 

Voor  Bantam  2  schepen 2     —     — 

In 't  vaerwater  van  Mallaccaendejamby 4       4       2 

Na  de  Westcust  van  Sumatra 2       2     — 

Na  Patan)-  ende  Siam 2       2     — 

Op  de  custe  Coromandell      , 5     —       2 

In  de  Mollucques,  Amboyna,  Banda,  Solor,  Timor  ende 

Tegal 3       1       4 

Summa  52  schepen,  18  Jachten  ende  13  fregatten     52     18     13 


750  6  Sept.  1622. 

Thieii  andere  schepen  zijn  verleden  jaer  naer  't  vaderlandt  vertrocken  ende 
drie  andere  werden  dagelicx  vandaer  verwacht,  bedraecht  te  zamen  65  sche- 
pen, 18  jachten  ende  13  fregatten.  Was  hierb}'  soo  veel  volck  ende  geit  als 
't  behoorde,  men  zoude  met  Godes  hulpe  daermede  wat  groots  verrichten 
connen  maer  devvyle  ons  volck  ende  geit  gebreect,  werden  de  winsten,  Godt 
beter  't,  door  d'  excessive  lasten  geconsumeert. 

Soo  't  de  gelegenthej-t  van  de  Compagnie  gedoocht,  souden  U.  E.  raeden 
jaerlijcx  soo  veel  schepen  aen  te  timmeren  als  hier  geconsumeert  ende  ge- 
sleten werden,  omme  soo  veel  in  staet  te  houden  als  tegenwoordelijcken  heb- 
bende zijn.  Om  den  vyandt  zijnne  vaert  t'eenemael  te  beletten  sullen  noch 
veel  fregatten  moeten  hebben.  De  jachten  die  van  Nederlandt  comen  sijn 
daertoe  niet  bequaem,  vermits  niet  wel  beseylt  zijn.  Als  U.  E.  groote  menichte 
van  volck  sendt  ende  alderle}-e  scheepgereetschappen  (tot  jachten  ende  fre- 
gatten van  30  a  100  lasten  nodich),  sullen  hier  van  des  vj'ants  vaertu\xh  wel 
becomen  ende  ons  daermede  behelpen.  Insonderheyt  gelieve  U.  E.  middel  te 
beschicken  dat  gestadich  een  goeden  tijt  lanck  een  treffelijcke  vloot  schepen 
op  de  custe  van  China  houden  mogen,  soo  zullen  de  heeren  de  vryen  handel 
van  China  voorseecker  becomen  ende  den  vyandt  uut  Indien  crj-gen.  Soo  't 
de  Compagnie  te  swaer  valt,  dat  men  assistentie  by  de  regenten  van  de  lande 
ende  de  E.  hoogmoogende  heeren  Staten  Generael  versoecke.  De  staet  van 't 
landt  sal  daeraen  treffelijcke  dienst  geschieden.  Als  de  vyandt  de  trafficque 
van  dese  cant  op  Nova  Spangien  affgesneden  is,  sullen  bykans  sijn  halve  schat- 
ten van  de  West  Indien  affgesneden  ende  gewonnen  wesen.  De  rest  sal  dies  te 
gevoechlijcker  van  Nederlandt  op  West  Indien  te  becomen  zijn.  \V}-  verlangen 
te  verstaen  dat  het  werck  van  die  cant  mede  b)derhandt  genomen  worde. 
28.  Dus  verde  geschreven  hebbende,  is  hier  van  de  Mollucques  aengecomen 

Nogmaals  't  Engels  schip  de  Rubin,  welck  vandaer  vertrocken  is  tegen  advjs  ende  goet- 
dc  Mo- 
lukken,     vindinge  van  d'  heer  Houtman.  Brengt  mede  brieven  van  ditto  Houtman  van 

den  3  July  passato,  waerdoor  in  supstantie  verstaen  dat  de  vredehandelinge 

tusschen  de  Ternatanen  ende  Tidoresen  den  4  April  passato  opgeseyt  ende 

affgesneden  was,  dan  hadden  malcanderen  tot  in  Juh'  geen  dadelijcke  v)-ant- 

schap  bethoont.  Elck  had  overal  b}-  de  zijnne  gesonden  om  menichte  van 

volck  te  vergaderen,  't  Scheen  eerst  dat  zulcx  deden  om  die  aldaer  tegen 

malckanderen  te  gebruycken,  doch  Quitchil  Ali  seyt,  ende  de  gouverneur 

Houtman  meent  oock,  dat  het  is  om  elck  tegen  ander  een  tocht  op  Sangi  tot 

assistentie  van  zijn  ondersaten  ende  affbreuck  van  die  van  zijn  vyandt  aldaer 

te  doen.  Doch  wy  gelooven  dat  de  Ternatanen  ende  Tidoresen  vyantschap 

ve)"nsen,  d'  een  om  ons,  ende  d'  ander  om  de  Spangiaerden  een  voordeel  aff 

te  sien,  alsoo  w)-  be\'de  seer  swack  van  volck  in  de  Mollucques  zijn  ende  de 

Mooren  wel  wilden  dat  van  de  Christenen,  soo  wel  d'  een  als  d'  ander,  ont- 


6  SiiPT.  1622.  751 

slaegen  waeren.  \V)-  liouden  voor  seecker  dat  d'  eene  dach  off  d'  ander  met 
de  Ternatanen  in  oorloch  gcraecken  zullen,  't  Gepasseerde  op  de  Manipas  is 
bycans  een  voorspoock  off  begin  geweest.  \Vy  wensten  wel  dat  d'  onse  Quit- 
chil  Aly  ende  de  Ternatanen  soo  veel  credit  niet  gaven  als  doende  zijn,  endc 
dat  haer  volgens  onse  resolutie  van  Amboyna  ingetrocken  ende  de  genoemde 
plaetsen  geraseert  hadden,  't  Licht  gelove  ende  d'  achteloosheyt  is  van  d'  onse 
soo  groot,  dat  beduchten  tans  off  morgen  (welck  Godt  verhoede)  doorquade 
practycque  van  de  Ternatanen  een  notabel  ongeluck  becomen  zullen,  doch 
't  soud  de  Ternatanen  haer  e)gen  onderganck  wel  mogen  veroorsaecken, ge- 
lijck  met  Banda  gebeurt  is.  Om  haer  van  de  Machiannesen  te  verseeckeren, 
heeft  de  coninck  van  Ternate  getrout  de  dochter  van  de  sengasie  van  Gnoffic- 
quia,  wiens  vader  voor  dese  schandelijcken  gedoot  hebben. 

De  vyandt  had  van  de  Manillas  becomen  een  schip  van  150  lasten  ende  3 
gallioten  met  provisie,  maer  niet  meer  dan  10  Spangiaerden  ende  30  Papan- 
gers  tot  versterckinge  van  hare  garnisoenen.  't  Vierde  galliot  van  25  a  30 
lasten  was  door  de  Rubin  genomen  ende  soo  geplundert  dat  daervan  niet  meer 
dan  de  waerdye  van  1372  realen  voor  beyde  de  Compagnien  te  voorschijn 
gecomen  is.  Onse  resterende  gevangenen  waeren  van  de  Manilhas  niet  geco- 
men.  De  v\andt  e)scht  nu  30.137  realen,  die  zy  zeggen  extraordinarie  aen 
d'  onse  verschooten  te  hebben.  \Vy  hadden  de  gouverneur  Houtman  expres- 
selijck  belast  de  Portugiesse  gouverneur  van  Fernabocq  met  zijn  hu)-svrouvve 
ende  kinderen,  gelijck  mede  andere  principalen  meer,  niet  te  relassrheren 
voordat  de  jongste  van  d'  onse  gevangen  bequamen,  doch  onse  ordre  heeft 
niet  mogen  gelden. 

In  Manilha  zijn  tegen  de  Spangiaerden  gerebelleert  d'  inwoonderen  van 
Cagoian  ende  Canbales.  Onse  schepen  lagen  voor  de  baye  ende  daer  was  in 
de  stadt  Manilha  een  extraordinarie  groote  duerte. 

Wat  clachte  weder  opnieuws  over  d'  Engelsen  comen,  sullen  U.  E.  per 

nevensgaende  pampieren  sien,  gelijck  mede  wat  d'  heer  Houtman  voorder 

advyseert.  Tot  noch  toe  hebben  geen  boecken  van  de  Mollucques,  Amboyna 

noch  Banda  becomen,  noch  oock  geen  notitie  van  't  geit  welck  d'  onse  per  tol 

van  de  nagelen,  noten  ende  foelie  van  d'  Engelsen  ontfangen  hebben.  D'Engel- 

sen  brengen  met  voorsz.  Rubin  voor  haer  derde  19  bhaeren  81  catti  nagelen. 

29.  Van  alle  nootlijckheden  wert  in  Batavia  soo  goeden  toevoer  van  rijs  ende 

Inkom-     andersints  gebracht  dat  hier,  Godtloff,  ons  gerieff  tot  redelijcken  prijs  beco- 
sten  van  ^  >  &  jij 

Batavia,  men  connen  ende  geen  andere  plaetsen  daeromme  behoeven  aen  tesoecken. 
Vermits  den  handel  noch  cleen  is,  sijn  d'  incompsten  sedert  d'  instellinge 
weynich  vermeerdert.  Van  primo  October  1620  tot  primo  September  1622, 
zijn  23  maendcn,  beloopt  den  ontfanck  ƒ224.880  —  3  —  10,  doch  verhoopen 
dat  d'  incompsten  merckelijck  vermeerderen  zullen,  soo  haest  de  Chineesse 


30. 


752  6  Sept.  1622. 

joncken  die  op  Jamb)-,  Jortan  ende  elders  plachten  te  vaeren,  haer  vaert  van- 
daer  alhier  gebracht  wesen  sal,  gelijck  mede  den  peper  van  Jamby  ende  an- 
dere plaetsen  meer,  't  vvelck  verhoopen  toecomende  jaer  geschieden  sal. 

Dese  gaet  met  't  schip  de  Leeuwhtne,  welck  goet  gevonden  hebben  vooruyt 
ladinï'  ^^  zenden,  opdat  U.  E.  t'  eerder  advijs  van  haere  saecken  alhier  becomen  ende 
hun  na  den  e)"sch  schicken  mogen.  Met  d'eerstvolgende  schepen  sal  den  ge- 
nerael  Coen,  in  't  Godt  gelieft,  volgen.  Van  't  gene  in  dese  gebreectsal  U.E., 
soo  't  haer  gelieft,  door  zijn  E.  mondeling  naerder  bericht  connen  worden, 
't  Cargasoen  in  voorsz.  schip  gescheept  beloopt  ƒ  106.659  —  2  —  2.  U.  E. 
gelieve  de  reeckeninge  van  Indien  daervooren  te  creditteren.  Op  't  versoeck 
van  de  gecommitteerde  van  d' Engelse  Compagnie  hebben  dit  schip  geor- 
donneert  te  zeylen  in  compagnie  van  't  Engels  schip  de  Cleyne  Jeons,  tot 
op  de  custe  van  Engelandt.  W\-  hebben  d'  onse  gelast  d'  Engelsen  niet  te 
vertrouwen,  wel  op  haer  hoede  te  zijn,  hun  voor  de  roovers  te  wachten  ende 
geen  plaetsen  van  Engelandt  noch  Vranckrijck  aen  te  doen.  D'  Almogende 
wil  haer  behouden  gelej'den. 

Om  vlees  ende  speek  voor  de  vaerende  schepen  te  versparen,  de  Mollucques, 
Amboyna  ende  Banda  te  versien,  zijn  genootsaect  aen  hoornbeesten  voor 
de  schepen  hier  te  rede  leggende  ende  tot  rantsoen  van  't  volck  in  't  fort  Ba- 
tavia residerende,  alle  maenden  ontrent  2000  realen  van  achten  in  contant 
extraordinarie  uut  te  geven.  U.  E.  gelieve  niet  naer  te  laten  met  alle  schepen 
soo  veel  vlees  ende  speeck  te  zenden  als  doenlijcken  is:  daer  sal  contant  geit 
mede  verspaert  worden.  D' Engelsen  sijn  mede  gants  onversien  van  vlees 
ende  speek.  Opdat  haer  schip  de  Cleyne  Jeems  naer  Engelandt  soud  mogen 
keeren,  hebben  haer  met  14  vaten  vlees  ende  speek  geassisteert;  souden 
anders  na  nieuwe  schepen  van  Engelandt  hebben  moeten  wachten. 

Nevens  dese  gaet  een  perticuliere  reeckeninge  tusschen  ons  ende  d' En- 
gelsen, waerinne  ons  schuldich  zijn  ontrenty  16. 000  welcke  hier  niet  genegen 
zijn  te  betaelen  ende  tegen  hare  pretentie  blyven  loopende. 
31.  Met  dit  schip  zenden  tot  monster  een  schuj-tgien  Chinees  gout,  welck  in 

Chineesch  Maccau  cost  8  gewichten  silver,  ende  can  in  Japan  ende  meest  door  gants 
Indien  13  gewichten  silver  rendeeren.  Veel  hondert  duysenden  can  men 
tot  dese  prijs  in  China  becomen  ende  datelijck  weder  in  Japan  ende  elders 
tegen  silver  verhandelen.  Wat  de  heeren  versuj-men  dat  hier  geen  groot  cap- 
pitael  schicken  can  hieraen  ten  deele  affgemeten  worden. 

Een  goede  pertye  olyphantstanden  gelieve  de  heeren  met  eerste  gelegen  t- 
heyt  te  zenden.  Zoo  't  loot  goeden  coop  is,  mach  mede  met  alle  gelegenthe)'t 
wel  goede  pertye  gesonden  worden.  Om  staeven  yser  sijn  hier  tot  de  dage- 
lijxse  werken  seer  verlegen,  gelijck  mede  roe\"  yser.  U.E.  gelieve  goede  pertye 
te  zenden. 


6  Sept.  1622.  753 

32.  Den  3  deser  is  hier  Godtloff,  van  de  Custe  van  Coromandell  wel  aengeco- 

•^"j^,      men  't  schip  de  Vn-i/r,  geladen  met  735  nacken  cleden,  incoops  costende 
mauael,  *  o  r  •  r 

Suratta  /240.S02  —  14  —  11,  welcke  seerwel  te  passé  comen.  Brengt  ons  mede  brie- 
erzie.  ^.Q^^^  j^,,^  7  Juli  door  Sour)-  ende  van  L^ffele  van  Maslipatan  gesonden,  gelijck 
mede  copie  van  missive  door  van  den  Broeck  den  21  ende  30  May  1622  van 
Suratten  over  landt  na  Maslipatan  aen  van  Uffele  gesonden,  van  alle  welcke 
bj-  dese  copie  gaet.  De  tydinge  die  vandaer  compt  is  in  supstantie  dat  de 
schepen  Dordrecht  ende  Schiedam  onder  Ce\-lon  verovert  hadden  een  Por- 
tugies  scheepken,  daervan  de  goederen  sujver  gerendeerc  hadden  ontrent 
/ 80.000.  Een  ander  hadden  op  Ceylon  aen  de  wal  gejaecht  ende  noch  een 
voor  Maslipatan  op  de  rede  becomen,  doch  schade  noch  proffijt  daervan  ge- 
nooten.  "t  Schip  Dordrecht  was  meest  geladen  ende  soud  primo  September 
van  de  Custe  naer  't  vaderlandt  vertrecken.  Schiedam  wierd  in  Narrepilli  ver- 
dubbelt ende  den  Witten  Beer  soud  cort  na  de  Vrede  met  vlees,  speek,  wijn 
ende  eenige  cleden  herwarts  volgen.  Een  andere  goede  pertye  cleden  hadden 
tegen  December  toecomende  te  verwachten.  De  diamantm\ne  wa.s  ende  bleeff 
geslooten;  waeren  nu  wel  cent  per  cent  dierder  dan  verleden  jaer.  Onder 
andere  goederen  waren  in  Dordrecht  gescheept  80  a  85  lasten  salpeter,  ende 
tegen  December  verhoopten  wederomme  diergelijcke  pertjx  te  becomen. 
De  peper  was  op  de  Custe  niet  min  dan  voor  50  realen  de  bhaer  van  4  picol 
te  crygen.  Wy  meenden  van  Palleacatte  groote  menichte  van  slaven  te  be- 
comen, maer,  na  ons  geadvyseert  wort,  hebben  soo  weynich  te  verwachten 
als  tot  noch  toe  ontvangen  zijn.  't  Is  hoochnodich  dat  finantie  gesocht  worde 
om  menichte  van  volck  tot  peuplatie  van  Batavia,  Ambo_\na  ende  Banda 
te  becomen. 

In  Suratten  was  loopende  tydinge  gecomen  ende  d'  Engelsen  alhier  zeggen 
dat  het  seecker  is,  dat  d'  Engelsen  ende  de  coninck  van  Persia  de  stadt  ende 
't  casteel  van  Ormus  ingenomen  hadden.  Vijff  galliocnen  die  daer  waeren 
hebben  de  Portugiesen  voor  de  compst  van  d'  Engelse  schepen  selffs  in  de 
gront  laten  loopen.  Met  desen  oorloch  hadden  d'  Engelsen  versu)-mt  4000 
packen  indigo  ende  cleden,  die  in  Suratten  gereet  lagen,  naer  Engelandt  te 
zenden.  Op  de  Cust  Coromandel  hadden  de  Denen  noch  20  mannen  ende 
36  stucken  geschut,  welcke  op  een  goet  vervolch  van  Denemercken  waren 
wachtende. 

Van  Suratten  advyseert  van  den  Broucque  dat  voor  groote  moey  te  vreesde, 

maer  beter  verhoopte  door  vervolch  van  seeckre  ondersaten  van  de  Magull, 

welcke  zeggen  geinteresseert  te  wesen  in  de  schepen  van  Dabul,  Chaul  ende 

andere,  door  d'onse  genomen,  waeren  d'onse  met  haer  cappitael  in  Camba)a 

gearresteert.  In  Brotche  waeren  met  9000  mamodi  mede  gearesteert  geweest, 

maer  op  borchtocht  gerelasscheert.  De  spraecke  ginck  dat  de  coopman  Heuten 

48 


754  6  Sept.  1622. 

in  Agra  voor  60.000  ropias  soud  hebben  moeten  borgestellen.  De  coninck  van 
VisiapourendeDecan  soude  over  Mocha  na  Constantinopelen  ambassadeurs 
gesonden  hebben,  omme  over  d*  onse  te  clagen.  Niettegenstaende  die  v.an 
Daboul  ende  Chaul  ondersaten  van  des  Maguls  vyandt  zijn  ende  tol  aen  de 
Portugiesen  haer  geconfedereerden  betaelden,  wert  d'  onse  evewel  voorsz. 
molestie  in  des  Maguls  lant  aengedaen.  Met  een  adv)-s  door  de  coninck  van 
Cassim  (een  plaetse  gelegen  in  de  mont  van  't  Roode  Meer)  na  Suratten  ge- 
sonden, quam  t\'dinge  dat  de  roep  in  Cassim  ginck  dat  ons  volck  in  Mocha 
gevangen  ende  haer  goederen  geconfisceert  waeren.  Niettegenstaende  d' En- 
gelsen diergelijcke  schepen  als  d'  onse  genomen  hebben  ende  daerover  lange 
gemoe)t  sijn  geweest,  wilden  nu  seggen  dat  sulcx  door  toedoen  van  d'  onse 
geschiede. 

Door  groot  onverstant  ende  cleyne  discretie  van  d'  onse  is  ons  voorsz. 
moeyten  toecomende ;  d'  eene  tijt  laten  onse  ordre  naer  ende  den  anderen 
doen  sonder  discretie  meer  dan  haer  bevelen.  Het  schijnt,  soo  in  Suratten 
ende  Mocha  begeeren  te  handelen,  dat  bykans  alle Mooren  sonder  ondersche)'t 
overal  vry  passagie  sullen  moeten  verleenen,  ende  byaldien  zulcx  toestaen 
ende  vernemen  dat  haer  ontsien,  is  te  duchten  dat  ons  soo  sullen  scheeren 
dat  meest  voor  haer  ende  onse  vjanden  sullen  moeten  vaaren  ende  weynich 
proffijt  connen  doen.  Off  met  contracten  sonder  rendevouz  een  middelwech 
te  vinden  z),  is  seer  twijffelachtich.  't  Sal  b\-kans  nodich  vvesen  dat  weder  een 
expresse  na  Suratten  senden,  met  ordre  aen  d'  onse  dat  hun  daer  reguleren 
ende  de  questie  in  sulcker  voegen  affdoen,  als  bevinden  de  vvelstant  van  de 
Compagnie  te  vereyschen,  om  ons  daerna  voorder  na  den  tijt  ende  U.  E.  or- 
dre te  reguleeien. 

Hiermede,  edele,  erntfeste,  wj-se,  voorsienige,  zeer  discrete  heeren,  sullen 
desen  e)ndigen.  Godt  geve  U.  E.  na  hertelijcke  groetenisse,  geluck  en  voor- 
spoet. 

In  't  fort  Batavia,  adi  6  September  anno  1622. 

U.  E.  dienswillige, 
J.  P.  COEN. 
P.  DE  CaRPENTIER. 

Willem  van  Antzen. 
Jacque-S  Specx. 


48.  —  20  JUNI  1623.  —  Y  3. 
(UIT  DE  MAURITIUS). 


1. 

Aan- 
gekomen 
schepen, 
eu  hunne 

reis. 


Den  6'"  September  1622  is  onse  joncxte  per  't  schip  de  Lfanvinni- geachre- 
ven.  Wat  tsedert  toegedragen  is  ende  hoe  de  staet  van  de  Compagnie  door 
Goeds  genade  op  ons  vertreck  in  soo  goeden  standt  gelaten  hebben,  dat  U.  E. 
seer  gevoegelijck  van  alle  swaricheden  ontlast  ende  de  saken  seer  licht  daer- 
toe  gebracht  connen  werden,  dat  de  Compagnie  jaerlijcx  (sonder  eenich  geit 
van  Nederlandt)  de  waerd)-e  van  ontrent  hondert  tonnen  gout  aen  goede  re- 
toeren  in  wel  getrocken  waren  van  Indien  become,  sullen  in  desen  sommier- 
lijck  verhalen  ende  de  naerder  %'erclaringe  tot  mondelingh  rapport  refereren. 

Seer  desolaet  sijn  de  schepen  Mauritius  ende  't  Wapen  van  Rotterdam  op 
de  Suytsyde  van  Java  vervallen.  Cleen  Erasmus  is  Godt  loff  den  20"  January 
1623  met  gesont  volck  voor  Batavia  wel  aengecomen.  U.  E.  missive  van  den 
14*^"  April  1622  hebben  daermede  wel  ontfangen  ende  daernaerin  deTaeffel- 
baey  oock  gesien  de  brieven  van  8  ende  1 7  September,  23  October,  1 0  Decem- 
ber 1622  ende  3  Januar)-  1623,  door  U.  E.  met  de  schepen  de  Mackreel,  Mid- 
delburcli,  Lej'den,  't  Wapen  van  Enckhuysen,  Schoonhoven,  Medenblick  ende 
Naerden  geschreven,  't  Gene  daerop  van  ons  verej-scht  wert,  sullen  in  passant 
ten  dele  aenvoeren  ende  vooreerst  verscheyden  successen  verhalen. 

De  voorsz.  schepen  Mauritius  ende  't  Wapen  van  Rotterdainine,  de  13'^" 
Jun)-  1622  u)t  de  Taeffelbae)'  naer  Batavia  vertreckende,  rescontreerden  den 
19'"  ditto  een  Portugese  caraque.N.  W.  aenlopende.  D'onse  resolveerden  hun 
best  te  doen  om  die  te  vermeesteren,  hebben  hem  gevolcht  ende  malcanderen 
met  grofif  gesehut  beschoten,  's  Anderen  daechs,  den  20""  ditto,  vij  ff  andere  sey- 
len  voor  U)"t  siende,  heeft  het  de  caraque  daervan  affgewent,  vresendedathet 
mede  sijn  v)anden  waren  (doch  't  sijn  schepen  van  den  nieuwen roy  van Goa 
geweest,  daerna  door  den  admirael  Dedel  b)-  Mosambique  bejegent)  ende  is  om 
de  S.  O.  gelopen,  't  welck  d'  onse  mede  deden.  Int  eerste  vonden  niet  goet  te 
aborderen,  ende  naer  dat  veel  tijdt  verloren  ende  voorgenomen  hadden  sulcx 
te  doen,  was  het  door  quaet  weder  ende  holle  zee  niet  geraden.  Versche)den 
schergien  hebben  met  groff  ende  cleen  geschut,  als  't  weder  sulcx  toeliet,  daer- 
op gedaen;  sijn  malcanderen  door  hert  weder  uyt  'tgesichte  gedreven,  weder 
by  den  anderen  geraect  ende  hebben  dese  caraque  soo  lange  vervolcht,  totdat 
sijn  roer  ende  alle  sijn  masten  uytgesondert  de  besaen  verloren  heeft,  't  Schip 
Mauritius,  den  5'"  Jul)-  alleen  daerb)-  sijnde,  ziet  de  caraque  een  witte  viagge 


756  20  Juni  1623. 

\va)-en.  D'  onse  sonden  een  schuyt  aen  boort  ende  daarmede  sijn  twee  van  de 
principaelste  cooplu}den,  Loujs  de  Fonseca  ende  Emanuel  Peres  met  een 
bootsman  aen  't  schip  Alauritius  gecomen ;  accordeerden  schip  ende  goetover 
te  leveren,  met  conditie  dat  d'onse  't  volck  wel  souden  tracteren  ende  aen  landt 
setten  ter  plaetse  daer  weder  by  den  haren  conden  comen.  Terwyle  dit  ge- 
schiede, is  weder  een  hert  weder  geresen,  de  nacht  overcomen  ende  sijn  de 
caraque  iij-t  't  gesichte  gedreven,  't  Schip  't  Wapen  van  Rotterdam  quam 
daernae  daerb)-,  eyschte  haer  oock  op,  ende  die  van  de  caraque  antwoorden 
dat  aen  't  schip  Mauritius  gesonden  hadden  om  't  accoort  te  maken,  ende 
soo  haest  weder  daerb}-  conden  comen,  waren  bereyt  schip  ende  goet  over  te 
leveren. 

Ondertusschen  is  't  Wapen  van  Rotterdam  de  caraque  mede  u)-t  het  gesich- 
te gedreven  ende  int  cruNxen  weder  b)'  't  schip  Mauritius  gecomen.  Naerdat 
lange  over  ende  weder  geloopen  hadden  ende  de  caraque  niet  conden  vinden, 
presumerende  door  eenich  houtwerck,  welck  in  see  vonden  dryven,  dat  ge- 
soncken  most  vvesen,  ende  alsoo  't  volck  seer  inviel  ende  veel  begosten  te 
sterven,  resolveerden  den  22""  Julio  niet  langer  na  de  caraque  te  soecken, 
maer  haer  re)-se  na  Batavia  te  vervoirderen.  Voorsz.  caraque  was  genaempt 
St.  Jolian  Babtista,  groot  ontrent  du)-sent  lasten;  in  Goa  gemaect,  ende  van 
daer  naer  Portugael  vertrocken  primo  Merty  1622,  in  compagnie  van  een 
ander,  die  haer  admirael  was,  daervan  in  een  storm  geraect  waren  twee  dagen 
te  voren  eer  d'  onse  bejegende,  welck  in  de  maendt  July  1622  aen  St.  Helena 
geweest  ende  daer  drie  dagen  gelegen  heeft.  Was  geladen  met  ontrent  3000 
quintalen  peper,  pert)e  caneel,  catoene  1)  waten.eenige  rijs,  lackwerck,  muscus 
ende  diamanten,  in  Goa  incoops  gecost  hebbende  ontrent  600.000  ducaten, 
gemonteert  met  18  metale  stucken  ende  versien  met  lóOsielen,  daaronder 
eenige  vrouwen  ende  kinderen.  Haren  admirael,  se)-den  de  gevangenen,  was 
cleender  van  last,  maer  veel  rijcker  van  ladinge.  In  deser  vougen  hebben  de 
schepen  Mauritius  ende  't  Wapen  van  Rotterdam  haren  prijs  ende  vijff  weecken 
tijdt  verloren.  Haer  rej-s  voorts  vervoirderende  ist  volck  soo  ingevallen,  dat 
dagelijcx  op  \-eder  schip  drie  a  vier  ende  meer  personen  sturven.  Eyntelijck 
sijn  int  voorste  van  October  gants  machteloos  op  de  Su)ts)de  van  Java  ver- 
vallen, 't  Wapen  van  Rotterdam,  ten  ancker  sijnde,  sondt  sijn  boot  met  thien 
mannen  naer  Batavia  om  hulpe  ende  sijn  schuyt  met  het  resterende  volck, 
dat  nog  op  de  been  was,  sijnde  23  personen,  naert  schip  Mauritius  (wiens  volck 
haer  schip  niet  langer  regeren  conden)  om  't  selvige  mede  ten  ancker  te  helpen, 
doch  dreven  daermede  t'  seewaerts,  ende  een  goede  windt  crj-gende,  geraecten 
in  de  Straet  Sunda,  alwaer  den  13""  October  rescontreerden  de  jachten  de 
Harinck  ende  Hasewindt  (y\z.&x\.  Su)-derlandt  achter  Java  gedestineert).  Dese 
jachten  sijn  beyde  met  Mauritius  weder  te  rugge  gelopen  ende  den  1 6'""  Oc- 


20  Juni  1623.  757 

tober  voor  Batavia  wel  aeiigecomeii.  Soohaest  dcse  t)  dingc  vernamen,  sonden 
dese  voorsz.  jachten  datelijck  naer  't  lVa/>e-n  van  Rotterdam,  ende  alsoo  int 
selvige  schip  maer  een  gesont  man,  te  weten  den  oppercoopman,  gebleven 
was  ende  de  windt  hart  uit  den  Westen  door  wa\-de,  vresende  dat  het  soolange 
aen  soiid  mogen  lopen  eer  dese  jachten  aen  deSiiytsyde  vanjavaby't  Wapen 
van  Rotterdam  souden  mogen  comen,  dat  't  selvige  ondertusschen  van  de 
Javanen  overvallen  off  eenich  ander  mocht  overcomen,  vonden  goet  in  allerxl 
twee  tingans  met  30  mannen  derwerts  te  senden,  ende  alsoo  't  selvige  sonder 
groot  per>xkel  niet  geschieden  cost,  seyden  \cder  hooft  (om  haer  te  meer  te 
animeren  ende  de  reys  te  beter  te  doen  voirderen)  een  vereeringe  van  hondert 
realen  van  S*""  toe,  byaldien  t\dich  by  't  Wapemmn  Rotterdam  quamen.  Dcse 
tingans  ende  jachten  sijn  Godt  loff  spoedich  bj-  't  JFapen  van  Rotterdam  gc- 
comen,  maer  vonden  't  volck  in  een  miserabelen  staet.  Sy  hebben  60  mannen 
daeropgeseth,  ende  alsoo  de  windt  soo  hert  u)-ten  Westen  door  waejden,  dat 
de  Straet  van  Sunda  niet  wel  beseylen  conden,  ist  Wapenvan  Rotterda>n  door 
de  Straet  Bali  naer  Ambo)-na  gelopen.  De  tingans,  Harinck  ende  Hazewindt 
sijn  door  de  Straet  van  Balambaan  in  Batavia  gekeert,  acht  kisten  met  64.000 
realen  (volgens  ordre  haer  gegeven)  medebrengende.  Doen  s)-  vant  Wapen  van 
Rotterdam  scheyden,  hadde  sy  277  doeden.  De  rest,  sijnde  94  personen  waren 
meest  seer  swack  ende  begosten  door  de  becomene  verversinge  te  beteren. 
Doen  l^Iauritius  voor  Batavia  quam,  waren  daerop  242  personen  overleden 
ende  de  resterende,  sijnde  75  personen,  seer  cranck,  waervan  naderhandt  noch 
eenige  gesturven  sijn,  invoegen  dat  dese  twee  schepen  Godt  betert  519  per- 
sonen verloren  hebben,  welck  uyt  der  maten  qualijck  compt,  alsoo  de  voor- 
gaende  nieuwgecomen  schepen  niet  meer  dan  haer  e\-gen  behoefte  van  volck 
gebracht  hebben  ende  alle  forten  ende  schepen  van  Indien  seer  qualijck  van 
volck  versien  zijn. 

2.  Volgens  U.  E.  ordre  hadden  goetgevonden  twee  jachten  na  de  Su\-t  te 
Zuidland.  senden  omme  de  landen  by  su_\den  Java  leggende  te  ontdecken.  Op  30  Sep- 
tember sijn  de  jachten  de  Harinck  ende  Hazewindt  van  Batavia  derwerts  ver- 
trocken ;  dan  alsoo  gelijck  voren  gese}'t  is  in  de  straet  Sunda  't  schip  Mauritius 
bejegenden,  daerna  naer  't  Wapen  van  Rotterdam  gesonden  wierden,  niet  eer 
dan  17  December  ende  primo  Januar)-  voor  Batavia  keerden,  geen  andere 
jachten  vaerdich  hadden  ende  de  somertijdt  ondertusschen  verlopen  was,  is 
de  reyse  tot  toecomende  jaer  off 't  naeste  gelegenthe)t  uytgestelt. 

3.  Met  onse  joncxte  is  geadviseert  hoe  tot  versterckinge  van  d'  onse  naer  Su- 
^n°d  T°  ^^'^^^^  gesonden  waren  de  schepen  Weesp  ende  Heusden,  dat  aen  de  Engelsen 

versocht  hadden  nevens  ons  middel  ende  ordre  derwerts  te  willen  schicken 
omme  gestadich  gesamentlijck  een  goede  suffisante  vlote  int  vaerwater  van 
Goa  ende  Mosambique  te  houden,  hoe  sulcx  op  haer  overmogcn  ende  gebreck 


758  20  Juni  1623. 

van  authoriteyt  excuseerden ;  gelijck  mede  hoe  de  vlote  van  defentie,  vermits 
de  custe  van  Indien  niet  bese)-len  conden,  naer  Mozambique  gelopen  waren. 
Tsedert  hebben  van  d'heer  Dedel  drie  missiven  ontfangen,  te  weten  een  van 
13  ende  twee  van  ultimo  October  1622,  waerdoor  in  substantie  verstaen  't 
gene  volcht. 

D'  heer  Dedel  is  met  de  schepen  de  Goede  Fortuyn ,  't  Wapen  van  Selandt, 
Sujtkollandt,  Noorthollandt,  't  Hert,  A' Exchange,  de  Anna,  de  Diamant  ende 
een  fregat  de  Dragons  Clau,  den  15^"  December  1621  vant  e3land  Nassau 
vertrocken ;  sijn  b)-  su\-den  de  Maldives  om  de  West  gelopen  op  de  lengte  van 
St.  Brandaon,  ende  tot  14  Februar}-  int  vaerwater  van  de  caraques  gehouden 
hebbende  sonder  yets  te  vernemen  ende  alsoo  de  siecte  seer  onder  't  volck 
begost  te  regneren,  resolveerden  na  de  Mayottes  te  lopen  ende  sijn  daer  den 
21'"  Merty  vol  siecken  gecomen  met  de  schepen  de  Goede  Fortuyn,  Siiythol- 
landt,  't  Hert,  A' Exchange,  d'  Annn  end  de  Diamant.  Terw\-le  de  vlote  ginck 
ververschen,  vonden  d'  onse  goet  de  schepen  't  Wapen  z>an  Seelandt  ende 
NoortJwllandt  naer  't  Rode  Meer  te  senden,  met  ordre,  dat  weder  aen  de 
Ma)"ottes  bj'  haer  souden  comen.  Den  17""  Februar}-  sijn  dese  schepen  van 
de  vlote  vertrocken,  met  groot  misnoegen  van  d'  Engelsen.  Sy  hebben  daer- 
over  tegen  d'onse  geprotesteert  ende  d' onse  weder  tegen  haer,  gelijck  per 
nevensgaende  acten  blijct.  Op  13  Januar)-  geracete  de  Clau  van  de  vlote 
ende  is  den  24  April  by  su)-den  Madagascar  aen  de  Ma\-ottes  weder  by  haer 
gecomen.  D'  Engelse  schepen  waren  soo  swack  van  volck  dat  haer  schepen 
niet  wel  conden  regeren,  waerover  d'  onse  haer  met  37  mannen  assisterden. 

Den  15'"  Juny  is  voorsz.  vlote,  naerdat  het  volck  wel  ververscht  was,  van  de 
Mayottes  naer  Mosambiques  vertrocken.  Een  se)'l  onder  't  vaste  landt  siende, 
sijn  't  selvige  tot  in  de  baey  van  Gerimquema  op  14j  graden  suyder  breete 
gelegen,  gevolcht.  Bevonden  dat  het  een  Portugees  scheepken  was,  comende 
met  sandelhout  van  Ysle  Masalegam.  De  vj-anden  vluchten  daeru)-t,  de  goe- 
deren wierden  van  d'  onse  overgenomen  ende  't  scheepken  verbrant.  Int  ver- 
volgen van  de  prijs  is  't  Hert 'm  voorsz.  bae)'  aen  de  gront  geraect,  geborsten 
ende  verlaten.  De  schepen  d'  Exchange  ende  Anna  liepen  daermede  aen  de 
gront,  niet  sonder  groot  per}xkel,  doch  sijn  sonder  schade  daervan  geraect. 
Den  27'"  vertrocken  van  dese  baey,  arriveerden  den  28'"  voor  Mosambiques, 
daer  drie  schepen  onder  't  casteel  lagen,  maer  vonden  niet  geraeden  die  aen 
te  tasten.  Den  3'"  July  vertrocken  van  Mosambique  op  15 j  a  16  graden  by 
houdende,  rescontreerden  daer  den  23'"  Jul)-  met  de  schepen  de  Goede  For- 
tuyn, Suythollandt,  d'  Exchange,  d'  Anna,  den  Diamant  ende  fregat  den  Dra- 
gons Clau,  vier  uren  voor  dagh  drie  caraques  ende  een  gallioen  comende  van 
Lixbona  met  de  vicero)-  Francisco  de  Gamma,  Conde  de  Videgero,  genampt 
Ste  Teresia,  St.  Josepli,  St.  Charlo  ende  't  gallion  St.  Salvador.  Met  son- 


20  Juni  1023.  759 

nen  opganck  schargeerden  d'  onze  op  den  vyandt  ende  siilcx  tot  na  den  mid- 
dag gecontinueert  hebbende,  resolveerden  met  alle  man  d' achterste  caraque 
wesende  St.  Joscpli  te  matteren,  vermits  niet  goet  vonden  t'  aborderen  ende 
vreesden,  dat  met  den  anderen  allenskens  voorwindt  se>-lende,  binnen  Mosam- 
bique  souden  mogen  ontcomen.  De  viceroy  dit  siende  liep  met  sijn  gesel- 
schap terugge  ende  deden  haer  best  om  St.  Joscph  te  assisteren.  Dit  gevecht 
dii>Tde  tot  in  de  nacht,  als  wanneer  St.  Joscph  soo  gematteert  was,  dat  geen 
se\I  dan  sijn  fock  conde  voeren,  waerover  des  nachts  van  de  s3-ne  verlaten 
wierd,  ende  's  anderen  daechs  den  24'"  sagen  St.  Joscph  sonder  grote  mast 
machteloos  na  de  wal  lopen.  D'  Admirael  Dede!  bevondt  hem  alleen  by  des 
vyandts  drie  schepen,  ende  d' andere  waren  soo  verre  achter,  dat  meest  de 
gehele  dach  t'soeck  brachten,  eer  Dedel  sijn  geselschap  gelijcker  handt  b\- 
den  vyandt  creech,  St.  Joscph  alleen  latende.  Ondertusschen  liep  de  vice- 
roy met  d' andere  drie  schepen  naer  Mosambique,  ende  savonts  weder  een 
tijdt  lanck  beschoten  zijnde,  geraecten  int  ondergaen  van  de  sonne  tusschen 
d'  eylanden  St.  Jorge  ende  St.  Jago,  daervan  d'  onse  doch  eerst  ende  al  te 
vroech  van  d'  Engelsen  verlaten  wierden,  ende  alsoo  hun  onder  't  casteel 
Mozambique  sochten  te  salveren,  geraeckte  St.  Tcrcsiaa&n  'teylandtSt.  Jago 
aen  gront  ende  St.  Charlo  aen  de  gront  vant  vastelandt  tegenover  't  casteel, 
maer  't  wierdt  op  dien  tijdt  door  de  duystere  nacht  van  d'  onse  niet  gesien. 
't  Gallioen  St.  Salvador  quam  onder  't  casteel  's  anderen  daechs.  Den  25''"  is 
de  vloot  van  defentie  naer  't  gallioen  St.  Joscph  gelopen.  De  drie  Engelse 
schepen  quamen  daer  eerst  by,  ende  in  plaetse  van  goede  ordre  te  stellen, 
heeft  elck  sijn  best  int  geit  gegrabbelt,  ende  terwyle  hiermede  besich  waren, 
sagen  twee  andere  seylen  u)'t  der  see  comen,  sijnde  een  andere  caraque  ende 
gallioen  van  voorsz.  viceroys  geselschap,  genampt  5/.  Thomc  ende  Trinedadc. 
Dedel  is  met  de  vlote  daer  naer  toe  gelopen,  de  Diainanthy  St.  Joscph  latende, 
doch  ontdu)-sterden  haer,  waerover  resolveerden  met  de  vlote  naer  Mosam- 
bique te  lopen  ende  d'  Exchange  in  plaets  van  de  Diamant  b)-  St.  Joscph  te 
laten  omme  't  selvige  te  lossen.  Dan  alsoo  dese  overwonnen  caraque  des 
nachts  met  sijn  resterende  voick  omviel  ende  sonck,  is  A' Exchange  de  vlote 
cort  gevolcht.  Den  26'"  by  Mosambique  comende,  stack  de  vyandt  de  brant 
in  de  caraque  St.  Teresia.  Hy  brande  tot  opt  water  aff,  soodat  d'  onse  niets 
van  importantie  daeruyt  bequamen. 

Aldus  is  't  met  dese  rescontre  gegaen,  maer  niet  gelijck  het  wel  behoort 
hadde  ende  te  wenschen  ware.  Aen  volck  noch  schepen  heeft  de  vloot  van 
defentie  geen  schade  geleden.  Dedel  claecht  seer,  dat  d'  Engelse  schepen  d' 
Exchange  ende  Diamant  haer  devoir  tegen  den  vjant  niet  deden,  maer  lau- 
deert  A'  Anna,  dat  die  haer  wel  gequeten  heeft.  Alhier  vernamen  d'onse  wat 
faulte  begaen  hadden,  doen  't  Wapen  van  Seclandt&vïA^Noorthollandt\2.\\éz 


760  20  Juni  1623. 

vloote  sonden.  Dedel  se}"t,  soo  vier  Nederlantse  schepen  gehadt  hadde,  dat 
voor  seecker  de  drie  caraques  met  haer  schat  becomen  soud  hebben.  Van  't 
geit  u)-t  voorsz.  caraque  Sf.  Joscpli  gecomen,  is  voor  de  Nederlantse  ende 
Engelse  Compagnie  halff  ende  halff  gedeelt  68.553  realen ,  waervan  U.  E. 
ƒ  85.691j  goet  gedaen  sijn. 

Voorsz.  vlote  is  den  2''"  Augusti  van  Mosambique  vertrocken;  deden  Mo- 
laly  om  water  aen  ende  sijn  den  25'""  ditto  van  daer  nade  cust  van  Goa  ge- 
lopen. Onderweech  wierden  genootsaect  't  fregat  de  Dragons  Clan  te  verlaten, 
alsoo  't  selvige  de  holle  see  niet  cond  verdragen,  waerdoor  d'onse  den  IP" 
September  van  d' Engelsen  geraecten.  De  schepen  de  Goede  Fortiiyn  ende. 
Suythollandt  s\]n  den  4^"  October  in  de  revier  van  Suratten  voor  Swali  gean- 
ckert,  daer  de  schepen  't  Wapen  van  Selandt  G.nd&  Noorthollandt  (yo\  siecken 
van  Mocca  gecomen)  vonden.  Den  25'"  October  is  Dedel  met  de  schepen  de 
Goede  Fortuyn,  't  Wapen  van  Selandt  ende  Suytliollandt  naer  Goa  gelopen, 
omme  d'  Engelse  schepen  te  soecken ,  Noorthollandt  met  geit,  goet  ende 
siecken  in  de  revier  van  Suratte  latende,  ende  op  28  ditto  sijn  voor  Bassaing 
b}'  d'  Engelse  schepen  d'  Exchange,  d'  Anna  ende  de  Diama nt  g&comtn.  Had- 
den voorgenomen  weder  met  malcanderen  naer  Suratten  te  lopen,  't  volck  te 
ververschen  ende  dan  Goa  tot  ultimo  Maert  te  besetten,  omme  te  beletten 
dat  geen  caraques  naer  Portugael  gesonden  wierden.  Dit  gedaen  sijnde,  sou- 
den d'  Engelse  schepen  ende  twee  van  d'  onse  naer  Batavia  lopen.  Met  d'  andre 
twee  meenden  d'  onse  Persia  te  besoecken. 

Voorsz.  admirael  Dedel  adv\-seert,  dat  als  tot  ultimo  Merty  voor  Goa  ge- 
legen sullen  hebben,  dat  het  dan  te  laet  sal  wesen  om  binnen  door  naer  Mo- 
sambique te  lopen;  dat  het  bu}ten  om  mede  niet  wel  gelegen  comen  sal,  ende 
soo  gesint  zijn  op  de  vier  caraques,  die  gesej-t  wierden  dat  int  voorjaer  1623 
van  Portugael  naer  Indien  souden  vertrecken,  te  doen  passen,  dat  sulcx  van 
Batavia  gedaen  dient.  In  Batavia  hebben  op  de  saecke  gelet,  maer  daertoe 
geen  gelegentheyt  gevonden. 

In  Suratten  waren  soo  veel  cleden  ende  indigo  gereet,  als  Noorthollandt 
laden  cond.  Van  den  Broeck  meende  't  selvige  daermede  naer  Batavia  te  sen- 
den.  Soud  gaerne  een  ander  schip  met  cleden  naer  Atchijn  ende  de  VVestcust 
van  Sumatra  senden,  maer  Dedel  (sej-t  hy)  is  niet  genegen  om  daertoe  een 
schip  van  sijn  vlote  te  missen,  doch  Weesp  ende  Heusden  naderhandt  aldaer 
comende  is  Weesp  vol  cleden  naer  Batavia  ende  een  ander  houde  ick  voor- 
seecker,  dat  recht  door  naer  't  vaderlandt  gesonden  wesen  sal.  De  gouverneur 
van  Camba)-a  had  op  sijn  pretentie  37  packen  cleden  van  d'onse  genomen. 

Met  hulpe  van  d'  Engelsen,  heeft  de  coninck  van  Persia  Ormus  gewonnen. 
Daer  wert  geseyt,  dat  de  plaetze  wat  licht  ende  slecht  overgegeven  is.  Vijfif 
gallioenen  hadden  de  Portugesen  selffs  gesoncken.  In  Suratten  hadden  d'  En- 


20  Juni  1623.  7(,1 

gelsen  aeii  geit  eiido  goederen  een  capitael  van  ontrent  vijftien  tonnen  gout, 
ende  in  dat  quartier  negen  schepen  ende  drie  sloupen.  In  December  1622  sijn 
daarenboven  drie  schepen  van  daer  naer  Engelandt  vertrocken  ende  voor  ons 
St.  Helena  gepasseert,  genampt  Londen,  do  Jonas  ende  de  Leeuw.  Een  ander 
de  £)/>(•<;/«';-»•  genampt,  is  met  cledcn  van  Suratten  vertrocken  ende  in  Februar)- 
1623  voor  Batavia  aengecomen.  Drie  nieuwe  schepen  A&Blessingh,  Reforma- 
tie ende  Diseouvre,  den  20'"  April  van  Engelandt  vertrocken,  conden  d'onse 
gants  geen  t\dinge  van  haer  becomen,  wat  in  Nederlandt  ende  Engelandt 
passeerde.  Wierden  seer  spytich  van  d'  Engelsen  bejegent  ende  alsoo  behen- 
delijck  kennisse  cregen,  hoe  in  Engelandt  onderstaen  was,  eenige  van  onse 
schepen  t' arresteren,  had  d'  heer  Dedel  voorgenomen  in  geen  Engelse  sche- 
pen te  gaen  ende  haer  niet  te  vertrouwen. 

De  voirdere  perticularitej'ten  van  vi)orsz.  voyage  ende  die  quartieren  sal 
U.  E.  door  nevensgaende  missiven  ende  pampieren  van  Dedel  ende  van  den 
Broeck  vernemen,  gelijck  mede  hoe  grooten  questie  d'  onse  en  d'  Engelsen 
met  malcanderen  op  dereyse  gehadt  hebben.  Niet  als  een,  maer  gelijck  twee 
bxsondere  vloten,  seyt  Dedel,  sijn  z)'  varende;  den  admirael  noch  gemene 
raedt  van  be\-de  de  vloten  willen  d'  Engelsen  niet  kennen,  maer  haer  e)-gen 
hooft  volgen,  ende  dat  haer  hovaerdye  ende  laetdunckenhe)-t  soo  groot  is,  dat 
met  gene  beleefthe\-t,  goedichej't  noch  verdraechsaemheyt  te  winnen  sijn. 
4-  De  schepen  't  Wapen  van  Se/ani/f  ende  NoortJwllandt,  den  17''"  Februar\-, 

gelijck  voren  geseyt  is,  van  de  vlote  van  defentie  vertrocken  sijnde,  arriveer- 
den den  6'"  Maert  voor  Aden  ende  den  13""  ditto  voor  Mocca,  daer  ons  volck 
ende  goederen  den  22''"  Februar)- 1622  in  arrest  genomen  waren.  Ter  compste 
van  dese  schepen  wierden  gerelaxceeert,  maer  cort  daernaer  met  een  boot  ende 
22  mannen  van  de  schepen  weder  gevangen.  Hiermede  sochten  de  Mooren 
meer  goet  aen  landt  te  crygen.  Naer  veel  over  ende  weder  sendinge  sijn  eyn- 
telijck  (tervv)'le  de  schepen  ondertusschen  aent  vastelandt  van  Etiopia,  aen 
een  plaetse  Assab  genampt,  1 0  m>len  W.  S.  W.  van  Mocha,  ververst  ende  wa- 
ter gehaelt  hadden)  verdragen  dat  alle  d'  onse  met  haer  goederen  weder  in 
vryheyt  souden  stellen  om  die  te  benefitieren,  retour  daervoor  te  senden  ende 
weder  andere  goederen  t'  ontbieden,  mits  dat  d'  onse  opnieuws  een  boot  vol 
speceryen  aen  landt  souden  lossen  ende  niemantopMoccahandelendebescha- 
digèn.  Hierop  is  't  scheepsvolck  welck  wredelijck  getiranniseert  sijn  geweest,  ge- 
relaxeert.  Die  van  't  comptoir  sijn  met  haergoederen  weder  in  vn,-heytgestelt, 
ende  daer  is  een  boot  met  rompen  ende  40  cassen  slechten  benjuwin  gelost. 
Van  den  Broeck  had  van  Suratten  een  fregat  in  Mocca  gesonden  om  te  ver- 
nemen wat  daer  passeerde.  Een  Engels  schip,  de  Leeuw  genampt,  was  daer 
oock  met  cleden  van  Suratten  gecomen.  Aengaende  den  handel  van  Mocca,  den 
coopman  de  Milde  advyseert  met  de  syne  van  16  en  23  Augusti  1622,  nevens 


Mocha. 


762 


20  Juni  1623. 


5. 

Expeditie 

van 
Cornelia 
Beyersz. 
naar  de 
kust  van 
China. 


dese  gaende,  de  prijs  van  verscheyden  coopmanschappen,  wat  daer  gepasseert 
is,  ende  dat  gants  geen  goederen  vercopen  condt.  De  Mooren  hadden  haer  ver- 
leden jaer  opt  schip  van  boven  beroepen,  't  Was  nu  wel  affgecomen,  maer  men 
seyde,  dat  de  coopluyden  al  haer  geit  aan  den  nieuwen  basscha  hadden  moeten 
leven  ende  noch  geen  betalinge  weder  gecregen.  D'  oude  basscha  hadde  de 
Milde  afgedwongen  4000  realen  ende  200  bhaer  peper  a  45  realen  de  bhaer, 
met  belofte  van  goede  betalinge  weder  te  doen,  doch  had  tot  dien  tijdt  geen 
becomen  connen.  't  Is  best,  dat  des  Compagnies  volck  ende  goederen  met 
eerste  gelegentheyt  van  Mocca  gelicht  werden.  Daer  wert  qualijck  sooveel 
goet  vercocht  als  d'  onse  met  dispence  consumeren.  Als  wederom  goeden 
afftreck  in  coopmanschappen  compt  ende  't  different  geslist  zj-,  can  dan  met 
gaende  ende  comende  schepen  gehandelt  werden  gelijck  op  andere  plaetsen 
geordonneert  hebben  te  doen.  De  voorsz.  schepen  't  IVapoi  van  Selant/l ende 
NoorthoUaiidi  s\]n  19  Augusti  van  Mocca  vertrocken  ende  30  September  in  de 
rivier  van  Suratten  aengecomen,  met  verlies  van  voorsz.  tijdt,  25  mannen  ende 
versuym  van  de  schone  occasie,  den  admiraal  Dedel  b\-  Mosambique  voorge- 
comen. 

Met  de  Leeuwinne  is  U.  E.  geadviseert,  hoe  16  schepen  met  1300  coppen, 
213.588  realen  ende  eenige  goederen  naer  China  gesonden  waren,  met  hope 
dat  daerb)-  noch  andere  seven  schepen  comen  soudan,  ende  wat  ordre  mede- 
gegeven  hadden.  De  loop  van  saecken  heeft  bewesen,  dat  niet  sonder  reden 
om  meerder  verstandt  ende  ervaringe  in  voorsz.  vlote  wensten,  alsoodemoet 
veel  groter  bevonden  is.  Op  de  cust  van  Chiampa,  in  de  bae_\e  van  Pandorangh 
sijn  b)-een  vergadert  de  schepen  Siericksee,  Groningen,  Del  ff,  Enckhiijscn,  de 
Gallias,  Engelse  Beer,  St.  Nicolacs,  Paliacattc,  St.  Crus,  de  Haen,  de  Tyger 
ende  Victoria.  Bejegenden  hier  twee  Chinese  joncken,  die  vry  naer  China 
lieten  varen.  In  de  baej-  van  Commorijn  hebben  een  cleen  Portugees  fregat 
ende  een  jonck,  die  daer  maecten ,  verbrant.  De  commandeur  Cornelis 
Reyersz.  heeft  't  jacht  St.  Nicolaes  van  hier  met  advj-sen  aan  den  commandeur 
Willem  Jansz.  na  de  Manilhas  gesonden  ende  is  met  d"  ander  voorsz.  elff 
schepen  den  22"="  Juny  voor  Maccau  gecomen.  Vonden  daer  vier  schepen  van 
defentia  van  Manilha  gecomen,  te  weten  da  Trouw,  Hope,  Pais  ende  Bul,  die 
daer  een  Portugees  fregat  (welck  nevens  drie  andere  met  syde  waeren  naer 
Manilha  meenden  te  varen)  verovert  hadden.  Ter  dispositie  van  de  comman- 
deur ende  raedt  hadden  w)-  om  verscheyden  redenen  een  vande  voorneemste 
poincten  gestelt,  te  weten  dat  een  tocht  op  Maccau  soudan  doen  off  sulcx 
naerlaten,  naerdat  na  gelegentheyt  van  t}-dt  en  saecken  op  naerder  kennisse 
goet  souden  vinden.  Soo  haest  de  vlote  by  Maccau  quam  resolveerde  voorsz. 
commandeur  Reyersz.  ende  raedt  een  landttocht  op  Maccau  te  doen.  Waerop 
de  resolutie  gefondeert  zy  ende  hoe  sulcx  doen  soudan,  wort  in  resolutie,  mis- 


20  Juni  1623.  763 

siven  noch  joumael  niet  verhaelt,  maer 't  schijnt  alleen  gedaen  te  wcscn  opdat 
haer  niet  gereprocheert  soud  werden,  dat  sulcx  door  cleenmoet  naergelaten 
ware.  De  Gallias  eude  Groningen  wierden  dicht  onder  de  stadt  gele_\t.  Hebben 
daerop  geweldich  geschoten  ende  de  stadt  weder  op  haer.  Den  24''"Jun)- 1622 
sijn  d'  onse  met  elffcorhpagnien,  sterck  wesende  600  mannen,  aen  d'  Oostzyde 
van  de  stadt  in  een  santbayken  gelandt.  De  commandeur  Reyersz.  voer  selven 
mede,  doch  wierde  in  de  boot  doort  lij  ff  geschoten  ende  datelijck  weder  aen 
boort  gebracht.  De  v_\-andt  hadde  in  dit  ba\ken  een  loopgraeff  off trenchee 
gemaect,  daer  met  ontrent  200  mannen  in  lagen,  hondert  haecx  geplant  had- 
den ende  seer  geweldich  iiyt  schoten,  doch  d'onse  roe^-den  sonder  aensien 
tegen  de  wal  aen,  landen  ende  dreven  den  vyandt  met  gewelt  uy  t  sijn  beschan- 
singe.  Int  landen  cregen  ontrent  40  gequetsten  ende  dooden.  De  vyandt 
vluchte  landtwaert  in  na  de  stadt  ende  seeckere  cloosters.  Capitej^n  Riiffijn 
volchde  haer  met  negen  compaignien  tot  op  omtrent  een  musquetschoot 
onder  de  stadt.  De  v)-andt  schoot  seer  met  groflf  geschut  uyt  de  stadt,  deden 
verscheyden  uytvallen  met  diversche  troupen  ende  wierden  verscheyden  ma- 
len terugge  gedreven.  Veel  Portugese  slaven,  caffres  ende  andere,  droncken 
gemaect  sijnde,  liepen  soo  onversaecht  tegen  de  musquetten  aen,  dat  het 
wonder  om  sien  was.  De  Chinesen  vluchten  met  pack  ende  sack  in  groten  ge- 
tal u\t  de  stadt.  Naerdat  omtrent  twee  uren  opt  geberchte  ende  inde  valeyen 
tegens  malcanderen  geschermutseert  hadden,  wierden  d'  onse  moede,  dorstich 
ende  't  cruyt  begost  haer  te  gebreecken.  De  brant  int  laeste  beursvatgen  crujt 
dat  in  de  compagnie  van  capiteyn  Ruffijn  was,  geraeckende,  viel  den  vyandt 
met  een  generale  uytval  aen.  D'  onse,  niet  dan  musquetten  hebbende  ende 
veele  geen  cruyt,  defendeerden  haer  met  handtgeweer,  geraecten  in  de  vlucht 
ende  trocken  met  grote  disordre  aff.  De  twee  compaignien  die  tot  een  achter- 
hoede op  strandt  gelaten  waren  dit  siende,  vluchten  soo  hert  als  d' andere  in 
de  boots.  Drie  van  de  boots,  vresende  overvallen  te  werden,  staecken  van  de 
wall  aff.  De  resterende  most  haer  te  water  begeven.  D'  een  verdronck  ende 
d'  ander  wierd  soo  opt  landt  als  int  water  doodt  geslagen.  Omtrent  70  mannen 
wierden  hier  sonder  tegenweer  gedoodt,  welck  20  off  30  musquettiers,  ordre 
houdende,  hadden  connen  verhoeden,  maer  daer  was  gants  geen  ordre.  Van 
d'onse  sijn  in  alles  126  mannen  gequestende  136  doodt  gebleven,  waer  onder 
veel  officieren.  Den  vyandt  menen  sy  dat  ongelijck  meer  volck  verloren  heeft, 
doch  meestal  slaven.  Seer  weynich  Portugcsen  hebben  d'onse  gesien.  Twee 
metale  stucken  hadden  mede  genomen,  't  Een  was  noch  in  de  boot,  ende  't 
ander,  aen  landt  sijnde,  is  daer  gebleven.  Soo  d'  onse  haer  op  de  hoochte  aen 
de  seecant  by  dit  sandtbaeyken  beschanst  ende  daer  eenich  geschut  geplant 
hadden,  't  is  apparent  (naer  wy  verstaen)  dat  daermede  (niettegenstaende  al 
te  swack  van  volck  waren)  Maccau  gedwongen  ende  gewonnen  souden  hebben. 


764  20  Juni  1623. 

maer  daer  was  gants  geen  beleyt  noch  ordre.  De  schepen  Groningen  ende 
Gallias  hebben  350  schoten  op  de  stadt  geschoten  ende  de  stadt  omtrent  100 
a  120  op  haer.  De  Gallias  was  25  mael  dwers  doorschoten  ende  Groningen 
ses  mael,  doch  geen  volck  was  daer  geraect,  dan  vier  a  vijffgequetst. 

In  deser  voegen  is  't  beste  deel  vant  cloeckste  volck  van  voorsz.  vlote  ver- 
slagen ende  't  meeste  geweer  verloren.  Dese  nederlage  verheuchde  d'  Engel- 
sen overal  seer.  De  commandeur  Reyersz.  heeft  naer  dese  ongeluckige  tocht 
de  jachten  de  Haen  ende  Victoria  naer  Lantou  gesonden  (alsoo  niet  gelegen 
quam  naer  Canton  te  senden)  omme  den  handel  ende  een  bequame  plaetse 
daertoe  te  versoecken.  Voor  de  stadt  Lantou  comende  ende  dit  versoeck  ge- 
daen  sijnde,  wierd  van  wegen  de  mandorijn  geantwoort  dat  sulx  aen  de  man- 
dorijn  van  Canton  (daer  s}'  onder  stonden)  mosten  versoecken,  ende  wesen 
haer  met  veel  schone  woorden  aff.  Eer  de  tocht  op  Maccau  gedaen  wierd, 
brachten  de  Chinesen  allerley  verversinge  seer  goetcoop  aen  de  schepen, 
maer  daernae  bleven  achter.  Den  26"^  Jun\-  sijn  de  schepen  de  Trou,  Pais 
ende  Bidl  naer  Fyrando  vertrocken  omme  haer  veroverde  goederen  aldaer 
te  delen,  't  schip  de  Hope  by  de  vlote  van  den  commandeur  Reyersz.  latende, 
gelijck  mede  't  fregat  door  haer  verovert,  genampt  de  Clene  Hope.  D'  Engelse 
Beer  ende  St.  Crus  sijn  mede  vertrocken  omme  tusschen  Lamo,  Chincheu 
ende  de  Piscadores  te  cruj-ssen.  De  commandeur  Re\ersz.  vertrock  den  29^" 
Juny  met  de  schepen  Siericksce,  Groningen,  Delff,  Enckhuysen,  de  Gallias, 
Haen ,  Tyger,  Victoria  ende  Clene  Hope  van  Maccau  na  de  Piscadores,  alwaer 
den  1 1^"  Jul}-  arriveerden.  Lieten  omtrent  Maccau  de  Hope,  St.  Nicolaes Qnd& 
Paleacatte  omme  daer  te  cru\ssen,  doch  sijn  naderhandt  weder  in  de  Pisca- 
dores gekeert,  souder  j-ets  verricht  te  hebben. 
6.  Aen  t  grootste  e)landt  van  de  Piscadores,  door  de  Chinesen  Pehou  genampt, 

Pehoe.  gelegen  op  23  j  graden  Noorder  breete,  20  mylen  van  O.  S.  O.  van  Chincheu 
ende  10  mylen  van  Ysle  Formosa  off  Lequeos  Pequenos,  vonden  een  seer 
schone  baye  voor  alle  winden  beschut,  't  landt  bequaem  om  te  beplanten  ende 
vee  te  wayen,  maer  daer  is  gants  geen  geboomte.  In  dese  ba)-e  bejegenden 
thien  oorlochsjoncken  ende  opt  landt  omtrent  150  Chinese  visschers,  welcke 
d'onse  een  tijdt  lanck  met  schone  praetgens  onderhielden  ende  daernae  alt- 
samen vertrocken  sijn.  De  commandeur  Reyersz.  is  selffs  gaen  visiteren  de 
baye  van  Lamang  alias  Te}-ouwan,  leggende  aen  de  Su)-thoeck  vant  e\-landt 
Formosa  off  Lequeo  Pequeno,  gelijck  mede  verscheyden  andere  omleggende 
plaetzen,  maer  hebben  nieuwers  geen  bequame  gelegentheyt  voor  onse  grote 
schepen  gevonden.  De  baye  van  Lamang  is  de  bcquaemste  die  gesien  heeft. 
Binnen  is  een  comme,  5  a  10  vadem  diep,  maer  int  incomen  leyt  een  banck, 
daerop  met  hooch  water  maer  15  a  16  voeten  water  is  ende  met  leeghwater 
12  a  13  voeten,  ende'tsoudmet  hetSuyder  mouson  seer  periculeus  wesen  om 


20  Juni  1623.  7b5 

binnen  tecomen.  Hierover  vondt  den  racdt  goet  Peliou  te  verkiesen  ende  een 
fort  te  maken  op  de  S.  \\'.  hoeck  van  d'  incompste  van  de  bae)-,  welck  een  seer 
bequame  plaetse  is,  seer  sterck  uyt  der  natuyren,  doch  in  cas  van  belegeringh 
soud  haer  't  versche  water  afïgesneden  connen  werden.  Alhier  hebben  een 
fort  gemaect,  van  soden  opgeIe\t  uyt  een  viercant  groot  180  voeten  \-der  zyde. 
Terw)-le  besich  waren  dit  fort  te  maken,  sijn  den  6'"  Augusti  naer  Chincheu 
gesonden  de  jachten  de  Haeii,  Tyger  ende  Victoria,  met  een  missive  aen  de 
regenten  van  Chienchieu,  in  Chinees  geschreven,  waermede  van  onsentwegen 
den  handel  ende  een  bequame  plaetse  tot  residentie  versochten.  Desen  briefT 
wierd  door  een  overste  van  seecker  crijchsvolck  vruntelijck  ontfangen;  be- 
lasten d'onse  weder  naer  Pehou  te  vertrecken,  vastelijck  toeseggende,  dat 
daer  over  50  dagen  antwoort  senden  souden.  Terw)-le  dese  tijdt  verliep  ende 
de  jachten  noch  eens  naer  Chincheu  om  bescheet  gesonden  wierden,  is  't  jacht 
de  Tygcr  aen  de  revier  van  Chincheu  gestrant,  't  volck  ende  geschut  door  de 
Chinesen  gebercht  ende  aen  d'  onse  weder  gelevert.  Sy  deden  haer  dese  vrunt- 
schap,  maer  wilden  evenwel  niet  gedogen  dat  de  jachten  in  de  revier  van 
Chincheu  naer  d' antwoort  vertoeffden;  dreychden  haer,  soo  niet  vertrecken, 
met  gewelt  van  daer  te  dr)-ven. 

Primo  October  quamen  in  Pehou  hy  d'onse  vier  oorlochsjoncken  met  een 
gesant  Ongsoepy  genampt,  sijnde  geaccompaigneert  van  eenen  Wangsan, 
dat  een  van  de  treffelijckste  cooplu}-den  op  Manilha  handelende  is,  ende  eenen 
Chinesen  schipperHongta\-  genampt,  die  in  Batavia  wel  bekendt  is,  met  andere 
suite.  Dese  gesant  bracht  tot  antwoort  een  seecker  placcaet  door  de  Gouver- 
neur Generaei  van  de  provintie  van  Hochieu,  den  admirael  van  der  see  ende 
capite\-n  vant  chrljsvolck  u)tgegeven,  waermede  d'  onse  den  handel  in  Pehou 
met  schone  soete  excusen  ontseggen ,  haer  belastende  haestich  van  daer 
te  vertrecken,  eer  de  coninck  van  hun  kennisse  becompt  ende  chrijsvolck 
tegens  haer  sende.  Van  wegen  de  commandeur  Reyersz.  sijn  veel  redenen 
gebru)xt  omme  den  handel  in  Pehou  off  elders  op  een  bequaeme  plaets  te 
vercr)'gen,  gelijck  mede  door  voorsz.  Chinese  gesanten  om  d'  onse  te  persua- 
deren  van  Pehou  te  vertrecken,  ende  datter  geen  middel  noch  raedt  te  vinden 
sy  om  den  handel  te  becomen,  doch  elck  b)-  sijn  voornemen  blyvende,  wesen 
daernaer  d'  onse  nae  een  plaetse  genampt  Tampsuy  (gelegen  op  ontrent  27 
graden  Noorder  brete,  welck  sj-  seyden  bequaem  ende  buyten  gebieth  van 
haren  coninck  te  wesen),  maer  d'  onse  bemerckende  dat  niet  en  sochten  dan 
hun  van  haer  disseyn  te  frustreren  ende  van  Pehou  te  doen  vertrecken,  sej^den 
voorsz.  gesanten  aen,  soo  haer  den  handel  niet  vergunt  wierd,  dat  dan  oor- 
saecke  van  oorloch  wesen  soude,  ende  hebben  hun  ejntelijck  den  oorloch 
aengese}-t,  waerop  voorsz.  gesanten  seer  verslagen  waren.  VVangsan  ende 
Hongtaj-  schreven  een  misssive  aen  d'  overste  van  de  Chinesen  in  Batavia  re- 


766  20  Juni  1623. 

siderende,  versoeckende  dat  ons  souden  willen  persuaderen  van  ons  voor- 
nemen te  desisteren,  de  genegenthe}t  onderstaen  ende  haer  daervan  advys 
geven.  Naerdat  dese  gesanten  eenige  dagen  in  Pehou  vertoeft  hadden  ende 
vrientelijck  onthaelt  waren,  sijn  sy  met  d'  aensegginge  van  oorloch  weder  naer 
Chincheu  vertrocken.  De  voirdere  perticulariteyten  sal  U.  E.  per  nevengaende 
geschriften  ende  translaten  sien. 

De  commandeur  Rejersen  ende  raedt  geen  hope  siende  om  met  vruntelijck 
versoeck  handel  te  becomen,  resolveerden  de  Chinesen  volgens  onse  ordre 
den  oorloch  aen  te  doen,  niettegenstaende  haer  selven  soo  swack  ende  qualijck 
van  volck  versien  bevonden,  dat  geen  harden  drangh  souden  connen  doen 
ende  geen  volck  hadden  om  landttochten  te  doen  ende  volck  vant  landt  te 
lichten,  gelijck  haer  geordonneert  hadden  te  doen  soo  den  handel  geweygert 
wierd,  welck  het  twede  point  van  ons  voorneemste  disseyn  was. 

Voor  desen  is  U.  E.  geadviseert,  hoe  eerst  12  schepen  ende  jachten  sonder 
geit  naer  China  gesonden  waren  ende  daernaer  vier  andere  met  een  goede 
somme  geit,  te  weten  de  Gouden  Leeuw,  de  Sampson,  Tholen  ende  Sincapura, 
met  ordre  soo  tot  geen  handel  comen  conden,  dat  dan  de  Gouden  Leeuw  met 
sijn  geit,  wesende  80.000  realen,  naer  Jambi  senden  souden,  gelijck  geschiet 
is.  Hy  is  in  Jambi  ende  van  daer  tot  Batavia  wel  aengecomen,  gelijck  mede 
't  jacht  de  Clene  Hope  te  voren  met  d' eerste  advysen. 

Groningen  ende  d'  Engelse  Beer,  in  July  van  Pehou  u}"t  cru)'cen  gesonden 
sijnde,  dreven  door  hert  weder  om  de  Noort  tot  op  28  graden,  alwaer  aen  de 
cust  van  China  onder  seeckere  eylanden  goede  rede  bequamen.  Vonden  daer 
omtrent  25  joncken  van  Chinese  rovers,  welcke  seyden  40  sterck  te  wesen. 
Presenteerden  d'onse  om  eenige  dorpen  aff  te  lopen,  haer  assistentie  ende 
alle  goede  aenw)-singe  aen  te  doen,  maer  alsoo  d'  onse  geen  ander  ordre  had- 
den dan  de  Manillische  joncken  aen  te  tasten,  bedancten  hun  van  haer  pre- 
sentatie ende  versochten,  dat  in  Pehou  by  den  commandeur  souden  comen, 
't  welck  sy  belooffden  te  doen,  hun  daertoe  seer  genegen  thonende,  doch  sijn 
niet  verschenen.  Wy  verstaen,  dat  de  regenten  van  China  de  rovers  overal 
met  perdon  ingeroepen  hebben,  om  voor  te  comen  dat  haer  niet  in  Pehou  \>y 
d'  onse  souden  begeven.  Niet  eer  dan  int  laeste  van  September  keerden  voorsz. 
twee  schepen  weder  b\'  de  vlote,  goede  pertye  hout  van  voorsz.  eylanden 
medebrengende. 

Int  cru)cen  bejegende  't  jacht  St.  Crus  een  jonck  van  Manilha  comende, 
doch  cond  haer  met  geen  grofif  geschut  dwingen,  ende  alsoo  dit  een  open 
jacht  is  ende  de  jonck  vol  volck  was,  vond  niet  goed  die  te  aborderen, 
vresende  door  <le  menichte  van  't  volck  overvallen  te  werden.  Hierover  is  de 
jonck  ontcomen  ende  aent  vaste  landt  gestrandt. 

Naerdat  d'  onse  den  handel  ontseyt  ende  de  Chinesen  den  oorloch  aen- 


20  Juni  .1623.  767 

gcse\-t  was,  gelijck  voren  verhaelt  is,  sijn  den  18'="  October  van  Pehou  naer 
Chincheu  vertrocken  de  schepen  Groningen,  de  Engelse  Btrr,  de  Sampson, 
Haeii,  St.  Nicolaes,  Victoria,  FalUacatte  ende  Sincapura.  In  Pehou  bleven 
doen  vier  schepen  leggende,  te  weten  Siericksee,  de  Hope,  Dilff  &nde  Enck- 
Jniyscn.  De  Gallias  was  gesleten.  St  Crus  ende  Clcen  Tholen  waren  om  eenige 
notelijckheden  naer  Firando  gesonden.  Soo  haest  de  voorsz.  acht  schepen 
ende  jachten  van  Pehou  naer  Chincheu  vertrocken  waren,  cregen  de  volgende 
nacht  soo  herden  storm,  dat  van  malcanderen  geraecten.  De  Sampson,  Sinca- 
pura ende  Palcacatte  in  uyterste  noot  van  sincken  comende,  wierden  genoot- 
saeckt  voor  windt  te  lopen.  De  Sampson  ende  Sincapura  waren  in  Batavia 
aengecomen  ende  Palcacatte  bleeffb)-  de  jachten  int  vaerwater  van  Malacca 
cruj-cen.  D' andere  vyff,  Groningen,  d' Engelse  .5i-ér,  Haen,  St.  Nicolaes  ende 
Victoria  vervielen  aent  vaste  landt  van  China  by  de  stadt  Hantausova  om- 
trent 7  a8  m_\len  su)-delijckerdan  Chincheu,  daer  veel  vaertujch  bejegenden ; 
resolveerden  den  oorloch  alhier  te  beginnen,  vernielden  omttent  80  joncken, 
daeronder  26  oorlochsjoncken,  bequamen  omtrent  80  Chineesen,  60  bassen 
ende  veel  geweer,  daertegen  50  mannen  met  een  jonck  ende  boot  door  hert 
weder  verdreven  ende  apparentelijck  verongeluct  sijn.  Daernaer  sijn  voorsz. 
vyff  schepen  den  26""  November  in  de  baey  van  Chincheu  geraect  ende  niet- 
tegenstaende  dat  maer  120  mannen  uytmaecken  conden,  resolveerden  even- 
wel een  landtocht  opt  eylandt  Goulousou  te  doen.  Op  dit  eylandt  staen  twee 
schoone  dorpen  ende  veel  treffelijcke  hu)-sen.  De  twee  treffelijckste  coop- 
luyden  Eiansan  ende  Wangsan,  op  Manilha  handelende,  sijn  hier  wonachtich. 
Alle  grote  joncken,  buyten  varende,  worden  hier  geladen  ende  gelost.  De 
voorsz.  dorpen,  huj'sen  ende  veel  joncken,  soo  grote  vrachtjoncken  als 
oorlochsjoncken,  hebben  hier  mede  verbrant.  't  Volck  vluchte  met  haer  goet 
in  seecker  fort  opt  eylandt  leggende,  gelijck  mede  in  de  stadt  Eymoey,  aent 
vaste  landt  omtrent  een  schoot  vant  e\landt  gelegen,  van  waer  de  Chinesen 
met  een  seer  grote  menichte  van  volck  verschej'den  malen  op  d'  onse  u)-t- 
vielen,  doch  wierden  telcken  reys  weder  teruggedreven.  U)t  het  huys  van 
voorsz.  Eiansan  cregen  20  corven  getweernde  ende  poyl  sijde.  B)'aldien  d'onse 
soo  lange  gewacht  hadden  totdat  de  joncken  varende  geladen  waren  geweest, 
't  schijnt  dat  haer  hier  seer  gevoechelijck  becomen  souden  hebben.  Van 
Chinese  branders  was  Groningen  in  groot  per)'ckel  geweest,  doch  hebben 
Godtloff  geen  schade  geleden. 

Den  7'"  December  vertrock  Groningen  met  verscheyden  notelijckheden 
van  Chincheu  naer  Pehoe.  By  de  wercken  synde  spilde  van  sijn  anckers  ende 
geraecte  door  hert  weder  in  groote  noodt.  Dreven  wederomme  beneden  Chin- 
cheu op  22  j  graden,  daer  den  14'"  ditto  't  schip  Haerlem  bejegende,  welck 
van  Firando  naer  Pehou  sejlende  mede  beneden  wints  vervallen  was.  Naer- 


768  20  Juni  1623. 

dat  Haerlc7n  twee  maenden  t'  soeck  gebracht  hadde  ende  aent  fort  op  Pehou 
niet  comen  cost,  heeft  eenige  goederen  aldaer  gedestineert  met  ecnich  volck 
aen  Groningen  overgegeven,  ende  is  met  sijn  geit  ende  176  Chinesen  naer 
Batavia  gevaren  ende  daer  wel  aengecomen.  't  Is  ongelooffelijck  hoe  seer  de 
gantsche  cust  van  China  bewoont  is,  wat  een  overgrote  menichte  van  volck 
ende  vaertuych  dat  overal  is.  Hare  joncken  sijn  d'  onse  veel  te  cloeck  int 
se)len,  wenden  ende  dra)"en.  't  Is  op  die  custe  een  seer  hert  vaarwater.  Veel 
seylen,  anckers  ende  touwen  werden  daer  gespilt.  Voor  handige  schepen  sijn 
lancx  de  cust  veel  goede  reden  ende  baeyen  te  vinden.  Vermits  de  schepen 
int  oversteecken  van  Pehou  na  de  vaste  cust  ende  vant  vaste  landt  naer  Pehou 
soo  licht  verdrj'ven,  als  voren  geseyt  is,  raedt  Nieurode  hert  aen  (gelijck  U.E. 
per  nevensgaende  missive  den  3'"  Januar)-  1623  uj-t  de  baey  van  Teysenkitt 
geschreven,  sullen  sien)  dat  naerder  op  een  van  de  eylanden  aen  de  vaste 
cust,  off  op  de  vaste  cust  selve  omtrent  Chincheu  een  plaatse  behoorden  te 
verstercken.  H)'  seyt  dat  daer  veel  bequame  plaetsen  ende  goede  gelegentheyt 
is:  dat  ons  daer  veel  beter  in  twee  maenden,  dan  in  de  Piscadores  in  een  jaer 
souden  connen  verstercken;  dat  alle  notelijckheden  veel  beter  souden  be- 
comen;  dat  de  Chinesen  van  daer  hondert  mael  meer  affbreuck  dan  van  de 
Piscadores  souden  connen  doen,  ende  consequentelijck  den  handel  soo  veel 
te  eerder  vercrjgen.  Voor  de  groote  macht  van  de  Chinesen  meent  geen 
swariche)t  te  wesen,  als  de  rede  maer  voor  haere  branders  bevryden,  't  welck 
h_\-  doenlijck  acht.  Meerder  ende  naerder  kennisse  van  saecken  sullen  met- 
tertijdt  becomen.  Ondertusschen  hebben  hierop  b)'  provisie  geadviseert  niet 
geraden  te  vinden ,  dat  vooreerst  andere  residentie  naerder  op  de  cust  van 
China  nemen  dan  in  Pehou  begost  is.  Onder  andere  was  den  commandeur 
Reyersz.  belast  de  gantsche  cust  van  China  tot  Nanquin  ende  Corea  toe  te 
doen  ontdecken,  maer  door  alle  voorsz.  inconvenientende  vlote  overgecomen 
is  daervan  niet  gevallen.  Hy  hadde  voorgenomen  de  schepen  Siericksec , 
Groningen  de  Hope  ende  een  jacht  den  15'"  November  na  de  Manilhas  ende 
Spirito  Sancto  te  senden,  waerover  Groningen  belast  was  over  drie  weecken 
weder  in  Pehou  te  keeren,  maer  ick  achte  datter  niet  van  gevallen  is.  Delff 
ende  Eiifkhuysen  waren  gedestineert  tot  bevrydinge  van  de  baej'  te  blijven 
leggen. 

x'\ldus  was  tot  dien  tijdt  d'  eerste  tocht  met  soo  treffeHjcken  vlote  op  China 
gants  vruchteloos  affgelopen.  B)-  weygeringh  van  den  handel  hadden  wy  voor 
seecker  gehouden,  dat  dan  een  grote  menichte  van  Chinese  mannen,  vrouwen 
ende  kinderen  becomen  souden,  omme  Batavia,  Amboyna  ende  Banda  daer- 
mede  te  versien  ende  d'oncosten  aen  haer  te  vinden,  maer  't  is  Godt  betert 
beyde  voor  d'  eerste  re)-se  misluct  ende  soo  gegaen,  dat  van  1300  mannen, 
die  w\-  u)"tgesonden  hadden,  maer  120  teveldegebrachtcosten  werden,  doen 


20  Juni  1623.  769 

men  verrichten  soude  't  gene  wy  naer  ontsegh  van  den  handel  voornement- 
lijck  geordonneert  hadden  te  doen.  Maer  daeromme  moeten  aen  de  goede 
uytcompste  als  de  sake  maer  wel  vervolgen  niet  twijffelen.  Eerdaervan  spree- 
cken,  sullen  verhalen  wat  b}-  den  commandeur  Willem  Jansz.  en  de  vloot 
van  defentie  op  de  tocht  van  Manilha  verricht  ende  gepasseert  is. 
7-  In  Firando  was  int  naejaer  1621  de  vloot  van  defentie,  in  thien  schepen  be- 

^defensie"  ^taende,  geprepareertomme  de  twede  tocht  naer  Manilha  te  doen.  De  meninge 
was  eerst,  dat  d'  Engelsen  de  rej-s  niet  gedaen  souden  hebben,  maer  't  is  tegen 
gemeen  gevoelen  voortgegaen.  Dese  twede  tocht  heeft  de  commandeur  Wil- 
lem Jansz.  de  vlagge  van  de  grote  stenge  gevoert  ende  de  name  van  admirael 
gehadt.  D'  Engelse  commandeur  Adams  voerde  de  vlagge  van  de  voorstenge 
met  name  van  vice  admirael.  De  jachten  Muyden  ende  Pepercorti  vertrocken 
den  28'"  October  1621  van  Firando  naer  Chincheu,  ommedaer  tecru)-cenop 
de  joncken,die  met  het  eerste  vant  mouson  naer  Manilha  souden  mogen  varen, 
doch  verrichten  niet,  vermits  het  daer  door  hert  weder  niet  houden  conden, 
waerover  nadeCust  vanManilhaliepenendedaerwederb}-devlotequamen.D' 
andere  schepen  Bantam,  de  Trouw,  Haerlem,  Hope,  d'  Engelse  Maen,  de  Pais, 
d'  Elisabeth  ende  Bul  vertrocken  den  3'"  December  1621  van  Firando.  Soo 
haest  op  de  cust  van  Lucon  quamen,  rescontreerden  b\-Pangasinaon  een  seer 
rijcke  Chineese  joncke,  die  verleden  jaer  uyt  vrese  van  d'  onse  overgebleven 
was.  Voor  de  baye  van  Manilha  comende  ontjaechden  daer  een  galye,  een  an- 
dere, ende  cregen  naderhandt  noch  een.  Dese  joncken  becomen  hebbende, 
bleef  de  vlote  voor  de  bae)-  van  Manilha,  d'  selvige  nau  beseth  houdende; 
meenden,  dat  haer  dingen  wel  deden.  Ondertusschensijn  de  Chinese  joncken 
by  Noorden  de  baey  op  't  landt  Lucon  vervallende  van  de  Spanjaerts  ge- 
waerschout  ende  by  Suyden  de  baey  van  Manilha  geloopen,  alwaar  haer  goe- 
deren gelost  ende  die  van  daer  met  clene  chiampans  in  Manilha  gebracht 
hebben.  D'  onse  hiervan  te  laet  de  tydinge  becomende,  niettegenstaende  ge- 
waerschout  waren  daerop  te  letten,  sonden  eenige  schepen  om  de  Suyt,  welcke 
op  twee  versche)-den  plaetsen  seven  grote  joncken  vonden  die  al  gelost  ende 
weder  met  brandthout  geladen  waren.  Dese  ende  veel  andere  clene  joncken, 
hebben  altsamen  verbrant.  Int  laetste  van  Mayo  wierden  de  schepen  de  Troinv, 
Hope,  Pais  ende  Bul  naer  Maccau  gesonden ;  bequamen  daer  een  Portugees 
fregat  met  s)-de  geladen,  welck  naer  Manilha  meende  te  varen.  Van  hier  sijn 
weder  sonder  yets  anders  te  verrichten  na  Firando  gekeert,  't  schip  de  Hope 
by  de  vlote  van  den  commandeur  Reyersz.  latende.  D'  andere  ses  schepen 
vertrocken  int  eerste  van  Juny  van  Manilha  ende  .sijn  alle  te  samen  in  July  in 
Firando  wel  gekeert.  Int  keeren  rescontreerden  twee  joncken,  die  noch  in  Ma- 
nilha meenden  te  comen,  maer  vonden  daer  niet  van  waerden  in.  De  goederen 

uyt  voorsz.  joncken  ende  fregat  voor  de  Nederlantse  Compagnie  becomen, 

49 


770  20  Juni  1623. 

sijn  getaxeert/262.912  —  12  —  5.  Gelijcke  deel  heeft  d' Engelse  Compag- 
nie mede  genoten.  D'  onse  hebben  soo  wel  als  d'  Engelsen  alle  dese  goederen 
tot  goeden  prijs  in  Japan  vercocht,  op  hope  dat  een  goede  somme  geit  weder 
op  de  Cust  van  China  besteedt  soud  werden.  De  helft  souden  d'  Engelsen  tot 
reparatie  ende  provisie  van  haar  schepen  wel  spenderen.  De  twee  schepen  de 
Maen  ende  Handt  door  d'  heer  Houtman  van  de  Molucques  naer  Cabo  Spirito 
Sancto  gesonden,  daeromtrent  int  holle  water  comende,  wierden  soo  leek, 
dat  beyde  in  groten  noodt  van  sincken  geraecten  ende  gedrongen  wierden 
naer  Firando  te  lopen,  alwaer  op  de  pomp  wel  aengecomen  sijn,  naerdat  de 
Houdt  op  Corea  gedoolt  ende  daer  tegen  36  oorlochsjoncken  geslagen  hadde. 
Den  raedt  had  voorgenomen  dese  twee  schepen  naer  Pehou  te  senden,  maer 
alsoo  in  de  haven  van  Goetche  aen  de  gront  waej-den,  wierd  de  Maen  lecker 
ende  borst  de  Hondt^  waerover  be\de  aldaer  gesleten  sijn. 

Voorsz.  twede  tocht  met  de  vlote  van  defentie  op  Manilha  gedaen  sijnde 
ende  d'  Engelsen  niet  genegen  wesende  noch  oock  geen  provisie  hebbende 
omme  de  derde  rej's  naer  Manilha  te  varen,  sijn  van  malcanderen  gescheyden. 
D'  Engelsen  waren  geresolveert  met  alle  haer  schepen  naer  Batavia  te  lopen, 
al  haer  capitael  ende  meeste  volck  van  Firando  te  lichten  ende  daer  maer  3 
a  4  mannen  sonder  capitael  te  laten.  De  Pais  was  in  Batavia  aengecomen; 
de  Maen  lach  voor  Jambi,  de  Pepercorn  \>y  Poule  Timon  ende  d'  andere  twee, 
d'  Elisabctli  ende  Bul,  wierden  dagelijcx  in  Batavia  verwacht. 

Dese  tocht  is  redelijcken  vredich  gegaen.  't  Schijnt,  dat  'teenemes  't  ander 
in  de  schede  gehouden  heeft.  D'  eerste  reys  dreefif  d'  een  d'  ander  met  gewelt 
uyt  de  joncken.  In  Firando  wapende  hun  d' een  tegen  d'ander,  vochten  niet 
we)'nich  en  eenige  bleven  doodt,  waerop  den  raedt  elck  over  de  sjne  recht 
deed.  Maer  dese  rejs  ist  Godt  loff beter  gedaen. 

W\'  hadden  de  commandeur  Willem  Jansz.  geordonneert,  dat  als  de  tocht 
op  Manilha  gedaen  ende  van  d' Engelsen  gescheyden  ware,  datdanoptspoe- 
dichste  met  alle  de  schepen  na  de  Piscadores  soud  lopen,  s)'ne  macht  by  de 
vlote  van  den  commandeur  Rej'ersz.  voegen,  omme  van  daer  de  Chineessen 
handel  op  Manilla  te  verhinderen  ende  die  voor  ons  te  procureren,  in  sulcker 
voegen  ende  met  alsulcke  schepen,  als  volgens  d'ordre  van  onse  instructie 
metten  anderen  goet  souden  vinden. 

Volgens  dese  ordre  is  den  commandeur  Willem  Jansz.  den  18^"  September 
1622  met  de  schepen  Bantam,  de  Trouw,  Muyden,  St.  Crus  ende  Cleen  Tkolen 
van  Firando  naer  Pehou  vertrocken.  In  see  sijnde  cregen  den  25""  ditto  soo 
groten  storm,  dat  al  te  samen  in  groten  noodt  vervielen.  Bantam,  de  Trou, 
Muyden  ende  Cleen  Tkolen  keerden  met  grote  schade  weder  in  Firando.  St. 
Crus  bleeff  achter  ende  schijnt  dat  in  see  gesoncken  is.  Daerna  int  leste  van 
October  endevoorstevanNovembervertrocken  wedervan  Firando  naer  Pehou 


20  Juni  1623.  771 

de  schepen  de  Troinv,  Hacrhm,  Baiitatii,  Muy,hn  ende  Clcen  T/iolen.  Sy  sijn 
alle  vijff  van  maicanderen  beneden  de  Piscadores  geraect  ende  connende 
niet  weder  opcomen,  veel  anckers  ende  touwen  verloren  hebbende,  liepen 
naer  Batavia  ende  sijn  daer  elcU  b\sonder  wel  aengecomen.  Hadden  mede 
tot  den  handel  80.000  realen  Japans  silver  ende  eenige  notelijckheden  voor 
den  commandeur  Re\ersz.,  maer  sijn  E.  sal  hem  met  sijn  armoede  moeten 
behelpen. 

D'  oorsaecke  dat  alle  dese  schepen  tot  groot  nadeel  van  de  Compagnie  soo 
misdreven  sijn,  verstaen  w_\-  by  te  comen,  vermits  de  Custe  van  China  van 
d'  onse  noch  niet  wel  bekent  sijnde,  te  seer  geschout  werd.  Lancx  de  wal  loopt 
de  stroom  heen  ende  weder.  Daer  sijn  veel  schone  havenen  ende  hoe  hert  dat 
het  in  see  oock  waeyt,  ist  gemeenlijck  onder  de  wal  (gelijck  Hacrlem  bevondt) 
vr)- watluwer.  DeChinesenconnen  'tgehelejaer  door  lancx  de  wal  heen  ende 
weder  comen.  Mettertijdt  sullen  d'  onse  mede  beter  leeren.  Ondertusschen  is 
dese  vlote  mede  in  dier  voegen  van  den  commandeur  Reyersz.  gcsepareert 
gebleven,  welck  om  versche)den  consideratien  seerqualijck  compt,  insonder- 
heyt  vermits  apparent  is  (dew}-le  de  macht  van  de  commandeur  Reyersz.,  ge- 
lijck voren  geseyt  is,  seer  verdeelt  ende  veel  ongevallen  overcomen  was)  dat 
de  v)-andt  daerdoor  't  vaerwater  van  Maccau  op  Manilha  vrj-  gecregen  sullen 
hebben.  Off  het  de  Chinesen  mede  al  beleth  sal  werden  sal  den  tijdt  leeren. 
8.  In  April  1622  was  de  jonck  Firando  naer  Siam  gesonden,  omme  te  lichten 

"P*"*'  ende  naer  Japan  te  brengen  't  cargasoen  welck  daer  verleden  jaer  (genoech- 
saem  door  versu)m  van  die  van  de  jonck  de  Hoop  ende  't  schip  Tkolen)  over- 
gebleven was.  Dese  jonck  in  Siam  comende,  vernam  hoe  't  gehele  Japanse 
quartier,  des  Compagnies  hu)'sen  ende  goederen  verbrant  waren,  door  vuyr 
bj-  ongeval  in  seeckere  Japanse  huj-singe  geraect.  De  Compagnie  heeft  daer 
verloren  de  waerdye  van/77.554  —  O  —  10.  Met  de  restanten  ende  't  car- 
gasoen van  Batavia  is  dese  jonck  naer  Firando  geloopen  ende  daer  wel  aen- 
gecomen. Soude  primo  December  1622  weder  van  daer  naer  Pehou  ende 
Batavia  vertrecken  met  30  a  40.000  realen  Japans  silver,  goede  pert)e  Chinese 
cangans,  coper,  yser  ende  versche}-den  notelijckheden.  Godt  geve  dat  de 
Piscadores  mede  niet  misdr}-ve.  Om  de  ke)'ser  van  Japan  met  een  schenckage 
eere  aen  te  doen,  gelijck  daer  't  gebrujxk  is,  ende  meteend'oude  vryhe)-t  van 
volck  ende  geweer  te  mogen  uyt voeren  weder  te  versoecken,  is  den  opper- 
coopman  Lenert  Camps,  gelijck  mede  d'Engelse  coopluyden,  int  hoffvan  Edo 
geweest;  waren  de  keyser  ende  groten  seer  aengenaem,  ende  naer  dat  daer  82 
dagen  met  hooffsche  cortosien  vruntelijck  onderhouden  waren,  cregen  e}-n- 
telijck  ten  antwoort,  dat  de  reputatie  van  sijne  Majesteit  niet  toeliet,  sijn  ver- 
both  soo  subj't  te  wederroepen,  't  Fregat  voor  desen  door  ^' lilisabctii  ge- 
nomen ende  daeromme  lange  met  grote  moejten  tegen  die  van  Nangesaque 


I 


772  20  Juni  1623. 

geprocedeert  is,  was  d'  onse  als  een  Portugees  fregat  toegewesen,  ende  de  goe- 
deren, als  Japanse  goederen,  de  keyser.  't  Volck,  soo  Japanders  als  Portugese 
papen  sijn  seer  wreedelijck  gedoodt. 

In  Firando  sijn  alle  de  laeckenen  derwerts  gesonden  tot  goeden  pryse  met 
seer  goede  winst  vercocht.  De  laeckenen  voor  desen  geeyscht  werden  weder 
opnieuws  versocht.  Per  nevensgaende  notitie  sal  U.  E.  sien  hoeLenartCamps 
bereeckent  dat  1.008.000  realen  aen  Chinese  waren  besteedt,  jaerlijcx  in  Japan 
vercocht  connen  worden  voor  1 .862.375  realen,  compt  854.375  avanche.  Daer 
is  niet  aen  te  twijffelen  off  jaerlijcx  can  sooveel  ende  meer  met  Chinese  waren 
in  Japan  gewonnen  werden,  ende  met  de  verwisselinge  van  gout  tegen  silver 
omtrent  100.000  realen,  gelijck  Specx  bereeckent. 

't  Jaer  1622  waren  vier  fregatten  van  Maccau  naer  Manilha  gevaren.  Een 
daervan  is  door  de  schepen  van  defentie  genomen;  een  liep  weder  binnen; 
een  was  in  Nangesaque  gecomen,  ende  vant  vierde  hadden  d'onse  geen  t)-- 
dinge.  De  goederen  vant  gene  in  Nangesacque  quam,  waren  op  seeckere  per- 
ticuliere  questien  noch  in  arrest;  anders  was  dat  jaer  van  Maccau  in  Japan 
niet  gecomen.  't  Schijnt,  dat  het  door  de  compste  van  onse  schepen  naerge- 
bleven  is,  ende  dat  de  lakenen  altsamen  te  beter  ende  gewilliger  vercocht  sijn. 
Doen  de  vloot  van  defentie  int  voorste  van  Juny  van  Manilha  vertrock,  had 
den  vyandt  onder  Cabite  vijff  schepen  ende  twee  galej-en.  Tsedert  waren 
daer  int  laeste  van  July  van  Nova  Spangien  aengecomen  vier  andere  schepen, 
twee  grote  ende  twee  clene,  wel  versien  van  volck  ende  geschut  ende  goede 
pertye  silver.  Dese  sijn  by  noorden  Lucon  by  Pangasinangh  in  een  haven 
gelopen,  van  waer  't  silver  ende  coopmanschappen  in  Manilha  gebracht  is. 
't  Schip  welck  in  de  baey  van  Manilha  voor  Nova  Spangien  in  de  ladinge  lach 
was  omgevallen  ende  pertye  van  de  natte  syde  in  Japan  te  coop  gebracht. 
Daer  wierd  geseyt,  dat  drie  nieuwe  schepen  in  d'  Inboccaderes  gemaect  waren, 
ende  dat  de  nieuwe  gouverneur,  voor  de  Moluques  gecomen,  acht  galeyen  op 
stapel  geseth  hadde,  doch  dit  is  onseecker. 
9.  Met  onse  joncxte  is  geadvyseert,  hoedeMattaramonspersoonlijckmeteen 

missive  te  hove  ontboden  ende  wy  doctor  de  Haen  met  een  vereeringe  der 
werts  gesonden  hadden.  De  Tommagon  off  gouverneur  van  Tegal  heeft  de 
Haen  ende  sijn  geselschap  by  den  coninck  van  Mattaram  genampt  Pangoran 
Angalagha  Palembahaen  geleyt.  Wierden  door  een  schone  landtdouwe  tot 
int  hoff  (gelegen  in  een  seer  grote  volckrijcke  open  plaetse  Charta  genampt, 
daer  de  Mattaram  hem  meest  onthout)  b)-  den  coninck  gebracht;  sat  in  een 
ringh  van  omtrent  drie  duysent  edelen.  Onse  vereeninge  gelevert  sijnde,  was 
seer  aengenaem,  ende  de  coninck  seyde  onder  andere  tegen  de  Haen,  omdat 
de  coopman  van  Japara  eenige  vrouwen  aengetast  hadde,  waren  des  Compag- 
nies goederen  door  de  gouverneur  van  Japara  genomen,  ende  Japara  was  weder 


Mataram. 


20  Juni  1623.  773 

door  de  Gencrael  verbrant.  Dese  questie  wilde  niet  meer  gedencken.  Soo 
yemant  diergelijcke  faulte  weder  begiiigh,  soude  hem  doen  binden  ende  aen 
den  Generael  senden,  ende  ingevalle  j-emant  van  des\ne  in  Batavia  comende 
misdede,  begeerde  dat  d'heer  Generael  haer  naer  sijn  goetduncken  soude 
straffen,  sonder  hem  daervan  te  verwittigen.  Presenteerde  alle.gocde  vrunt- 
schap  ende  aüerley  notelijckheden  in  sijn  landt  sijnde.  Batavia  (seyde  h)) 
soude  in  ruste  ende  vrede  laten.  Wiste  wel  dat  coopluyden  een  plaetse  off" 
casteel  mosten  hebben  om  haer  goederen  te  bewaren.  Riedt  d'heer  Generael 
den  oorloch  tegen  Bantam  te  continueren  ende  niet  te  vertsagen:  soo  hem 
niet  machtich  genoech  kende, hy  soud  volck te hulpe senden. Naer Surrebaje 
sond  nu  een  groot  leger.  Als  die  plaetse  overwonnen  hadde,  soude  dan  Ban- 
tam aentasten  ende  wist  daertoe  wel  raedt,  als  ons  schepen  tot  sijn  hulpe  voor 
de  stadt  hadde.  Voor  de  peperbomen  behoeffden  niet  te  vresen,  want  alvvaert 
dat  die  van  Bantam  d'  selvige  aff"hieu  wen,  h)-  sou  dese  wel  weder  doen  planten. 
Succadana  was  nu  s)ne.  De  Nederlanders  die  daer  waren,  hadden  selffs  haer 
huys  in  brandt  gesteecken;  wiste  van  de  goederen  niet.  Soot  de  Generael  ge- 
liefde daer  weder  een  comptoir  te  stabllieren,  hy  soude  daertoe  licentie  ver- 
lenen. Benjarmassin  meende  mede  aen  te  tasten ;  hadde  verstaen  dat  het  onse 
vyanden  waren,  daeromme  versocht,  dat  daervoor  twee  schepen  tot  sijn 
hulpe  wilde  leggen.  Seyde  dat  het  goet  soud  wesen,  soot  d'  heer  generael  goet 
vondt,  dat  een  man  in  Charta  b>-  hem  hielt  om  de  spraeck  te  leeren  ende 
mondelingh  vant  voorvallende  met  hem  te  spreecken.  Naer  voorsz.  propoosten 
ende  andere  meer,  heeft  voorsz.  coninck,  doctor  de  Haen  weder  met  een  mis- 
sive aen  ons  affgevaerdicht,  inhoudende  dat  geerne  eenige  vreemde  schone 
paerden,  geheel  schone  muscus,  amber  ende  agelhout  wilde  coopen,  ver- 
soeckende  dat  hem  metten  eersten  daeraen  souden  willen  helpen,  ende  in 
teecken  van  vruntschap  sond  ons  een  swaert,  van  sijn  oudtvader  gecomen, 
ende  een  cris. 

Terwyle  d'  onse  in  Charta  waren,  vergaderde  daer  een  seer  grote  menichte 
van  volck  omme  naer  Surbaj-e  te  trecken.  Een  leger  van  omtrent  tachtich 
duysent  mannen  is  voor  de  stadt  Surbaje  geweest,  maer  de  Mattaram  selve 
niet.  Lagen  daer  eenige  dagen  aen  de  landts_\-de  voor  ende  trocken  daernaer 
door  gebreck  van  provisie  weder  aff,  sonder  dat  met  de  wapenen  aen  mal- 
canderen  geweest  sijn.  Wat  voirder  op  de  reyse  van  voorsz.  ambassade  ge- 
passeert  ende  door  d'  onse  genoteert  is,  gelijck  mede  hoe  overal  van  de  groten 
op  de  Javaense  maniere  vruntelijck  bejegent  wierden,  can  per  nevensgaende 
journael  breder  gesien  werden. 
10.  Terwyle  wy  met  d'  Engelsen  in  beraedt  waren  ende  voorgenomen  hadden 

Bantam,    (g  ondersoecken  off"  tot  onderhandelinge  van  accoort  met  Bantam  souden 
connen  comen,  sijn  ondertusschen  veel  geruchten  door  overcomende  Chine- 


774  20  Juni  1623. 

sen  van  Bantam  gecomen,  dat  de  coninck,  Pangoran  Ratu,  veel  groten  ende 
meest  al  de  gemeente  van  Bantam  seer  genegen  waren  tot  vrede  met  ons,  ende 
dat  daertoe  insonderhej-t  gedrongen  wierden  door  de  vruntschap  welck  wy 
met  de  Mattaram  hielden  ende  door  besendinge  van  onse  ambassade  derwerts, 
vresende  seer  dat  sulcx  tot  totale  ru)-ne  van  Bantam  soude  mogen  tenderen. 
Onder  andere  vvierd  ons  door  een  vrouwe,  weduwe  van  Annachoda  Wat- 
tingh,  die  overste  van  de  Chinesen  tot  Jacatra  by  den  conincx  tyden  geweest 
(ende  door  de  Pangoran  gedoodt)  is,  hardt  aengeraden  dat  yemant  met  een 
vereeringe  aen  Pangoran  Ratu  senden  soude,  om  de  feeste  sijns  soons,  die 
besneden  soud  werden,  te  vereeren.  Verseeckerde  ons,  dat  de  coninck  daerop 
in  onderhandelinge  van  accoort  treden  soude.  Seyde  dat  haer  van  een  van 
des  conincx  schryvers  expresselijck  belast  was  ons  dit  aen  te  dienen,  ende 
alsoo  goetvonden  de  besendinge  wat  u)'t  te  stellen  om  te  sien  off  die  van 
Bantam  haer  genegenthe)t  naerder  souden  openbaren,  opdat  met  dies  te 
meerder  avantage  mochten  wercken,  is  corts  daernaer  van  Bantam  over  Che- 
ribon  in  Batavia  gecomen  een  seecker  geschoren  Chinees,  seggende  dat  van 
Queay  Senepati  (rechter  van  de  grote  merct  tot  Bantam)  expres  gesonden 
was  om  ons  aen  te  dienen  hoe  seer  de  coninck  tot  vrede  genegen  was,  ende 
soo  wy  daer  toe  made  inclineerden,  dat  sulcx  met  eenige  besendinge  off  aen- 
spraeck  souden  bethonen,  opdat  de  coninck  occasie  mocht  becomen  om  hem 
naerder  te  openbaren. 

Op  veel  redenen  die  dese  Chinees,  met  voorsz.  vrouwe  accorderende,  ver- 
haelde,  ende  versche}-den  voorslagen  die  h)-  deed,  sonden  w)-  een  Chinees 
coopman  Jancongh  genampt,  met  hem  in  de  schepen  voor  Bantam.  Hierop 
ontboot  Queaj'  Senepati,  dat  de  Pangoran  mede  gelijck  wy  beschroomt  was 
hem  te  openbaren  voor  ende  aleer  van  onse  genegentheyt  naerder  verseckert 
was,  ende  opdat  d'  een  ende  d'  ander  sijn  eere  mocht  behouden  byaldien  de 
handelinge  niet  succedeerde,  sloech  hy  voor  dat  het  goet  ware,  dat  een  gevan- 
gen Javaen  ende  een  Chinees  by  claren  dage  aen  hem  sonden;  soude  haer  in 
volle  vergaderinge  voor  den  coninck  brengen  ende  hun  off  andere  daernae 
weder  met  antwoort  aen  boort  senden. 

Volgens  dese  voorslach  hebben  een  gevangen  Javaen  ende  een  Chinees 
naer  Bantam  gesonden  met  last  de  coninck  aen  te  dienen  hoe  seer  tot  vrede 
genegen  sijn,  ende  soo  daertoe  mede  gesint  is,  dat  yemant  gelieve  naer  Bata- 
via te  senden  off  goeden  middel  tot  accoort  voor  te  slaen.  Dese  van  Pangoran 
Gabangh  eerst  gehoort  sijnde,  hielt  sijn  broeder  de  gouverneur  Pangoran 
Area  Rena  de  Mangala  hem  daerover  gestoort,  wilde  haer  niet  horen  ende  liet 
haer  eenige  dagen  by  de  wacht  op  een  open  bale)-e  sitten,  seggende  soo  de 
Generael  haer  gesonden  hadde,  dat  haer  wel  een  brieff  medegegeven  off  ye- 
mant van  sijn  volck  medegesonden  soud  hebben,  maer  vermits  niemant  mede- 


20  Juni  1623.  775 

gecomen  was  ende  geen  brieff  brachten,  cond  haer  geen  geloofl" geven.  Dus 
verre  gecomen  wesende,  vonden  wy  goet  voor  de  derde  reysopentlijckeenige 
gecommitteerden  van  wegen  de  Nederlantse  ende  Engelse  compagnies  met 
een  vredevaen  naer  Bantam  te  senden.  Dese  gecommitteerden,  wesende  een 
Nederlants  ende  een  Engels  coopman,  voor  de  rivier  van  Bantam  comende, 
versochten  de  Pangoran  te  mogen  spreecken,  ende  doen  daertoe  niet  comen 
conden,  dienden  aen  hoe  de  capiteynen  van  de  Nederlantse  ende  Engelse 
Compagnien  seer  genegen  waren  alle  misverstanden  t'  accomoderen  ende  d' 
oude  vruntschap  met  de  Pangoran  te  vernieuwen.  Hierop  antwoorden  die  van 
Bantam  dat  de  Pangoran  daertoe  mede  lange  genegen  was  geweest,  maer  hoe 
salt  met  Jacatra  wesen?  Jacatra  (seyden  d'  onse)  most  bh-ven  gelijck  het  is. 
Die  van  Bantam  repliceerden,  s\-  mochten  dan  wel  weder  vertrecken,  want 
soo  lange  Jacatra  niet  weder  gegeven  wierd,  con  van  geen  vrede  gehandelt 
werden  ;  ende  namen  daermede  vruntlijck  affsche\t. 

Daernaer  vonden  goet  noch  eens  voor  de  vierde  re^'s  te  senden,  met  ordre 
dat  d'onse  vr}-moedelijck  soo  verre  in  de  revier  souden  varen,  als  comen 
conden ;  dat  oock  aen  landt  souden  gaen  soot  haer  niet  beleth  wierd,  ende  dat 
haer  houden  souden  als  ofifw)-  wel  genegen  waren  Jacatra  over  te  geven,  maer 
dat  het  niet  geschieden  cost  off  daer  most  eerst  accoort  ende  conditie  ge- 
raempt  werden,  ende  de  Pangoran  most  volck  na  Jacatra  senden  om  possessie 
te  nemen,  menende  hiermede  weder  in  onderhandelinge  te  comen,  maer  't 
heeft  niet  willen  wesen.  De  gecommitteerde  voor  de  revier  van  Bantam  co- 
mende  ende  haer  reden  na  de  voorsz.  ordre  gevoecht  hebbende,  conden  even- 
wel niet  binnen,  noch  niet  verder  comen.  Haer  wierd  wederom  van  des  Pan- 
gorans  wegen  geantwoort,  als  de  stercte  van  Jacatra  raseren  ende  de  plaetse 
verlaten,  dat  de  Pangoran  ons  dan  gelijck  voor  desen  handel  ende  plaets  tot 
Bantam  verlenen  sal,  maer  anders  nieuwers  van  horen  wil;  al  waert  dat  thien 
mael  sonden,  souden  geen  ander  bescheet  vercr)-gen.  Met  d'Engelsen  hadde 
hy  geen  questie:  sy  mochten  daer  comen  alst  haer  gelieffde. 

Aldus  sijn  weder  geafifronteert  geworden,  nae  dat  eerst  door  lanckheyt  van 
tijdt  seer  behendich  met  soeticheyt  tot  aenspraeck  geloct  waren,  gelijck  U.E. 
per  nevensgaende  discoursen  en  resolutie  breder  connen  sien.  't  Schijnt  dat 
het  Bantam  voor  dees  tijdt  genoech  was  voor  seecker  te  weten,  dat  met  de 
Mattaram  soo  verre  niet  waren  off  begeerden  noch  wel  vrede  met  hun  te 
maken,  waeraen  wel  affmeten  conden,  dat  voor  eerst  noch  geen  per\'ckcl  lie- 
pen, te  meer  dewyle  't  leger  van  de  Mattaram  Surreba)-e  (daer  Bantam  volck 
hadde)  verlaten  most.  Naer  gemeen  gevoelen  van  een  }'der  ende  naer  alle 
apparentie  ist  seecker,  dat  de  coninck,  den  adel  ende  gantsche  gemeente  van 
Bantam  tot  accoort  seer  genegen  sijn.  Eensdeels  werden  hiertoe  gedrongen 
door  vrees,  dat  tot  haer  nadeel  met  de  Mattaram  souden  mogen  verdragen. 


776  20  Juni  1623. 

endeten  anderen,  vermits  haer  kennelijck  is,  hoe  seer  den  handel  tot  Batavia 
toeneempt  ende  dat  de  Chinesen  daer  grote  pert)e  peper  gecocht  ende  naer 
China  gevoert  hebben,  waermede  die  van  Bantam  soo  wy  verstaen  tenemael 
de  hope  die  gehadt  hadden  om  ons  van  Jacatra  te  dringen  verloren  souden 
hebben. 

Int  geberchte  van  Bantam  was  de  peper  12  realen  de  hondert  sacken  gel- 
dende ende  tot  Bantam  30  realen  de  1 00.  Doen  de  spraeck  geduyrende  voorsz. 
practijcke  van  den  Pangoran  ende  onse  onderhandelingen  seer  sterck  tot 
Bantam  liep,  datter  vrede  gemaeckt  soud  werden,  rees  de  peper  tot  op  50  realen 
de  100  sacken.  De  Chinesen  vi'ierden  oock  lange  met  hoop  van  vrede  gevoeth 
ende  opgehouden,  maer  de  handelinge  eyntelijck  weder  affgesneden  siende, 
liep  de  spraeck  dat  altsamen  geresolveert  waren  van  Bantam  naer  Batavia  te 
vertrecken.  Omtrent  170  personen  waren  met  dit  geruchte  (cort  voor  ons  ver- 
treek)  overgecomen,  daeronder  eenen  Lim  Lacco  met  vrouw,  kinderen  ende 
gevolch,  die  eertijts  sterck  met  de  Compagnie  gehandelt  heeft,  endeten  respec- 
te  van  goede  dienst  de  Compagnie  gedaen  ende  verschejden  consideratien 
hebben  hem  met  goede  benefitie  vereert. 

Nae  gissinge  sijn  int  landt  van  Bantam  omtrent  200.000  sacken  peper,  ende 
niettegenstaende  dat  de  sack  in  Bantam  maer  j  realen  geit  ende  tut  Batavia 
ses  realen,  vermach  't  verboth  ende  d'ordre  van  den  Pangoran  soo  veel,  dat- 
ter  niet  een  sack  in  Batavia  gebracht  wert.  In  den  raedt  van  den  Pangoran  is 
hem  van  den  adel  voorgeslagen  off  niet  geraden  ware,  dat  h)-  van  yder  sack 
peper  een  reael  van  achten  voor  den  coninck  lichte  ende  een  }-edersijn  peper 
naer  sijn  goetduncken  liet  vercopen,  waerop  de  Pangoran  nietantwoorde.  lek 
mene  vastelijek,  dat  het  niet  lange  duvren  sal  off  den  handel  van  Bantam  sal 
de  Compagnie  toegestaen  werden,  waerover  gerecommandeert  hebbe,  dat 
d'  onse  daertoe  een  goede  sommegelt  in  Batavia  gereet  souden  houden  omme 
daermede  des  Compagnies  dienst  waer  te  nemen,  ende  al  waert  dat  het  Ban- 
tam noch  lange  tegen  ons  gaende  hielt,  weynich  isser  mijns  bedunckens  aen 
gelegen:  't  different  sal  door  de  tijdt  beter  gesleten  werden  dan  wy  souden 
eonnen  bedencken.  Voirder  hebbe  belast,  dat  men  continuere  de  rede  van 
Bantam  beseth  te  houden,  ende  dat  men  niet  dan  diffencive  oorloch  tegen 
Bantam  voere,  sonder  tochten  te  lande  noch  te  water  te  doen. 

't  En  is  niet  geraden  de  Mattaram  aen  de  heersehappye  van  Bantam  te  hel- 
pen. Hierover  hebbe  den  Generael  ende  Raedt  geadviseert,  als  daertoe  weder 
van  de  Mattaram  assestentie  versocht  wert,  dat  hem  met  d'  alderschoonste 
pretexten  die  dan  te  vinden  sijn  met  hoop  ende  vrese  treyneren  sonder  clare 
uytspraeck  te  doen,  ende  dat  voorsz.  coninck  van  Mattaram  met  eenige  ver- 
eeringe  ende  goede  correspondentie  voeden  ende  ter  gelegener  tijdt  weder  een 
ambassade  derwerts  senden  met  een  deel  vant  gene  versocht  te  copen. 


20  Juni  lb23. 


777 


11. 
Omstre- 
ken ran 
Batavia. 


12. 
Schepen 
omtrent 
Malaka 
kruisen- 
de. 


Naedat  seeckere  Javanen  wesende  omtrent  50  sterck  een  tijdt  lanck  int  bos 
omtrent  de  stadt  Batavia  op  avantage  geloert  hadden,  rescontreerden  op  Son- 
dach  2  October  passado  des  middachs  een  troiipe  van  omtrent  220  hoornbees- 
ten, ongevaerlijck  een  clene  nijMe  van  de  stadt  weydende,  sonder  andere  wacht 
dan  vijfif  swerten  daerb\- ;  sloegen  een  swert  doodt  ende  dreven  de  beesten 
wech.  D'opsienders  ende  ruyters  die  hiervan  de  wacht  bevolen  was,  versuym- 
den  niet  alleen  haerdevoir,  maer  oock  de  weet  aen  't  fort  te  doen.  Detydinge 
drie  a  vier  uren  daernae  aen  't  fort  comende,  wierd  omtrent  50  mannen  uytge- 
sonden,  maer  de  dieven  eenden  niet  achterhaelt  werden.  70  beesten  ontliepen 
haer  ende  quamen  van  selfls  weder;  d' andere  150  sijn  achtergebleven.  De 
corporael  van  voorsz.  ruyters  is  over  sijn  faulte  metter  doodt  gestraft.  Dese 
bu)t  heeft  de  Javanen  soo  verre  geloct,  dat  daernae  op  primo  November  niet 
verre  van  de  stadt  des  nachts  de  stallingh  van  eenen  seeman  met  gewelt  over- 
vielen, de  schiltwacht  doodt  sloegen  ende  50  beesten  daeru)-t  wechdreven, 
doch  wierden  haer  weder  ontjaecht.  Seer  behendich  weten  dese  dieven  b)- 
nacht  te  stelen,  soo  beesten  als  andersints,  doch  eenige  van  haer  sijn  daernae 
in  de  loop  gebleven,  waerdoor  haer  stouthej't  wat  verliesen  ende  d'onse  wat 
wackerder  werden.  Anders  is  den  oorloch  aengaende  noterenswaerdich  om- 
trent Batavia  niet  gepasseert. 

Hendrick  Brujstensendeconsoortenvryeluyden  van  Batavia  met  drie  jach- 
ten op  een  tocht  met  onse  commissie  tegen  den  v)-andt  gevaren,  hebben  in  de 
Straet  Malacca  een  Portugees  schip  van  omtrent  hondert  lasten  verovert,  co- 
mende  van  St.  Thome  met  152  packen  cleden  ende  200  slaven.  De  cleden  ende 
eenige  slaven  sonden  met  een  jacht  naer  Batavia,  alwaer  voor  omtrent  25.000 
realen  vercocht  sijn.  De  prijs  hebben  gemaiit  ende  sijn  met  haer  drien  naer 
Bengalen  gelopen,  werwaerts  't  ander  jacht  haer  mede  gevolcht  is.  Eenige  an- 
dere vr)-eluyden  waren  mede  met  andere  jachten  uyt,  daervan  noch  geen  t)'- 
dinge  was,  dan  dat  een  mede  een  Portugees  fregat  van  clene  waerde  genomen 
hadden.  Van  des  Compagnies  wegen  waren  omtrent  Malacca  crujxende  de 
jachten  Armuyden,  Woerden,  St.  Laurens,  Malabar,  Goa  ende  Paleacatte,  daer- 
over  eenen  Jan  van  Houdaen  commandeert;  dese  maect  het  alsoo  slecht  als 
sijne  predecesseurs  deden.  In  de  Straet  van  Malacca  hebben  een  navette  co- 
mende  van  Goa  verovert;  andere  sijn  hun  door  versu}m  van  eenige  ontsnapt. 
Voorsz.  navette  hadde  in  omtrent  20.000  realen  aen  Gouseratse  cleden  ende 
twee  hele  kartouwen  van  omtrent  25.000  ffi  swaer,  schietende  meer  dan  50® 
yser.  In  de  raedt  van  dese  vlote  was  sooveel  yverencjeverstandt  niet,  dat  dese 
stucken  ende  cleden  datelijck  naer  Batavia  off  ten  minsten  aen  de  schepen 
voor  Jambi  behoorden  te  senden,  gelijck  de  vryeluyden  deden,  maer  hadden 
geresolveert  alles  omtrent  vijffmaenden  by  haer  te  houden,  omselffsdaermede 
te  connen  proncken,  gelijck  wy  verstaen  veel  coopluyden  dickwils  b>-  U.  E. 


778  20  Juni  1623. 

doen,  als  by  geval  met  wel  geladen  schepen  overcomen,  even  alsofif  het  door 
hare  wyshe)-t  toequame.  't  Schijnt  dat  den  v)-andt  met  deseende andere  dier- 
gelijcke  stucken  de  rede  van  Malacca  meent  te  bevr)den,  doch  sullen  tot  Bata- 
via daertoe  mede  seer  wel  te  pas  comen.  De  commandeur  Willem  Jansz.  met 
't  schip  Bantam  van  Japan  comende  rescontreerde  by  geval  voorsz.  Houdaen 
met  een  van  de  jachten  daer  pert}-e  cleden  in  waren,  welcke  daeru}t  lichte 
ende  tot  Batavia  gebracht  heeft;  waren  niet  wel  geconditionneert  ende  sijn  ge- 
taxeert  ƒ  21.153  —  10  —  8.  Door  de  Gouden  Leeuw  hebben  verstaen  hoe 
naderhandt  voorsz.  cartouwen  in  Batavia  wel  aengenomen  waren  ende  dat 
daertoe  coegels  versocht  werden. 
13.  Van  Patani,  Siam  ende  Cambodja  sijn  in  Batavia  gekeert  de  schepen  de 

Patani,    Swerte  Beer,  de  Vos,  de  jonck  de  Hope  ende  't  Postpacrt  met  240.529  catti 
oiam  en  j  i  ^ 

Cam-  peper,  pertye  porcheIe}-nen,  rijs  ende  andersins.  De  peper  is  noch  al  even  dier. 
J^'  VVe)-nich  wasser  dat  jaer  in  de  bocht  gevallen.  Des  Compagnies  volck  ende 
goederen  sijn  van  Patani,  Sangora,  Siam,  Cambodja  ende  Atchijn  gelicht. 
Dese  lichtinge  veroorsaeckte  grote  verwonderinge.  Elck  seyd  sijn  gevoelen 
daervan,  doch  met  goede  vrientschap  ist  geschiet.  Opt  ernstich  versoeck  van 
de  coningen  van  Siam  ende  Atchijn  is  b)'  haer  een  assistent  gelaten,  soo  om 
haer  te  gelieven  als  omme  eenige  resterende  schulden  te  innen,  welcke  restan- 
ten Westcappel  van  Siam  brengen  soude.  Twee  seer  grote  legers  heeft  de  co- 
ninck  van  Siam  naer  Cambodja  gehadt,  eene  te  water  ende  't  ander  te  lande. 
Naerdat  d'  armade  te  water  (bestaende  van  veel  seer  schone  grote  galeyen 
ende  andere  minder  fusten)  een  tijdt  lanck  in  de  revier  van  Cambodja  gelegen 
hadde,  sijn  weder  gekeert  sonder  yets  te  onderstaen.  Dese  vloot  vertrocken 
wesende,  sijn  die  van  Cambodja  naer  het  leger  te  lande  gegaen,  hebben  haer 
in  lage  begeven  ende  de  Siammers  door  seeckere  geaposteerde  wechwj-sers 
doen  verlej'den,  overvallen  ende  geslagen.  De  coninck  van  Siam  heeft  daer 
(nae  gese\-t  wert)  verloren  4  a  21.000  mannen,  daeronder  sijn  e)-gen  broeder, 
ende  450  oliphanten;  17.000  mannen  ende  250  oliphanten  soude  de  coninck 
van  Cambodja,  soo  sy  seggen,  levendich  becomen  hebben. 

De  jachten  de  Dolpliijn,  Harinck,  Valck  ende  Siiratten  hebben  opdeWest- 
cust  van  Sumatra  becomen  ende  in  Batavia  gebracht  omtrent  1748  bharen 
peper,  soo  met  cleden  als  geit  gecocht  tegen  25  ende  30  realen  de  bhaer.  De 
Dolphijn  hadden  voor  de  twede  reys  gesonden,  maer  heeft  de  reys  door  herde 
contrarie  windt  niet  connen  doen. 
U.  't  Schip  Tholen  welck  mede  na  de  Westcust  Sumatra  ende  Atchijn  om  peper 

Atjeh.  ende  om  't  comptoir  te  lichten  gesonden  was,  is  de  Westcust  (daer  sijn  last 
wel  becomen  soud  hebben,  soo  de  tijdt  verbe)-dt  hadde)  sonder  vertoeven  ver- 
by  gelopen.  In  Atchijn  comende,  vondt  daer  menichte  van  peper,  maer 
vermits  geen  cleden  noch  gout  hadde  ende  de  realen  daer  van  soo  weynich 


20  Juni  1623.  779 

waerden  waren,  dat  de  peper  veder  sack  wel  acht  realen  gecost  soud  hebben, 
lieten  de  peper  nae  ende  sijn  volgens  haer  ordre  met  hun  geit  na  de  Cust  ver- 
trocken,  des  Compagnies  volckende  restanten  medenemende,  uytgesondert 
een  assistent  op  des  conincx  vcrsoeck  gelijck  voren  geseyt  isgelaeten.  't  Scheen 
dat  de  coninck  gaerne  hadde,  dat  d'  onse  haer  gerieffvan  peper  bequamen, 
maer  alsoo  niemant  realen  begeerde,  waren  niet  te  helpen.  Hy  presenteerde 
't  schip  vol  te  leveren  a  tien  theyl  gout  de  bhaer,  maer  begeerde  geen  realen. 
Ue  coopluyden  hert  bestraft  zijnde,  waeromme  soo  veel  niet  dochten  dat 
weder  van  de  Cust  Coromandel  met  cleden  naer  Atchijn  ende  de  Westcust 
Sumatra  keerden,  daer  50  a  100  percento  mede  winnen  conden  ende  de  peper 
in  dier  voegen  tot  redelijcken  prijs,  gelijck  d'  Engelsen  doen,  becomen  souden, 
excuseerden  haer  datter  geen  cleden  op  de  Cust  gereet  waren.  Soo  lange  de 
Compagnie  in  Indien  gehandelt  heeft,  is  noyt  met  cleden  gelijckt  't  behoort 
op  Atchijn  ende  de  cust  van  Sumatra  gehandelt. 
15-  't  Jaer  1622  ist  gewas  van  de  peper  boven  Jambi  cleen  geweest.  Tsedert 

onse  joncxte  hebben  wy  van  daer  ontfangen  met  de  §chepen  Walclicrm,  't 
Wapen  i'an  Df/ff  ende  de  flu)t  Gorcttm  omtrent  1 1 .000  picol  peper,  waervan  op 
ons  vertreck  van  Batavia  omtrent  12.000  sacken  aldaer  gelaten  hebben,  ende 
noch  omtrent  40  lasten  wierd  dagelijcx  metPww/^YW^van  Andrigiri  verwacht, 
gelijck  mede  eenige  joncken  met  peper  van  Jambi.  In  de  revier  van  Andrigiri 
is  de  Bruynvis  met  736  picol  peper  affdr\-vende  op  een  boom  aen  de  grondt 
geraect,  geborsten  ende  gebleven  met  sijn  last  ende  al  datter  by  was.  Soo 
d'  onse  't  geschut  ende  eenige  peper  meenden  te  bergen,  wierden  door  den 
coninck  van  daer  gedreven,  't  Geschut  ende  eenige  peper  heeft  hy,  als  voor 
hem  verbeurt  wesende  aengeslagen,  doch  't  schijnt  dat  selffs  daerover  vry 
wat  becommert  sijn.  Wy  hebben  d'  onse  gelast  hert  aen  te  houden  omt  selvige 
weder  te  becomen.  Watter  op  volgen  wil,  sal  den  tijdt  leeren. 

Tegen  Marty  1623  wierd  in  Jambi  een  groot  pepergewas  verhoopt.  Is  aldaer 
noch  acht  realen  't  picol  geldende,  doch  ick  mene  dat  ons  d'  oncosten  daerby 
gereeckent  wel  soo  duyr  compt  te  staen,  als  degene  die  om  twaelfï"  realen  in 
Batavia  copen,  ende  snot  d'  Engelsen  viet  verhinderen,  ongelijck  beter  coop 
souden  de  peper  in  Batavia  dan  in  Jambi  becomen.  D'Engelsen  was  haer  geit 
besteedt;  hadden  noch  eenige  cleden  ende  deden  haerbestomdeuytstaende 
schulden  te  innen,  gelijck  wy  d'  onse  mede  belast  hebben  te  doen,  met  ordre 
dat  vooreerst  niet  alleen  geen  geit,  maer  ook  geen  cleden  naer  Jambi  senden, 
opdat  de  schuit  te  beter  geint  werdc,  want  soo  lange  yevverts  gereet  capitael 
by  de  comptoiren  is,  wort  b>-  veel  coopluyden  geen  behoirlijckdevoirgedaen 
om  de  schuit  te  innen,  ende  de  schuldenaers  weten  oock  van  geen  betalen, 
't  Is  te  duchten,  dat  in  Jambi  veel  van  d'  uytstaende  schulden  verliesen  sullen. 
Alsoo  't  huys  van  d'  Engelsen  met  eenige  peper  in  Andrigiri  (door  toedoen 


780  20  Juni  1623. 

van  d'invvoonders  naer  geseyt  wierd)  verbrant  was,  hebben  d'  Engelsen  daer- 
tegen  by  forme  van  represalie  eenige  Andrigirise  prauwen  genomen.  Haer  schip 
de  Bie  met  eenige  gevangenen  in  Jambi  comende,  liet  de  coninck  d'  selvige  met 
gewelt  daeru}t  haelen.  Hierover  handtgemeen  vverdende,  bleven  twee  Engel- 
sen doodt,  daeronder  de  schipper  van  d'  Engelsen  Beer.  B}-  den  coninck  tydinge 
comende,  datter  twee  van  sijn  Oranghcays  doodt  waren,  deed  h)-  den  opper- 
coopman  ende  een  schipper  van  d'  Engelsen  handen  en  voeten  binden  om 
haer  mede  te  doden,  doch  ondertusschen  verstaende  datter  geen  Orangcays 
maer  twee  slaven  ende  twee  Engelsen  doodt  waren,  heeft  voorsz.  coopman 
ende  schipper  weder  gerelascheert.  Desen  oploop  was  soo  groot,  dat  weynich 
scheelde  off  souden  al  d'  Engelsen  doodt  geslagen  hebben.  De  furie  over 
wesende,  sijn  d'  Engelsen  altsamen  scheep  gegaen,  haer  volck  hiervan  in 
Batavia  verwittigende.  De  president  van  d'  Engelsen  quam  hierover  met  sjnen 
raedt  seer  geturbeert  by  ons  om  raedt  vragen,  gelijck  mede  soo  s\^  gedrongen 
wierden  de  plaetse  te  verlaten,  offhaer  dan  mededeel  van  den  handel  souden 
verlenen,  gelijck  sy  ons  den  29'"  November  1620  op  seeckere  consideratie 
toeseyden.  Wj-  hebben  d'  Engelsen  hierop  geantwoort,  dat  ons  dochte  voor 
dees  tijdt  best  te  wesen  te  simuleren  ende  byaldien  genootsaect  wierden  oflT 
goet  vonden  Jambi  te  verlaten,  dat  den  handel  voor  be}"de  de  Compagnien 
gemeen  soud  blj-ven  ende  dat  haer  de  helft  van  de  peper  die  wy  daer  souden 
mogen  becomen  voor  haer  geit  ende  courante  waren  over  souden  doen.  Hier- 
mede sijn  gerust  geweest.  Haer  volck  hebben  weder  in  Jambi  aen  landt  doen 
gaen  omme  den  handel  gelijck  te  voren  te  continueren,  't  welck  niet  sonder 
grote  disreputatie  geschiet  is,  vermits  s)'lu}-den  die  van  Jambi  met  de  wapenen 
gedreycht  hadden.  AIsoo  de  Valck  door  onse  ordre  van  Jambi  naer  Palimban 
gesonden  was  om  daer  te  handelen  ende  eenige  peper  te  procureren,  wierd 
daer  een  tijdt  lanck  getreyneert,  totdat  e)'ntel)'ck  door  een  Chinees  gewaer- 
schout  wierden  niet  weder  aen  landt  te  comen,  al  waert  dat  van  den  coninck 
ontboden  wierden,  ende  dat  best  was  dat  vertrocken.  't  Schijnt  datter  eenich 
quaet  voorgenomen  was  ende  dat  eenige  niet  vergenoecht  sijn  met  de  ver- 
soeninge  ende  't  recht  dat  w)-  over  d'  oultrage  door  vr)-eluyden  begaen  ge- 
daen  hebben. 
16.  Tsedert  d'  aencompste  vant  schip  de  Vrede  sijn  mede  van  de  cust  Coro- 

^°^°-      mandel  in  Batavia  aengecomen  de  schepen  de   Witte  Beer,  Nieuw  Selaiidt 
mandel.  °  ... 

ende  een  fregat  met  adv}-sen.  Den  ^ivvbrenght  mede  een  pert)-e  provisie  ende 

150  slaven  ende  't  schip  Seelandt  eenige  packen  cleden  ende  930  slaven  voor 

de  Compagnie,  meestal  kinderen,  vrouwen  ende  weynich  volwassen  mannen. 

Dit  schip  was  met  1167  sielen  van  de  Cust  vertrocken.  Onder  weech  sijndaer- 

van  69  sielen  gestorven  ende  daernaer  tot  Jacatra  mede  een  deel  die  uyt- 

gehongert  waren,  haer  eenige  dagen  met  raeuwe  rijs  ende  weynich  water 


20  Juni  1623. 


781 


17. 

Vonnis 

tegen  de 

Engel- 

schen. 


hadden  moeten  behelpen  doordien  b\-  't  schip  geen  broot  was  ende  alle  de 
ketels  doort  gestadich  rijs  koocken  voor  soo  veel  volck  doorbrandt  waren. 
Dit  is  't  eerste  begin  dat  eenige  slaven  crygen,  op  d'  instantie  vant  jaer  1614 
tot  1622  daeromme  gedacn.  De  vercopinge  van  dese  slaven  geschiet  op  de 
Cust  Coromandel  onder  de  hej'denen  meest  door  hongersnoodt,  welck  haer 
dickvvils  door  quaet  gouvernement,  oorloch  ende  qiiaede  gewassen  overcompt, 
welcke  occasie  de  Portugesen  ende  Moren  seer  wel  waergenomen  hebben. 
Door  voorgaende  gouverneurs  is  onse  ordre  versuymt,  ende  aisoo  ten  lesten 
met  groot  verwijt  hert  geschreven,  vryeluyden  daeromme  gesonden,  capiteyn 
Suylensteyn  ende  den  oppercoopman  vant  schip  Nieuw See/ant/thelast  hadde 
't  beste  mede  te  doen  ende  tegen  de  gouverneurs  van  de  Cust  te  protesteren 
byaldien  den  opcoop  van  van  slaven  niet  beherticht  wierd,  is  den  )ver  groter 
dan  de  bedachtheyt  geworden. 

De  joncxte  t},-dinge  van  de  Cust  is  dat  Schiedatn,  de  Jager  ende  Mujs  n3iQr 
Bengale  gesonden  waren,  soo  om  slaven,  salpeter  ende  cleden,  als  om  den  vy- 
andt  affbreuck  te  doen.  Daernae  souden  onder  Ceylon  cruyssen  ende  in  Maert 
off  April  1623  naert  vaderlandt  vertrecken.  Op  't  gout  met  de  Vrede  ende 
Beer  gecomen,  was  vier  per  cento  in  Paleacatte  gewonnen ;  in  Maslipatan  een 
weynich  min.  De  realen  geven  daertegen  meer  dan  thien  per  cento  verlies, 
waerover  derwerts  gene  gesonden  dienen.  Item  dat  int  Engels  schip  d'  Unité 
naer  Batavia  varende  veel  du\senden  aen  goederen  voor  particuliere  gingen, 
't  Schip  SelancÜ  had  op  de  Cust  gebracht  omtrent  ƒ  40.000  aen  speccr\-en, 
welcke  daer  meer  dan/ 180.000  suyver  rendeerden,  ende  meer  noten  ende 
foelie  dan  hy  bracht  connen  jaerlijcx  vercopen.  De  diamantmyne  bleeffnoch 
al  gesloten.  Dewj-le  den  indigo  van  Suratten  U.  E.  beter  dan  die  van  de  Cust 
bevalt,  was  van  Uffele  geresolveert  niet  dan  een  wejnich  goet  tot  naerder or- 
dre te  doen  copen.  't  Schip  Tholen  soud  halffjanuarj-  1623  met  goede  pert)-e 
cleden  ende  omtrent  500  slaven  van  de  Cust  naer  Batavia  vertrecken,  alwaer 
naer  ons  vertreck  int  laeste  van  Februarj'  wel  aengecomen  is. 

De  jachten  Tiinor,  Cleen  Enckhuysen  ende  Sincapura  sijn  naer  Solor  ende 
Timor  gesonden,  soo  om  den  vyandt  als  den  handel  in  die  quartieren  te  ver- 
volghen. Met  de  Leeuwinne  hebben  U.  E.  geadviseert  hoe  d' Engelsen  door 
den  advocaet  fiscael  ende  seeckere  Chinesen  voor  den  raedt  van  Batavia  in 
recht  betrocken  waren  over  de  Chinese  jonck  van  Batavia  verdreven  ende 
door  haer  berooft.  Naerdat  de  saecke  langhe  in  debath  gestaen  hadde,  sijn 
d'  Engelsen  e)'ntelijck  den  12*^"  November  gecondemneert  de  gedane  schade 
te  vergoeden.  Hiertegen  hebben  sy  geprotesteert  ende  voor  de  conincklijcke 
Majeste)-t  ende  Hoge  Mogende  heeren  Staten  geappelleert.  De  saecke  daer- 
naer  op  3  Januar\-  passado  by  den  Raet  van  Indien  overgesien  sijnde,  wierd 
verstaen  het  appel  ende  protest  inpertinent  ende  ongefondeert  te  wesen. 


782  20  Juni  1623. 

waerover  goet  vonden  d'  Engelsen  te  doen  leveren,  in  handen  van  de  Raedt, 
de  Chinese  goederen  (off  waerd\e  van  dien,  bedragende  8.111|  realen),  welck 
in  Batavia  te  voorschijn  gebracht  ende  overgegeven  hadden,  omme  by  pro- 
visie onder  suffisante»cautie  de  present  wesende  Chinesen  te  betalen,  ende  dat 
de  voirdere  inhout  van  de  sententie  aen  U.  E.  souden  renvoj-eren.  Tegen  dit 
arrest  ende  onse  ordre  dienvolgens  gegeven  hebben  d'  Engelsen  haer  weder 
geopposeert,  waerover  op  versche\'den  consideratien  goetvonden  d'  executie 
te  laten  doen.  Den  advocaet  fiscael  is  met  de  balliu  ende  eenige  van  den  raedt 
tharen  hu)'se  gegaen  ende  heeft  pert}'e  Chinese  waren  ende  cleden  gelicht, 
waervan  de  present  wesende  geïnteresseerde  Chinesen  onder  cautie  van  alle 
de  Chinesen  in  Batavia  residerende  tot  de  voorsz.  somme  van  8.1  Hf  realen 
betaelt  sijn,  de  cleden  gereeckent  gelijck  daer  vercocht  werden,  't  Gene  by 
de  gis  meer  gelicht  was  is  d'  Engelsen  weder  gegeven.  Hierop  hebben  s)-  an- 
dermael  heftich  geprotesteert,  roemende  dat  dese  executie  hare  meesters  veel 
meer  dan  retour  van  peper  voort  geit  waerdich  wesen  sall.  D'  acten  van  al  't 
geen  desen  aengaende  gepasseert  is,  sijn  nevens  desen  gaende. 
18.  Met  d'  Eenhoorn  hebben  weder  van  Banda  ontfangen  350  sockels  foelie, 

Banda.  wegende  8223  catti,  ende  23.580  catti  noten.  De  herde  langdurige  windt  ende 
regen  was  oorsaeck  dat  niet  meer  becomen  hadden,  't  Aenstaende  gewas  wierd 
daerdoor  mede  seer  beschadicht.  Menichte  van  vrye  Nederlanders,  sej't  den 
gouverneur  Sonck,  sijn  daer  van  node,  ende  niettegenstaende  noch  seer  we)-- 
nich  slaven  derwerts  gesonden  sijn  ende  naer  onse  opinie  niet  min  dan  noch 
omtrent  3000  sielen  derwerts  gesonden  dienen,  soo  adviseert  ditto  Sonck  dat 
geen  meer  slaven  sonder  Nederlandeas  souden  senden.  Versoect  oock  ordre, 
op  wat  maniere  ende  conditie  acte  van  de  u}-tdelinge  vant  landt  ende  bomen 
verlenen  sal.  Omdat  de  tijdt  sulcx  best  sal  leeren,  hebben  daerop  alsnoch 
geen  ordre  gestelt;  U.  E.  gelieve  haer  advys  daervan  te  geven.  By  provisie 
wert  aen  een  j-der  burger  voor  jeder  siel  die  sterck  is  50  muscaetbomen  uyt- 
gedeelt.  In  Augusty  1622  wierden  d'onse  condt,  hoe  de  resterende  Banda- 
nesen,  op  Pouleron  sijnde,  met  die  van  Ceram  ende  de  gevluchte  Bandanesen 
verdragen  waren  ende  gesworen  hadden  de  wapenen  weder  tegen  ons  aen  te 
nemen;  dat  die  van  Ceram  den  9"  September  met  30  correcorren  in  Banda 
souden  comen  om  haer  van  Pouleron  te  lichten,  gelijck  mede  't  volck  van 
Rossangijn  ende  sooveel  van  d'  andere  e)-landen  als  becomen  conden,  mits 
d'onse  naer  vermogen  doodtslaende.  De  gouverneur  Sonck,  dese  tydinge  be- 
comende,  nam  die  van  Pouleron  in  versekeringe  ende  sondt  naer  Amboyna 
aen  de  gouverneur  Speult  om  assistentie,  omme  die  van  Ceram  waer  te  nemen. 
Ondertusschen  volcomen  informatie  van  de  saecke  crygende,  sijn  de  voor- 
neemste  orangcays  ende  orangbaycx  ter  doodt  verwesen  ende  tot  het  getal 
van  160  metter  doodt  gestraft,  daeronder  een  Philip,  luytenant  capite^n  van 


20  Juni  1623.  783 

deSiauwers,  diedeCompagnietevoren  lange  seer  goede  ende  getrouwe  dienst 
gedaen  hadde.  Hare  vrouwen  kinderen  ende  slaven  sijn  op  d'ander  ejianden 
verdeelt  ende  weder  1 50  sielen  van  de  Cust  in  haer  plaetse  op  Pouleron  geseth . 
Dese  executie  is  ons  per  expresse  tingan  met  brieven  van  20  September  1622 
geadviseert.  Alsdoen  waren  die  van  Ceram  noch  niet  verschenen  ende  was 
apparent  (vermits  door  overlopers  verstaen  hadden  wat  in  Banda  passeerde) 
dat  niet  comen  souden.  De  gouverneur  Speult  was  gereet  om  met  15  off  16 
correcorren  nae  Banda  te  varen,  doch  wij  menen  dat  voor  sijn  vertreck  advys 
becomen  heeft  dat  het  niet  nodich  was.  Grote  presumtieisser,  datd'Engel.sen 
goede  kennisse  van  voorsz.  conspiratie  hadden.  Seecker  jonckgen  met  25 
slaven  voor  haer  op  dit  pas  van  Bouton  comende,  deed  Ceram  eerst  aen  ende 
bracht  die  van  Pouleron  antwoort,  dat  de  Cerammers  haer  souden  comen 
halen.  Grote  ende  merckelijcke  verslagenhe)!  sach  men  aen  de  voorneemste 
Engelsen  in  Batavia  doen  daer  voorsz.  t\dinghe  quam.  \Vy  hebben  d'  onse 
geordonneert  dat  haer  soo  veel  doenlijck  is  van  alle  manlijcke  Bandanesen 
ontlasten  ende  dat  geen  overlopers  van  Ceram  noch  elders  aenhouden:  die 
met  recht  niet  straffen  connen,  dat  die  naer  Batavia  off  elders  versenden. 

Seer  grote  insolentie  is  in  Banda  door  den  gouverneur  Sonck  tegen  onse 
expresse  ordre  met  schieten  gepleecht.W)- verstaen  dat  onnuttelijck  in  corten 
tijdt  omtrent  90  vaten  cru)t  ende  12.000  'S  groff  scherp  met  eerschoten  ver- 
quist  zijn.  D' Engelsen  met  haer  schip  de  S/zZ/Aj,  al  haer  cru)-t  weder  verscho- 
ten hebbende,  versochten  daernaer  aen  Sonck,  om  de  minst  niet  te  wesen,  per- 
t)-e  cruyt  ende  scherp  te  leen,  met  toesegginge  dat  'tselve  in  Batavia  weder 
souden  geven  off  betalen.  Hierop  sijn  haer  26  vaten  cruyt  ende  3000  "ffi  groff 
scherp  gedaen  ende  met  des  Compagnies  geschut  voor  haer  eere  ende  reecke- 
ninge  verschoten,  't  Schijnt  dat  d' Engelsen  haer  best  gedaen  hebben  om 
d'  onse  al  haer  cruyt  ende  scherp  te  doen  verschieten,  opdat  die  van  Ceram 
ende  Pouleron  te  beter  tot  effect  van  haer  voornemen  souden  mogen  comen, 
want  anders  apparent  is,  dat  perticuliere  cooplujden  haer  wel  wachten  souden, 
sooveel  cruyt  ende  scherp  voor  haer  meesters  reeckeninge  te  lenen  ende  in 
droncken  gastmael  verquisten. 

Godt  s\-  gelooft,  dat  het  disseyn  van  de  vjanden  gemist  is,  ende  alsoo  wy 
duchten  dat  meer  andere  ongeregeltheden  in  Banda  souden  mogen  omgaen, 
hebben  de  gouverneur  Houtman  voor  d' eerste  ende  de  gouverneur  Speult 
voor  de  twede  gecommitteert  de  visite  in  Banda  te  doen,  met  ordre  dat  voorsz. 
Sonck  hem  naer  Batavia  transportere  om  sijn  verantwoordinghe  te  doen, 
mits  dat  ondertusschen  't  gouvernement  van  Banda  b}-  provisie  als  president 
bevelen  degene  die  daertoe  b\-  den  raedt  voor  de  bequaemste  geoordeelt  wert, 
gelijck  U.  E.  per  resolutie  ende  onse  missiven  breder  connen  sien.  In  Batavia 
hadden  geen  volck  die  den  Raedt  voorsz.  visite  ende  presidentschap  toever- 


784  20JuNrt623. 

troude.  Innewaerts  dienen  de  stoffen  oock  niet  slechter  te  wesen  dan  sy  sijn. 

19.  D'  Eenhoorn  van  Banda  comende  bracht  mede  advj-s  van  Amboyna  van  den 
•   9'"  September.  Daernae  ist  jacht  Pegu  mede  van  daer  in  Batavia aengecomen 

met  brieven  van  29  September  ende  13.444  'S  nagelen,  perreste  van  520.945 
ffi  voor  onse  van  een  jaers  gewas.  Hoe  seer  alle  de  Mooren  van  de  Molucques, 
Amboyna,  Banda,  Ceram  ende  alle  omleghen  landen  woelen,  insonderhej't  de 
Ternatanen,  die  van  Loehoe  ende  hare  consoorten,  om  haer  vermogen  te  ver- 
groten ende  des  Compagnies  reputatie  te  verminderen,  sal  U.  E.  door  nevens- 
gaende  missiven  van  de  gouverneur  Speult  vernemen.  H}-  meent  vastelijck, 
datdehoochmoet  van  de  Ternatanen  eerlange  tegen  de  Compagnie  uytbersten 
sal.  Nae  Bouro,  Xula,  Taliabo  ende  alle  omleghen  plaetsen  hadden  syge  son- 
den  om  een  armade  te  vergaderen;  Speult  meent  om  tegen  de  Compagnie, 
hare  vrienden  ende  ondersaten  tot  ons  nadeel  te  gebruycken,  ende  Houtman 
meent  dat  het  geschiet  om  tegen  de  Tidoresen  te  str)den,  niet  connende  ge- 
loven dat  de  Ternatanen  besteecken  off  approberen  't  gene  Daya  op  Loehoe 
doet,  ende  soot  gedaen  hebben,  dat  het  haer  leedt  soud  wesen. 

Seer  loffelijck  werct  de  gouverneur  Speult  tegen  alle  de  attentaten  ende  on- 
dercruypingen  van  vyanden  ende  geveynsde  vrienden,  maer  in  de  Moluques 
schijnt  het,  wort  al  in  slaep  gewiecht,  die  daer  compt.  Om  die  van  Ceram  ende 
de  resterende  gevluchte  Bandanesen  tot  haer  te  trecken  sijn  de  Ternatanen 
alsnu  seer  besich.  De  Tidoresen  staen  oock  hert  daernae,  ende  Speult  doet 
sijn  beste  om  die  van  Ceram  met  vruntschap  gerust  te  stellen  ende  haer 
van  de  Ternatanen  ende  Tidoresen  gesepareert  te  houden,  gelijck  altijt  ge- 
weest sijn. 

In  Amboyna  waren  115  mannen  van  d'  onse  in  een  jaer  overleden.  Int  jaer 
1620  heeft  voorsz.  Speult  omtrent  2  a  3000  cocusbomen  geplant.  Was  nu 
besich  omme  een  ander  plaets  te  prepareeren,  daer  omtrent  5000  cocusbomen 
staen  connen,  welck  al  d'  aenplantinge  is  die  d'  onse  sedert  't  jaer  1605  dat  't 
casteel  gewonnen  wierd  gedaen  hebben.  D'  inwoonders  noch  onse  dronckaerts 
sijn  daertoe  mede  niet  te  beweghen. 

20.  Van  de  Moluques  is  op  22  October  in  Batavia  aengecomen  't  schip  Orange, 
Molukken.  met  adv\sen  van  d'  heer  Houtman  van  26  August)-  ende  41  bhaer,  169  catti 

nagelen,  welck  al  is  dat  de  Compagnie  voor  haer  portie  in  een  jaer  van  daer 
becomen  heeft.  De  Seezvolff\s  daer  gehouden,  maer  was  niet  bequam  langer 
te  varen.  Wy  hadden  geordonneert,  dat  den  raedt  aldaernaerderopt  verlaten 
van  Caleamatte  ende  Sabouwe  souden  letten.  D'  heer  Houtman  adviseert 
hierop,  dat  andermael  goetgevonden  hebben  de  verlatinge  u}-t  te  stellen,  om 
redenen  seggen  sy  dat  de  Compagnie  weynich  last  van  Sabouwe  lijdt ;  dat  de 
Ternatanen  haer  nu  wel  dragen  ende  Caleamatte  sonder  dat  daertoe  versocht 
werden,  onderhouden,  welck  ons  vry  wat  slecht  dunct.  W\-  hadden  verhoopt 


20  Juni  1623.  785 

dat  d'  heer  Houtman  volgens  onse  ordre  d'  oncosten  vermindert  soud  hebben, 
niaer  heeft  die  ter  contrarie  vermeerdert.  \V>-  hebben  andermael  geordon- 
neert  dat  d'  onse  Sabouwe  verlaten  ende  't  comptoir  van  Talliabo  lichten,  ende 
wat  aengaet  Caleamatte,  soo  daertoe  niet  resolveren  connen,  dat  dan  alle  de 
grote  wercken  van  Maleyen  (daer  noch  dagelijcx  soo  grote  oncosten  aen  ge- 
daan werden)  geraseert  ende  verlaten  dienen,  alsoo  met  twee  offdrie  forten 
voeth  genoech  opt  eylandt  Ternate  houden  ende  de  Ternatanen  daermede 
genouchsaem  beschermen  connen.  Maer  veel  min  meen  ick  sal  men  hiertoe 
als  tot  het  verlaten  van  Caleamatte  connen  resolveren.  Waertoe  't  fort  op 
Mothier  nut  is,  weet  ick  niet.  Met  cleneconsideratien  ende  grote  oncosten  sijn 
verscheyden  plaetsen  beseth  ende  versterct,  U.  E.  authoriteyt  ende  precise 
ordre  isser  van  node  omme  veel  goede  reformatie  te  doen  ende  de  Compagnie 
van  veel  onnodigen,  onnutte  oncosten  te  ontlasten ;  anders  vrese  dat  het  wc}- 
nich  beteren  sall.  Meest  al  U.  E.  volck  is  van  soo  verkeerden  opinie  ingenomen 
ende  soo  qualijck  gewent,  dat  sulcx  in  haer  met  geen  ordre,  raedt  noch  reden 
geremedieert  can  werden. 

Alsoo  d'heer  Houtman  niet  gesint  was  langer  in  de  Moluques  te  blyven, 
hebben  sijn  E.  geaccordeert  toecomende  jaer  naer  Batavia  te  keeren  ende  in 
sijn  plaetse  voor  gouverneur  van  de  Moluques  aengenomen  ende  derwerts  ge- 
sonden  den  E.  Jacques  Lefebvre.  Godt  geve  dat  het  tot  welstandt  van  de  Com- 
pagnie (gelijck  wy  verhoopen,  geschieden  sall)  gedye.  VV)-  hebben  voorsz. 
Houtman  geordonneert  dat  soot  geschieden  can  van  de  Moluques  naerBanda 
vare,  om  de  visite  daer  te  doen,  behoorlijck  ordre  te  stellen  ende  van  daer  naer 
Batavia  te  keeren,  doch  soot  per  aventuyr  niet  gelegen  quame,  hebben  de  gou- 
verneur Speult  belast  sulcx  te  doen  ende  daertoe  behoirlijcke  commissie  ge- 
sonden,  gelijck  voren  gese)'t  is.  Met  verschej'den  provisie  ende  notelijckhedcn 
sijn  van  Batavia  innewaerts  vertrocken,  te  weten  na  de  Moluques  de  schepen 
Miinnickedam  ende  de  Vrede,  naer  Ambo\na  Edain  ende  van  de  Suy  tsyde  van 
Java  't  Wapen  van  Rotterdam,  ende  naerBandad'.Ê"f«/wör«,  Amsterdam  ende 
de  C/ene  Hope,  geladen  met  rijs  ende  allerle)-  provisie.  Van  alle  notelijckhedcn 
sullen  de  forten  wel  versien  werden,  maer  tot  versterckinge  van  de  garnisoenen 
ende  verlossinge  van  d'  oude  soldaten  gaet  geen  ander  volck  mede  dan  de 
bootsgesellen  met  de  schepen  varende.  Wat  ordre  op  veel  perticuliere  saecken 
daervan  hier  geen  mentie'  maecken,  gegeven  hebben,  can  per  nevensgaende 
copien  van  onse  missiven  innewaerts  geschreven,  gesien  werden. 

Goede  pertj'e  cleden  sijn  met  voorsz.  schepen  innewaerts  gesonden,  ende  in 
comptant  niet  meer  dan  drie  kisten  met  24.000  realen.  Wy  hadden  voorge- 
nomen geen  ander  geit  na  de  Moluques,  Amboyna  noch  Banda  te  senden, 
maer  met  't  Wapen  van  Rotterdam  sijn  b)-  geval  tegen  ons  voornemen  noch 
3^  kisten  met  28.000  realen  naer  Amboyna  geraect.  Ick  mene  dat  die  niet 

50 


786  20  Juni  1623. 

weder  terugga  sullen  senden,  niettegenstaende  daer  niet  van  node  sijn,  alsoo 
de  dispencen  gemeenlijck  na  de  middelen  gedaen  werden. 

D'  oncosten  van  de  forten  ende  garnisoenen  van  't  eerste  jaer  dat  d' Engel- 
sen den  handel  in  de  Moluques,  Ambo}-na  ende  Banda  genoten  hebben  (u)-t- 
gesondert  d'  oncosten  van  de  comptoiren  ende  schepen)  bedragen  ƒ  849.884 
—  12  —  11,  te  weten: 

In  de  Moluques  van  primo  Merty  1 62 1  tot  primo 

Merty  1622  sijn  12  maenden /  287.636  —  12  —    5 

In  Ambo}na  van  prima  Mert)'  1621  tot  primo 

Juny  1622  sijn  15  maenden ,281.654—12—    7 

In  Banda  van  primo  Merty  1621  tot  primo  Merty 

1622  sijn  12  maenden „  280.593—    7—15 

Gedraecht 't  samen     .     .     .    /  849.884  —  12  —  11 
Een  derde  hiervan  wesende,/283.294  —  17  —  9,  moeten  d' Engelsen  be- 
talen per  toll  van  een  derde  van  den  handel  die  genieten.  Sy  hebben  daerop 
betaelt/ 280.915  —  2  —  1  ende  daertegens  genoten,  te  weten: 

Van  de  Moluques  omtrent  20  bhaer  nagelen 'S     12.500 

ende  van  Amboyna 222.801 

Bedraecht  t'  samen  aen  nagelen  .  .  .  ffi  235.301 
Van  Banda  59.501^  ffi  foelie  ende  182.803^  'S  noten  muscaten.  Aengaende 
't  gene  vercocht  mogen  hebben,  de  notitie  daervan  was  noch  niet  gesien.  lek 
mene  dat  hare  coopluyden  veel  meer  geconsumeert  dan  met  vercoop  van  goe- 
deren gewonnen  hebben.  Op  de  groothej-t  van  voorsz.  oncosten  hebben  d'  En- 
gelsen seer  gesmaet  ende  die  opt  aldernauste  geexamineert  ende  gesift,  doch 
met  haer  oversien  sijnde  wierd  bevonden  dat  meer  in  U.  E.  dan  in  haer  nadeel 
misreeckent  was.  Hebben  oock  een  acte  overgegeven,  vvaerinne  met  36  arty- 
ckelen  seggen  hoe  veel  haer  tegen  recht  ende  redenen  van  de  gouverneurs  van 
de  Moluques,  Amboyna  ende  Banda  affgedrongen  is,  restitutie  daervan  ver- 
soeckende.  't  Project  van  onse  antwoort  ende  haer  beclach  sal  U.  E.  per 
nevensgaende  copien  sien. 
21.  Int  voorste  van  October  1622  diende  de  president  van  d' Engelsen,  in 

DeEngel-  BJ^^av;^  residerende,  ons  aen,  hoe  s)-luyden  genegen  waren,  omme  nodelose 
leu  de     oncosten  t'  excuseren,  haer  volck  van  Batsian,  Mothier,  Tacomi,  Tolloucco, 
eUamïen    Caleamatte  ende  andere  plaetsen  meer,  daer  niet  gehandelt  wert,  te  doen  ver- 
ent-      trecken  ende  geen  volck  te  houden  dan  op  Maleyo  ende  de  hooftplaetse  van 
Maquian.  Daernae  hebben  de  gecommitteerde  van  d'  Engelse  Compagnie  den 
20'^"  Januarj'  1623  in  den  raedt  van  defentie  verclaert,  dat  alsoo  syluyden 
geen  subsidie  van  schepen,  geit  noch  provisie  vanEngelandtbequamen  ende 
soo  gedisprovideert  waren,  dat  na  de  Molucques,  Amboj'na  ende  Banda  al- 
sulcke  comptanten  ende  coopmanschappen  als  voor  haer  portie  tot  den  han- 


20  Juni  1623.  787 

del  ende  tollen  vant  jaer  1624  vercyscht  wierd,  niet  senden  conden,  dat  der- 
halven genegen  waren  haer  volck  al  te  samen  van  de  Moluques,  Amboyna 
ende  Banda  te  lichten  omme  haer  meesters  van  de  grote  excessive  oncosten 
sooveel  mogelijck  te  ontlasten.  Derhalven  versochten  dat  innewaerts  ordre 
wilden  geven,  dat  van  hare  restanten  de  dienstige  waren  door  onsc  coopluyden 
na  de  waerdje  van  comptant  aldaer  overgenomen  ende  in  rekeninge  vant  jaer 
1623  goet  gedaen  wierden,  ende  de  speceryen  pro  rato  van  hun  contingent  uy  t 
onse  schepen  voor  Batavia  ontfangen,  ende  hun  volck  ende  de  resterende  on- 
vercopelijcke  goederen  met  onse  schepen  naer  Batavia  keeren  mochten.  Hier- 
op hebben  geantwoort,  dat  ons  docht  goet  te  wesen  dat  een  man  off  twee  op 
de  principaelste  plaetsen  lieten,  totdat  subsidie  off  ordre  van  hare  meesters 
bequamen,  ende  dat  hun  volgens  haer  versoeck  accomoderen  souden,  soo  int 
overnemen  van  dienstige  waren,  leveren  van  haer  contingent  van  speceryen 
in  Batavia,  als  overvoeren  van  haer  volck  ende  onvercopelijcke  goederen,  voor 
sooveel  sonder  prejuditie  van  de  Nederlantse  Compagnie  geschieden  can, 
ende  mits  redelijcke  vracht  betalende. 

Alsoo  't  Wapen  van  Hoorn  aen  de  eylanden  omtrent  Bantam  gesonden  was 
om  seecker  hout  te  laden  ende  door  onbedachthe)-t  op  een  lager  wal  geseth 
was,  een  touw  brack  ende  een  ander  lieten  slippen,  dreeff 't  schip  aen  de  vvall 
ende  bleeff  twee  etmael  op  de  dippen  leggen  stoten,  in  sulcken  perjxkel  dat 
doort  volck  al  verlaten  was,  doch  is  Godtloff  weder  van  de  wal  geraect  sonder 
schade  te  bemercken.  Terwj'le  de  tijdt  verbeyt  wierd  om  te  gebrujxken  de 
schepen  den  Swerten  Beer,  't  Postpacrt  ende  de  jonck  de  Hope,  waren  dese 
ondertusschen  om  eenige  notelijckheden  naer  Japara  ende  Grissi  gesonden, 
gelijck  oock  naer  Succadana  't  jacht  Pegii,  met  ordre  dat  op  geen  van  dese 
plaetsen  volck  gelaten  vverde.  't  Is  nodich  dat  jaerlijcx  voor  coopmanschap 
onder  behoirlijcke  facture  ende  cognoscement  naer  Indien  gesonden  werden 
niet  min  dan  omtrent  150  leggers  Spaense  w)-nen,  een  goede  pert3-e  France 
wynen,  soo  gealst  als  ongealst,  ende  omtrent  25  vaten  botter  omme  aen  de 
burger)'e  te  vercopen.  't  Sal  de  Compagnie  comptant  geit  verstrecken.  Yeder 
legger  Spaensche  wijn  rendeert  in  Batavia  250  realen  van  achten,  in  Amboyna 
ende  Banda  noch  meer,  ende  de  France  w}-nen  als  die  goet  sijn  weynich  min. 
22.  De  brede  raden  in  Batavia  verthoont  sijnde,  hoe  grote  oncosten  boven  de 

In-  en  uit-  lasten  van  't  fort  ende  garnisoen  dagelijcx  meer  ende  meer  aen  de  stadt  gedaen 
ten  te     moeten  werden,  wat  de  Compagnie  daeraen  airede  ten  achteren  was,  niet- 

Batavia.  tegenstaende  de  gedane  gissinge  van  extraordinarie  collecten,  hoe  weynich 
de  tol  van  5  percento  importeerde  ende  hoe  gevoechelijcken  d'selve  sonder 
schadelijcke  beswaringe  van  de  burgerj'e  off  vreemdelingen  vercocht  cost 
werden,  is  eyntelijck  naerdat  dese  saecke  lange  in  beraet  ende  debath  ge- 
staen  hadde,  goetgevonden  dat  men  voortaen  van  primo  January  1623  van 


788 


20  Juni  1623. 


alle  incomende  ende  uytgaende  goederen  thien  percento  heffen  sall,  u)'tge- 
sondert  dat  gout  ende  silver,  gemunt  ende  ongemunt,  van  incomen  vry  ende 
van  u}-tgaen  thien  percento  betalen  sall;  de  peper  gelijck  voor  desen  vijff 
percento  van  incomen  ende  thien  percento  van  uytgaen ;  alle  Gouseratse, 
Cormandelse  ende  andere  Indische  cleden  thien  percento  van  incomen  ende 
vijff  percento  van  U3tgaen,  ende  wat  d'Engelsen  aengaet,  dat  haer  b)'  de  toll  op 
primo  October  1620  ingestelt,  laten  souden.  Hiertegen  sijn  d'  erven,  om  d'  aen- 
plantinge  van  alderleye  aertvruchten  te  meer  te  voirderen,  liber  ende  vr}-  ge- 
stelt.  D'  accijs  van  den  wijn  is  mede  van  20  op  50  realen  yeder  legger  verhoocht. 

Om  alle  ongeval  sooveel  mogelijck  voor  te  comen,  wierd  oock  goetgevonden 
dat  men  geen  vreemdelingen  meer  toestaen  sal  met  haer  crissen  off  eenich 
ander  geweer  in  de  stadt  te  comen,  maer  dat  d'selvige  tot  op  haer  vertreck 
soowel  als  musquetten,  roers,  piecken  ende  al  ander  geweer  bij  den  Sabandaer 
gelicht  ende  bewaert  sullen  werden,  uytgesondert  ambassadeurs,  nachodes 
ende  andere  personen  van  qualite,  die  men  gedogen  sal  met  haer  crissen  in 
de  stadt  te  comen. 

De  redenen  vvaeromme  goetgevonden  hebben  de  toll  gelijck  voren  te  ver- 
hogen, wat  discourssen  ende  advysen  daerop  gevallen  sijn,  werden  ten  dele 
in  nevensgaende  resolutie  van  ultimo  December  1622  verhaelt. 

Alsoo  't  huys  daer  tegenwoordich  de  Goodsdienst  van  Batavia  in  gedaen 
wert,  te  cleen  ende  onbequaem  valt,  ende  hoochnodich  is  dat  een  bequame 
kercke  gebouwt  werde,  hebben  twee  coUecteurs  gecommitteert  omme  te  ver- 
gaderen 't  gene  een  yder  uyt  puyre  liberaelheyt  goetvinden  sall  daertoe  ter 
eeren  ende  dienst  Goodes  te  vereeren. 

Alsoo  in  Batavia  geen  andere  Raden  van  Indien  waren  dan  de  directeur 
PieterdeCarpentier  ende  hoochnodich  is,  dat  die  plaetse  boven  alle  andere  van 
vanindië.  goede  stoffe  versien  sy,  hebben  goetgevonden  daer  te  ontbieden  de  heeren 
Houtman,  Dedel,  Lenert  Camps  ende  Adriaen  van  der  Dussen,  om  haer  te 
gebru}-cken  in  sulcx  als  den  dienst  van  de  Compagnie  te  s}-ner  tijt  soud  mogen 
vereyschen,  ende  op  nieuws  hebben  als  Raden  van  Indien  aengenomen  ende 
geauthoriseert  de  commandeur  Willem  Jansz.  ende  Jaques  Specx.  Om  ver- 
sche}-den  redenen  hebben  in  October  1622  goetgevonden  alle  des  Compagnies 
volck  in  Batavia  wesende  op  haer  eygen  cost  te  stellen,  soowel  cooplujden 
als  alle  andere,  uytgesondert  alleen  de  Generael  ende  Raden  van  Indien,  Wat 
yeder  tot  sijn  onderhout  ter  maendt  toegesejt  is,  can  U.  E.  per  nevensgaende 
lijste  van  27  October  sien.  Op  primo  November  is  d'  intree  van  dese  ordre 
gedaen.  lek  mene  dat  de  Compagnie  daeraen  seer  goeden  dienst  geschieden 
sall,  want  seer  groot  was  de  disordre,  misbru)'ck  ende  ongeregelthe)'t  die  door 
groot  aenwas  ende  clene  opsicht  van  de  taeffels  geschiede.  Daerna  U.  E.  goede 
hulpe  met  hare  missive  van  14  April  1622,  per  CUen  Erasinus oni{s.ngcn,h&- 


23. 
Kerk  te 
Batavia. 


24. 

Nieuwe 
Raden 


20  Juni  1623.  789 

25.  comende,  waerinne  seer  emstlijck  de  goede  menage  recommanderen,  hebben 
enage.  ^^^^  goetgevonden  (omme  de  Compagnie  van  d'  extraordinaire  grote  on- 
costen,  die  de  coopliiyden  op  de  comptoiren  inde  Moluques,  Ambojna  ende 
Banda  doen,  sooveel  mogelijck  te  ontlasten)  alle  de  taeflels  affte  schaffen  ende 
alle  d'  officieren,  coopluyden,  capiteynen  ende  alle  andere  mede  op  haer 
eyghen  oost  te  stellen,  uytgesondert  alleen  de  respective  gouverneurs  ende 
twee  a  die  van  haren  rade.  Pernevensgaendearrest  van  21  January  1623  sullen 
de  heeren  sien,  wat  een  j-eder  tot  onderhout  maentelijck  toegel\-et  is,  ende  die 
dese  ordre  niet  bevalt,  sullen  gelicentieert  werden  na  Batavia  te  keeren.  Alle 
gouverneurs  hebben  mede  ten  hoochsten  gerecommandeert  ende  bevolen 
geen  oncosten  meer  tot  fortificatie,  reparatie  van  forten  noch  hu)-sen  te  doen, 
maer  dat  de  notelijcke  onderhout  met  des  Compagnies  ondersaten,  Mar- 
dijckers,  gevangenen  ende  slaven  beschicken,  sonder  daeraen  eenich  geit  ofif 
goederen  te  spenderen;  gelijck  mede  dat  voortaen  genige  schenckage  werde 
gedaen,  dan  daer  de  Compagnie  merckelijcke  dienst  ende  proffijt  geschiet, 
gelijck  U.  E.  door  onse  nevensgaende  pampieren  breder  connen  sien.  Opdat 
de  voorsz.  ordre  te  beter  ingevoert  werde,  hebben  wy  naergelaten  de  gouver- 
neurs ende  Raden  van  Indien  op  haer  eygen  cost  te  stellen,  maer  't  sal  scer 
goet  wesen,  dat  U.  E.  de  Generael,  Raden  van  Indien  ende  alle  gouverneurs 
mede  voor  haer  taeffels  soo  veel  toeleggen  als  de  heeren  sullen  bevinden  te 
behoren,  anders  sullen  noch  veel  misbru)-cken  onderworpen  bl\en.  Voor  de 
taeffel  van  de  gouverneur  Sonck  wert  in  reeckeninge  gebracht/31.000,  ende 
voor  't  geheele  garnisoen  van  Banda  ƒ45.000.  Hoe  dit  toegaet,  verstaen  ick 
niet.  Hoe  seer  de  goede  mesnage  gerecommandeert  hebbe,  connen  de  heeren 
per  copie  van  onse  adv)-sen  sien.  't  Is  verre  van  daer  dat  _\emant  om  spaer- 
saem  te  menageren  de  gewaende  reputatie  verkorten  soude.  Eek  verheucht 
hem  als  occasie  om  veel  te  spenderen  becompt.  Dese  occasie  wert  niet  vermijdt 
maer  gesocht,  want  die  meest  spendeert,  te  beter  vooreen  groot  meester aen- 
gesien  wert,  dewj-le  hierinne  eer  ende  glorie  geschept  wert,  ende  met  recht 
na  de  gemene  loop  van  de  werelt  voor  een  neuswijs,  sot,  gieregaert  ofFandersins 
veroordeelt  soud  mogen  werden,  die  hem  onderstonde  tegen  de  gemene  opinie 
te  stellen.  Wie  isser  die  sulcx  soud  derven  doen?  Voorwaer  ick  mene  datter 
weynich  te  vinden  sijn  ende  moet  selfTs  oock  bekennen,  dat  als  een  mensche 
een  vals  quaet  geruchte  somtijts  mede  vry  wat  ontsien  hebbe.  Met  een  moy 
praetgen  wert  bywylen  van  vele  gese_\t,  dat  d'oncosten  groot  ende  swaersijn, 
dat  men  die  moet  verminderen,  maer  niemant  isser  die  sulcx  metterdaet  ver- 
betert. Ick  houde  voorseecker,  dat  de  coninck  van  Spangien  soo  grote  on- 
costen als  de  Nederlantsche  Compagnie  in  Oost  Indien  niet  en  doet. 

Met  voorsz.  ordre  sal  de  Compagnie  van  alle  onnutte  ende  onnodige  on- 
costen noch  niet  ontlast  werden.  Soo  't  de  heeren  gelieft  beter  ende  nauwer  te 


790  20  Juni  1623. 

doen  menageren,  dienen  meest  alle  d'  oppercoopluyden  van  de  comptoiren  in 
de  Moluques  ende  Ambo)'na  wesende,  gelicht.  Als  twee  off  drie  bequame 
personen  by  veder  respective  gouverneur  gestelt  sijn,  connen  alle  d'  andere 
cooplayden  wel  gemist  ende  de  clene  comptoiren  door  goede  assistenten  wel 
bewaert  werden.  D'  oncosten  sullen  te  meer  verminderen,  ende  ick  mene  dat 
de  dienst  van  de  Compagnie  te  beter  waergenomen  sal  werden.  In  mijn  tijdt 
hebbe  tot  dese  reformatie  niet  connen  comen.  Wat  daervan  geadviseert  hebbe, 
sullen  de  heeren  per  nevensgaende  copie  van  advysen  sien.  (J.  E.  precise 
ordre  is  hierover  nodich. 

Met  recht  ende  goede  redenen  recommanderen  U.  E.  ten  hoochsten  de 
goede  menage,  want  daeraen  soo  veel  gelegen  is  als  aen  d'  oversendinge  van 
veel  rijcke  retouren,  maer  hoe  ende  in  wat  manieren  soo  groten  saecke  als  de 
staet  van  de  Compagnie  in  Indien  is,  ten  besten  behoort  gemenageert  te  wer- 
den, geheel  anders  schijnt  het  dat  U.  E.  dan  wy  ende  de  Raden  van  Indien 
daervan  gevoelen.  In  de  tijdt  van  omtrent  negen  a  thien  jaren  sijn  in  Indien 
aen  oncosten  geconsumeert/ 9.396.311  —  15  —  1,  ende  alle  de  retouren  in 
die  tijdt  met  56  schepen  overgesonden,  belopen/9.388.004  —  9  —  10,  welck 
min  dan  d' oncosten  is.  Soud  het  niet  treffelijck  gemenageert  wesen,  dat  men 
alle  dese  oncosten  verspaerde  ende  't  geit  aen  retouren  bestede?  soo  soude  de 
Compagnie  geen  geit  naer  Indien  behoeven  te  senden  ende  evenwel  soo  veel 
retouren  becomen  als  voor  desen  ontfangen  hebben.  Dit  had  overlange  seer 
wel  connen  geschieden,  maer  't  is  tot  noch  toe  verkeecken.  Ick  hebbe  daertoe 
niet  connen  comen,  maer  des  Compagnies  staet  van  Indien  hebbe  door  Goods 
genade  in  sulcken  standt  gelaten,  dat  de  saecken  seer  licht  ende  gevoechelijck 
daertoe  gebracht  connen  werden,  dat  de  Compagnie  jaerlijcx  omtrent  vijftich 
tonnen  gout  aen  goede  retouren  sonder  geit  van  Nederlandt  become.  Wy 
hadden  tot  desen  eynde  lange  voor  desen  veel  schepen,  menichte  van  aller- 
ley  volck  ende  een  grote  somme  geit  versocht,  maer  dew}le  sulcx  haer  con- 
stitutie van  saecken  al  te  swaer  ende  onbevallich  voorcompt  ende  dat  door 
versche3'den  wegen  tot  een  doel  commen  connen,  sullen  de  saecke  wat  lichter 
voorstellen. 

Om  gevoechelijck  tot  voorz.  effect  te  comen  is  vooreerst  niet  anders  van 
node  dan  een  goede  menage,  goeden  regel  in  den  handel  ende  een  goet  getal 
van  allerley  volck,  mannen,  vrouwen,  jongers  ende  dochters  van  Nederlandt, 
insonderhe}-t  eenige  we}-nige,  soo  't  niet  veel  mach  wesen,  goede  aensienlijcke 
huysgesinnen,  ende  een  grote  menichte  slaven  ende  slavinnen,  om  Batavia 
ende  Banda  te  peupeleren. 

Aengaende  de  goede  menage:  voren  is  gesej't  wat  dienaengaende  begost 
hebben,  ende  om  sulcx  meer  te  voirderen,  sijn  tegen  ons  beroep  tot  in  Neder- 
landt gelopen  ende  hebben  den  Raedt  den  21"'January  1623  wijtlopich  voor- 


20  Juni  1623.  7qi 

gestelt,  dewyle  de  Compagnie  met  seer  grote  lasten  beswaert  is,  van  peper 
ende  nagelen  wel  versien  sijn,  d'  afflreck  in  Europa  seer  cleen,  de  peper  in  In- 
dien dier  ende  in  Europa  soo  goetcoop  is,  dat  de  Compagnie  met  d'  oversen- 
dinge  van  dese  specer,\-en  gans  \ve>nich  offniet  gesoulagcert  can  werden  ende 
dat  daerenboven  onseecker  is,  wanneer  deChinesen  handel  vercrygen  sullen; 
off  het  niet  geraden  ware  de  heeren  Mayores  te  adviseren,  dat  voor  een  jaer 
off  meer  (om  20  a  30  tonnen  gouts  te  versparen),  byaldien  de  heeren  sulcx 
naer  constitutie  van  saecken  aldaer  goetvinden,  wel  mogen  naerlaten  eenige 
schepen,  voick  off  geit  te  senden,  sonder  dat  daerdoor  (niettegenstaende  seer 
qualijck  van  volck  in  Indien  versien  sijn)  de  staet  in  Indien  vercort  off  d'over- 
sendinghe  van  de  gee\-schte  veiidibele  waren  verachtert  off  vermindert  sal 
werden.  Dit  hebbe  den  Raedt  voorgestelt  ende  oock  aengedient,  dat  van 
meninge  waren  U.  E.  sulcx  hert  aen  te  raden,  soo  opdat  U.  E.  dienaengaende 
nevens  ons  rapport  de  advysen  van  de  Raden  van  Indien  soud  mogen  beco 
men,  als  omme  de  goede  spaersame  menage  ende  goeden  regel  in  den  handel 
te  meer  te  doen  voirderen  ende  alles  in  tijts  soo  te  doen  schicken,  dat  byal- 
dien U.  E.  resolveren  opt  alderspaersaemste  te  equiperen,  't  acresschement 
van  des  Compagnies  staet  daerdoor  niet  vercort,  maer  evenwel  vermeerdert 
werde,  gelijck  seer  wel  geschieden  can.  Wat  den  Raedt  van  Indien  hiervan  ad- 
viseren, sal  U.  E.  per  nevensgaende  missive  ende  copie  van  resolutie  vernemen. 
26.  Nae  constitutie  van  saecken  in  Indien,  is  mijn  advj-s,  dat  U.  E.  vooreerst 

Vooreerst  voor  een  tijdt  wel  mogen  nalaten  (soo  sulcx  goetvinden)  eenige  schepen  off 
schepen  geit  naer  Batavia  te  senden.  Meer  schepen  sijn  daer  tegenwoordich  niet  no- 
noodig.  (]j(.j^  -pQt  opcoop  van  cleden,  peper,  nagelen,  noten,  foelie  ende  allerle)"  pro- 
visie, onderhout  van  forten  ende  garnisoenen  is  oock  geen  geit  (als  onse  regel 
ende  ordre  gevolcht  wert)  van  node,  ende  wat  aengaet  de  Chinesen  handel, 
daertoe  groot  capitael  moet  wesen,  middel  isser  in  Indien  om  die  te  beginnen, 
ende  als  advys  becomen  dat  den  handel  vercregen  sy,  can  daertoe  soo  veel 
meer  als  nodich  is  gesonden  werden. 

't  Sal  goet  wesen  soo  't  geschieden  can,  dat  U.  E.  vooreerst  continueresoo 
veel  gout,  maer  geen  realen  naer  Suratten  ende  de  cust  van  Coromandel  te 
senden,  als  d'  incoop  van  de  retouren  die  vandaer  voor  Europa  begeren  ver- 
eyscht,  met  ordre  dat  het  gout  daertoe  geemployeert  ende  de  retouren  met 
d'  selvige  schepen  van  daer  recht  door  naer  Nederlandt  gesonden  werden, 
ten  ware  dat  by  geval  yets  aen  cleden  tot  d'  inlantschen  handel  van  Indien 
besteedt  diende.  Doch  vinden  de  heeren  geraden,  om  hare  lasten  aff  te  leggen, 
dese  equipage  mede  wat  uyt  te  stellen  ende  den  handel  naer  Suratten  ende 
de  cust  van  Coromandel  te  continueren  met  retouren  die  't  naeste  jaer  van 
daer  verwachten,  't  can  sonder  nadeel  van  den  handel  met  verlies  van  d'  u\t- 
stellende  tijdt  geschieden ;  maer  beter  ist,  dat  den  handel  sonder  dilay  gecon- 


792  20  Juni  1623. 

tinueert  werde,  opdat  de  geve}-nsde  vrienden  andermael  door  onse  nalaticheyt 

soo  groeten  moet  niet  becomen,  dat  vvederomme  onderstaen  de  Nederlantse 

Compagnie  met  openbaer  gewelt  te  ruineren.  Soo  den  handel  van  Suratten, 

Sumatra  ende  Bantam  niet  versuymt  ware,  terwyle  U.  E.  middelen  met  den 

oorloch,  forten  ende  garnisoenen  onmittelijck  in  de  Moluques,  Ambo}"na  ende 

Banda  geconsumeert  wierden,  't  is  seecker  dat  d'  Engelsen  noyt  tot  soo  groten 

vermetelhe}t,  als  geweest  sijn,  gecomen  souden  hebben.  D'  occasie  maect  de 

dieff;  laet  ons  die  weeren. 

Wat  oorlochschepen  datter  van  node  sijn  om  den  vyandt  den  handel  van 

Nova  Spangien  op  Manilha  ende  van  Goa  op  Portugael  te  beletten,  is  U.  E. 

beter  dan  ons  bekendt.  Van  allerley  volck  is  in  Indien  een  grote  menichte 

hooch  nodich.  lek  mene  dat  cortelingh  wel  1500  mannen  verloren  hebben. 

27.  D'  oncosten  in  negen  a  thien  jaren  in  Indien  gedaen,  belopen  gelijck  voren 

Onkosten  jj.  geseyt  ƒ9.396.31 1  —  15 —  1  te  weten  aen  oncosten  van  huyshoudinge  ende 

'gedaant    montcosten /2.258.000,  aen  soldj-e /3.237.000,  aen  schepen  ƒ  2.490.000, 

enmoge-  fortificatie  / 1.032.000,  ende  aen  schenckagie/379.000,  welcke  gecon- 

lijk  bezui-  ■'  D     ./  c. 

niging.  sumeert  sijn  te  weten  in  Jacatra  ende  Batavia  ƒ  1.336.000,  in  de  Moluques 
ƒ2.454.000,  in  Amboyna  ƒ  897.000,  in  Banda  ƒ  899.000,  op  de  cust  Coro- 
mandel  ƒ422.000,  in  Solor  ƒ  124.000,  op  verscheyden  comptoiren  ƒ716.000, 
ende  aen  schepen  op  diversche  plaetsen  ƒ  2.548.000;  bedraecht  't  samen 
ƒ9.396.000.  Hiervan  sijn  ƒ4.575.000,  in  de  jaren  1613, 1614, 1 615, 1616, 1617, 
1618,  1619,  endeƒ4.821.000  in  dejaren  1620, 1621  ende  1622  geconsumeert. 
Alle  dese  ongelden  connen  naer  onse  opinie  met  goede  menage  seer  licht  ver- 
wonnen werden. 

Wat  de  fortificatie  ende  schenckage  aengaet,  wy  hebben  gelijck  voren 
is  geseyt  expresse  belast  dat  men  in  Indien  naerlate  eenige  oncosten  meer 
aen  forten  off  hujsen  te  doen,  gelijck  mede  aen  schenckage.  Soo  dese  ordre 
naergecomen  wert,  gelijck  seer  wel  geschieden  can,  sal  daeraen  de  voorsz. 
ƒ1.411.000  gewonnen  werden.  Aengaende  d'  oncosten  van  huyshoudinge 
ende  montcosten,  ƒ  2.258.000  belopende,  gelijck  mede  de  soldye,  bedragende 
ƒ3.237.000:  de  meeste  comptoiren  sijn  airede  gelicht;  al  't  volck  is  tot  haer 
onderhout  een  redelijcke  penninck  toegelej't.  Als  eenige  forten  van  de  Mo- 
luques verlaten,  de  meeste  comptoiren  endeeenigecoopluj-den  van  daer ende 
van  Amboyna  gelicht  werden,  item  als  Batavia,  Amboyna  ende  Banda  van 
volck  ende  slaven  redelijck  versien  sijn,  de  landen  beplant,  allerle}-  vee  aen- 
geteelt  ende  de  visscher\e  waergenomen  werde,  soo  sullen  de  garnisoenen 
soo  veel  vermindert  mogen  werden,  dat  men  de  resterende  seer  gevoechelijck 
sal  connen  betalen  met  't  gene  sonder  beswaren  ende  gevoelen  voor  gerech- 
ticheyt  van  de  heer  vant  landt  van  de  burger)-e  ende  slaven  trecken  sullen, 
gelijck  airede  in  Batavia  geschiet.  In  deser  voegen  connen  seer  gevoechelijck 


20  Juni  1623.  793 

de  voorsz./5.4')5.000  verwonnen  werden,  sonder  dat  de  Compagnie  daertoe 
eenich  geit  van  haer  capitael  off  van  de  winst  van  d'inlantschen  handel  be- 
hoeft te  consumeren,  want  de  landen  die  door  Goods  genade  besitten,  haer 
garnisoen,  ende  veel  meer,  rijckelijck  onderhouden  connen.  Dit  aldus  sijnde 
gelijck  het  is,  ist  dan  niet  veel  beter  dat  men  de  saecken  soo  schicke,  dat  alle 
forten  ende  garnisoenen  van  d'incompste  van  de  landen  onderhouden  werden, 
dan  dat  men  alle  notelijckhedcn  eensdeels  van  Nederlandt  in  Indien  moet 
brengen  ende  ten  anderen  ten  diersten  wijt  ende  sijt  met  geit  moet  soecken, 
des  Compagnies  middelen  daerdoor  consumere  ende  hare  v)-anden  verrijcke? 
lek  houde  voorseecker  b>-aldien  tot  redelijcken  prijs  soo  veel  geit  aen  slaven 
besteet  ware  als  in  een  jaer  aen  ongelden  in  Indien  consumeren,  dat  daer- 
voren  soo  veel  slaven  becomen  souden  hebben,  dat  meest  alle  forten  ende 
garnisoenen  daermede  souden  connen  onderhouden,  'tisoockseeckerdatals 
de  voorsz.  landen  van  slaven  wel  versien  sijn,  dat  sulcx  ongelijck  meer  ont- 
sach  ende  aensien  onder  veel  vyanden  ende gevej-nsde  vrienden  veroorsaecken 
sal,  dan  nu  de  garnisoenen  van  Nederlantse  soldaten  doen.  Met  haer  slaven 
hebben  de  Portugesen  d'  onse  van  Maccau  affgekeert:  't  en  is  door  geen  sol- 
daten gedaen.  In  Maccau  ende  St.  Thome  sijn  gene  ende  in  Malacca  niet  meer 
dan  drie  compaignien  van  omtrent  180  coppen.  Siet  doch  bid  ick  U.  E.  hoe 
de  vyandt  sonder  costen  possessie  is  in  Indien  hout  ende  hoe  wy  ons  selven 
consumeren.  Hadden  de  Spangjaerts  sulcke  gelegenthejt  als  W)-  doen,  voor- 
waer  ick  vrese  dat  ons  beschamen  souden. 

Resteert  d'  oncosten  van  schepen,  ƒ  2.548.000  belopende.  Soolangeden 
v\andt  vaert  ende  handel  in  Indien  heeft,  moeten  daertegen  oorlochschepen 
houden.  Dese  sullen  ontwj  ffelijck  hare  oncosten  aen  prinsen  van  de  v)-andt 
wel  vinden.  D'  oncosten  die  aen  de  resterende  weynige  schepen  gedaen  sou- 
den mogen  werden,  sullen  met  goede  menage  wej-nich  wesen  ende  oock  licht 
te  vinden  sijn.  In  deser  voegen  connen  de  voorsz. /9. 396. 31 1  —  15  —  1  eens- 
deels seer  licht  verspaert  ende  ten  anderen  van  de  rente  van  de  landen  ge- 
vonden werden. 

Aengaende  't  reglement  van  d'  inlantschen  handel,  waermede  't  s)-  dan 
met  winst  van  't  capitael  dat  nu  in  Indien  is,  met  tollen  ende  incompsten,  off 
met  beyde  te  samen  de  retouren  voor  Europa  sonder  geit  gevonden  connen 
werden:  wy  hebben  ordre  gegeven,  dat  geen  geit  meer  na  de  Moluques,  Am- 
boyna  ende  Banda  gesonden  werde,  gelijck  mede,  dat  men  geen  geit  aen 
peper  bestede  (ten  ware  tot  seer  goeden  prijs  om  andere  te  prevcnieren),  maer 
dat  men  alleen  met  cleden  ende  andere  coopmanschappen  cope  't  gene  van 
dese  specer}-en  notelijck  gecocht,  naer  Europa  ende  elders  gesonden  dient. 

Als  spaersaem  gemenageert  ende  d'  oncosten  volgens  onse  ordre  besneden 
werden,  sullen  d'  Indianen  veel  gout,  silver  ende  cleden  (welck  te  voren  door 


794  .  20  Juni  1623. 

onse  grote  dispense  bequamen)  derven  ende  geen  cleden  dan  metspecer3-en, 
gout,  silver  off  rijs  becomen.  Hierdoor  sullen  de  cleden  te  waerdiger  vvesen 
ende  wy  sullen  van  de  Cust  van  Coromandel  ende  Suratten  te  min  behoeven, 
namentlijck  niet  meer  dan  copen  connen  met  't  geit  van  speceryen  ende  an- 
dere coopmanschappen  welcke  daer  venten.  Soo  meer  nodich  sijn,  daertoe 
can  seer  wel  gout  ende  silver  van  verschej^den  plaetsen  in  Indien  overwonnen 
werden. 

In  deser  vougen  can  U.  E.  jaerlijcx  omtrent  5  tonnen  gout  sonder  eenich  geit 
aen  goede  vendibele  retouren  becomen;  van  alle  oncosten  in  Indienende  van 
alle  moeyelijckheden  die  gevej-nsde  vrienden  haer  aendoen,  ontlast  werden. 
Niettegenstaende  de  peper  in  Europa  seer  goetcoop  ende  in  Indien  dier  is, 
soo  moet  nochtans  om  verschej'den  redenen  sooveel  gecocht  werden  als  voor- 
eerst overal  tot  redelijcken  prijs  met  cleden  becomen  connen.  Tot  desen  e)-n- 
de  sijn  verscheyden  schepen  na  de  bocht  van  Patani  ende  Sumatra  gedesti- 
neert.  Dit  sal  allenskens,  nae  dat  de  toevoer  tot  Batavia  aenwast,  vermindert 
dienen.  ■" 
28.  Resteert  nu  te  verhalen,  wat  raedt  datter  is  omme  opt  gevoechelijckste 

Volk  in    ^gf  jjg  minste  costen  off  tenemael  sonder  last  van  de  Compagnie  soo  veel 
Indië  te  ,     t.       ,  i 

bekomen,    volck  in  Batavia,  de  Moluques,  Ambo}-na  ende  Banda  te  cr}gen,  dat  voorsz. 

voorstel  volcomen  effect  sortere.  lek  late  mj-  voorstaen,  dat  dit  seer  gevoeche- 

lijck  geschieden  can.  Dit  volck  moet  eensdeels  van  Nederlandt  comen,  maer 

meest  in  Indien  gevonden  werden.  In  Indien  sijn  in  versche}-den  quartieren  te 

becomen,  doch  principalijck  van  China,  de  cust  van  Coromandel,  Bengala, 

Ceylon,  Madagascar,  Morenlandt  ende  versche\-den  andere  quartieren  meer. 

Van  vrienden  moeten  haer  copen  ende  van  vyanden  met  de  wapenen  halen. 

Aengaende  d'  aentreck  van  negotianten  in  Batavia,  naed'  aenwas  van  negotie 

ende  na  de  vreemdelingen  daer  getracteert  werden,  sal  de  toeloop  wesen. 

Lange  jaren  ist,  dat  seer  ernstlijck  d'  opcoop  ende  versamelingh  van  slaven  op 

alle  quartieren  gecommandeert  hebbe,  maer  't  is  overal  versloft,  versuymt 

ende  met  seer  schoone  blauwe  bloemkens  geexcuseert,  uytgesondert  dat  op 

ons  vertreck,  gelijck  voren  gesej-t  is,  omtrent  1000  sielen  met  de  schepen  den 

Beer,  Nieuw  Selandt  ende  Tholen  van  de  cust  Coromandel  bequamen,  ende 

dat  noch  meest  kinderen. 

Daer  is  geen  volck  die  ons  beter  dan  Chinesen  dienen,  ende  soo  licht  als 

Chinesen  te  becomen  sijn.  Ten  hoochstenhadde  de  commandeurs  ende  raden 

op  Manilha  varende  gerecommandeert  geen  Chinesen  te  relasscheren,  maer 

sooveel  als  doenlijck  was  naer  Jacatra,  de  Moluques,  Amboyna  off  Banda  te 

senden;  dan  't  is  niet  nagecomen.  Sy  seggen  dat  het  niet  doenlijck  was,  ende 

ick  dat  het  versuymt  is.  De  commandeur  Reyersz.  met  de  vloot  naer  China 

varende,  was  serieuslijck  belast,  soo  den  handel  niet  vercreech,  dat  den  oor- 


Daar 
uaast 


20  Juni  1623.  795 

locli,  naer  gedane  insinuatie,  met  sulcke  avantage  beginnen  soud,  dat  voor- 
seecker  menichte  van  volck, mannen,  vrouwen  ende  kinderen, becomen  mocht 
om  d'  oncosten  van  de  rejs  niet  beter  mogende,  daeraen  te  vinden;  maerhoe 
qualijck  onse  ordre  gemenagecrt  ende  dit  mede  misluct  is,  connen  U.  E.  aen  't 
succes  van  de  tocht  van  China  ende  onse  instructie  vernemen. 
29.  Op  ons  vertreck  van  Batavia  hebben  geordonneert,  dat  niet  alleen  ver- 

scheelden schepen,  maer  diversche  vloten  naer  voorsz.  Cust  van  Coromandel, 
goede  Xe-  China,  Manilha  ende  alle  andere  quartieren,  daer  tot  redelijcke  prijs  ende  van 
ache  ge-    vvanden  slaven  te  becomen  sijn,  gesonden  werden.  lek  gelove  vastelijck,  dat 

zinnen     d'  ordre  gevolcht  werden  sall  ende  dat  in  corten  tiidt  soo  veel  volck  ende 
noodig. 

slaven  becomen  sullen,  dat  goede  officieren  ende  eenige  we\nige  aensien- 

lijcke  Nederlantsche  huysgesinnen  daermede  tot  voorsz.  gewenst  effect  comen 
sullen.  lek  segge  goede  officieren  ende  eenige  weynige  aansienlijcke  Neder- 
lantsche huysgesinnen,  dese  om  tot  pilaren  ende  voorgangers  te  dienen,  en 
d' andere  om  de  slaven  wel  te  regeren  ende  wel  te  gebru)cken.  üese  lieden 
dienen  metten  eersten  van  Nederlandt  gesonden,  want  onder  de  vrye  luyden 
tegenwoordich  in  Indien  wesen,  weynich  sijn  die  daertoe  dienen.  Volgens 
d'  ordonnantie  Goods  behoort  elck  mensch  naer  sijn  aert  ende  natujTe  ge- 
bruyct  te  werden  ende  niet  verkeert  tegen  de  natuyreende  onordentelijck, 
gelijck  tot  soo  groten  nadeel  van  de  Compagnie  gedaen  is,  dat  daervan  tot 
noch  toe  veel  excessive  grote  oncosten,  arbe)t  ende  moey  ten  tevergeefïsende 
bycans  onvruchtbaerlijck  gedaen  sijn. 

Hoe  dese  slaven  geregeert  ende  gebruyct  dienen  tot  de  landtbouwerye, 
aenplantinge  van  allerle\-  vruchten,  aentelinge  van  alderley  vee,  tot  de  vis- 
scher>-e,  tot  alderlej-  handtwercken,  tot  de  fortificatie,  ende  wat  nut  de  Com- 
pagnie daervan  te  verwachten  heeft,  achten  hier  onnodich  te  verhalen. 

Eenige  weynige  aensienlijcke  Nederlantsche  huysgesinnen  connen  met 
clene  costen  in  Indien  gecregen  werden,  maer  dew)-le  daer  verschej-den  colo- 
nien  geplant  dienen  ende  dat  daertoe  een  grote  menichte  van  alderleye  volck, 
mannen,  vrouwen,  jongens  ende  dochters  van  node  sijn  ende  die  niet  dan 
met  veel  schepen  in  Indien  crygen  connen,  waerdoor  de  Compagnie  wederom 
in  grote  oncosten  vervallen  soud,  schijnt  in  dit  poinct  de  meeste  swaricheyt 
gelegen  te  wesen. 

Soo  geen  andere  huysgesinnen,  mannen,  vrouwen,  jongens  ende  dochters 
naer  Indien  gesonden  werden  dan  met  d'  ordinarie  schepen,  die  de  heeren 
(gelijck  begost  is)  derwerts  souden  mogen  senden,  welck  apparentelijck  voor 
eenige  jaren,  gelijck  voren  presuponeren  weynich  wesen  sullen,  is  te  duchten 
dat  dan  soo  lange  aenlopen  sal  eer  Batavia,  Amboyna  ende  Banda  van  Neder- 
lantsche huysgesinnen  behoirlijckversiensy,  dat  de  Compagnie  ondertu.sschen 
door  toedoen  van  vyanden  ende  geveynsde  vrienden  wederomme  in  grote 


796  20  Juni  1623. 

swaricheyt  soud  mogen  vervallen  ende  haer  selven  in  oncosten  blyven  con- 
sumerende, gelijck  met  de  simpele  garnisoenen  geschiet.  S\-  consumeren  de 
middelen  van  hare  heeren,  bederven  de  landen  ende  verwecken  door  overlast 
ende  quaet  leven  de  naturele  van  de  landen  tegen  de  Compagnie,  sonder 
andere  dienst  te  doen  dan  de  wacht  waer  te  nemen,  welck  op  eenige  plaetsen 
veeltijts  droncken  ende  voll  geschiet.  Na  de  staet  van  de  Compagnie  tegen- 
vvoordelijck  is,  ist  ongelijck  beter  ende  veel  nodiger  dat  veel  schepen  vol  jonge 
dochters  ende  eerlijcke  vrouwen,  dan  vol  soldaten  naer  Indien  gesonden 
werden. 

't  Is  hoochnodich,  dat  metten  aldereersten  menichte  van  volck,  mannen, 
vrouwen,  jongers  ende  dochters  naer  Indien  gesonden  werden,  met  expresse 
slechte  schepen,  die  men  slyten  mach  soo  haest  in  Indien  arriveren  (want 
hoe  eerder  ende  in  meerder  getal  gesonden  werden,  sooveel  te  eerder  ende 
beter  sal  de  Compagnie  't  gewenst  effect  becomen),  offte  dat  vele  met  de  vr)-e 
inlantschen  handel  van  Indien  geloct  werden  hun  op  haer  eygen  costen  der- 
werts  te  transporteren,  gelyck  wy  menen  seer  wel  geschieden  can. 

30.  Op  ons  vertreck  van  Batavia  hebben  wy  aen  de  vrye  Unden  aldaer  resi- 

De  handel  jgrende  op  haer  versoeck  om  verscheyden  notabele  respecten  den  handel 
op  Coro-  '^ 

mandel     van  Coromandel  liber  ende  vr)',  mits  redelijcke  tollen  betalende,  geconsen- 

^"'^'       teert.  De  redenen  die  ons  hiertoe  beweechden  werden  eensdeels  in  resolutie 
gegeven. 

van  31  January  1623  verhaelt  ende  sullen  mondelinghnaerderverclaren.  Soo 
U.  E.  goetvinden  dit  te  aproberen,  soo  breet  te  amplieren  ende  reguleren  als 
wy  menen  dat  de  welstandt  van  de  Compagnie  ende  der  Vereenichde  Neder- 
landen vereyscht,  ick  mene  dat  U.  E.  daerdoor  sonder  hare  last  ende  costen 
sooveel  volck  met  goet  capitael  in  Indien  becomen  sullen,  dat  de  Compagnie 
daeraen  in  verscheyden  saecken  seer  grote  treffelijcke  dienst  geschieden  sall. 
In  deser  vougen  can  de  Compagnie  soo  de  staet  tegenwoordich  is  seer  ge- 
voechelijck  sonder  geit  van  Nederlandt  omtrent  vijfftich  tonnen  gout  jaerlijcx 
aen  goede  retouren  becomen,  ende  van  alle  swaricheyt  die  openbare  vyanden 
ende  geveynsde  vrienden  aenbrengen  mogen,  ontlast  werden.  Middel  omme 
daerenboven  omtrent  andere  vijftich  tonnen  gout  sonder  geit  van  Nederlandt 
aen  goede  vendibele  waren  te  becomen,  connen  met  de  Chineschen  handel 
vercregen  werden,  ende  desen  handel  sullen  met  Goodes  hulpe  op  Pehou  off 
daeromtrent  vercrygen.  Soo  t' begonnen  werck  behoirlijck  ende  wel  vervolcht 
wert,  't  en  can  de  Compagnie  niet  ontstaen. 

31.  Wat  ordre  de  commandeur  Reyersz.  gegeven  hebben  emde  wech  in  'truyge 
Politiek  j.q(.  opdoenince  van  de  Chinesen  handel  te  beginnen,  blijct  door  copie  van 
China  te    onse  instructie  van  den  9*="  April  1622.  Hoe  daerop  veel  misvallen  gevallen 

volgen,     gjjj^  ^^^^  plaets  in  Pehou  begrepen  is,  hebben  voren  verhaelt.  Resteert  nu  wat 
voirder  gedaen  ende  hoe  de  saecke  vervolcht  dient.  Dit  sal  nae  dat  de  tijdt 


20  Juni  1623.  797 

ende  gelegenthe>-t  van  vele  .saecken  hun  gedragen,  gescliieden  moeten,  alsoo 
ons  den  aert,  't  verstandt  ende  de  luimeiire  van  de  regenten  van  China  noch 
onbekendt  sijn  ende  alle  toevallen  niet  voorschreven  connen  werden.  Der- 
halven sullen  niet  dan  opt  corste  int  gros  van  de  saecke  spreecken,  ende  de 
tijdt  naerder  verclaringe  laten  doen. 

Om  de  Chineessen  handel  te  vercrj-gen  moet  gestadich  naer  onse  opinie  in 
Pehou  ende  op  de  cust  van  China  plaets,  volck,  schepen  ende  geit  gehouden 
werden  ende  moeten  haer  niet  alleen  den  handel  op  Manilha,  Maccau,  Cochin 
China  ende  gants  Indien  (ustgcsondert  Batavia)  beletten,  maer  daerenboven 
lancx  de  gantsche  cust  van  China  soo  seer  quellen  ende  incommoderen  als 
doenlijck  is,  om  de  Chinesen  daerdoor  te  constringeren,  selffs  raedt  ende  mid- 
del tot  gevoechelijcke  accomodatie  te  soecken,  gelijck  ontwijffelijcken  ge- 
schieden sall. 

Tot  desen  ej-nde  is  nodich  dat  opt  joncxte  van  Mertj-  1623  wederom  soo 
veel  schepen  ende  jachten  na  de  cust  van  China  gesonden  werden  als  sonder 
vercortinge  van  d'  ordinarie  handel,  die  nu  besitten,  geschieden  can.  Ver- 
scheyden  handige  jachten  hebben  hiertoe  geprojecteert,  te  weten  Orange, 
Muyden,  Armuydcn,  Valck,  Harinck,  Haseivint,  Westcappel,  de  Vos,  Clecn 
Enckliuyscn,  St.  Laiircns  ende  Pallcacattc.  Sware  grote  schepen  sijn  op  voorsz. 
custe  niet  nodich,  doch  evenwel  sullen  eenige  gesonden  dienen  om  de  provi- 
sie derwerts  te  voeren,  de  Spaense  macht  des  nodich  wesende  weder  te  staen 
ende  omme  sooveel  Chinesen  naer  Batavia  te  brengen  als  d'onse  becomen 
ende  de  schepen  voeren  connen.  Dese  saecke  hebbe  wel  hooch  ende  breet  ge- 
recommandeert,  maer  alsoo  hiertoe  principalijck  veel  volck  van  node  is,  ende 
de  Compagnie  seer  qualijck  van  volck  in  Indien  versien  sy,  duchte  dat  d'  onse 
we)nich  sullen  connen  verrichten. 

Veel  volck  isser  principalijck  op  de  cust  van  China  van  node,  omme  daer- 
mede  Chinees  vaertuych  te  mannen  ende  menichte  van  volck  te  lichten,  soo 
omme  de  Chinesen  daerdoor  t'  eerder  te  constringeren  met  ons  op  Pehou  oft 
elders  te  handelen,  als  om  Batavia,  Amboyna  ende  Banda  te  peupeleren  ende 
d'  oncosten  van  den  oorloch  daeraen  ende  aen  goede  prinsen  te  vinden,  gelijck 
seer  wel  geschieden  can. 

Met  onse  jachten  ist  niet  doenlijck,  alsoo  't  vaertuych  van  de  Chinesen  't 
onse  veel  te  cloeck  int  seylen,  wenden  ende  drayen  is.  't  Is  apparent,  dat  hier- 
door alderbest  aen  den  handel  geraecken  sullen,  want  alsoo  de  provintie  van 
Hochieu  aen  de  seecant  seer  onvruchtbaer  ende  nochtans  geheel  vol  volck  is, 
connen  de  Chinesen  de  vaert  niet  derven,  maer  een  seer  grote  menichte  van 
volck  moet  haer  notelijck  met  onderlinge  seevaert  van  d'  eene  stadt  ende  pro- 
vintie op  d'  ander  generen.  Niettegenstaende  dat  U.  E.  meninge  niet  en  is,  de 
Chinesen  haren  vr)en  handel  te  beletten,  maer  alleen  sooveel  als  sy  met  onse 


798  '      20  Juni  1623. 

vyanden  handelen,  soo  is  nochtans  nodich  dat  haer  voor  een  tijdt  al  haren 
handel  sooveel  doenlijck  beleth  warde.  Wy  menen  dat  dit  met  recht  ende  goede 
redenen  mogen  doen,  soo  lange  sy  ons  den  handel  vve\'geren  ende  die  met 
onse  vyanden  continueren.  Daernae  als  sy  billick  met  ons  handelen,  dan  salt 
tijdt  wesen  dat  mede  redelijck  met  haer  leven.  Eer  macht  niet  geschieden  off 
souden  ons  selven  grotelijck  te  cort  ende  de  v}-andt  dienst  doen. 

Met  vruntschap  is  niet  alleen  geen  handel  te  vercrj-gen,  maer  'tisonmoge- 
lijck  gehoor  te  becomen,  ende  alsoo  meer  dan  twintich  jaren  tevergeeffs  vrun- 
telijck  daernae  getracht  hebben,  dunct  ons  om  verscheyden  redenen  meer  dan 
tijdt  te  wesen,  dat  geen  meer  tijdt  verliesen,  maer  ondersoecken  wat  met  her- 
dicheyt  verrichten  connen.  lek  mene  al  waert  datU.  E.  thien  hondertduysent 
realen  van  achten  ende  meer  tot  vereeringe  aen  de  coninck  ende  regenten  van 
China  sondt,  dat  niet  vercrygen  souden,  niet  ten  aensien  van  haer  oude  wetten 
daermede  haer  soecken  te  excuseren,  maer  principalijck  in  regard  van  onge- 
lijck  meerder  schade,  die  haer  met  verhinderingh  van  den  handel  opManilha 
aenbieden,  welck  voornemelijck  op  de  groten  van  China  aencompt.  De  Chi- 
nesen  seggen  dat  den  handel  op  Manilha  om  't  verlies  van  de  goederen  niet 
naerlaeten  sullen,  maer  soo  haer  van  daer  willen  houden,  dat  al  't  volck  welck 
becomen,  gevangen  houden  off  doden  moeten,  om  daerdoor  in  d'  arme  de 
vrese  van  lijff  ende  goet  te  verliesen  groter  dan  de  hope  vant  gewin  te  maecken, 
want  soolange  d'  arme  geen  peryckel  van  haer  lijff  loopen,  de  rijcke  de  goede- 
ren altijdt  avontuyren  sullen.  Doch  omme  't  gepasseerde  eerst  wat  te  versach- 
ten ende  t'  ondersoecken  off  airede  soo  hert  niet  gedopt  sy,  dat  het  de  coninck 
van  China  selffs  gehoort  heeft,  hebben  goetgevonden  eer  op  de  cust  van  China 
verdere  hostilite  gepleecht  werde,  een  aensienlijcke  ambassade  aen  de  gou- 
verneur van  de  provintie  van  Hochieu  te  senden,  met  last  aen  te  dienen  ons 
leedt  te  wesen,  dat  door  weygeringh  van  onse  vruntschap  ende  ontsegh  van 
de  handel  d'  onse  tot  den  oorloch  gedrongen  hebben,  endedatandermaelom 
voirdere  onheylen  die  d' oorloch  medebrenght  voor  te  comen,  seer  vrun- 
telijck  d'  onderlinge  handel  versoecken,  ter  plaetse  daer  sulcx  voor  d' een  ende 
d'  ander  best  gelegen  compt,  hun  verseeckerende  dat  anders  niet  dan  een  vrun- 
telijcken  handel  versoecken,  gelijck  syluyden  lange  jaren  met  onse  vyanden 
gedreven  hebben,  ende  dat  ondertusschen  de  commandeur  op  de  cust  van 
China  wesende,  belast  hebben  alle  hostilite  naer  te  laten,  totdat  op  ons  ver- 
soeck  bescheet  van  den  coninck  van  China  becomen. 

Op  ons  vertreck  hebben  om  verscheyden  redenen  met  den  Raedt  goetge- 
vonden, vooreerst  in  deser  vougen  andermael  een  vruntelijck  ondersoeck  te 
doen,  ende  den  oorloch  op  de  cust  van  China  soo  lange  te  doen  cesseren,  als 
rijckelijcken  tijdt  tot  d'antwoort  uyt  't  hoff  van  China  vereyscht  wert.  De 
voorneemste  Chinesen  in  Batavia  residerende,  hierop  gehoort  sijnde,  rieden 


20  Juni  1623. 


799 


32. 
Verdedi- 
ging van 
liet  ge- 
houden 
tegenover 
Engel- 
schen  en 
Fran- 
schen. 


ende  versochten  dat  een  jaer  cnde  meer  in  Pehou  souden  stille  sitten,  alle 
soete  middelen  aldaer  beproeven,  den  handel  op  neutrale  plaetsen  van  Indien 
toelaten  ende  de  vaert  op  Manilha  opt  rigoreuste  beletten.  S)-  menen,  gelijck 
oock  doen  veel  andere,  die  den  aert  van  de  Chinesen  menen  wel  te  kennen, 
dat  in  dier  vougen  den  handel  't  sy  met  oochluyckinge  off  openbare  toclatinge 
wel  becomen  sullen ;  't  sal  aldus  ondersocht  werden  eer  voirdere  hostilite)-t 
plegen.  Wat  daerop  volgen  wil,  sal  den  tijt  leeren.  Ondertusschen  connen 
U.  E.  daerover  disponeren  naer  best  geraden  vinden,  ende  mogen  wel  vaste- 
lijck  geloven,  soo  haest  den  Chineessen  handel  b)-  den  staet  die  tegenwoor- 
dich  besitten  vercr)-gen,  dat  daermede  middel  becomen  zullen  omme  met 
goede  menage,  regel  ende  ordre,  sonder  geit  van  Nederlandt  jaerlijc.x  omtrent 
hondert  tonnen  gout  aen  goede  vendibele  retouren  van  Indien  te  becomen. 
D'  Almogende  Godt  wil  U.  E.  daervan  't  effect  verlenen. 

Al  te  swaermoedich  jae  dangereus  sijn  (onder  correctie) eenige  poincten  van 
de  missive  met  Erasmus  gesonden,  ingestelt,  't  Is  waer,  dat  men  op  de  goede 
meninge  en  intentie  moet  sien,  maer  elck  een  heeft  't  verstandt  niet,  ende 
't  en  is  niet  wel  mogelijck  dat  U.  E.  ende  onse  missiven  alleen  in  de  rechte 
handen  gehouden  connen  werden.  U.  E.  dienaren  dienen  nietgediscourageert. 
Veel  meer  sijn  sy  na  de  gemene  aert  der  Nederlanders  tot  nalatichej-t,  dan  al 
te  grote  precisheyt  (om  de  reputatie  ende  't  recht  van  de  Compagnie  tegen  de 
geve\-nsde  vrienden  te  mainteneren)  genegen.  'tCan  wel  sijn  dat  ons  yewerts 
tegen  d'  Engelsen  off  Francen  onbedachtelijck  misgrepen  hebben;  wetens  is't 
niet  geschiet,  maer  soo  U.  E.  haer  voor  laten  staen  dat  wy  souden  hebben 
connen  voorcomen  dat  U.  E.  van  d' Engelsen  ende  Francen  niet  gemoeyt 
wierden,  sijn  de  heeren  (onder  correctie)  niet  wel  bedacht.  Hoe  ist  mogelijck 
dat  ons  souden  connen  hoeden  ende  bujten  clachte  stellen  lieden  daermede 
dagelijcx  moeten  omgaen  ende  die  niet  dan  op  alle  manieren,  met  recht  ende 
onrecht,  actie  ende  questie  tegen  de  Compagnie  soecken,  die  haer  eygen 
schepen  met  list  voordachtelijck  in  handen  van  des  Compagnies  volck  ge- 
schiet, doen  nemen,  verlaten,  selffs  gesoncken  ende  verbrandt  hebben,  die 
voor  omtrent  3  a  4  duysent  realen  aen  geit  ende  goederen,  welck  selffs  in 
Lontor  verlaten  hebben,  vijfftien  tonnen  gout  van  de  Nederlantsche  Com- 
pagnie derven  e)-schen,  jae  die  haer  niet  en  schamen  actie  op  gehele  landen 
te  maken,  die  de  Nederlanders  sooveel  goet  ende  bloet  gecost  hebben  ende 
daerop  sjluyden  in  't  minste  met  recht  niet  connen  pretenderen?  Wat  isser 
anders  dan  moeyte  van  sulcke  lieden  te  verwachten?  doch  ick  hope  ende 
vertrouwe  dat  het  niet  lange  duyren  sall. 

Voren  is  gesej't  hoe  de  schepen  de  Gallias,  Maen  ende  Hondt  gesleten 
waren,  't  Jacht  Cleen  Hollandia  is  in  Patani  mede  gesleten,  gelijck  oock  voor 
Batavia  de  schepen  de  Morgensterre,  Dragon,  de  Neptunes,  de  jachten  Solor 


800 


20  Juni  1623. 


33. 
Garni- 
zoenen 
die  de 
Compag- 
nie onder- 
houdt. 


ende  Amboyna.  Verscheyden  andere  schepen  sullen  mede  eerlange  aen  de 
wal  gele)'t  moeten  werden.  D'  Engelsen  hebben  mede  gesleten  haer  jacht  de 
Supley.  Haer  schepen  de  Globe  ende  Clooff  connen  niet  langer  gebruycken, 
ende  hebben  noch  verscheyden  andere  schepen  die  niet  lange  varen  moghen. 

By  dese  gaet  notitie  van  alle  schepen  ende  jachten  welck  de  Nederlantsche, 
gelijck  mede  d'  Engelse  Compagnie  in  Indien  heeft,  ende  waer  die  gebruyct 
werden. 

Inde  Moluques  is  de  Compagnie  thien  forten  met  garnisoen  houdende,  te 
weten  op  t'  eylandt  Ternate  vier,  namentlijck  Maleye,  Caleamatte,  Tolloucke 
ende  Tacomi.  Op  26  Augusty  1622  waren  hier  in  garnisoen,  de  coopluyden 
daeronder  begrepen,  229  blancke  coppen.  Op  t'  eylandt  Macquian  drie,  na- 
mentlijck Taffasoha,  Gnofficquia  ende  Tabelole,  beseth  met  128  blancke  cop- 
pen. Op  t'  eylandt  Metier  een  fort  met  49  coppen.  Op  'tvastelandt  Gilole  is 
een  fort  op  Sabouwa  met  25  coppen.  Op  t'  eylandt  Laboua  off  Batsian  is  een 
fort  met  32  blancke  coppen.  Compt  te  samen  463  Nederlantse  coppen,  ende 
daerenboven  sijn  daer  noch  op  des  Compagnies  costen  in  haren  dienst  Mar- 
d)'ckers  off  vr}-e  swerten. 

D'  oncosten  welck  over  dese  forten  in  Indien  gedaen  sijn  belopen  in  thien 
jaren  gelijck  voren  geseyt  is  ƒ  2.454.000,  dat  is  ƒ  245.400  jaerlijcx,  waervan 
met  goede  menage  veel  versparen  connen.  Van  de  voorsz.  thien  forten  sijn 
eenige  met  clene  consideratie  gebout  ende  verscheyden  forten,  gelijck  voren 
geseyt  is,  mogen  seer  wel  verlaten  werden,  doch  alsoo  die  van  de  Moluques 
door  quade  opinie  ingenomen  hiervan  anders  dan  wy  gevoelen,  sal  daerover 
sonder  U.  E.  precise  ordre  weynich  of  niet  gedaen  werden. 

In  voorsz.  maendt  Augusti  1622  waren  in  Amboyna  in  dienst  van  de  Com- 
pagnie 345  Nederlanders  ende  83  swerten.  Dese  sijn  verdeelt  opt  casteel 
Amboyna,  Hyto,  Cambelle,  op  de  cust  van  Ceram,  op  de  comptoiren  ende 
verscheyden  eylanden.  Voor  desen  is  hier  noyt  sooveel  volck  geweest.  D'  on- 
costen belopen  in  thien  jaren  ƒ897.000,  doch  de  garnisoenen  mogen  van  Hyto 
ende  van  de  cust  van  Ceram  wel  gelicht  werden,  gelijck  mede  de  oppercoop- 
luyden  met  de  voorneemste  sleep  van  Larica,  Hyto,  Loehoe,  Cambelle,  ende 
als  daerenboven  onse  ordre  op  de  menage  gestelt  naergecomen  wert  ende  de 
plaetsen  met  slaven  versien  sy,  can  hier  boven  alle  oncosten  een  goede  somme 
tot  opcoop  van  nagelen  ende  soulagement  van  de  lasten  van  de  Moluques 
overwonnen  werden.  In  deselffde  maendt  Augusti  1622  waren  in  Banda  in 
dienst  van  de  Compagnie,  op  versche)-den  eylanden  ende  forten  verdeelt,  420 
Nederlanders.  Soolange  dese  ej-Ianden  niet  beter  van  Nederlantse  vryeluyden 
ende  slaven  versien  sijn,  sal  dit  getal  niet  vermindert  dienen.  D'  oncosten  van 
Banda  belopen  in  negen  jaren  10  maenden/899.000.  Met  slaven,  de  geor- 
donneerde goede  menage,  regel  ende  ordre  can  hier  mede  een  goede  somme 


20  Juni  1623.  801 

boven  alle  oncosten  tot  betalinge  van  de  noten  ende  foelie  ende  tot  soiilage- 
ment  van  de  lasten  van  de  Moluques  overwonnen  werden.  In  Janiiar>-  1623 
waren  in  Batavia  in  dienst  van  de  Compagnie  602  Nederlantse  coppen,  te 
weten  311  soldaten  ende  officieren  ende  291  officieren,  coopluyden  ende  am- 
bachtsluyden.  Item  1385  swerten,  soo  vrye  die  gage  verdienen  als  slaven  ende 
slavinnen,  veel  kinderen  daeronder  begrepen,  ende  191  gevangenen.  In  alles 
sijn  soo  inde  stadt  als  op  't  fort  omtrent  5  a  6000  sielen.  Vermits  daer  veel 
plaetsen  beseth  werden,  ist  garnisoen  veel  te  swack  ende  de  wachten  vallen 
dagelijcx  seer  swaer.  De  lasten  vallen  hier  dagelijcx  seer  groot  ende  swaer, 
belopen  tegenwoordich  met  d' oncosten  van  schepen  ende  betalinge  van  de 
vrye  luyden  omtrent/ 50.000  ter  maendt,  doch  meerder incompstvant landt 
ende  winst  van  den  handel  hebben  met  goede  menage  te  verwachten. 

Opt  fort  in  Solor  sijn  omtrent  35  coppen.  Als  hier  volgens  de  gestelde  ordre 
wel  gemenageert  ende  den  handel  van  Timorwelwaergenomen  wert.connen 
d'  oncosten  wel  verwinnen,  maer  anders  niet.  Soolange  perticulieren  dien  han- 
del niet  doen,  dient  de  Compagnie  d'selvige  te  continueren,  om  't  sandelhout 
aen  de  Chinesen  ende  op  deCust  te  verhandelen,  waerinne  comptant  verstrect, 
ende  versche)den  jachten  moeten  doch  evenwel  in  Indien  houden.  Als  alle 
oncosten  van  schepen,  jachten,  comptoiren  ende  garnisoen  op  den  handel 
van  Timor  alleen  reeckenen,  soo  sullen  d'  ongelden  meer  dan  de  winst  van  den 
handel  belopen,  te  meer  dewyle  de  Portugesen  den  handel  nevens  ons,  jae 
meer  dan  wj-  genoten  hebben,  't  welck  tot  noch  toe  door  swackhej-t  va.i  volck 
niet  hebben  connen  beletten. 

Opt  fort  Paleacatte  sijn  omtrent  120  Nederlantse  coppen.  lek  mene  dat  d' 
oncosten  daervan  mede  wel  besneden  ende  ten  dele  gevonden  connen  werden, 
doch  't  moet  mede  soo  wel  als  op  alle  andere  plaetsen  door  expresse  commis- 
sarise  met  precise  ordre  ende  lichtinge  van  degene  die  qualijck  gewent  sijn, 
geschieden,  anders  sullen  tot  geen  goede  menage  noch  ordre  comen.  Geen 
schr\-ven  mach  hierinne  helpen.  De  quadegewente  is  overal  te  seer  ingewortelt. 

Wat  volck  in  't  fort  van  Pehou  op  de  custe  van  China  gele\'t  is,  ende  wat 
d'  oncosten  daervan  belopen,  is  ons  noch  onbekent,  alsoo  daervan  geen  notitie 
becomen  hebben. 

Hoe  de  Compagnie  op  alle  forten  (uytgesondert  Pehou  ende  eenige  comp- 
toiren te  lande)  is  houdende  1985  Nederlantse  coppen  is  voren  bereeckent. 
Tot  haer  eygen  verseeckeringh  sijn  de  plaetsen  redelijck  wel  versien,  maer 
niet  om  tochten  te  velde  te  doen. 

't  Gebreck  van  volck,  welck  in  Indien  is,  sijn  de  schepen  lydende.  Uytder- 
maten  qualijck  sijn  meest  alle  schepen  van  volck  versien. 

't  Is  niet  nodich  dat  andere  comptoiren  in  Indien  gehouden  werden,  dan  in 
Suratte,  opdecustvanCoromandel  ende  in  Japan.  De  twee  resterende  comp- 

51 


Balans 


802  20  Juni  1623. 

toiren  van  Mocca  ende  Jambi  sullen  metten  eersten  mede  gelicht  werden.  De 
lichtinge  van  't  comptoir  van  Jambi  wert  alleen  door  respect  van  d'  Engelsen 
3*-  geretardeert.  Per  nevensgaende  balance  sal  U.  E.  sien  hoe  de  resterende  goede 
effecten,  te  weten  comptante  penningen,  coopmanschappen,  verscheyden 
noteüjckheden  ende  uytstaende  schulden,  den  2"  February  1623  in  Indien 
vvesende  beliepen/ 5.239.695  —  17  —  4,  ende  waren  doen  ter  tijdt  op  navol- 
gende plaetsen,  te  weten : 

In  Batavia  aen  coopmanschappen  ende  pro- 
visie     /656.000      \ 

In  spetie  272.000  realen  van  8'"   .     .     .     ),„„„„„„     /     ,..^„„  . 
T             -1       of^t^f^n       1  </ 880.000     f  /t. 688.000. 

Japans  silver  80.000  realen )  l   -^ 

omtrent  12.000  sacken  peper / 152.000      ) 

In  deMoluques.      .     .    ƒ514.000.     \  Hieronder  sijn  omtrent  100.000 

InAmboyna.     .     .     .    ƒ567.000.     [  realen  in  spetie  ende  ƒ  314.000 

In  Banda ƒ389.000.     )  uytstaende  schulden.    De  rest 

bestaat  in  coopmanschappen  ende  provisie     ....    ƒ1.470.000 

Op  de  cust  van  Coromandel ƒ    509.000 

In  Suratten ƒ    406.000 

OpdecustvanChina.  In  Pehou  128.000 ƒ    452.000 

In  Firando  in  Japan ƒ    355.000 

In  Mocca ƒ     103.000 

In  Jambi  ende  Andrigiri ƒ     105.000 

InSolor ƒ      69.000 

Op  verscheyden  tochten  ende  comptoiren ƒ      82.000 


Somma  de  goede  effecten  den  2'"  February  1623  in  Indien 
wesende,  't  geschut  van  de  forten  ende  schepen  met  haer 

provisie  u}tgesondert,  beloopen ƒ5.239.000 

Aen  quaede  schulden  sijn  noch  uytstaende ƒ    246.000 

't  Sedert  is  't  schip  de  Gotide  Leeuw  van  Batavia  vertrocken ;  't  beloop  van 

sijn  cargasoen  wesende  ƒ ,  gelijck  mede  de  cargasoenen  van  twee 

andere  schepen  die  dagelijcx  van  de  Cust  van  Coromandel  ende  Suratten 
verwacht  werden,  moeten  van  voorsz.  ƒ  5.239.000  getrocken  wesen,  welck  te 
samen  gissen  omtrent  ƒ  550.000  bedraghen  sal.  Resteert 't  capitael  van  Indien 
omtrent  ƒ  4.688.000.  Hierb)-  moet  weder  gedaen  werden  't  capitael  door  U. E. 
met  de  schepen  Mackreel,  Middelburgh,  Leyden,  't  Wapen  van  Enckhuysen, 
Schoonhoven,  Medenblick  ende  Naerdcn  naer  Indien  gesonden  in  gout,  silver 
ende  coopmanschappen,  bedragende  omtrent/ 1.420.000,  in  vougen  dat  alle 
de  effecten  tegenwoordich  in  Indien  wesende,  daer  de  Compagnie  retouren 
van  te  verwachten  heeft,  bedraghen  omtrent  een  ende  sestich  tonnen  gout. 


20  Juni  1623.  803 

lek  ben  lange  seer  genegen  geweest  naert  vaderslandt  te  keeren',  gelijck 
U.E.  over  lange  geadviseert  hebbe.  't  Jaer  1621  liadsiilcx  vast  voorgenomen, 
maer  bleeflf  doen  naer  vermits  de  spraeck  sterck  liep,  dat  de  Mattaram  alsdoen 
voorgenomen  had  een  tocht  op  Bantam  offBatavia  te  doen,  doch  principalijck 
om  ordre  op  de  tocht  nae  China  ende  verscheiden  andere  saecken  van  im- 
portantie voor  mijn  vertreck  te  stellen,  omme  alles  in  soo  goeden  standt  te 
laten  als  eenichsins  doenlijck  was,  't  welk  U.  E.  gelieve  ten  goede  te  nemen. 

35.  De  staet  van  Indien  door  Goods  genade  in  .soo  goeden  standt  gebracht 

De  Car-    wesende  als  voren  verhaelt  is,  hebben  wv  den  raedt  ons  voornemen  verclaert 
peutier 

Gouver-  ende  verthoont  U.  E.  ordre  van  den  4'"  Merty  1621  tot  electie  van  eenen 
Generaal,  provisionelen  successeur  op  ons  vertreck  int  generael  gouvernement  van 
Indien  gegeven.  W\-  hadden  tot  dese  verkiesinge  van  langer  handt  d'advwsen 
van  de  absente  gouverneurs  ende  raden  van  Indien  gesloten  vergadert.  Dese 
ende  d'ad\ysen  van  de  presente  raden  van  Indien  den  23'"January  1623  ge- 
opent  ende  gelesen  sijnde,  is  met  eenparige  stemmen  (u}-tgesondert  alleen 
de  gouverneur  Willem  van  Antzen,  die  daertoe  Hermen  van  Speult  verkoos) 
goetgevonden  dat  het  generael  gouvernement  tot  U.E.  approbatie  b>-  pro- 
visie den  E.  Pieter  de  Carpentier,  raedt  van  Indien  ende  directeur  generael 
bevelen  souden,  gelijck  de  heeren  per  resolutie  van  den  23''"  Januar)- 1623  con- 
nen  sien.  Volgens  dese  verkiesinge  hebben  wy  voorsz.  Pieter  de  Carpentier 
behoorlijck  commissie  gegeven  ende  sijn  E.  primo  Februarj-  1 623  by  provisie 
tot  U.  E.  naerder  ordre  als  Gouverneur  Generael  over  de  staet  van  de  Com- 
pagnie der  Vereenichde  Nederlanden  in  Indien  doen  proclameren  ende  ge- 
authoriseert.  D' Almogende  Godt  geve  dat  sulcx  tot  welstandt  van  de  Com- 
pagnie ende  de  landen  gedye.  Wat  adv)'soffinstructie  de  generael  Carpentier 
gelaten  hebbe,  sal  U.E.  sien  per  nevensgaende  van  gelijcken  inhoude,  geda- 
teert  ultimo  January  1623.  Verhope  ende  vertrouwe  dat  U.  E.  daervan  seer 
goede  vruchten  genieten  sullen. 

36.  Xaerdat  voorsz.  Pieter  de  Carpentier  int  generael  gouvernement  gestelt 
Coen's     hadden,  sijn  wy  den  2'"  February  1623  van  Batavia  naert  vaderlandt  ver- 
uit Indië.  trocken  met  de  schepen  Mauritius,  Walcheren,  Alckmaer  ende  Delfshaven. 

Drie  van  dese  schepen  sijn  lange  geladen  ende  vaerdich  geweest,  maer  alsoo 
Mauritius  een  weynich  aen  de  last  gebrack  ende  dagelijcx  sooveel  ladinge 
verwacht  wierd,  dat  verhoopten  't  Wapen  van  Dr/^  off  den  Gouden  Leeuw 
mede  in  haer  geselschap  te  doen  vertrecken,  wierd  goetgevonden  haer  tot 
voorsz.  tijdt  op  te  houden,  gelijck  per  resolutie  blijct. 

Den  11""  Mey  1623  arriveerden  Godt  loff  met  de  schepen  iï/rt?W/;«j  ende 
Walcheren  in  de  Taeffelbae)-  aen  de  Caep  de  Bone  Esperance.  Delfshaven 
was  mede  voor  de  bae)',  maer  alsoo  sijn  fockerae  brack  ende  beneden  windt 
dreeff,  wierd  genootsaect  voorujt  naer  St.  Helena  te  loopen.  Alckmaer  ge- 


804  20  Juni  1623. 

raecte  den  27™  April  van  ons  ende  quam  den  12'"  Mej-  weder  voor  de  baej' 
by  de  vloot. 

In  de  Taeffelbae}-  rescontreerden  de  schepen  Leydoi,  't  VVaf>en  van  Enck- 
hiiysen.  Schoonhoven  ende  Mcdcnblick.  Vonden  haer  Godt  loff  in  goeden  doene. 
Hebben  niet  anders  vernomen,  dan  dat  op  dese  schepen  goede  regel  ende 
ordre  (soo  wel  onder  't  vroiivolck  als  andersins)  gehouden  wierd.  't  Jacht 
Naerdcn  is  b\'  nacht  in  mistich  weder  opt  ejlandt  Bona  Vista  versej-lt,  ten 
t\de  't  vuur  voerde.  Soo  haest  in  de  barningh  was,  waerschoude  d'  andere 
schepen  met  een  schoot  groff  geschut;  anders  souden  dese  vier  mede  op  de 
wal  gelopen  hebben,  't  Wapen  van  Enckhuysen  was  oock  al  in  de  barningh  aen 
de  gront,  doch  't  is  Godt  loff  noch  ten  besten  geluct.  't  Volck  ende  geit  van 
Naerden  is  gebercht,  maer  de  rest  gebleven.  De  schepen  Middelburch  ende 
Mackreel  s\yc\  in  voorsz.  Taeffelbaey  niet  geweest. 

Om  't  capitael  in  Suratten  te  meer  te  verstercken  hebben  w)-  boven  't  ge- 
berchde  geit  van  Naerden,  in  Schoonhoven  doen  overgeven  vier  andere  kisten 
met  32.000  reaelen,  te  weten  twee  kisten  met  16.000  reaelen  uyt  Lejden  ende 
twee  andere  u\t  't  Wapen  van  Enckhuysen.  Verhopen  dat  de  Compagnie  daer- 
aen  goeden  dienst  geschieden  sall.  U.  E.  gelieve  sulcx  ten  besten  te  nemen. 
Wat  met  de  voorsz.  schepen  naer  Batavia,  Suratten  ende  de  cust  van  Coro- 
mandel  geadviseert  hebbe,  sullen  de  heeren  per  nevengaende  copien  ver- 
nemen. 
37.  't  Is  m)-  leet  ende  ick  ben  beschaempt  door  goeden  y  ver  soo  verde  gevallen 

Besluit,  ^g  wesen,  dat  op  d'  aenhoudinge  van  ons  versoeck  sulcke  ongeschicte  woor- 
den gebruxct  hebben,  dat  U.  E.  haer  sulcx  comen  te  belgen.  Wat  wonder  ist 
dat  w\-  (midden  in  du)-sent  faesscher)e  sittende)  onse  slechthej-t  in  dier  voegen 
bethonen,  want  noyt  mensch  soo  wel  begaeft  was,  off  hem  gebrack  noch  veel 
meer,  gelijck  de  schriften  van  d'  alder  uytnemenste  die  o\-t  geweest  sijn,  ge- 
tuygen.  Alsoo  ons  voor  lieten  staen  dat  ons  versoeck  nodich  ende  licht  om 
beschicken  was,  dat  de  gront  vant  principale  de  verstandige  in  Nederlandt 
beter  dan  ons  in  Indien  bekendt  was,  dat  seer  licht  tot  een  goet  e)-nde  comen 
conden,  dat  niemant  ter  werelt  daertoe  beter  gelegenthe_\-t,  recht  noch  reden 
dan  de  Vereenichde  Nederlanden  hadde,  verdroot  ons  seer  te  gedencken  hoe- 
veel schone  occasien  versuymt  waren,  hoe  slecht  de  welstandt  van  de  Com- 
pagnie soolange  geietardeert  is,  dat  de  notelijcken  e}-sch  dickwils  soo  traech 
voortgecomen  was,  dat  de  middelen  te  laet  off t'  ontyde  gecomen  waren ;  ende 
vresende  dat  't  effect  van  ons  nieuw  versoeck  wederom  soo  lancksaem  soud 
mogen  verschynen,  dat  ondertusschen  de  list  van  v}-anden  ende  geveynsde 
vrienden  andermael  sooveel  quaet  soud  mogen  veroorsaecken,  dateyntelijck 
de  heerlijcke  schone  occasie  ende  gelegenthej't  welck  de  Almogende  Godt 
de  Compagnie  weder  op  nieuws  met  de  possessie  van  de  landen  van  Jacatra 


20  Juni  1623.  805 

eiule  Baiicla  gaff  mede  souden  mogen  comen  te  veiliesen,  eer  de  bclioirlijcke 
middelen  bcquamen  ende  de  staet  verseeckert  wierdt,  soo  ist,  dat  hierover  ten 
lesten  seer  moej-elijck  geworden  ende  door  een  al  te  groten  goeden  )-ver  on- 
bedachtelijck  met  inpertinentc  woorden  tegen  U.  E.  u}tgeborstcn  sijn.  Maer 
ten  isGode  sy  loffdoor  sotte  hovaerd}e  noch  grootscheyt,  gelijck  ofifwy  pre- 
sumeerden onse  ej-gen  meesters  te  berispen,  niet  geschiet.  Willem  U.  E.  ten 
hoochsten  gebeden  hebben  de  faulte  ten  goede  te  nemen  ende  vastelijck  te 
geloven,  dat  haer  E.  altijdts  soo  groten  respect  ende  eere  toegedragen  hebbe 
ende  toedragende  sijn,  als  getrouwe  dienaren  aen  hare  heeren  scluildicli  sijn 
ende  behoren  te  doen.  Ist  metter  daedt  niet  wel,  noch  behoirlijckbethoont,  't 
is  ons  leedt  genoech.  lek  hadde  wel  gewenst,  dat  U.  E.  meerder  dienst  dan 
gedaen  hebbe,  had  mogen  doen.  Mijn  uyterste  devoir,  naersticheyt  ende  vlijt 
hebbe  daertoe  te  werck  gestelt,  maer  ons  sijn  Godt  betert  geduj-rende  mijn 
gouvernement  soo  veel  verhinderinge,  swaricheden,  last,  moe\-ten  endequade 
tyden  overgecomen,  dat  d'  Almogende  Godt  niet  genocchsaem  connen  be- 
dancken,  dat  ons  dus  verre  door  alle  swaricheden  geholpen  heeft.  De  vruchten 
daervan  vertrouwe,  dat  de  Compagnie  van  tijdt  tot  tijdt  door  Goodes  he)-lige 
segen  meer  ende  meer  genieten  sall. 

Den  18*"'  Me\-  sijn  met  de  schepen  Mauritius,  Walcheren  ende  Alckmacr 
uyt  de  Taeffelbay  naer  St.  Helena  vertrocken,  de  schepen  Leyden,  't  Wapen 
van  Enckhuyscn,  Schoonhoven  ende  Medcnblick  in  voorsz.  ba_\-e  latende  met 
voornemen,  dat  twee  a  drie  dagen  naer  ons  van  daer  vertrecken  ende  hare 
gedestineerde  reyse  vervoirderen  souden.  Met  de  gemelde  drie  schepen  arri- 
veerden Godt  loff  den  12"  Juny  1623  aent  eylandt  St.  Helena,  alwaer  'tschip 
Delffshaven  wedervonden,  gelijck  mede  een  Engelschip  de  Palsgraeff  ^&- 
nampt,  welck  den  20""  February  passado  van  Batavia  vertrocken  is.  Vonden 
hier  mede  Guilliaem  van  Ejndhoven,  coopman  met  negen  mannen  ende  de 
boot  vant  schip  den  Gouden  Leeuiv,  waerdoor  verstonden,  hoe  s\lu}den  met 
't  selvige  schip  den  24*'"  Februar)-  van  Batavia  vertrocken  waren,  dat  op  29 
graden  by  westen  de  Caep  voorsz.  schip  de  Pais  bejegenden  ende  tsamen 
tot  St.  Helena  in  compagnie  gese\lt  waren,  ende  alsoo  by  nacht  opt  landt 
vervielen,  de  Goude  Lecuzv  beneden  windt  geracete  ende  genootsaect  wierd 
de  rede  om  de  west  vant  landt  te  soecken,  hebbent  den  8'"  Juny  op  een  on- 
bequame  plaetse  geseth,  ende  terw}ie  de  coopman  naer  Delffshaven  voer 
om  Vülck  tot  hulpe  te  halen  om  't  ancker  te  lichten,  is  ditto  schip  de  Goude 
Leeuw  ondertusschen  de  volgende  nacht  door  herde  windt  van  de  wal  gedre- 
ven ende  smorgens  niet  gesien.  Was  noch  versien  met  63  coppen,  doch  meest- 
al seer  sieck.  Vermoeden  dat  naer  Cabo  de  Lopes  Gonsalves  gelopen  s)ende 
verhopen  dat  daer  wel  te  recht  comen  sal,  welck  Godt  geve.  W\-  hebben  in 
beraedt  geleyt  off  geraden  ware  een  schip  derwerts  tot  sijn  hulpe  te  senden , 


806  20  JUNI  1623. 

maer  wierd  gelijck  per  resolutie  blijct  niet  goetgevonden.  D'Almogende  Godt 
wil  hem  ende  ons  altsamen  behouden  geleyden. 

Per  nevensgaende  copien  van  resolutien,  placcaten  ende  sententien,  sal 
U.  E.  sien  wat  dienaengaende  meer  in  Indien  gepasseert,  dan  hier  in  passant 
genoteert  is.  Door  voorsz.  coopman  van  de  Gouden  Leeuw  hebben  verstaen  , 
hoe  op  haer  vertreck  van  Batavia  aldaer  aenquamen,  te  weten  van  de  Cust 
van  Coromandel  't  schip  Tliolen  geladen  met  cleden  ende  slaven,  ende  van 
Suratten  't  jacht  Weesp  gelade  met  Suratse  cleden. 

Dit  is  't  voorneemste  welck  t'  sedert  't  vertreck  van  de  Lecinvinne  ende 
Dordi-eclit  in  Indien  gepasseert  is  ende  't  gene  goetgevonden  hebben  daerby 
te  voegen.  Naerder  verclaringhe  van  sulcx  als  hier  gebreect,  hopen  U.  E. 
mondelinghe  te  doen. 

Hiermede,  edele,  erentfeste,  wyse,  voorsienige,  seer  discrete  heeren,  sullen 
d'  Almogende  Godt  bidden,  dat  U.  E.  affairen  met  sijn  heylige,  miltrijcke  ge- 
nade zegene,  ten  besten  van  de  Compagnie,  tot  welstandt  der  Vereenichde 
Nederlanden  ende  bekeringhe  van  d'ongelovighe. 

Geschreven  int  schip  Mauritius  ten  ancker  leggende  aent  eylandt  St.  He- 
lena  adi  20  Juny  1623. 

U.  E.  dienstwillige 

J.  P.  COEN. 


AANTEEKENINGEN. 


AANTEEKENINQEN. 


Blz.  1  regel  1  v.  b. :  drie  brieven  tijdens  de  reis ;  belialve  die,  in  onze  inleidinp;  genoemd,  is  er 
geen  aanwezig.  —  Blz.  1  r.  IBv.h.:  journaal,  r««oiu<i«6o«i,  (ii>co«r«;  geen  van  drieën  aanwezig. 

—  Blz.2r.21  V.  o.:  getuigenis;  niet  aanwezig.')  —  Blz.  2  r.  11  v.  o.:  ontwerpvan  Ilha  Bram; 
n.  8.  —  Blz.  5  r.  2  v.  b.:  resolutieboek;  zieaant.opblz.  l.r.  16  vb.  — Blz..5r.  lOv.b.:  Theunemans; 
vgl.  Both  aan  Bewindhobberen.  1  Jan.  1614,  bij  Tiele  I,  30.  —  Blz.  5  r.  16  v.  o.:  acte;  n.  a.  — 
Blz.  11  r.  17  V.  o.:  attestatien,  n  a.  —  Blz.  11  r.  U  v.  o.:  schrijven  van  Steven  Coteeli;  n.a.;  wel  is 
aanwezig  een  brief  van  deuzelfdon  aan  Bewindhebberen  van  17  Mei  1613  (A  40).  —  Blz.  13  r. 
17  v.  b.:  insinuatie\a.  a..  —  Blz.  14  r.  2  v.  o. :  (ii«coHr« ;  zie  aant.  op  blz.  Ir.  16  v.  b.  —  Blz.  14  r. 
2  V.  o. :  memorie;  n.  a.  —  Blz.  1.5  r.  2  v.  b. :  journaal;  zie  aant.  op  blz.  1  r.  16  v.  b.  —  Blz.  16  r.  4 
V.  o.:  aanvat  op  Tidore;  vgl.  Both  aan  Bewindhebberen,  1  Jan.  1614,  bij  Tiele  1,28.  —  Blz.  21 
r.  14  v.  o.:  oningevulde  datum;  vul  in  20  April  (zie  Schotte  aan  Mateo  Coteels,  5  Juli  1613,  bij 
Tiele  I,  12).  —  Blz.  22  r.  8  v.  o. :  memorie;  n.  a.  —  Blz.  22  r.  .5  v.  o. :  contract ;  bij  Ueeres,  Corpus 
l,  104.  —  Blz.  23  r.  8  v.  b.:  Abdoellah;  vgl.  Tiele  I,  37.  —  Blz.  23  r.  9  v.  h.:hier;  versta:  naar 
hier.  —  Blz.  23  r.  16  v.  o.:  van  Ray;  vgl.  Tiele  I,  37.  —  Blz.  23  r.  1.5  v.  o.:  ac<o;  n.  a.  — Blz.  23 
r.  16  V.  o.:  galeye;  drukfout  voor:  galge.  —  Blz.  2.5  r.  2  v.  \).:acten;  n.  a.  —  Blz.  25  r.  16  v.  b.: 
resolutie;  n.  a.  —  Blz.  25  r.  9  V.  o.:  commissie;  n.a.  —  Bbs.  26  r.  2  v.  h.:  resolutie;  n.  a.  —  Blz.  25 
r.  12  v.  o.  :ac<en;n.  a.  —  Blz.  26  r.  5  v.  o.:  resolutie;  a.  a.  — Blz.  27r.8v.b.  :controc<; zie  Heeres, 
Corpus  I,  41,  47.  —  Blz.  27  r.  4  v.  o. :  schrijven  ons;  de  brief  is  aanwezig  (A  50),  doch  de  datum  is 
22  Juli  1613.  —  Blz.  27  r.  1  v.  o.:  den  zijnen  van  13  Oc<.;  aanwezig  (A  1)  —  Blz.  28  r.  4  v.  o.:  Co- 
romandel;  vgl.  Wemmer  van  Berchem  aan  Mateo  Coteels,  Masulipatara  Aug.  1613  (A  146).  — 
Blz.  29  r.  15  v.  o.:  roUe;  n.  a.  —  BI.  29  r.  5  v  o.:  resolutie;  n.a.  —  Blz.  29  r.  4  v.  o. :  rekeningen  en 
breeder  bescheid ;  de  rekeningen  n.  a. ;  breeder  bescheid  bij  Wemmer  van  Berchem  aan  Both,  fort 
Gelria20Febr.  1614(A230).  —  Blz.31r.4  v.  b.:re«oJ«<»e;n.a.—  Blz.  31r.8v.b  :?ntsstt)c;  aanwezig 
(A52);  de  datum  is  26  April  1613.  ^Blz.  33  r.  15  v.  b.:  Po<om;  vgl.  Abraham  van  den  Broecko 
aan  Bew.,  Patani  12  Oct.  1 613( A 57);  Hendrick  Jansz.  aan Bew., Bantam 28  Dec.  1613 (A  lo).  — 
Blz.  36  r.  11  V.  b. :  cognossementen  en  facturen ;  n.  a.  —  Blz.  37  r.  6  v.  o. :  transporten ;  n.  a.  —  Blz. 
38  r.  9  V.  b.-.resolutie ;  n  a.  —  Blz.  39  r.  6  v.  b. :  brieven ;  n.  a.  —  Blz.  41  r.  12  v.  o. : gleyvaten ;  al- 
dus de  tekst.  —  Blz.  41  r.  2  v.  o. :  memorie ;  n.  a.  —  blz.  49  r.  4  v.  b. :  schrijven  van  van  de  Sande ; 
aanwezig  (A  215);  datum:  2  Jan.  1614.  —  Blz.  .50  r.  5  v.  b.:  brieven;  één  aanwezig:  A  217 — 222. 

—  Blz.  51  r.  15  V.  o.:  schrijven;  n.  a.  —  Blz.  52  r.  15  v.  b.:  Amerlander;  aldus  in  den  tekst.  — 
Blz.  52  r.  4  v.  o.:pampieren;  n  a.  —  Blz.  54  r.  12  v.  b.:  brieven;  B  62  en  B170,  beide  van  12  Aug. 
1614;  de  laatste  in  het  bijzonder  aan  de  kamer  Amsterdam.  —  Blz.  54  r.  17  v.  b.:  balansen 
extract:  B  201.  —  Blz.  54  r.  6 — 5  v.  o.:  journaal  en  journalen;  n.  a.  —  Blz.  55  r.  8  v.  o. :  copieboek; 
n.a.  —  Blz.  55  r.  8  v.  o.:  memorie;  n.  a.  —  Blz.  56  r.  11  v.  b  :  discours;  vgl.  de  aant.  op  blz. 
1  r.  16  V.  b.  —  Blz.  58r.  2  V.  b.:mi8jii;«i;  A230(20Febr.  1614)  en  B  127  (16  Aug.  1614),  beide 
aan  Both.  —  Blz  58  r.  3  v.  b.:  memorie;  A  140.  —  Blz.  58  r.  12.  v.  b.  Jan  van  Wesick;  vgl. 
over  hem  Terpstra,  Vestiging  van  de  Nederlanders  aan  de  Kust  van  Koromandel  (Groningen 
1911).  —  Blz.  58  r:  19  v.  b.:  schrijven;  brieven  van  de  Heda  aan  Wemraer  van  Borchcni  ko- 
men voor  A  133  en  A  237.  —  Blz.  .59  r.  15  v.  b.:  journaal,  n.  a  —  Blz.  59  r.  11  v.  o.:  ontbiet; 
zie  zijne  memorie  daaromtrent:  A  140.  —  Blz.  61  r.  10  v.  o.:  resolutie;  n.  a.  —  Blz.  61  r.  7 
T.  o.:  missive;  n.  a.  —  Blz.  62  r.  2  v.  o. :  «ojxier  o/'ie  «iecA<tcA«y/ ;  aldus  de  tekst ;  er  had  moeten 


1)  Van  hier  af  verkort  tot :  n.  a. 


810 

staan:  ,sonder  goet-  oft€  slechticheyt".  —  BIz.  63  r.  3  v.  o.:  journaal;  n.  a.  —  Blz.  67  r.  6  v.  o. ; 
journaal;  n.  a.  —  Blz.  68  r.  11  v.  h. : prijscourant;  n.  a.  —  Blz.  7i  r.  1.5  v.  b.:  journaal;  n.  a. ;  vgl. 
nog  De  JoDge  IV,  16.  —  Blz.  75  r.  5  v.  o. :  brieven;  A  52  (26  April  16 13 aan Mateo  CotceU), B  1-54 

(29  Juni  1614  aan  Coen).  —  Blz.  75  r.  2  t.  o. :  rekening ;  n.  a Blz.  77  r.  10  v.  b. ;  JJriaen  van  de 

Velde;  zie  zijne  brieven  aan  Both  bij  Tiele  I,  SO.  —  BLz.  80  r.  6  t.  b.:  memorie;  n.  a.  —  Blz.  82 
r.  7  V.  o  :  brieven  ;  1, 10  April,  20  Mei  1614  aan  Both  (B  94  en  102;;  20 Mei  1614  aan  Bew.fB  107). 

—  Blz.  83  r.  ley.o.-.schrijten-.B  1.3.  —  Blz.  si  r  2  v.h.:de  medegaende;n.a.  —  B]z.S6T.20v.h.: 
rosolutiën;  n.  a.  —  Blz.  88  r.  1  v.  o.:  memorie;  B  205.  —  Blz.  90  r.  4  v.  b. :  cognossement;  n.  a.  — 
Blz.  90  r.  5  V.  b. :  factuur;  B.  193.  —  Blz.  90  r.  19  v.  b. :  van  der  Dussen ;  zie  zijn  relaas  aan  Both 
Tan  10  Xov.  1614  bij  Tiele  I,  70.  —  Blz.  90  r.  20  t.  b. :  missive ;  nl  vain  Wemmer  van  Berchem 
aan  Both  (B  12T).  —  Blz.  91  r.  5  v.  o.:  mi«*tc« ;  begonnen  2  Aug.  1614  op  zee  en  vervolgd  en  af- 
gesloten te  Bantam  U  Xov.  1614  fB  1).  — Blz.  92  r.  4  v.  b.:  ioians;  B  201.  —  Blz.  92  r.  8  v.  o.: 
angui:  aldus  de  tekst;  versta:  sangnis  (drakenbloed).  —  Blz.  94  r.  1  t.  o.:  journaal:  n.  a.  —  BU. 
94  r.  1  V.  o.:  extract;  B201.  —  Blz.  96r.  ö  v.  b.:  cojn<w«emen<;  n.  a.  —  Blz.  96  r.  6  v.  b.:  factuur; 
n.  a,  —  Blz.  96  r.  7  v.  o.  angui;  zie  de  aant.  op  blz.  92  r.  8  v.  o.  —  Blz.  97  r.  S  v.  h.:  factuur; 
n.  a.  —  Blz.  100  r.  16  v.o.:  memorie;  B  20.5. — Blz.  lOOr.  12  v.  o.:  on<K-oori<<ms  daar»p;  er  is 
geen  brief  van  van  Berchem  aanwezig  dan  de  hooger  genoemde  van  16  Aug.  1614  aan  Both.  — 
Blz.  100  r.  9  V.  o.:  brie/f:  n.  a.  —  Blz.  109  r.  10  v.  b.  missiven;  n.  a.  —  Blz.  110 r.  1  \.h.: schrijven; 
n.  a.  —  Blz.  110  r.  6  v.  b.:  missive:  C  114.  —  Blz.  115  r.  7  v.  o.:  boecken;  aanwezig  zijn  „balaDca 
Tan  't  generael  boeck  getrocken  tot  Bantam  30  Juli  1615"  (C  171),  en  ,Staet  van  de  Compag- 
nie's  effecten  ende  avtstaende  schulden  in  Indien"  fC  176).  —  Blz.  116  r.  18  v.  o.: prijscourant; 
n.  a.  —  Blz.  117  r.  18  v.  b.:  T  ffermife:  vgl.  De  Jonge  HL  9.3,  344.  —  Blz.  llTr.  20v.  b.:  TTiBe- 
kens:  deze  wordt  hier  ten  onrechte  genoemd.  Bedoeld  is  Wolphert  Hermansz.:  De  Jonge  U, 
262—263,  531—532.  —  Blz.  117  r.  20  t.  b.:  Andreo  Portado:  Andrea  Furtado  de  Mendo<;a.  — 
Blz.  117  r.  21  V.  b.  verdreven;  vul  aan:  „heeft";  het  subject  van  de  reat  van  denzinisMendoifa. 
.Doen"  in  r.  20  v.  b.  ware  beter  niet  geschreven:  de  srheepsstrijd  van  Wolphert  Hermansz. 
is  van  25—27  Dec.  1601,  het  optreden  van  den  nieuwen  rijksbestierder  in  Bantam  heeft 
plaata  eind  1609  of  begin  1610.  —  Blz.  122  r.  17  v  b.:  Christenen:  zie  Schotte's  rapport  bg 
Tiele  I,  IS.  —  Blz.  125,  r.  6  v.  b.:  geadvyseert  aort:  bij  brief  van  1  Juli  1615  (C  57).  —  Blz.  125 
r.  10  V.  b.:  geadvyseert  irort:  bij  briuven  van  22  en  31  Mei  1615  (C  123  en  124).  —  Blz.  127  r.  1 
V.  b.:  medegaende  pampieren;  C  171 — 175.  —  Blz.  127  r.  2  v.  b.  Deze  en  de  volgende  regels 
hebben  verkeerde  leesteekens.  Men  leze:  ,gegasteert  sijn.  daercntegen  de  Gompaignie 
ƒ160.000  avance  geniet  op  de  goederen  die  derwaerts  gesonden  hebben;  compt"  (enz.)  — 
Blz.  130  r.  12  V.  o. ;  kopieboek ;  n.  a. ;  het  oudst  Jianwezige  kopieboek,  waarmede  ons  deel  II  zal 
aanvangen,  begint  21  Oct.  1615.  —  Blz.  142  r.  9  v.  o. :  factuur ;  n.  a.  —  Blz.  144,  r.  10  v.  b.  Van 
alle  documenten  in  deze  en  de  volgende  regels  genaemd,  is  alleen  de  balans  aanwezig  (C  171). 

—  Blz.  1-50  r.  7  V.  b. :  missiven ;  van  Jan  Dirksz.  Lam  18  en  19  Dec.  1615  (D  23  en  21),  van  Xe- 
hemiadeHaen29Aprilen26Dec.l615(D98);bovendienjoumaal  van  JobanBoth  Volckertsz. 
loopende  van  11  Mei  1614  tot  2  Dec.  1615  (D  150).  —  Blz.  155  r.  6  v.  o. :  missive:  van  Abraham 
van  den  Broeck,  Hendrick  Bruystens  en  Pieter  Comelisz.,  30  Sept.  1615  (C  117).  —  Blz.  159  r. 
13  V.  o. :  baUins ;  E  206.  —  Blz.  161  r.  16  v.  o. :  Schoonhooffman  :  met  dezen  term  heb  ik  aanvan- 
kelijk geen  weg  geweten.  Hij  is  in  het  origineel  in  twee  woorden  en  niet  als  eigennaam  ge- 
schreven, doch  sedert  ben  ik  den  term  opnieuw  tegengekomen  in  de  copie  der  instructie  aan 
Beyersz.  25  Dec.  1615  door  Coen  verleend  op  te  nemen  in  deel  II) ;  de  spelling  is  daar:  Schoon- 
hoffman,  en  ik  ben  nu  overtuigd  dat  hij  inderdaad  als  toenaam  is  op  te  vatten.  Tijdens  zijn  later 
verblgf  in  Indië  heeft  Eeyersz  ,  zoover  ik  weet,  dezen  toenam  nooit  gevoerd.  — Blz.  168  r.  13 
v.  o. :  rekeningen ;  n.  a.  —  Blz.  169  r.  1  v.  b. :  pampieren:  Hans  de  Hase  aan  Bew.  22  Dec.  1615 
(D  42):  instructiën  van  denzelfde  (D  AT);  consideratiën  van  denzelfde  (D  60);  resolutiën  van 
denzelfde  (D  69  en  89);  voorts  nog  remonstrantie  van  MarcelisMichielsz.  Bosbouwer  dienende 
tot  beschuldiging  van  van  Berchem,  15  Jan.  1616  (D  201).  De  boeken  van  van  Berchem  zelf, 


811 

op  blz.  1C8  r.  6  v.  o.  vermeld,  zijn  niet  aanwezig.  —  Blz.  170  r.  8  v.  b.  misstion ;  de  blieven  door 

de  XVII  aan  Coen  gericht,  worden  opgenomen  in  oen  der  volgende  dooien  vnn  dit  werk. 

Bil!.  171  r.  11  V.  o.:  missiven;  vnn  Abraham  van  den  Broeck  26  Deo.  1615(E91);  van  Steven 
van  der  Haghen  25  Deo.  1615  (E  '18).  —  Blz.  172  reg.  13  v.b. :  missive;  E  98(6  Nov.  1615).  — 
Blz.  173  r.  15  V.  b. :  insinuatie;  K  177,  uit  te  geven  in  deel  II.  —  Blz.  173  r.  2  v.  o. :  ant noord ; 
B.  a.  —  Blz.  174  r.  6.  v.  o. :  belijdenisse;  n.  a.  —  Blz.  176  r.  14  v.  o. :  missive;  D  243.  —  Blz.  177  r. 
21  V.  o.:  missive:  Tl  2»2.  —  Blz.  179  r.  \T  v.b.:  missiven  en  instructie  :n.a.  —  B\z.  186r.  12v.o.: 
instnieiie ;  zie  vorige  aanteokening.  —  Blr.  187  r.  4  v.  b. :  balans,  D  306.  —  Blz.  187  r.  5  v.  b. ; 
extract;  D  309  verso.  —  Blz.  188  r.  9  v.  o. :  acten ;  n.  a.  —  Blz.  188  r.  8  v.  o. :  sullen  sien,  nl.  uit  het 
sententieboek,  uit  te  geven  in  het  vervolg  van  ons  werk.  —  Blz.  191  r.  8  v.  o.:  missiven;  Koaol 
aan  Bew.  11  on  18  Juli  1616  (F  1,  andere  paginoering  dan  Coen's  op  blz.  191  aanvangende 
brief);  Reaelaan  Coon  11  Juli  on  6  Aiig.  (F  7);  Reael  ann  Bew.  22  en  26  Sept.  1616  (H  28;  die 
van  22  Sept.  gedrukt  bij  Tielo  I,  1641.  —  Blz.  192  r.  12  v.  b. :  advyseert;  Soury's  brieven  van 
21  Febr.  tot  26  Juli  1616  koiiion  voor  F  258.  —  Blz.  195  r.  12  v.  b.:  mi'stfiren;  aanwezig  zijn  van 
Jan  Dirksz.  Lam  aan  Jan  Jausz.  van  Helmonl  te  Amsterdam  van  6  Mei  1616  (F  105)  en  18  Mei 
1616  (F  92),  en  van  denzolfdo  aan  Bew.  van  3  Aug.  1616  (H  494).  —  Blz.  196  r.  14  v.  o.:  con- 
tract; Corpus  I,  122.  —  Blz.  199  r.  14  v.  b.:  resolutie;  de  resoluticn  van  Reael  van  17  juli  1615 
tot  27  Mei  1616  vindt  men  F  15;  die  van  23  Juni  1616  tot  4  Aug.  1616:  F  42.  —  Blz.  199  r.  10 
v.  o.:  diecoers;  n.  a.  als  afzonderlijk  stuk;  bedoeld  is  het  vertoog  dienaangaande  in  Rcaels 
brieven  zelve  opgenomen.  —  Blz.  202  r.  3  v.  b. :  copie;  vgl.  aant.  op  blz.  191  r.  8  v.o.  —  Blz.  202 
r.  S  V.  b.:  advyseert;  zie  een  brief  van  van  der  Haghen  aan  Bew.  van  20  Mei  1616  inFtusscIion 
107enll4.  —  Blz.  202r.  18  v.b.:  factuur;  H  476.  —  Blz.  201  r.  7  v.  b.:  missiven;  zie  de  .aant. 
op  blz.  192  r.  12  v.  b.  —  Blz.  206  r.  12  v.  b. :  missiven ;  alle  uitgaande  brieven  van  Coen  welke 
aanwezig  zijn,  zullen  verschijnen  in  deel  II.  —  Blz.  206  r.  9  v.  o.:  journaal;  F  239;  ook  „dis- 
cours" van  deuzelfden :  F219.  —  Blz.  212r.  1  v.h.:  contract ;  Corpus l,  119.  —  Blz.  213  r.  6  v.b. 
missiven ;  vgl.  de  aant.  op  blz.  206  r.  12  v.  b.  —  Blz.  214  r.  6  v.  b.  scheepen ;  aldus  de  tekst,  zal 
verschrijving  zijn  voor  „scheepion".  —  Blz.  218  r.  11  v.  o.  sangra;  aldus  de  tekst;  bedoeld  is 
„sanguis".  —  Blz.  219  r.  13  v.  o.:  registeren  taxatie;  n.  a.  —  Blz.  223  r.  11  v.  b.:  balansen  staat; 
n.  a.  —  Blz.  231  r.  3  v.  b.;  factuur;  42 J  verso.  —  Blz.  234  r.  17  v.  o.:  missive;  van  Picter  de  Car- 
pentier  aan  Bew.  24  Oct.  1616  (II  5);  de  souteutie  is  er  niet  bij.  —  Blz.  235  r.  12  v.  b.:  missive; 
n.  a.  —  Blz.  235  r.  13  v.  b.:  missive:  ookdezoi3nietbekend,doch  vgl.  Bakhuizen  van  den  Brink, 
Studiën  en  Schetsen  IV,  281.  —  Blz.  235  r.  18  v.  b. :  missiven ;  n.  a.  —  Blz.  235  r.  24  v.  b. :  pam- 
pieren;  n.  a.  —  Blz.  235  r.  6  v.  o. :  missiven;  van  Lam  3  Aug.  1616  (H.  494);  van  Reael  5  Aug. 
1616  (H.  46),  22  en  26  Sept.  1616  (H.  28) ;  van  Steven  van  der  Haghen  18  Juli  1616  (II  50) ;  van 
Reael  ongedateerd  (H  11S\  —  Blz.  236  r.  15  v.  o. :  attestatie:  H.  270.  —  Blz.  237  r.  14  v.  b. :  mis- 
siven; nl.  aan  Bew.  van  de  Hase  10  Mei  1616  (V  1.59);  Samuel  Kint  15  April  1616  (F  161),  27 
ApriIen8Meil616(F.16s);AdolfThomasz.  29  Maart  1616  (F  174);  Hans  Baron  16  April  1616 
(F  111);  Jaques  Lefebvre  28  Maart  1616  (F  182);  Pieter  Gillesz.  van  Ravensteyn  16  Maart 
1616  (F  186);  Simon  Joosten  26  Juni  1616  (F  189) ;  Cortenhoeflf  25  April  1616  (F  192);  aan  Coen 
een  van  de  Hase,  5  Juni  1616  (H  130).  —  BI.  237  r.  2  v.  o.:  pampieren;  aanwezig  in  een  brief  van 
Pieter  van  den  Broecke  aan  Bew.,  Bantam  15  Dec.  1616  (H  82).  —  Blz.  238  r.  5  v.  b. :  &ena ; 
aldus  de  tekst;  Sana  is  bedoeld.  —  Blz.  238  r.  6  v.b.:ica»ier>:  aldus  de  tekst;  Jemen  is  bedoeld. 
—  Blz.  238  r.  12  v.  b.  missiven  van  den  pacha  3  Juli  1616  (H  9) ;  van  den  tresorier  en  secretaris 
van  den  pachalü  Juni  1616  (H  11);  van  den  kapitein  van  Mocha  1  Juli  1616(11  12).  -  Blz.239 
r.  4  v.  o. ;  affgenomen  souden  ivesen;  dit  moet  dan  als  het  van  Caerdcn  is  geweest,  gebeurd  zijn 
bij  de  gelegenheid  vermeld  bij  de  Jonge  II,  233  (Jan.  1601).  Blz.  239  r.  1  v.  o. :  acte;  n.  a.  Blz. 
240  r.  13  V.  b.:  notitie;n.  a.,  vgl.  echter  G.  86.  —  Blz  246  r.  12  v.  o. ; /oc«««r;  H  411.  —  Blz.  246 
r.3  v.o. :  missive»;  van  HendrickJansz.  uit  Patani  20  Oct.  1616  (H  71),  25  Oot.  1616  (H  75); 
van  Jacques  Specx  uit  Japan  1  Oct.  1616(11420).  -  Blz.  247  r.  17  v.  o.;  factuur;  n.  a.  —  Blz. 
247  r.  7  V.  o. ;  notitie;  H  3.  —  Blz.  249  r.  2  v.  b.  Westvrieslandt;  het  origineel  van  don  met  dat 


812 

schip  gezonden  brief  is  gebonden  geweest  in  bock  I,  dat  uit  hot  Compagnie's  archief  verloren 
is  gegaan.  De  copie,  die  bij  hetorigineel  van  den  brief  van  22  Aug.  1617  gevoegd  werd, is  mede 
niet  bewaard.  —  Blz.  2.52  r.  11  v.  b.:  miggiue;  er  gingen  er  twee  mede:  Reael  aan  Bew.  10  Mei 
en  2  Juli  1617  (K  1).  Het  verhaal  over  de  invasie  der  Engelschen  komt  voor  in  die  van  10  Mei. 

—  Blz.  253  r.  8  v.  o. ;  missive;  n.  a.  —  Blz.  251  r.  H  v.  bj :  instructie  en  missiven :  zie  deel  II.  —  Blz. 
255  r.  5  V.  b.  de  zijne;  n.  a.  —  Blz.  262  r.  2  v.  b. ;  Malua  (Maloea)  is  de  naam  waaronder  bij  Piga- 
fetta  het  eiland  Orabaai  voorkomt.  —  Blz.  262  r.  20  v.  b. :  memnrie;  n.  a.  —  Blz.  266  r.  13v.  b: 
copie;  hier  is  bedoeld  de  (verloren)  copie  van  Coen's(  verloren)  schrijven  uit  het  begin  van  1617. 

—  Blz.  268  r.  20  V.  o.  rekening ;  n.  a.  —  Blz.  268  r.  8  v.  o. ;  morsterrollen ;  n.  a. ;  ook  niet  die  van  de 
Trouwe  vermeld  r.  6  v.  o.  —  Blz.  270  r.  9  v.  b.:  rekening;  n.  a.  —  Blz.  278  r.  10  v.  o.:  attestatie; 
n.  a.  —  Blz.  280  r.  13  v.  b.;  notitie;  n.  a.  —  Blz.  282  r.  15  v.  o.;  missiven;  5  Juni  1617  aan  Bew. 
(L79);  ISOot.  1617  aan  Bew.  (L71) ; 5  Juni  1617aanCoenL 74).  — Blz. 285  r.  3  v.o.;  copie:  Raem- 
burch  aan  Coen;  11  Sept.  1617  (L  65).  —  Blz.  285  r.  2  v.o.:  copie;  de  Rasière  aan  Coen  7  Aug. 

1617  (L.  67).  —  Blz.  288  r.  4  v.  o. :  cognossement  en  factuur;  de  factuur  aanwezig  L  49.  —  Blz.  289 
r.  9  V.  o.;  missive;  23  Mei  1617  (L  104).  —  Blz.  289  r.  8  v.  o. :  missive;  zie  de  aan.  op  bl.  282  r.  15 
V.  o.  —  Blz.  289  r.  8  v.  o. : pampieren :  L  passim.  —  Blz.  290  r.  9  v.  h. : schrijven;  vanll  Dp.a.  1617 
(M  1).  —  Blz.  290  r.  16  v.  b. :  missiven ;  M  passim.  —  Blz.  292  r.  17  v.  b. :  missiven;  van  Lam  aan 
Bew.  11  Oct.  1617  (M  283,  ged.  gedrukt  bij  Tiele  I,  170) ;  van  Specx  aan  Coen,  12  Oct.  1617  (M 
315);  van  Hendriok  Jansz.  aan  Coen,  25  Oct.  1617  (M  413).  —  Blz.  293  r.  4  v.  o.:  registers;  M 
127  en  M  321.  —  Blz.  294  r.  4  v.  h.:  factuur;  M  328.  —  Blz.  294  r.  11  v.  b.  notitie;  n.  a.  —  Blz. 
297  r.  3  V.  b.:/oc<Mur;  M416.  —  Blz  297  r.  8  v.  b.:  tnisstt'c;  er  zijn  er  van  15  Sept.  1617  (M  273) 
en  vanóDec.  1617(M271).  —  Blz.  297  r.  15  v.  o.:  missive;  van  13  Aug.  1617  (M.  34:3).  —  Blz.  298 
r.  10  v.  b.:  rollen;  n.  a.  —  Blz.  298  r.  10  v.  b.:  register  van  d' amonitie:  M  401  (Amboina),  M  405 
(Banda),  M  411  (Poeloe  Ai).  —  Blz.  303  r.  4  v.  o. :  attestatiën;  M.  201.  —  Blz.  303  r.  3  v.  o.;  attes- 
tatie ;  n.  a.  —  Blz.  305  r.  1  v.  b. :  acte  en  antwoord ;  M  194 — 198.  —  Blz.  306  r.  3  v.  b. :  cognosse- 
menten en  factuur:  M  70.  —  Blz.  313  r.  6  v.  o.:  roJJe;  H 264.  —  Blz.  315  r.  10  v.  b.:  ui'toorpseZs; 
n.  a.;  aanwezig  zijn  echter  inventaris  Rijksarchief  n".  1089  (fort  Gelria),  1176  fJacatra  1619), 
1312  (fort  Oranje  op  Temate),  1328  (fort  Victoria),  1310  (redoutes  op  Ambon),  1341  (Saparoea), 
1359  (fort  Nassau),  1369  (redouten  op  Banda),  1372  (fort  Revengo  op  Ai).  —  Blz.  320  r.  18  v.  o  : 
missive;  zie  deel  II;  de  datum  is  niet  1  doch  7  Xov.  1616.  —  Blz.  320 r.  17  v.  o.  :or(fre;  zie  deel  II. 

—  Blz.  321  r.  12  v.  b.:  factuur  en  cognossementen;  M  65 — 68.  —  Blz.  32]  r.  18  v.  o.:  missive;  van 
Geleyn  Cornelisz.  Leest,  17  Jan.  1618  (M  165).  —  Blz.  322  r.  14  v.  h.:becomen  heeft;  M  13—17 
de  stukken  daarover.  —  Blz.  330  r.  20  v.  o. :  factuur ;  n.  a.  —  Blz.  334  r.  1  v.  b. :  vervolg ;  N  81.  — 
Blz.  334  r.  3  v.  b. :  balans;  N  97.  —  Blz.  341  r.  17  v.  b.;  attestatie;  n.  a.  —  Blz.  341  r.  2  v.  o. :  acte; 
n.  a.  —  Blz.  345  r.  16  v.  h.:  missive;  Specx  aan  Coen  1  Maart  1618  (N  126).  —  Blz.  346  r.  7  v.  o.: 
missive;  van  Pieter  Dircxz.  24  Juni  1618  (N  129);  van  HendrickClaesz.Hillegom,  zelfde  datum 
(N  165).  —  Blz.  350  r.  19  v.  o.:  extracten;  n.  a.  —  Blz.  352  r.  11  v.  b.:  factuur;  N  114.  — 
Blz.  362  r.  4  v.o.:  missiven,  van  Reael  uit  Banda,  7  Mei  1618 (N  133) en  10  Juni  1618 (N  138);  van 
Steven  van  dor  Haghen  uit  Banda  6  Mei  en  10  Juni  1618  (N  178,  die  van  6  Mei  ged.  gedrukt 
bij  Tiele  I,  222);  vaa  Lam  uit  Banda  10  Juni  1618  (N  185);  van  van  Spoult  uit  Ambon  4  Juni 

1618  (N  197).  —  Blz.  372  r.  16  v.  o  : partije  nevens  dese;  n.  a. ;  in  het  geheele  boek  N  uit  Surate 
niets  dan  brief  van  van  Ravensteyu  aan  Bew.  van  12  Maart  1618  (N  216).  —  Blz.  374  r.  13  v. 
b.:  copie  van  inventarius;  n.  a.  —  Blz.  374  r.  14  v.  b.:  origineele  invcntarius  en  andere  acten  meer; 
n.  a.  —  Blz.  379  r.  5  v.  b.:  factuur;  N  176.  —  Blz.  389  r.  3  v.  o.:  missive:  uit  Semarang,  16 
Aug.  1618(0  136 ;  gedrukt  bij  De  Jonge  IV,  96).  —  Blz.  393  r.  12  v.  b.;  advyscn;  zie  deel  IL  — 
Blz.  400 noot:  missive  en  reekeninge;  n  a.  —  Blz.  402  r.  6  v.  b  :  notitie;  aanwezig  zijn  die  van 
Tafifa.soho  (O  186)  en  van  Amboina  (O  3.52).  —  Blz.  406  r.  8  v.  o. :  acten:  O  151,  152,  311,  312.  — 
Blz.  411  r.  10  V.  b.  instructie;  zie  deel  II.  —  Blz.  411  r.  11  v.  b  :  missiven;  zie  deel  II.  —  Blz.  411 
r.  15  V.  b.  inventarius;  O  314.  —  Blz.  411  r.  16  v.  b.:  particularisatie;  n.  a.  —  Blz.  413  r.  18  v. 
b.:  necensgaende;  brieven  van  de  Hase  van  1,  14  en  16  Juli  1618  (O  331)  —  Blz.  413  r.  4  v.  o.: 


813 

mitsire:  van  i  April  161S  (O  315).  —  Blz.  133  r.  6  v.  b.:  instructie;  zie  dcol  IT.  -  Blz.  454  r.  18 
V.  b. :  missive:  van  1  Maart  1619  (P  257).  —  Blz.  461  r.  8  v  b.  contract;  Corpus  I,  145.  —  Blz.  463 
r.  6  V.  o.:  contract;  Corpus  1, 147.  —  Blz  46-1  r.  S  v.  o.;  contract;  Corpus l,Hi>.  —  Blz. 470 r. 21— 20 
V.  o.-.gepasseert  i's;  vgl.  het  journaal  bij  de  Jonge  IV,  188  en  dat  vau  Ds.  Hulsebo.i,  uitgogevon 
door  IJzerman  iii  Bijdr.  T.  L.  Y.  Xed.  Indië  deel  73('sGravenhage  1917);  de  heer  IJzerman 
bewijst  dat  van  don  Broecke  in  zijn  Leidsch  handschrift  (waarover  Heeres  in  Feestbundel- 
Üoyge  (Tjciden  1902))  het  journaal  van  Hulsebos  geoopieerd  heeft ;  ook  bewijst  hij  dat  hot  bij 
De  Jonge  gedrukte  journaal  afkomstig  is  van  den  onderkoopman  Melis  Remmertsz.  Lants. 
Voorts  is  vau  groot  belang  Ticlo  in  Bijdr.  T.  L.  V.  Xed.Indiè  5Je  reeks  II,  207  vv.  ('s-Qraveu- 
hage  1387)  wegens  de  vergelijking  mot  Engelsche  bronnen.  —  Blz.  470  r.  17  v.  o. :  i»i/brma<i>ii; 
P276  vv.;  ged.  gedrukt  bij  IJzerman  t.  a.  p.  blz.  654  vv.  —  Blz.  470  r.  17  v.  o.:  sententie,  9  Juli 
1619,  bij  IJzerman  blz.  662.  —  Blz.  477  r.  19  v.  o.:  missive;  25,  28  Jan.,  27  Febr.  1619  (P  364).  — 
Blz.  482  r.  20  v.  o.:  resolutie:  zie  deel  III.  —  Blz.  489  r.  15  v.  o.:  certificatie:  n.  a.  —  Blz.  489  r. 
12  V.  o.:  journaal:  n.  a.  —  Blz.  490  r.  20  v.  o.:  nevens  deie;  die  van  Jaeatra  P  401;  die  van  Ban- 
tam n.  a.  —  Blz.  490  r.  9  v.  o.:  factuur;  P  398.  —  Blz.  491  r.  12  v.  o.r  ontwerp;  a.  a.,in  weerwil 
van  de  Jonge's  verzekering  IV,  183;  zie  IJzerman  t.  a.  p.  274.  —  Blz.  493  r.  11  v.  o. :  memorie; 
n.  a.  —  Blz.  495  r.  15  v.  b.:  /ac<ui<r;  Q  45.  —  Blz.  497  r.  19  v.  o.:  copie:  20Deo  1618  (Q  394). — 
Blz.  497  r.  19  v.  o.:  off  translaet;  slordig  uitgedrukt;  de  gecopieerde  missive  is  een  andere  dan 
de  getranslateerde ;  deze  laatste  is  van  8  Dec.  1618  (Q  51).  —  Blz.  49S  r.  9  v.  b.  missive:  van 
der  Dussen  aan  Coen  25  Juli  1619  (Q  70).  —  Blz.  498  r.  19  v.  o. :  register;  Q  294.  —  Blz.  499  r. 
24  V.  o.:  missive  en  instructie;  zie  deel  II.  —  Blz.  499  r.  19  v.  o. :  register;  Q  80.  —  Blz  499  r.  13 
V.  o.:  missiven ;  van  Eavensteyn  aan  Coen  22  Febr.  1619  (Q  76),  3  Mei  1619  (Q  78);  van  Goeree 
is  niets  aanwezig.  —  Blz.  501  r.  2  v.  b. :  gaen  nevens  dese:  n.  a.  —  Blz.  501  r.  2  v.  b.  register  van  't 
volck;  n.  a. ;  alleen  is  aanwezig  een  opgave  voor  Tabalola  (Q  87).  —  Blz.  501  r.  4  v.  b. :  vivres 
ende  amonitie;  Q  SI — 86.  —  Blz.  503  r.  13  v.  b.  CAine^e»;  vgl.hetart.  vanHoetink,SoBtny  Kong, 
het  eerste  hoofd  der  Chineezen  te  Batavia,  in  Bijdr.  T.  L.  V.  Hed.-Indië,  deel  73.  —  Blz.  503  r.  10  v. 
o. :  project:  inventaris  Leupe  u°.  1 176,  gereproduceerd  achter  het  art.  van  Hoetink  in  de  vorige 
aaut.  vermeld,  en  achter  dat  van  IJzerman  vermeld  in  de  aant.  op  blz.  470  r.  20 — 21  v.o.  —  Blz. 
503  r.  2  V.  o.:  notitie:  zie  Q  134.  —  Blz.  504  r.  2  v.  \>.: geconsumeert  zij;  Q  109,  gedrukt  als  bijlage 
XII  achter  het  art.  van  IJzerman.  —  Blz.  504  r.  14  v.  b. :  acte:  P  43,  gedrukt  al.s  bijlage  XI 
achter  het  art.  van  IJzerman.  —  Blz.  504  r.  13  v.  b. :  informatiSn ;  zie  aant.  op  blz.  470  r.  17  v. 
o.  —  Blz.  509  r.  16  v.  b.:  informatie,  bekentenisse  ende  sententie;  n.  a.  —  Blz.  511  r.  10  v.  o.:  /oc- 
<tt«r;  Q  341,  344.  —  Blz.  512 r.  7—8  v.  h . : pampieren;  Q 359—401.  —  Blz.  514  r.  12  v. o.:register; 
Q  335  vv.  —  Blz.  518  r.  3  v.  b.:  factuur;  n.  a.  —  Blz.  518  r.  19  v.  b.  register;  n.  a  —  Blz.  523 
r.  19  V.  b.:  aenbiedinge;  deze  en  de  in  de  volgende  10  regels  vermelde  stukken  Q  314 — 333.  — 
Blz.  523  r.  22  v.  b.  Wittert  en  Verschoor;  Wittert  1603—1605,  Verschoor  1605  - 1607  (zie  de 
Jonge  ni,  395) ;  contract  van  1 603 :  Corpus  I,  29.  —  Blz.  528  r.  8  v.  o. :  notitie ;  Q  402.  —  Blz.  530 
r.  3  V.  b.  becomen  connen;  over  de  verhouding  van  Oldenbarnevelt  tot  Isaac  Ie  Maire  zie  Bak- 
huizen van  den  Brink,  Sludiin  IV,  264—271.  —  Blz,  533  r.  5  v.  b. :  attestatie;  n.  a.  —  Blz.  533 
r.  18  V.  b. :  copie;  Q  372  vv.  —  Blz.  533  r.  20  v.  b. :  accoort;  Q  280.  —  Blz.  535  r.  7—8  v.  b. :  mis- 
sive; zie  den  tekst  daarvan  in  deel  III  van  ons  werk.  De  Bew.  zeggen  daarin,  datin  het  lichten 
van  Nederlanders  uit  de  schepen  van  uitheemsche  Compagniëu  voortaan  „metalle  discretie" 
moet  worden  gehandeld,  „lettende  op  de  notoire  iutercsten  die  de  Vereenichde  Compagnie 
daerdoorsoudecomentelyden'.  —  Blz.  511  r.  4  v.o.:  copie;  zie  deel  U.  —  Blz.  542  r.  17  v.h.:  mis- 
sive; n.  a.  —  Blz.  .543  r.  17  v.  o.  missiven ;  vAe  deel  III ;  een  overzicht  van  den  inhoud  van  het 
verdrag  geeft  de  Jonge  IV,  p.  CXXIV  vv. ;  de  tekst  is  gedrukt  bij  Aitzema(kwarto-uitgaaf)I, 
504.  —  Blz.  543  r.  14  v.  o. :  ordre  op  d'executie ;  Aitzema  I,  512.  —  Blz.  543  r.  13  v.  a. :  project  tot 
redres ;  Aitzeraa  I,  517.  —  Blz.  544  r.  1  v.  o. :  copie:  R  77 ;  die  van  Coen  uit  te  geven  in  deel  II. 
—  Blz.  545  r.  1  v.  b. :  copie ;  zie  deel  II.  —  Blz.  547  r.  20  v.  b. :  acte;  zie  deel  II.  —  Blz.  551  r.  20 
V.  o. :  mtMive ;  n.  a.  —  Blz  553  r.  10  v.  b. :  copie ;  zie  deel  II.  —  Blz.  554  r.  21  v.  o. :  register  ende 


814 

ataei ;  R  75.  —  Blz.  562  r.  16  v.  b. :  capie;  R  264.  —  BIz.  562  r.  18  v.  b. :  copie:  zie  deel  lil.  —  Blz. 
564  r.  14  V.  o.:  advijseert\'B,  219.  —  Blz.  565  r.  5  v.  b. :  notitie;  R  168.  —  Blz.  565  r.  6  v.  b.:  mig- 
s»uejR211.  — Blz.  466r.l2  v.  b. ;  SpeuJt ;  zie  zijn  brief  aau  Coen  van  4  Mei  1620  bij  Tiele  I,  255. 

—  Blz.  567  r.  6  v.  o. :  instructie ;  zie  deel  II.  —  Blz.  573  r.  7  v.b. :  factuur ;  E  166.  —  Blz.  573  r.  7 
V.  b.:  instructie:  zie  deel  II.  —  Blz.  573  r.  1  v.  o  acte;  n.  a.  —  Blz.  578  r.  6  v.  o,:  notitie;  R  162. 

—  Blz.  583  r.  12  T.  b. :  factuur ;  R  295.  —  Blz.  .583  r.  17  v.  o. :  vertoont  zij;  in  de  gedrukte  ver- 
slagen der  Dordtsche  Synode  heb  ik  de  plaats  niet  kunnen  vinden.  —  Blz.  585  r.  12  v.  o.:  ge- 
last hadden;  zie  deel  III.  —  Blz.  588  r.  12  v.  o.:  gebietvan  't  fort;  vgl.  de  Jonge  IV,  221;  de  Haan, 
Priangan  1, 1*  .—  Blz.  594 r.  12  v.  b. :  registers;  S  75.  —  Blz.  601  r.  12  v.  b. : register ;S 48.  —  Blz. 
611  r.  1  V.  o.:mtssiïe»;S213,215.  — Blz.  612r.  6  V.  b. :  factuur;  S  243.  —  Blz.  613  r.  11  v.  b.: 
missiven ;  S  250,  263.  —  Blz.  614  r.  16  v.  b. :  acte ;  S  207.  —  Blz.  616  r.  2  v.  o. :  verclaringe;  zie  deel 
III.  —  Blz.  617  r.  5.  V.  b. :  acte ;  S  277.  —  Blz.  619  r.  19  v.  o. :  extract ;  S  278.  —  Blz.  619  r.  4  v.  o. : 
contracten ;  S  280.  —  Blz.  620  r.  14  v.  b. :  boecken ;  n.  a.  —  Blz.  620  r.  16  v.  b. :  antwoort ;  n.  a.  — 
Blz.  621  r.  19  v.  o. :  geadvyseert  nert ;  S  267. — Blz.  621  r.  9  v.  b.:  mtsst've;  nl.  die  in  de  vorige 
aanteekening  bedoeld.  —  Blz.  623  r.  8  v.  b. :  balans;  S.  298.  —Blz.  624  r.  3  v.  b. :  notitie;  S  301. 

—  Blz.  624  r.  7:  24ste  articul;  zie  de  Jonge  IV,  p.  CXXVI.  —  Blz.  624 r.  11  v.b.:  27steaHicul; 
Aitzema  I,  510  (geen  der  beide  Compagnieën  zal  de  andere  bij  middel  van  fortificatie  of  van 
contracten,  nog  te  maken,  van  den  handel  uitsluiten).  —  Blz.  645  r.  14  v.  b. :  attestatie;  V  on- 
gefolieerd.  —  Blz.  646  r.  4  v.  b.  :  verclaringe;  V  ongefolieerd.  —  Blz.  648  r.  7  v.  b. :  acte;  V  on- 
gefolieerd.  —  Blz.  649  r.  19  v.  o. ;  copie;  zie  deel  II.  —  Blz.  6-52  r.  16  v.  o. :  N.  N.;  versta  :  „deze 
en  gene".  —  Blz.  656  r.  17  v.  o. :  de  voorgaande  van  den  Raedt;  bedoeld  is  eene  missive  van  de 
Carpentier,  Dedel,  Cornelis  Reyersz.  en  van  Uffelen  van  9  Juli  1621  (T  52).  —  Blz.  657  r.  16  v. 
b. :  acte ;  T  ongefolieerd  ;  in  boek  T  ook  alle  documenten  aangehaald  op  blz.  659.  —  Blz.  662  r. 
4.  v.  b.  :  missive;  n.  a.  —  Blz.  666  r.  6  v.  b.:  notitie;  V  ongefolieerd.  —  Blz.  668  r.  2  v.  o. -.notitie; 
T  ongefolieerd.  —  Blz.  669  r.  12  v.  o. :  notitie;  T  ongefolieerd.  —  Blz.  676  r.  11  v.  b. :  protest; 
T  ongefolieerd.  —  Blz.  676  r.  14  v.  b. :  advysen,  attestatiën  en  (iocume»ifen;T  ongefolieerd.  —  Blz. 
676  r.  9  v.  o. :  missive ;  n.  a.  —  Blz.  677  r.  10  v.  o. :  balans ;  V  ongefolieerd.  —  Blz.  678  r.  15  v.  o. : 
factuur;  V  ongefolieerd.  ■ —  Blz.  682  r.  18  v.  b. :  missiven;  n.  a.  —  Blz.  684 r.  12  v.  o.:  missive; 
n.  a.  —  Blz.  689  r.  1  v.  h:  notitie;  W  46.  —  Blz.  693  r.  2  v.  b. :  advysen;  W  27.  —  Blz.  694  r.  19  v. 
b. :  protest ;  n.  a.  —  Blz.  695  r.  16  v.  o. :  missiven ;  W  49  en  58.  —  Blz.  695  r.  10  v.  o. :  missiven ; 
zie  vorige  aant.  —  Blz.  696  r.  15  v.  b. :  geadvyseert;  W  36.  —  Blz.  697  r.  5  v.  b.  advyseert;  n.  a. — 
Blz.  699  r.  17  V.  o. :  factuur ;  n.  a.  —  Blz.  699  r.  5  v.  o. :  balans ;  W  23.  —  Blz.  704  r.  12  v.  b. :  acten ; 
n.  a.  —  Blz.  710  r.  1  v.  b  -.placcaet;  zie  van  der  Chijs,  Plakaatboek  I,  94.  —  Blz.  710  r.  20  v.  o. : 
factuur;  n.  a. —  Blz.  712  r.  18  v.  b.:  schriften  ende pampieren;  W  ongefolieerd.  —  Blz.  714  r.  4 
V.  o. :  schriften;  zie  vorige  aant.  —  Blz.  715  r.  12  v.  o. :  discoers;  W  ongefolieerd.  —  Blz.  717  r. 
12  V.  b.:  rollen;  n.  a.  —  Blz.  717  r.  17  v.  b. :  resolutie;  zie  deel  III.  —  Blz.  723  r.  6  v.  o. :  factuur; 
X  53.  —  Blz.  724  r.  5  v.  b. :  resolutie  en  schriftelijcke  advysen ;  n.  a.  —  Blz.  724  r.  17  V.  b. :  copie; 
zie  deel  II.  —  Blz.  726  r.  8  v.  o. :  discoersen ;  n.  a.  —  Blz.  726  r.  3  v.  o. :  copie;  zie  deel  II.  —  Blz. 
729  r.  22  v.  h.:  notitie;  X  122.  — Blz.  780  r.  3  v.  h.:acie;  X  152.— Blz.  730  r.  11  v.  h.: pampieren; 
X  155.  —  Blz  730  r.  19  v.  b. :  misssive;  X  169.  —  Blz.  730  r.  22  v.  b.:  oude  boeken  en  rekening; 
n.  a.  —  Blz.  732  r.  12  v.  b. ;  journalen ;  n.  a.  • —  Blz.  735  r.  12  v.  o. :  pampieren ;  X  185.  —  Blz.  737 
r.  16  V.  b.:  copie;  zie  deel  II.  —  Blz.  739  r.  8  v.  b.:  copie;  zie  deel II.  —  Biz.741r. 3  v.b.:  recepis«e; 
X  197.  —  Blz.  744  r.  8  v.b.:  copie;  n.a.  —  Blz.  744  r.  14  v.  o.:  missive;  n.a.  —  Blz.  745  r.  14  v.  o.: 
missiven  ende  pampieren ;  X  passim.  —  Blz.  746  r.  17  v.  b.:  missive  ende  instructie;  zie  deel  II.  — 
Blz.  746  r.  9  v.  o. :  missive» ;  X  826.  —  Blz.  748  r.  9  v.  b. :  commissie  ende  articulen;  X  225.  —  Blz. 
748  r.  13  V.  b.:  ballance;  X  233.  —  Blz.  749  r.  16  v.  o.:  notitie;  a.  a.  —  Blz.  752  r.  14  v.  o.:  reeeke- 
ninge;  X  289.  —  Blz.  753  r.  7  v.  b. :  copie;  X  236.  —  Blz.  761  r.  14  v.  b.:  missiven  ende  pampieren; 
Y  ongefolieerd.  —  Blz.  761  r.  1  v.  o.:  nevensgaende;  Y  ongefolieerd.  —  Blz.  766  r.  6  v.  b. :  ge- 
schriften en  translaten;  Y  ongefolieerd.  —  Blz.  7G8  r.  12  v.  b.:  missive;  Y  ongefolieerd.  —  Blz. 
377  r.  4  V.  o.;  jowrnacJ;  Y  ongefolieerd.  —  Blz.  778  r.  13  v.  o.:  4  a  21.000;  aldus  de  tekst;  versta: 


815 

24.000  a 21.000?  — BU.7S2r.  ir>  v.  b.:  acfoi;  n.  a.  —  Blz.783  r.  2  v.  o.:  rtBolulit  indt  onse  mis- 
$\ven;  zie  volgende  declen.  —  Blz.  78 1  r.  9  v.  b.:  missiven;  n.a.  —  Blr.  785  r.  6  v.  o. :  copien;  zie 
deel  II.  —  Blz.  7S6r.  U  v.  o.:  co;)i>n;  Yonsefolieerd.  —  hlz.'iSS  r.h\.o.:lyste\  Y  63.  —  Blz. 
789  r.  7  V.  b.:  arrest;  Y  80.  —  Blz.  789  r.  16  v.  b.:pampieren\  zie  resolutiën  in  dcelIIIop21JaD. 
1623.  —  Blz.  789  r.  16  v.  o. :  copie;  zie  dcol  II.  -  Blz.  790  r.  8  v.  b.:  ropie;  zie  dcol  II.  —  Blz,  791 
r. 21  V.  o.:  missive ende  copie;  Y  ongefolieerd.  —  Blz.  796  r.  3  v.  o.:  instructie;  zio  deel  II.  —  Blz. 
800  r.  5  V.  b.:  notitie;  Y  ongefolieerd.  —  Blz.  802  r.  3  v.  b.:  balance;  Y  ongefolieerd.  -  Blz.  803 
r.  15  V.  o.:  nevensgaende ;  zie  deel  II.  —  Blz.  803  r.  5  v.  o. :  resolutie;  zie  deel  III.  —  Blz.  8Uü  r.  1 
V.  b.:  resolutie;  zio  deel  III.  —  Blz.  806  r.  3  v.  b. :  copien ;  Y  55 — 101  on  ongefolieerd. 


REGISTERS. 


52 


REGISTER  DER  PERSOONSNAMEN. 


A. 

Abuokllah,  kocwarhl  op  Bandn,  23. 

Adam^  (Robert),  Engolsoh  schipper,  439,562, 
769. 

Adriaensz.  (Cornelis),  opperkoopman  op  Mo- 
tir,  114. 

Alang  (Pati),  Auiboineesch  hoofd,  732,  713. 

Alkxandkr  de  Grootk,  439. 

ALi(Kaitjil),Ternataan,a68,651— 652,744— 
745,  7.50—751. 

Anuuiesz. (Melis),  schipper,  77. 

AsTHONis/..  (Dirck),  bootsman,  174. 

Antbosisz.  (Lucas),  koopman,  172. 

AsTHOsisz.  (Willem  van),  zie  Antzen. 

AsTZEN  (Willem  van).  Raad  van  ludië,  gou- 
voiueui-  van  Banda,  457,  634,642,679,687, 
700,  702,  717,  7.54,  803. 

ARj\MASGGXLA,rijksbestierder  van  Bantam, 
411,  774,  benevens,  zonder  vermelding  van 
zij  u  naam,  Let  geheele  werk  door,  als  „pau- 
goran  van  Bantam."  —  Zie  bet  andere  re- 
gister op  Bantam. 

Bales  (Matthijs),  onderstuurman,  236. 
Ba.nsee,  Engelscb  commandeur,  514. 
Bessett  (Williani),  Engelscli  koopman, 597. 
Besningh  (Jan),  bewindhebber  der  Magel- 

laansche  Compagnie,  351. 
BEBcnEM  (Wemmer  van),  directeur  van  Coro- 

mandel,  30,  .58-  60,  64,  91,  100,  109,  127, 

154,164,  168,312-313,412. 
Bbver.viugk  (Jeronimus  van),  kapitein  over 

eene  compagnie  soldaten,  81,  94. 
Bleïbürch  (Willem  Jansz.),  bootsman,  174. 
Block  Martensz.  (Adriaen),  gouverneur  van 

Amboina,  .5,  31,36,51,80, 124, 198,2.55,263, 

350,  370. 
Blomhert  (Öamuel) ,  gewezen  agent  der  Com- 
pagnie, thans  in  Nederland,  41,  235. 
Boeckbolt  (Hendrick  van),  opperkoopman, 

26,27,61. 


I  BosnouwER(MarcelisMichielsz.'),„dieopCey- 
I       Ion  gelegen  heeft",  161. 

Both  (Pieter),  Gouvernour-Geuoraal,  12,  15, 
37,  38,  64,  73,  76—78,  80,  83,  86,  102,  104— 
105,  109,  111—112,  114,  183,210,230,268, 
386,  395,  460—461. 

Bocraxa  (tommagon),  bestuurder  van  Ken- 
dal,  614  -  61.5. 

Bbee  (Abraham  van),  oppoikooimian,  475  — 
476,  478. 

Breeckvblt  (Jacob),  raad  nevens  den  presi- 
dent te  Bantam,  4,  209. 

Brockedon  (Thoma.s),  president  dor  Kngel- 
schen  te  Jacatra,  548. 

Bhoeck  (Abraham  van  den),  opperkiiopmnn, 
14,  30,  34,  36,  135-136,  1S8. 

Broeck  (Matthijs  van  den),  predikant,  77. 

Broecke  (Pieter  van  den),  oppei koopman, 
237— 240,316, 373,428, 460-  462,464, 466— 
467, 696—697,  722,  753,  760—761. 

Brouwer  (Hendriik),  commandeur,  opper- 
hoofd in  Japan,  5,  32,  51,  83,  84,  101,  110, 
112,  129, 145,  1.52,  162,  176. 

Brvne  (de),  opperkoopman,  744. 

Brustens  (Hendrick),  opperkoopman,  286, 
748,  777. 

Brustens,  kapitein  over  eene  compogniesol- 
daten,  471. 

BoRCH  (Jan  van  der),  opperkoopman,  095. 

Bdvskro  (Cornelis),  opperkoopman,  223, 230, 
303. 


Caerden  (Paulus  van),  admiraal,  226, 239. 

Cami's  (Lenaert),  opperkoopman,  771 — 772, 
788. 

Carpentieb  (Piel er  de).  Raad  van  ludië,  direc- 
teur-generaal, 268,  384,  399,405,415,449, 
449,  4.52,  4.54,  .534,  557,  559,  584,  605,  618, 
622,  669,  679,  687,  700,702,717-718,733, 
754,  7&8, 803. 

Casembroot  (Nicolacs),  kooi  man,  419,  695, 
713. 


820 


Gastro  (Bastiaen  dp),  kleurling  op  Bntjan, 
450. 

Chaka  Ghana,  veldoverste  van  den  Orooten 
Mogol,  206. 

Chroom  (sultan),  zoon  van  den  Groot  Mogol, 
.514,  722. 

Glant  (Jan),  onderkoopman,  543. 

GocQ  (Jan  Gommersz.),  koepman,  (j2,  90. 

CoKN  (Jan  Pieter;iz.),  president  der  loge  te 
Bantam  later  Gouverneur-Generaal;  het 
geheele  werk  dpor ;  met  name  genoemd 
48,  51,  92,  96,  108,  113,  146,  149,  161, 169, 
17.^—174, 190,231,233,  248,  278,  289,  307, 
323,  334,  352,  355,  380,  399,  405,  415,421, 
423,  444,  463,  4G9,  494,  .505,  .507,  534,  536, 
557,  5.59,  584,  605,  617—618,  622,  624,  639, 
641— 642,650,657— 659,678— 679,687,700, 
702,  705,  717-718,  752,  754,  806. 

Colijs  (Heudrick  Jansz  ),  opperkooi.man,  4, 
26,  92,  707. 

noMANs(Cornelis),opperkoopman,  2.50, 253 — 
2.54, 291,  414,  419, 477, 517. 

CoTKELs  (Mateo),  predikant  der  lage  te  Ban- 
tam, 4,  9,  24,  26,  37,  40,  .52,  55,  56,  69,  93. 

GoTEELS  (S'even),  opperkoopman,  11,  14,  79, 
88. 

GoüTELi  (Jacques),  oppercoopman,  730,  733. 

Crawfobd,  Engelscli  koupman,  31. 

CBDLL(Din'k  Gcrritsz.),  schipper,  .509. 

D. 

Daja  (Kirael.aba  of  Hatib),  Ternataansch 
stadhouder  op  de  nagelplaat-sen  van  Ge- 
ram,  15,  866,  392,  565, 567,  647, 649, 657— 
652,  741,  743,  784. 

Dale  (Thomas),  EngeLsch  admiraal, 463,397, 
517. 

Damiens  (Isaacq),  3.55. 

Danckaert  (Sebastiaen),  predikant,  367, 493, 
601, 743.  • 

Dayx  Macatje,  „'s  conincs  soone"  van  Ma- 
kassar,  121. 

Decaen  (Guillaume),  commies-generaal  der 
compagnie  van  Dieppe,  274,  342,  351. 

Deckek  (Hans  de),  admiraal  dor  schepen  van 
Dieppe,  324—325,  328—329,  339,  342,  525. 

Dedf.i,  (Gornelis),  Raad  van  Indië,  146,  154, 
179,  256—257,  260,  262,  319—320. 

Dedel  (Jacob),  Baad  van  ludiê;  admii'aal, 
534, 536, 557, 584, 588,  618,  622,  661—662, 


692  893,697,701,715,72.3—724,75.5,758— 
761,  788. 

Denton  (Adam),  Engelschman,  421. 

Denijs  (Samuel),  koopman,  S. 

Deyns  (Evert),  opperkoopm.an,31,60,7.5, 133, 
241. 

Detnse  (David  van),  opperhoofd  te  Surate, 
100,  109,  130,  206,  239. 

DiAZ  (Alon(;o),  gevangen  Portugeesch  kapi- 
tein, 186. 

DiRcxz.  (David),  onderkoopman,  538. 

DiBcxz.  (Pieter),  Kaad  van  Indië,  399,  405, 
415,  444,  449,  480,  620,  733. 

DoEssz.  (Steven),  commandeur.  Raad  van 
Indië,  .5,  51,  75,  80,  101, 181, 198. 

Dorst  (Christiaen  Ariaen  den),  directeur  der 
Molukken.  82, 297. 

Dorst  (Willem  den),  koopman  237. 

Druyff  (Gerrit  Fredericksz.),  koopman,  225, 
255.  266,  474,  737. 

DicOT(Pieter),  Javaansch  jonkman  van  Ja- 
para, 640. 

Dlsse.s  (Adi'iaeu  Jacobsz.  van  der),  opper- 
koopman, 62,  90,  128,  196,268,350,178, 
621,683,788, 

E. 
EiANSAN,  Chinees,  767. 
Ellertsz.  (EUer),  onderkoopman,  IGS. 
Etchoppeneyck,  inlandsch  hoofd  ter  kust  van 

Coromandel,  413. 
Eyndhoven  (Balthazar  van),  koopman,  389 

—380,  401,  676. 
Eyndhoven  (Guilliaem  van),  koopman,  805. 


Fayaruo  (Don  Alon(;o  de) ,  gouverneur  van 
Manila,  435,  689. 

Fayardo  (Doa  Luis  de),  Spaansch  admiraal, 
52. 

FrrziiF.RBEitT(Humphrey),  Engelscli  gouver- 
neur, 617,  633,  645.  655,  675. 

FoNSKCA  (Luis  da),  Portugees,  756. 


Gaban'g  (pangeran),  broeder  van  den  rljks- 
bestierder  van  Bantam  304,  327—328,337, 
343,  358—359, 382-386,  406.  441,  523,  774. 

Gama  (Fraucisco  da),  Portugeesch  onder- 
koning, 758. 


821 


GcHKüoji,  zie  Cliroom. 

Gii. (Herman  van),  opporkoopman,  695. 

GoEREE,  koopmnn,  490,  612. 

GoLsiKïN,  koopuian.  üa.ï. 

GoKCUJi  (Jan  Jausz.  van), kapitein,  128. 

GossKROFF  (sultan),  zoon  van  don  Groot- 
MofTol,  722. 

GoDVKRSKUB,  opperkoopinan,  740. 

Gover  (Isbrandt  Jacobdz.),  sohipper,  25 — 26. 

Gree.\k,  Eugelsoli  koopmnn,  S02. 

Gkiyter  (.Tan),  opporkoopman,  313. 

Gmjpii  (Job  ChristiaPnsz.),  directeur  dor  Mo- 
lukken,  561 — 565. 

Gijsels  (Aert),  commandeur,  597. 

H. 

Haes  (Doctor  de),  747,  772—773. 

Haishkn  (Steven  van  der),  admiraal,  Raad 
van  Indië,  24, 146—147,  154,  179,192— ISa, 
198,  201—202,  204,211,  21S,  224,  235,255, 
257, 320,  353,  367,  392, 401.  449,  452,  507. 

Hask  CHans  de) ,  visitateur-Generaal  37,  54, 
59,60,64,82,108,127,  144,  1.54—1.55,  168, 
205,  237,  268,  282.  297.  350,  412— 414,  479, 
498—199,  51.5— .J17. 

Hativa  (Laureus  Mai-cusz.),  .'\mboineesch 
Christenleeraar,  732,  743. 

Hayks  (Robert),  Engelsch  opporkoopman , 
626. 

HEDA(C)rnelisde),  Nederlander  gevestigd  in 
Voor-Indië,  58,  218,  289. 

Hershnsz  (Hendrick),  „overleden",  620. 

Hermexsz.  (Claes),  onderkoopman,  400. 

Hert  ('t),  schipper,  496. 

Heitex,  koopman,  7-53. 

HiTOE(kapitein),12,14, 125, 198,2.5.5,263,310, 
366,  370,  375,  448,  565,  604,  625,  641,619, 
742;  zijn  zoons ;  310,  375,  604,  625,  649. 

Ho.xGTAi,  Chiucesch  schipper,  7G5. 

HoocHLANT  (Jan  Jansz.), onderkoopman, 218, 
.542. 

HoLDAE.s  (Jan  van),  777. 

HocTMA.N  (Marton),  koopman,  296. 

HucTMAN  (Frederick  de).  Raad  van  Indië,  10, 
366,  487,  534,  541,  .567,  569—570,  588,  605, 
618—619,622,634,649—652,681,724,744— 
746, 7.50—751,  770,  784—785,  788. 

HcLSEBos  (Adriaen  Jacobsz.),predikant,461, 
498,  604. 


I. 

Ijipos,  Chinees.  131, 
In  rsjE  MoKüA,  fSabandar  te  Japara,  420. 
lïAU  (Radja\  koning  vanlndrapoera,240— 
241. 

J. 

Jackson  (Hcster),  Engelachman,  132. 

Jacobds  I  van  Engeland,  669. 

Jancokgu,  Chinees,  774. 

J.VNSz.  (Ilendriok),  opporkoopman,  27,28,33, 
34,  129,  176,  203,  251,  254,  296,  421—422, 
467—468. 

Jansz.  (Jasper),  gouverneur  van  Amboina, 
Raad  van  Indië,  9,  51, 75,80, 154—1.55, 179, 
320,  322,  324. 

Jaxsz  (Willem)  commandeur,  Rand  van  In- 
dië, 195,  399,  405,  445,  4.52,  457,  500,  513, 
534,  542,  545—546,  .557,  562,  650, 667,  682, 
704,715,769,770,778. 

Jardijn,  zie  Jourdain. 

Jezuïeten,  691 — 692. 

Jonge  (Hendiick  de),  opporkoopman,  257, 
47«. 

JoosTEN  (Jan),  koojiman,  6Ö3. 

JoDRDAiN  (.lohn),  Engolspli  schccpskapitein, 
11— 13,  80,  511,  533,  .548. 


Keelino  (William),  generaal  der  Engclöchen, 

205-206,240. 
Kikt  (Sainucl),  koopman,  237. 
KiSTiKNs  (Frederick),  opporkoopman,  2,4, 

26,  27,  61. 


Labestrate  (Jan  de),  opporkoopman.  61. 

Lam  (Jan  Dircksz.),  commandeur,  Raad  van 
Indië,  1,  4,  .5,  1-54,  182,  19.5,  196,  198,  200— 
201,  235, 2.58,  270—272,  293  -294,  314, 345, 
364,  371—372,  .592,  600, 650—652,  679. 

Lambkrtsz.  (Abraham),  gemachtigde  van 
Coen  inpatria,  624. 

Lambkrtsz.,  (Lucas),  tolk,  263. 

Larenanna,  Atjehsch  hoofd,  2.53. 

Lata  Coly,  is  geen  eigenlijke  persoonsnaam 
doch  moet  beteckeuen;  ingezetene  van  de 
dorpen  Latoe  en  Hocwaloi,  567. 


822 


LEFEBVhE  (Jac<|ue.s),  0{)perkoopraan,433, 785. 

Lkla  (radja),  hoofd  iu  't  land  van  Prinman 
en  Tikoe,  607. 

Lk  Maib  (Jan),  onderkoopman,  16ö. 

Le  Maiue  (laaao),  tegenstander  der  O.  I.  C. , 
172,  225,  529—530. 

LuiKR  (Christoffel  van),  assistent,  260,  274. 

Lhermite  (Jaoques),  president  der  Bantam- 
sche  loge,  177,  230,  464. 

LiBENAR,  opperkoopman,  730. 

LiMLACco  zie  Limco. 

LiMCo,  Chinees  te  Bantam,  244, 360, 549—550, 
776. 

LuDENSTEYN,  raadsheer  in  deuHove  van  Hol- 
land, 226,  312,  371,  487,  19S,  503,  565.— 
Zijn  zoon  Jan  Joosten,  226,  312,371,487, 
498,  503.—  Zijn  neef,  565. 


M. 


Maertsz.  (Arendt),  commandeur.  Raad  van 

Indiö,  3.57,  382, 300,40.5,411, 419— 420,448, 
452,  454. 

M»HOMET,495. 

Malleïs  (Gerrit),  soldaat,  307. 

Marien' (David),  koopman,  326, 

MAiir(Jacob  van  der),  koopman,  390. 

Masetck  (Cornelis  van),  onderkoopman,  389. 

Mataram  (de),  zie  het  andere  register. 

Matelieff  (Cornelis),  admirael,  27,  319,  369, 
602,  732. 

Maurits  (Prins),  Stadhouder  en  Kapitein- 
Generaal,  301. 

Meer  (Franco  van  der),  opperkoopman,  411, 
415,  415,  479,  517. 

jMkermans  (Hans) ,  opperkoapman,  39. 

Mees  (Charles  de),  kapitein-generaal  der  ex- 
peditie van  Dieppe,  274. 

Mendoc^a  (Audrea  Furtado  de),  Spaansch 
genoraal  in  Indië,  117. 

Meldert  (Hans  van),  koopman,  572,  683. 

MEt.iK\NBAER  (de),  vorst  in  Voor-Indië,  696. 

Mericomaldi,  „Moor"  op  de  kust  van  Coro- 
mandel,  310 

MicuiELsz.  (Tijmen),  onderkoopman,  301 — 
303,  476. 

MiDDLEToy,  Engelsch  generaal  in  Indië,  38, 
48,110. 

MiLDE(Willem  de),  opperkoopman,  695 — 696, 
721,  761—762. 


MissiA(^Juan  Gallego  de),gevangen  Spaansch 

kapitein,  186. 
MoGOL(de  Groot-),  373, 514, 696,722,753—754. 
Mot  Neell,  konstabel,  17. 
MüscuAMPs(George),Engelschkoopman,548. 

N. 

Neck  (Cornelis  Barentsz.  van),  commies  der 
Magellaansche  Compagnie,  39,  307,  316, 
351. 

Nieuroode  (Cornelis  van),  koopman,  203, 296, 
768. 

NoBLET  (WiUem),  opperkoopman,  112. 


OLnENBARNEVELDT(Johanva^), Advocaat  van 

Holland,  .5.30. 
Ongsoepi,  Chinees,  765. 

P. 

Paddiguran  (pangeran),   schoonvader  van 

den  koning  van  Jacatra,  462. 
PADLo(Don),godooptCliineesch  veldo verste, 

692. 
Pacs  (de),  705. 
Paviot  (Hans),  Nederlander  in  dienst  bij  de 

Franschen,  268. 
Peppel,  Engelsch  admiraal,  301. 
Perez  (Emanuel),  Portugees,  756. 
Philip,  Siauwer,  782. 
PiKTERSz.  (Joost),  Nederlander  die  in  Amerika 

verkeerd  heeft,  49, 104,  222. 
PiETERSz.  (Vincentl,  opperkoopman,  25, 26. 
Plancids  (Petrus),  predikantteAmsterdam, 

241. 
PoKTASGH  (pangeran),  onder  Bantam  ressor- 

teeronde,  251. 
PoRTADO,  zie  Mendofa 
Pringd  (Martin),  Engelsch  commandeur,  361, 

545, 548. 
Pkotago  (Kaitjil),  „voorneemste  van  Solor'' 

374. 


R*EMBüRCB(Quirijn  van),  opperkoopman, 123, 

211,241,285,571. 
Basiehe  (Abraham  de),  opperkoopman,  285, 

517,551. 


823 


Batoe  (pangorau),  vorst  van  Dnntnm,  771. 

Ravkstkvn  (Pictor  Gillosz.  van) ,  kooprann , 
206,  239,  413,  499,  612,  695. 

RAY(Hondrick  vau),  opperkoopman,  23. 

Kay  vPieter  vau),  koopman,  221,  315,  1G2. 

Rkakl  (Dr.  Laurons),  gouverneur  der  Mo- 
lukken,  later  Gouverneur-Generaal,  .'j,  14, 
16,  78,  SO— S3, 126, 179, 182,  192, 196, 199— 
201,  225,  2.58,  262=263,  277,  303,  310,  318, 
320,  322,  324,  347,  353,  364,  307—368,  374, 
392,  401,  403,  405,  449—550,  452, 457—458, 
569,  665. 

Retersz.  (Cornelis),  zie  Schoonhofi'man. 

Rkïsst  (Gerard),  Gouverneur-Generaal,  35, 
37,  38,  52,  53, 59,  68,  84,  90,  91,93-95,97- 
100,  102,  104—105,  109,  115,  119,  153,  157, 
114. 191—195,  199,  200,  218,  220,  286,  314, 
329,  333,  460—461.  —  Zijn  zoon  Pieteri 
153. 

Ros  (Jan  de),  kapitein  over  een  compagnie 
soldaten,  638. 

RossANGijs  (Jan),  koopman,  324. 

Rotgans,  onderkoopman,  80. 

Rlffu.v  (kaïiitoin),  763. 

RiTTL ,  koopman ,  225. 

RiJSER  (Simon  Simonsz.),  koopman,  120,  2-53. 

s. 

Sabadin  (Kimelaha),  Ternataanscli  stadhou- 
der op  Ceram,  12, 125,  198,  366,  565—567. 

Sabra.vg  (Radja),  hoofd  in  Johor,  27,  35. 

SAEi.(Jan  Ilendrioksz.),  opperkoopman,  498. 

Sarde  (DiRCKPiotersz.  van  de),commandour, 
gouverneur  van  Banda,  49,  51,  80,  363. 

Saris  (John),  generaal  der  Engelsen,  49, 51— 
53. 

Savote  (hertog  van) ,  373. 

Saulau  (Radja),  zie  plaatsregister  op  Sa- 
hoelau. 

ScuooNiiuFFUAN  (Cornelis  Ruyersz.),  com- 
mandeur; Raad  van  Indië,  161,  724,  762 — 
765.769—771. 

Schot  (Jacob  de),  koopman,  4, 6, 24. 

ScHOTTE  (ApoUonius).  opperkoopman,  21-23, 
39,  76, 122,  314. 

Sf.sepati  (Kiai),  „rechter  van  de  groote  merct 
tot  Bantam",  774. 

Skgers  (Pieter),  opperkoopmad,  .5, 25, 26. 

SiLVA  Tello  (Don  Geronimo  da),  Spaansck 
generaal,  371. 


SiLVA  Tkllo  (Don  Jiian  dn),  Spiinn.xoh  gou- 
'        verneur  der  Philippijnnn,  19,  80 — 82,  94, 

178—179,    186,    191—193,    201,    226,  246, 

371. 
SiMsuAN,  Cliiuees  te  Bantam, 62, 63, 69, 72, 78, 

116—118,2.54. 
Slooten  (Jacob  van),  onderkoopman,  212, 
Slcvs  (Jan),  opperkoopman,  4,25. 
SoKsi  (Hendrick  van),  koopman,  610. 
SoNCK  (Martiuus),  gouverneur  van  Bandn, 

Raad,  van  Indië,  .584,  605,  622,  639,  612, 

730,  782—783,  789. 
SocRT  (Andries),  opperkoopman,  dircclour 

van  Cororaandel,  23, 177,192,204,251,255, 

292,  297,  275,  379,  410,  452,  451,  479,  517, 

611—612,672,753. 
Spaldingh  (Augustijn),  Engelsch  koopman, 

548. 
SpECx(Jacques),  opperkoopman,  .32,  84,  110, 

176,202—203,206,2.54,293-29.5,345-346, 

443,  518,  520,  754,  772. 
Speüi-t  (Herman  van),  gouverneur  van  Ani- 

boina,  370,  392,  394,  448,  452,  565—567, 

634,  646,  648-650,  653,  678,  741—743,  783 

-785,803. 
Spilbergek  (Joris  van),  Commandcu  r,  178, 

201,228,248,438. 
Sterck  (Abraliam),  opperkoopiiuiri,  lln,  121, 

132,  172,  178. 
Stevkns  (Jasper),  koopman,  640. 
Steyn,  koopman,  225. 
Stringen  (Marten  van  der),  koopman,  218, 

293. 
Stkijcker  (Abraham),  luitenant,  428. 
Stüling  (Christiaen),  fiscaal,  6.52, 
SuYLENSTEvif  (kapitein),  738,  781. 
Symen  (Wouter),  318. 
Sy.sgarasouw  (tommagon),  „doun  eu  lalun 

van  den  Mattaram,"  389. 

T. 

Thednem^ns  (Adriaen),  opperkoopman,  5,  6, 

25—27,  .56,  61. 
I    Theunisz.  (Albort),  bosschicter,  174. 
TuKCxisz.  (Ticleman),  predikant,  367. 
Tbomasz. ( A  dolf),  directeur  van  Coromandel, 

29,517,573. 
Thusz  (Eveht),  583 
ïicos  (orangkaja),  hoofd  op  Loehoe,  12—14, 

310. 


824 


TiTZNEE  (Philips),  268. 

Trechandere  [?]  ,  schipper  der  Franschen, 

411. 
Trip,  kapitein  over  een  compagnie  soldaten, 

669. 

u. 

TJbfelen  (Abraham  van),  oppcrkoopman, 
Raad  van  Indië,  26,  424,  426,  467—468, 
538,672,710,7.53,781. 

Uffelkt  ^Nicolaes),  Engulsch  koopman,  .533. 

UssELiNCx  (Johan),  koopman,  4. 


Vaecht  (Hendrick),  opperkoopman,  549. 

Vaslia,  keizer  van  Cliiua,  691. 

Vklije  (Adriaen  van  de),  opperkoopman,  51, 

77. 
Velincx  (Gerard),  4-51 . 
Verschoor  (Jan  Willemsz.),  president  der 

loge  te  Bantam,  319,  523. 
Verwers  (Marclielis  Micbiolsz.),  411,  492 
ViANEN  (Gijsbrccht  van),  kapitein  overeene 

compagnie  soldaten,  luitenant-gouverneur 

der  Molukken,  81,  128,  404. 
Vizozo  (Anthonio),  502. 
Vogel  (Marton  Jansz.  Visscher  alias),  vrij- 

burger  van  Amboina,  628. 
VoLKERSz.  (Elias),  schipper,  112. 


w. 

Wael  (Jacob  Claesz.  de),  onderkoopman, 
269. 

Wangsan,  Chinees,  765,  767. 

Waterfort  (Heyndrick  van),  opperkoop- 
man, 363,  395,  620. 

Wattingh,  overste  dcrChineezente  Jacatra, 
774. 

Wesick  (Jan  van),  opperkoopman,  .9,  58,  64. 

Westerwolt  (Adam),  directeur  der  Moluk- 
ken, 297,  370,  518. 

Willemsz.  (Abbe),  schipper,  498. 

Willemsz.  (Pieter),  Nederlander  in  dienst 
der  Engelsohe  Compagnie,  59,  63,  91,  109, 
112. 

WiLTF.N3  (Casparus),  predikant,  125. 

WiTTERT  (Franpois),  president  van  de  loge  te 
Bantam  86,  87,  165,  226,  .523. 

WoDTERsz.  (Adriaen),  opperkoopman,  161. 

WoDTERsz.,  commandeur,  150. 

Wtnantsz.  (Pieter),  predikant,  122. 


YlAROYDlA,  611. 


z. 


Zdrck  'Gaspar  van),  commandeur,  73,  74,93, 
95. 


REGISTER  DER  PLAATS-  EN  VOLKSNAMEN. 


A. 

Aboro,  566. 

Acnpuico,  185, 188, 511,  .567, 682,  689. 

Adon,634,695,  761. 

Agra,  696,  754. 

Afrika,  573,  617. 

Ai  (Poeloe),  102,  124, 12!>,  131,  139,  145,  148,  154,  165,  170—171,  195-197, 228,  255-2.56,  2,58— 
259,  274,  3  U,  363, 365,  363,  403,  457—458,  4S4,  506, 568,  570,  592,  594, 626,  630—63 1 ,  634, 643. 

A  judhja,  34. 

Alang,  743—744. 

Alfoeren,  566, 648. 

Alta  (Terra),  217,  241, 262,  298,  344. 

Amabai,  .566.  742. 

Amanoebang,  123,211,  .571. 

Amblau,  447,  566, 570,  743. 

Amboina  en  Amboineezen,  7,  9,  10,  1-5,24,34,37,44 — 46,51,54,5.5,57,60,64,74,75,79—81, 
85,  88,  89,  93,  94,  99,  100,  102,  107,  111—112,  120,  122—125,  127,  131—133,  135, 137—141, 
145-148,  154, 1.56, 158,  180,  162,  164,  170-178, 182,  193—195,  198-202,207—200,  212— 2M, 
216,  220—223,226—228,  23.=.,  242,  245  246,  255,  258-265,  277,  279-282,  289,298,304-305, 
309,  311—313,  317,  320,  322,  325,  329,  347,  350,  352,  354,  262,  365—370,  372,  374  -375,  377  — 
378,  388,  390,  392—396,  400—402,  404,  410-414,418,  422,431— 432,436, .539- 140, 442,445- 
446, 448—453,  455,  457, 459— 4G0,  464,  468,  475,  482,  484,  487,  492—493, 495,  498—500,  506  - 
507,  510,  .584,  540-541,  .544,  553,  .558,  ,560—561,  563—468,  .570,  .574,  577-580,  582,  586— .591, 
594,  600,  602,  604,  616,  218,  620,  625—626,  628,  632—638,  644-6.52,  658-659,  666,  668,  670, 
675—676,678—679,  681,  6S6,  694,  697-698,  700,  702—704,  708,  711,  714,  724,  726,  731-732, 
739,  741—744.  746,  748—749,  751-753,  757,  768,  784— 7S7,  789—790,  792,  794-795,  797, 
800,  802. 

Amboina  (pas  van),  2.57. 

Amelander  Gat,  52. 

Amerika,  86. 

Amoy,  767. 

Amsterdam  (classis),  583. 

Amsterdam  (kamer),  36,  400, 481, 535, 620,  728,  620,  728,  730. 

Andrigiri,  zie:  Indragiri. 

Angkee  (rivier  van),  424. 

Angola,  219,  225,  730. 

Anjer,  479,  546. 

Annabon,  2.34. 

Antipara,  136-137. 

Arabic,  109, 130,  188,  218,  237—238, 267,  328, 346—347, 354, 371,376,378,388,393,489,696,698. 

Aroe-eilanden,  197,  567. 

Arrakan,  58,  60,  499. 


826 

Arvelen,  34. 

Asiloeloe,  367,  567. 

Assab,  761. 

Assahoedi,  446—44,7. 

Atjeh  en  Atjehera, 27—29,  3.5,  .53,  .57,  .59—61,  63,  90,  92,  100-101, 110,  129,  1.3.5,  138, 140, 1.53— 
1.54,  180,204—207,227,238,217,2.53-2.54,  273,  291,  307,  322,  32-5,  328— .331,  341,  346,  349, 
373—374,  378,  393,  400,  412,  414,  419,  436,  474,  477, 497,  499,  .500,  .505,  514—515,  517,  522,  .529, 
540,  542,  547—548,  551—552,  573,  587,  595—596,  600,  605—608,610,613,667—672,680,694— 
695,  708,  711,  714,  726,  736,  738—739,  760,  778—779. 

Australis  , Terra),  225. 

B. 

Bab  el-Mandeb,  696. 

BalambangaD,  345,  419,  451,  757. 

Bali,  53,  212,  265,  451,  506,  572,  606,  625,  757. 

Ballugatte  (land  van),  58. 

Bamingannepoeli,  611. 

Banda  en  Bandancezen,  8,  13,  14,  23,  21,  34-36,  44,  46,  51,  53—5.5,  57,  74,  7.5,  78—80,8.5,86,89, 
94,  99,  100,  102—103,  107,  117,  120,  123—124,  127—128, 131-134, 137—141,  145—148,  154, 
1.56,  158—160,  162,  164,  170—173,  193—201,  205-206,  207-209,  213—214,  216,  220,222, 
226—228,  239-240,  242,  245—246,  252,  256—261,  263—265,  269,  277,  279—282,  289,  298, 
301—302,  304—305,  309-313,  317,  320,  325,  329,  344,  347,  352,  354,  362-370,  372,  374—37.5, 
377—378,  388,  390—393,  395—396,  398,  400-402,  404,  412—414,  418,  422,  426,  435—436, 
439-440,  442,  445,  447—448,  453,  455,  460,  485,  487,  492,  498— .500, 501,  506—507,  510,  525, 
527—528,  .534,  540-.541,  514,558,560— 561, .563,567— 570,572— 574,.577—5S0,.583,.586— 592, 
.594,  598,  600,  602,  616,  618,  620,  625-626,  628—631,  636—649,  651,  6,53,  6.59,  661,  666,  668, 
670,  674—677,  680—682,  684-685,  688,  694,  697,  701—705,  708,  711,  724,  726,  729-732,  739, 
741,  743—744,  746,  748—749,  751—7.53,  768,  782-787,  790,  792,  794—795,  797, 800,  802. 

Bandjermasin,  85, 390,  773. 

Banggai,  372,453,  4.55. 

Bauka,  285,  735. 

Bantam  en  Bantammers,  1—3,  5—9,  20,  21,  24—26,  31,  37—41,  45,  48,  50,  51,  55,  62.  71.  73,  74, 
78,  83,  85,  87,  88,  90,  92,  96,  99,  103,  105,  107  —  108, 110—111,  113,  115—121,  128,  132,  134,  136 
—  139,  146,  148—150,  1.57,  159,  161,  164—166,  169,  173,  177—178,  182—184, 186—190,  199, 
207—212,  211—216,  222,  228,  230—231,  233,  243,  247—253,  255,  261,  263—267,  269—270,  273 
—274,  276—278,  282,  285,  289,  298,  301,  30.3—310,  313,  316,  319—327,  329,  331,33.3—343,346, 
3.50—3.52,  354,  3.56—362,  364,  370-371,  373—378,  381—383,  385—387,  390—391,  393,  39.5— 
398,  404,  406—410,  414—424,  426—427,  430,  433,  435—437,  439—442,  444—415,  448^449, 
455,  458,  460,  464—475,  478—479,  482—485,  488—490,  492 — 193,  497,  500—503,  505,  50S, 
510,  512,  515—517,  .520,  .522— .529,  .533,  535,  537—543,  .545-547,  549-.551,  553, .555 -556, 558, 
561,  .565,  574,  578,  580—581,  583,  586,  .588—589,  .592,  595-596,  598,  600—602,  605,  608—609, 
615-618,  6.53—6.55,  6.57—658,  669-670,  672,  685,  694,  701—705,  713—714,  719,  723,  726, 
731—733,  746—747,  773—776,  787, 792, 803. 

Baiampoer,  206. 

Bassaing,  760. 

Batachina,  600. 

Batavia,  640—641,  64.3—644,  650,  6.53—657,  661,  668—669,  673,  675,  678,686—687,  692—693, 
695, 697—698,  700—702,  705,  708,  711,  723,  725—726,  731,  733-734,  736—737,  739, 748-749, 
751,  7.53—757,  760,  765—768,  770—771,  773,  776—792,  794—799,  802-805. 

Bat  jan,  15,  17,  45.  401, 449—450, 493,  534,  565,  570,  600,  651—652,  786,  800. 


827 

Batoesawar,  135. 

Benauw.  739. 

Bengalen,  87,  58,  60,  4-13,  498.  738,  748,  781,  79J. 

Berhala  (Pooloe),  538. 

Bcsi  (Poeloe),  72, 456, 470, 473. 

Bessi,  367. 

Bima,  249, 261,  345,  372, 878,  390,  393,  419,  433, 443, 445,  451,  475,  506,  570. 

Bima  (straat),  346. 

Bintang,  180,  204.  73S— 739. 

Blauw,  zie  Amblau. 

Boano,  446—447,  566. 

Boaya,  745. 

Boccaderos  (de),  682. 

Booroe,  256,  365, 392,  447,  743,  784. 

Boeton,  21—23,  45,  46,  51,  76, 120,  156,  168,  257,  279,  313,  454,  6.50,  783. 

Bona  Vista,  804. 

Boqucrones  (Boqueiraes),  23,  260,  363,  392,  401,  1 15,  447,  453—454. 

Bordelong,  33,  186,  250,  331,  346,  672. 

Boineo,  296,  485,  569, 572,  633,  666 

Bourgondiër,  18. 

Brandon,  zie  Branta. 

Branta,  263. 

Bravo  (Ilha  de),  1,2. 

Brotuhia,  753. 

c. 

Cabo  Verde,  656,  718-719. 

Cagoian,  751. 

Cairo,  238,  316. 

Caldera  (La),  126, 272. 

Calemattc,  zie  Kalimala 

Calicut,69,240,376. 

Camarien,  zie  Kamarian. 

Cambaya,  58,  238,  721,  753. 

Cambodja,  34, 296-297,  346,  378,  390,  612-614,  672,  683,  692,  707,  736—737,  778. 

Camplier,  zie  Kampar. 

Cananor,  696. 

Canarische  eilanden,  1. 

Caubales,  751. 

Cauton,  185,  613,  692,  725. 

Caric.-il,517. 

Carimon,  zie  Karimon. 

Carnatica,  611. 

Cats,  696. 

Cavitej  86,  181,  270,  681,  772. 

Cecir  (Poeloe),  706. 

Celebes,  23, 95,  259. 

Ceram,  256—257,  260,  457,  .565—566,  569,  642,  648,  741—742,  782—784,  800. 

Cerchees,  372. 

Ceylon,  31,  58, 60, 61,  240,  315,  374,  499,  588,  611, 688,  698,  707,  753,  781,  794. 


828 

€heribon,  207,  211,  216,  256,  387,  391,  427,  441,  492, 502—503,  522,  588, 597,  654,  774. 

Chiaul,  238,  696,  721,  753—754. 

Chili,  188. 

China  en  Chineezen  (mede  in  den  Maleischen  Archipel),  21,  22,  30,  32—34,  38,  46,  .59,  60,  62— 
65,  67—72,  7."),  77,  78,  82,  84,  86-88,  90,  95,  96,  98—101,  101,  110,  112,  11.5—116,  118—119, 
122—123,  126—127,  129-132,  13.5,  137— l-S^  140—141,  156,  1.58,  163—168,176-177,180— 
182,  184—185,  188,  202—204,  209,  211—213,  215,  221,  223—226,  229—230,  232,  235,  238,  241, 
243—247,  249—250,  254—255,  266—267,  271—272,  276,  282—285,  292,  294—298,  301-302, 
306,  326—328,  336—339,  343,  345,  347,  351,  354,  356—361,  370,  372,  377,380-381;  38»,  390, 
394,  397,  403,  409,  417—418,  420,  123—424,  433— 4.S5,  440,  448,  456,  458,  460—461,  470,  472, 
474—475,  477—479,  482—486,  492,  501—503,  .505,  512,  517—518,  520,  .523— .524,  .526-.527, 
538—539,  549,  552,  -554,  561—563,  573—575,  577—579,  589—590,  -594,  598,  600-601,  609,  612 
—614,  619,  633,  636, 650,  654,  660,  666—667,  669,  674,  681—682,  685,689—692, 694, 697—699, 
701—702,  706,  710-712,  714—716,  724-725,  727-728,  732-735,  738—739,  746—752,  762— 
774,  776,  780—782, 791,  794—798,  801-803. 

Chinoheu,  184—184,  484,  -530,  554,  635, 650,  682,  715—716,  725,  764—769. 

Chingier,  412—413. 

Christenen,  10,  51,  77,  81, 110, 122,  131,  212,  314,  366  -368,  438,  446, 493,  525,  558,  604,  647,662, 
692,  721,  732,  743,  750. 

Coach,  zie  Kowak. 

Cochin,  140,240,  373. 

Coohin  Atchy,  292—293.  770. 

Cochin  China,  166,  254,  268,  294-296.  345—346,  377,  384,  433— 436, 518,  .562,  589— 590,  604, 
635,  692. 

Combello,  zie  Kambelo. 

Comber,  zie  Kombir. 

Comorin  (baai  van),  762. 

Comorin  (kaap),  373. 

Condor  (Poule',  298,  518. 

Connara,  516. 

Constantinopel,  238,  754. 

Coromandel  (kust  van),  7,  21,  28,  31,  32,  36,  4.5,  48,  55,  57— 6  J,  77,  80,  81, 83,  87,  88,  90—92,  99, 
100,  103,  107,  109,  100,  103,  107,  109,  122,  125,  127,  129—130,  134,  136—137,  i43— 144,  150— 
151,154— 1.55,157,1.50-161,168,172,176, 178,186,188— 189,206-207,209,218,221,223— 22.5, 
227,  229,  236—238,  242,  266— 26S,  273,  280,  282—283,  2S9— 291,  298,  304,  306,  308,  310,  315  — 
316,  3.50,354,  371,  373— .374,  376,  378,  390,393,400,411—413,433,436,459,464.474,478- 
479,  48.5-486,  492,  495,  498-500,  515-517,  520,  523,  529,  540—541,  544—546,  560,  569, 
573—574,  582,  .587—590,  607,  610,  612,  634,  655,  666,  671—672,  683,  685, 697—699,  706-  707, 
710—711,718,720,  726-727,  737—738,  749,  753,  779-781,  783,  788,  791—792,  794—795,  801 
—802,  804,  806. 

Coutis,  zie  Koedoes. 

Cuate  (de),  zie  Coromandel. 

D. 

Daboel,  238,  341,  337,  695—696,  724,  753—754. 

Damao,  109,290. 

Damma,  zie  Demak. 

Dekkhan,  754. 

Delft  (kamer),  174, 221,  603. 

Demak,  24,  .343,  419-420,  478,  542. 


829 

Denemarken  en  Denen,  S23,  34S,  898,  475,  4S8-490,  497,  517,  524,  529-531,  583,  f,96,  G03,  614, 

620,  672. 700,  713,  749.  753. 
Dieppe,  274,  490,  607—608. 
Diu,  109,  696. 
Drie  Gebroeders  (do),  365. 
DuTtsen  (steeds  in  den  zin:  Nederlanders),  17,  38,  50, 269, 288,  292. 

E. 

Ecndrachtsland,  720. 

Elpapoetih,566,  742. 

K  ma,  392. 

Engano,  236,  421,  496. 

Engeland.  Eiigelsche  Companie  en  EnKelschen,  s,  1 1  —  14,  29— 31,  36,  38, 46.48,49,51-53,59, 
62—67,  70—73,  75,  76, 79,  83,8.5, 87—89,91,99, 104—105, 109— 111, 114— 125, 128—129, 131— 
134, 135,  138—144, 146-154,  156,  1.58,  160,  162—166,  IGS,  170—179,181,184—185,187,189— 
201,  205-206,  20S— 209,  211,  213—210,  220-221,  223—224,  226-230,  232,  239,  242—243, 
245,  247,  252-260,  262—264,  269,  273—274,  276-27S,  280-282,  284—285,  287-288,294, 
298-305,  307,  309—313,  316-317,  321— 322,. 324—325,  328—340,337,339—340,342-343, 
345,  348,  352,  354,  356—362.  364,  366,  369—374,  375,  379,  381—383,  387—388,  390—391,  395, 
397-398,  400—401,  404,407,  409—411,  414—416,  418-431,  433—434,436,439-445,447— 
448,  452—453,  455—469.  474—579,  482,  485-490,  495— ,500,  503—504,  506,  510—517,  519, 
521,  524—533,  536,  538-555,  558,  560—563,  565,  567—570.  575—582,  584—593,  595—598, 
601—603,  605—606,  608—610,  612—614,  616-618,  620—621,626—627,632—64,636—637, 
643,  645—646,  619—650,  653—664,  667—671,  674—677,  680—682,  684—685,688,690—697, 
700—705,  70»,  712—71.5,  719,  721—724,  729—730,  733—736,  738—741,744—747,749—754, 
757—761,  764,  769—770,  773.  775,  779—783,  786,  788,  792,  800. 

Enkhuizen  (kamer),  110,  311,  730. 

Erang,  366,  369,  647. 

Ethiopië,  761. 

Europa,  ,34,  36,  85,  85,  100, 144, 172,  207-208,  21 1,  221,  263-264,  310—311,  323,  329, 356, 359, 
446,453,487,  531,  541,  685,  690,  714.  719,  749,  791.  793—794. 

F. 

Farma,  77. 

Firando,  292—293,  345—346,  433—435,  518—519,  540,562-563,582,685,658,681-682,764, 
767,  769—772,  802. 

Formosa,  435,  635,  692,  712,  715,  764. 

Frankrijk  en  Fransclien,  172,253,256,2.59,263,268,276—277,284—285,297—299,302,310— 
311,  316,  320,  322,  325—326,  328,  330,  333,  339—342,  348,  3.54—356,  359,  361,  374,  388,  393, 
398,  411,  434,  448,  47.5,  488—490,  497,  .524—525,529—531,536,539,596,603,607-609,614, 

617,  620, 637,  672,  780,  695,  700,  708, 713,  729,  732,  749,  752,  787,  799. 


Galle  (Punto  de),  499, 672. 
Gamoekanora,  17, 148, 156,  168. 
Gamoelaraoe,  15,  17,  370. 
Geldria  (fort),  48,  58,  517. 
Gerimquema,  758. 
Gilolo,2G0,  600,&51,800. 


830 

Goa,  58,  61, 100, 140, 179—180, 186,  192—193,  205,  227,  238,  240,  246,  266,  273,291,530,587,621, 

656,  661,656,  661,  670,  677,  688,  690,  692—693,  701,  704,  712,716, 722—723, 727,749,755—757, 

760,  777,  792. 
Goa  (Eio  de  la),  91. 
Goede  Hoop  (Kaap  de),  2,  35,  39,  49,  52,  53,  94,  136—137, 143,  150,  162, 183,  217,  219,  234, 266, 

273,  288,  308,  346,  420, 479,495—498, 520—522,545,582,585—588,599,617-618,656,720,803. 
Goereeache  gat,  656. 
Goetche,  zie  Cochin  Atchy. 
Golconda,  512,  Gil. 
Goran,  741. 
Gotthoeilanden,  294. 
Goulousou,  767. 
's-Gravenhage,  719. 
Greinkust,  2. 
Grissee,  7,  8,  23,24,  50,  .54,  64,  74,  75,  79,  102,  120,  123, 145,  156,  178,  204,225—226,449,451,453, 

456,  529,  541—543,  552—553,  561, 570,  610,  615—616,  653,  675,  707,  735,  787. 
Groot-Brittannië,  zie  Engeland. 

Guinea  (kust  en  bocht  van),  1,  59,  234,  308,  71S — 719.  —  Guineesche  lijnwaden:  passim. 
Gule  Gule,  741—742. 
Guseratte,  Guseratten  en  Guseratse  kleedje»,  57,  60,  87,  130,  132, 153, 196,  205,  207,  238—239, 

241,  328, 341,  398,  490,  514,  529,  552,  573,  596,  6«0,  685,  695,  720,  722,  724,  737,  78«. 

H 

Haeloe,  zie  Halong. 

Hainan,  738. 

Halong,  367,  392. 

Hantausova,  767. 

Hatoe  (op  Amboina),  566,  732. 

Hatoewe  (op  Ceram),  565. 

Henricus  (fort).  78, 122,  125,  195,  262,  522,  571. 

Hielang,  zie  Kilang. 

Hilang,  565. 

Hilla  Hilla  (Porto  de),  270. 

Hitoe,  10  -13,  128,  198,  262—264,  367,  392,  394,  446—448,  565—567,  642,  647,  649,  053,  800. 

Hochieu,  765,  797—798. 

Hoetoemoeri,  366,  392, 445—447. 

Hoewaloi,  566. 

Holland  en  Hollandera,  7,  12-14,28,34,37,49,71,  115,  117,  119-121,  131—132,235,240,253, 

266,311,691. 
Holloy,  zie  Hoewaloi. 
Hoofden  (de),  281. 
Hoorn,  (kamer),  235, 313. 
Hongarije,  41. 


I. 


Ierland,  749. 
Ihamahoe,  566,  634. 
llhaVerde,691. 


831 

Indiö,  „ludiancii",  Indisch,  17,  22,  28,  29,  16,  47,  15,  56,  58,  72,  87,  94,  97,  9s,  100,  102, 105—106, 
120,  127,  133,  137—138,  140—141,  145, 147—149,  155,  161,  164,  167, 170,  181,  200—201,204, 
209,  212,  217,  221,  223, 234,  239,  247,  272,  277,  279,  281,  286,  308,  316—317,  331,  353,  362,  376, 
412,  431,  434,  443,  452,  472,  484,  486—488,  491,  493,  497,  499,  504,  525,  527—528,  530-531, 
536,541,  553—554,  559—560,  578,  585,  591,  603,605,621,632,637,644,660,663,090,698— 
70O,  712—713,  715—716,  726-728,  732,  749—750,  752,  755,  760,  779,  790,  792  796,  800— 
801,  803. 

Indië  (in  de  beteekenis:  Vooi-Indie),  788. 

Indië  (kust  van)  (=  kust  van  Malabar),  720,  722,  748. 

Indragiri,  178,  348,  378,  410,  414,  431,  443,  453,  46S,  476,  498,  505, 512-  513,  520,  537,  510,  610, 
673,709,713,779,802. 

Indrapoera,  240—241. 

J. 

Jacatra,  4  -7,  25,  26,  28,  29,  87—41,  45, 47,  50,  55,  72,  73,  82,  95,  96,  103,  107,  112,  116—119,  132, 
141—142, 148,  1.53, 159,  166, 171,  182—188,  193—194,  197,  206—207,  209-211,  217,222-223, 
225—226,  230,  23.5—236,  245,  250—252,  257,  259,  275,  278,  282,  287,  302—305,  308,  311,  314, 
319, 322,  324—326,  328-329,  336,  340—344,  352,  355,  359—360,  380,  382—391,  393,  399,  400, 
405—410,  415—418,  420—423,  425—428,  430  -433,  437,  440—442.  44.5,  448-449,  451,  453— 
468,  470—476,  482,  488,  490—492,  491—495,  497,  500—509,  511—512,  .520,  .522—524,  526,  532 
—534, 536—539,  541—546,  5.50—551,  553—554,  556—557,  559—560,  562,  568—569,  574,  576, 
578—581.  .584,  587—588,  590,  592— .593,  596,  598,  601—602,  605,  609—610,  614-615,  618— 
620, 622,  625—627,  630,  633,  635—636,  638—639,  668,  774—776,  780,  792,  794,  804. 

Jambi,  116,118,  132,  136,  143,  153,  157,  158,  165—166,  172,  177-178,  186,  188—189,  192,  194, 
203-204,  207, 211,  222,  226—227,  229,  246-247,  249—250,  2.52-255,  288,  285,  291—292,  296 
—297, 299, 321,  325,  333,  346,  349,  351, 370,  375,  378-379,  390, 400,410, 414,426, 429, 431, 436, 
443,453,  468,474,  476—478,  480,  484,  492,  498,  .500,  .505,512,.520,526— 527, 529,  .537— .538,540, 
542,  .546—547,  554,  563,  580,  587,  589,  .505,  598,  610,  613,  617,  619,  621,  6.58,  667,  673,  678,  683, 
685,  690,  694,  699,  703,  706,  709,  711,  713-714,  717,  727,  729,  733,  736—737,  739,  747,  749,  752, 
766,  777,  779—780,  801—802. 

Japan  en  Japanners  (mede  in  den  Maleischen  Archipel),  7,  14, 17,  32,  33,  37,  44,  46,  49,  51,  63, 
83,84,86,  100—101, 103—101,  107,  llü— 111,  11.5,  123, 128—129, 132  134, 156,176-177,180, 
184,  188,  202—203,  206,  209, 222,  227,  246—247,  254—255,  268—270,  273,  292,  294—295,  301 
302,  306,  315,  321,  330,  345—346,  351,  378,  400,  402,  421,  428,  433—435,  437,  443,  453,  455,400, 
48.5,  487,  491—492,  .505,  512,  518-519,  540— .541,  5.50— 551,  .562,  ,567,  569,  .573,  604,  613,  626, 
632—633,  635-636,  655,  658,  666,  673-675,  781—684,  689—692,  694,  697,  706—607,  710, 
712,  715,  727,  737—738,  748—749,  7.52,  766,  777,  779—780,  801—802. 

Japara,  24,  50,  54,  73,  101, 119, 157,  178,  182,  186,  189,  207, 211,  216,  227,  241—242,255,258,282, 
298,  312,  339,  343,  345  -346, 354,  374—375,  389,  396,  398,  400—401,  410— 411,  419— 420,  444, 
455— 4.56,471,475,478,484,492— 493,503,  542— .543,  .547,  569,  580,  596—597,  614,  626,  640, 
654,  675,  679,  772,  787. 

Jasques,  688,  721. 

Java  en  Javanen,  21,  24,  32,  38,  44,  48,  72,  74,  75,  79, 85—87,  101,  110,  119—120, 124, 132, 137, 
141,  145,  147,  154—15.5,  177—178,  184,  187,190,20.5,209—211,215,217,232,243,245,249— 
2.50,  253,  261,  263—295,  297,  308,  336,  343,  346,  351,  364,  375,  394.  396,  401, 409,412,416— 418, 
420,  423—124,  436,  440,  442,  444,  451,  453,  456,  458, 460—465,  467—472, 479,  495,  502—503, 
505,  509,  516,  522,  526,  528,  539,  541,  552,  554,  556,  567, 569,  576,  586,  588,  593,  597,  604,  606, 
618,  625-626,  034,  636—637,  640,  648,  665,  719—720,  733,  735,  739,  746,  755—757,  773—774, 
777,  785. 

Jemen,  238. 


832 

Johor,  4,  27,  28,  34,  35,  61,  72,  74,  87,  90,  100-102,  110,  129, 135-136, 138-140,  147, 155,  166, 

171, 179—180,  193,  204—205, 291,  315,  348,  410,  414, 436, 670,  689,  709,  739. 
Joitan,  23, 24,  74,  178,  186,  339, 354,  375,  392,443, 445, 451, 475, 552,  571, 580,  595,  707,  752. 
Juda  Poura,  zie  Indiapoera. 
Jndea,  zie  Ajudhja. 

K. 

Kalappa,  693. 

Kalimata,  450,  564,  649,  651—652,  744—745,  784—786.  800. 

Kamarian,  •")6G. 

Kambelo,  10-13,  79,  80,  85, 124-125,  128, 131,  170,  198,  227,  2.55,  262—264,  366,  369,  392,  403, 

446—448,  533,  565—567,  647,  651—653.  800. 
Karaeiijksch  doek,  159. 
Kampae,  17S,  348,  378, 410,  414. 
Kanaal,  671. 
Kaïimon,  90. 
Karta,  772—773. 
Kassim,  754. 

Kedah,  378,  436,  551,  680,  708. 
Kei-eilanden,  197. 
Kelquepoute,  zie  Elpapoetih. 

Kendal,  24,  74,  101,  282,  509-510, 542,  614,  694,  707,  740. 
Keysers-ey  landt,  4.")9. 
Kilang,  367, 447,  567. 

Klingen  (in  den  Maleischen  Arehipel),  79,  87,  88, 141,  215,  -574. 
Koedoe.'?,  24. 
Kombir,  627—629,  631. 
Koningsbergen,  174. 
Korea,  691,726,768,  770. 
Kota  Tenga,  513. 
Kowak,  448—649,  742. 
Krawang,  324,417,  432. 

L. 

Labetaka,630— 631. 

Laboua.  800. 

Lakoei,627— 629. 

Lama  Juta,  241. 

Lamang,  715,  764. 

Lamo,  764. 

Landak,  75,  136. 

Lantou,  764. 

Larantoe.ka,  76,  122,  343,  572. 

Larike,  367,  567,  800. 

Laskars,  696. 

Latoe,566. 

Leameu,  zie  Jemen. 

Lean,  zie  Liang. 

Lequeo  Pequeno,  715,  726,  746,  764. 

Losidi,  10—12.  79,  85, 198, 255,  366, 369,  447,  533,  566.  647. 


S33 

Levant,  239. 

Liang,  566,  648. 

Liantuin,691. 

Ligor,  33, 34, 186, 246, 250,  295,  331,  346, 422,  590, 612, 672. 

Liagga,  414,  6S9,  734,  738—739. 

Lisabata,  565—566. 

Lissabon,  688,  758. 

Lobo  Goasalvea(cabo  de),  537,  805. 

Loclioe,  10—14,  79,  bO,  85, 124—125, 128, 131,  170,  262—264,  363—366, 369,  892,  403,  44Ö-448, 

533, 564—567. 634, 647—649, 651—653,  741—742,  784, 800. 
Lolodo,  599. 

Londen,  48,  89,  543,  548,  719. 

Lontor,  197,  258,  288,  363—364,  457,  485,  .528,  540,  569,  626—632,  642,  G45— 646,  676,  799. 
Luühuy,  zie  Lakoei. 
Lucidy,  zie  Lesidi. 
Liicipara-eilanden,  340,  361, 478. 
Luf  on,  294,  689,  746,  769,  772. 

M. 

Macao,  49,  126, 135,  139, 146,  167,  171,  177, 179  185—186,  202,  205,  227,  216,  254.  293—294,345, 
377,  433,  435.  .520,  .530,  .562  63.5,673,  677,  682—684,  688—691,  697,  701,  706,  712.  714—716, 
724—727,  746,  748,  752.  762-764,  771—772,  793. 

Madagascar,  12,  35,  39,  53,  91,  136,  150,  162,  186,  218,  229,  238,  266,  288,  308,  313,  321,  371,  376, 
393.  487,  495,  521—522,  .573,  586,  608,  617,  656,  693,  758,  794. 

Madjangi,  628—629. 

Madoera,  449,  453,  455. 

Magelhae9(Btraat),  105, 144,  159. 

Magellaansche  Compagnie,  8, 9,  89,  307,  351. 

Makariki,  566,  742. 

Makasser  en  Makassaren,  7,  8,  22,  23,  46,  .50,  64,  74—76,  79,  95, 102,  120, 122—123,  131—132, 
141,14.5,147,156,209,225-226,242,245,2.56,260—261,  281,  297,  303—304,  36.3,  365—366, 
372,  392,  396,  398,  404,  410—411,  447,  451,  454,  456—458,  478,  519.  505,  507,  56b,  571  -572, 
597,  616,  626,  7-53,  675,  73S— 739. 

Makian  en  Makiaaner.s,  17,  21,  127,  181,  261,  280,  403,  449,  564,  651  —  652,  751,  786.  800. 

Malabar  (kust  van),  69,  150,  18.5—186,  201,  238,  240,  347,  573,  586,  590,  636,  670,  677,  680,. 
697—698. 

MaladiTen,  61,  588,  693,  758. 

Malajoe,  15,  16,  126-128,  260,  271—272,  310,  366,  368,  370—371,  402,  450,  599,  651,  741,  785— 
786,  800. 

Malaka,  24,  28,  50,  61,  63,  72,  74,  75,  77,  87,  90,  91,  94,  101,  110,  120,  129—130,  135,  138—139, 
145—147,  1.53-1.5.5,  171—172,  177—178,  180—181.  185-186,  192—194,  198,  201,  204,  211, 
214—215,  227,  246,  250,  2.52,  254,  259,  270,  282— 283,  291— 292,  296,  322,  344,  374,  377-379, 
410.  427.  436.  438.  412.  476.  498.  510—511,  513,  530,  542.  569,  571,  587.  602.  609-^611,  |613— 
614.  621,  673,  678.  683—684.  688.  690,  697—698.  701,  712,  716,  726-727,  738  739.  747—749. 
767,  777—778,  793 

Malaka  (straat).  29. 181. 205. 291. 322.  347. 412.  522.  587,  621.  684,  729,  738,  748,  777. 

Maleiers,  28,  63,  132,  141,  154,  187,  191,  215,  291.  364.  574,  739. 

Mallemana-eilanden,  449,  453,  455. 

Maloea,  262,  298,  344. 

Mandelika.  433. 444—445.  456. 

63 


834 

Manicabers,  zie  Minangkabauer3. 

Manila,  15,  20,  49,  80,  86,  87,  94,  102, 126, 140, 154, 158—159, 163, 165—167, 180—182. 184—185, 
191—192,  194,  201,  212,  216,  220,  226,  228,  235,  250,  267,270—271,280,287,293—295,295, 
300,  315,  333,  345,  347,  370—372,  377,  888,  401-403,  433—435, 438,  450,  453,  480,  491—492, 
498, 518,  530,  540-41,  551,  562—563,  565,  567,  570,  635—636,  650,  653,  660,  662, 665,  667,670, 
677,681—682,689—691,697—698,710,704,712,715—716,723—724,726—727,738,745,748— 
749,  751,  762,  765—772,  792,  794—795,  798—799. 

Manipa,  13, 15,  256,  447,  566,  742—743,  751. 

Mardijkers,  196, 260,  370,  564,  651,  800. 

Marieco,  15,  126—127,  4.50,  536,  649,  651,  744. 

Marinduque,  371. 

Masalegam,  758. 

Jlascarenhas  (Ilhas),  521 — 522. 

Masulipatam,  9,  30,  109,  133,  160,  273,  282,  373,  412,  498,  515—517,  54G.  000,611—612.635, 
695—697,  753,  781. 

Mataram,  23,  24,  73.  74,  101,  119,  182,  189—190,  207—208,  211,  252,  25.5,  278,  282,  304,  309, 339, 
343,  345,  362,  374,  387—390,  406,  420,  436,  441,  469,  412,  501—502,  509—510,  519,  542—543, 
547,  5.52,  561,  .568,  574,  596—597,  602,  614—616,  653—6.54,  676,  679,  694,  705,  707,  726,  740, 
747,  772—773,  77.5—776,  803. 

M!mritiu.s,  3.  39.  49,  136-137,  150-1.53,  162.  171.  174,  176.  203,  229,  266,  274,  308, 487,  522. 

Mayo  (Ilha  de),  1. 

Mayottes  (de),  308,  373, 693,  758. 

Meaxima,  294. 

Meliapoer,  29,  88. 

Meiinde,  238. 

Mennonieten  (in  Nederland),  484. 

Mexico,  105,  270,  712. 

Miaux,  zie  Siau. 

Middelburg,  170. 

Middellandsche  Zee,  617. 

Minangkabauers,  177—178, 189,  204,  255, 476. 

Mindanao,  370,  689,  745. 

Mindoro,  zie  Mindanao. 

Mocha,  130,  237-240,  201,  316,  486,  486,  499,  520,  528-529,  540—541, 573,  595-596,  607,  612, 
666,  693,  695—696,  721—722,  748,  754,  760—762,  801—802. 

Molali,  760. 

Molukken,  1,  4,  .5,  7,  8, 14, 16,  20,  21,  25,  32,  33,  35—37,  44,  46, 47,  49—51,  53—55,  57,  58, 60,  62, 
64,  74—76,  80—83,  8.5—87,  89,  93—95,  100, 102,  107,  110—111, 116— 117, 119— 121, 124—127, 
130,  132—135,  137—141,  144—14.5,  148,  154,  156,  158-160,  162,  164—165,  170,  172—173. 
179—181,  187—188,  191—195,  198—202,205,207,209,212—214,216,218,220,222,224,227— 
228,  235—236,  241—242,  245—246,  255.  2.59—26-5,  270,  273,  277,  279—282,  289,294,297—298, 
304—305,  309—313,  319—320,  325,  333,  347,  3.52.  354,  365—366,  368—372,  375—378,  388, 
392—396,  400—404,  410—414,  418,  422,  436,  440,  448—450, 452—453,  457,  464,  487, 490.  492, 
498—501,  .505,  510,  518—5 19, 526—527, 540—541,  .544, 551, 558, 560—565, 568—570, 572, 577— 
581,  587—589.  591,  594,  .599.  600,  602,  604,  616,  618,  620,  633,  635—638,  649—653,  6.59,  666, 
670,  675,  679,  771,  686,  694,  697,  701—704,  724,  726,  741,  744—746,  748—7.52,  770,  772,  784— 
787,  789—790,  792,  794,  800—802. 

Mombassa,  688. 

Moeren  (Mohammedanen;  .soms  ook:  Voor-Indiërs),  7,  23,  73,  81,  128,  133,  140,  175, 198,  208, 
287,  310,  328, 339,  366,  368—369,  394, 413,  441, 446,  483,  493  499,  508,  525—526,  531,  539, 543, 


835 

565—566,  583.  591,  603,  637,  647—648, 672,  695—697,  708,  721, 726,  741, 743,  750,  761—762, 

781,  784. 
Moorenland,  794. 
Moro,  564,  599,  600. 
Moriissina  (kust  vanl,  .566. 

Motir,  144, 449,  651—652,  745—746,  785—766,  800. 
Moupoti,  516. 
Mozambique,  215, 376,  688,  690,  693, 722—723,  748,  755,  757—760,  762. 

N. 

Nangasaki,  202-203, 254,  293,  345, 433. 435,  520,  530,  562,  635,  771-772. 

Nanking,  692,  726,  768. 

Nao.<<  (Ilha  das),  193, 246,  283. 

Narrepilli,  753. 

Narsepoer,  58, 412,  499. 

Xassacquia,  zie  ïfgofakiaha. 

Nassau  (eiland),  607—680,  693.  758. 

Nai<san  (fort),  195,  197,  256—258,  288,  362,  506—507,  568,  633,  639. 

Nederland  en  Nederlanders,  58,  98,  100,  104,  109,  111,  U5,  129,  134,  158,165,181,235,239,263, 
268,  288, 291,  301—302,  SO-^i,  310,  322—324,  344,  348,  353,  382,  369,  ,386,  415,  429,  431,  435,438, 
440,  446,  450,  456,  461,  463—464,  467,  470,  474,  476-478,  481—182,  484—488,  490,  497—499, 
50J,  509,  511,  516,  519,  .524,  .529—532,  534—535,  542.  544,  547—5.50,  555,  562—563,  574—578, 
580,  587,  597,  599,  601,  603.  614,  618—619,  629,  632—633,  644,  649,  660,  668,  670,  672, 679, 681, 
685,  690,693,  695—696,  698,  703—704,  711—714,  716,  718,  723—724,  727,730—732,735—736, 
748—750,  755,  760—761,  769,  773,  782,  787,  789—796. 

Nederlandsohe  O.-I.  Compagnie,  passim. 

Negapatam,  291. 

Neira  (Banda),  568,  594,  626,  630—631,  639. 

Nennet-baai.  642. 

Ngofakiaha,  261,  449,  745,  751,  800. 

Nilaika,  643,  730. 

Noesalaoe,  366,  566—567,  6.34.  • 

Noesatelo,  366,  567. 

Noffaq,  zie  Ngofakiaha. 

Noorderkwartier  (kamera  van  het),  481. 

Nova  Spangia.  105, 172,  180,  220,  267,  371,  635,  682,  689—690,  750,  772,  792. 

O. 

Oeliaser,  366. 

Oering,  366. 

Oma,  366,  566. 

Onrust,  408—409,  420,  423,  427,  474. 

Ontong  Java,  359,  388. 

Oostland,  749. 

Orienten  en  Orientalen,  119,  181,206,215,220—221,354,438,484,726. 

Orissa,  413. 

Ormuz,  688,  690,  721—722,  753,  760. 

Ortattan,  197,  363,  627-  629. 

Otong.  126, 180, 184. 


836 

Ourien,  zie  Oering. 
Oawendender.  259, 364, 629, 631. 

P. 

Pahang,  249,  436,  551. 

Palembang,  157, 178,  285, 109,  510,  529,  563,  598-599,  613, 658,  673,  709,  734,  737,  780. 

Palembaag  (straat),  31,  250,  322,  37.5, 421,  478,  510,  520,  734. 

Paliakate,  29,  30,  58,  109,  133,  237,  273,  283,  290,  373,  412,  498,  515—517,  573—574,  582,  588, 
611,  616,  620,  708,  738,  753,  781,  801. 

Paligama,  240. 

Pandjang  (Poeloe),  1,  3»,  50,  73,  215,  421, 424,  458. 

Pandorang  (baai  van),  762. 

Paugasinang,  772. 

Pangaya,  zie  Banggai. 

Papangera,  17,  75]. 

Partappaxas  (laad  van),  373. 

Pasoeroean,  252. 

Patani,  4,  2.5,  27,  28,  31—37,  44,  47,  81,  84,  87,  92,  95,  99—101,  103, 107,  110, 129,  132.  184,  137, 
143,  156,  164,  172,  176—177  181,  186,  202—204,  229,  246—247,  251,  254,  266,  272,  292, 294— 
297,  3Ü4,  306,  315,  320,  345—346,  377—378,  390,  400,  421,  435—436,  439,  467, 470,  474, 476— 
478,  492,  497,  500,  505,  510—512,  529,  540,  546,  552,  561—563,  569,  581,  587,  589— .590,  598, 
604,  610,  612—614,  617,  620,  658,  672,  683,  699.  707,  709—711,  713,  737,  739,  749,  778,  794,  799. 

Paternosters  (de),  262. 

Pati,  374. 

Pavay,  270. 

Pedro  Branca,  683,  688. 

Pegu,  60,  499. 

Pehoe,  764—768,  770,  797, 799,  801—802. 

Peking,  691—692. 

Pernanibuco,  498,  503,  751. 

Perzië,  38,  372,  590,  668,  670,  721—722,  724,  753,  760. 

Peru,  105. 

Bescadores  (de),  7 15,  725,  727,  764,  768,  770— 77 1 . 

Petapoeü,  156,  237,  282,  412. 

Pliilippijnen  (de),  433. 

Pisang  (Poeloe),  642. 

Poeloceri,291,413. 

Poetri  (Poeloe),  383. 

Ponthang,  417,  508. 

Portugal  en  Portugeezen.  9, 10,  15,  16, 21,  22,  28,  29, 49—51,  58,  60,  72,  73,  75, 77—80,  80—88, 
94,  102,  120,  122, 125--126, 131.  133,  133—141, 14.5,  177—178,  180—181, 185—186,  192—193, 
199,  203-205,  209,  211—212,  219-221,  240,  216,  254,  262—263,  266,287,289,291—293,295— 
297,  301,  303,  317,  321,  337,  343—344,  348,  3.54,  372—373, 376,  379—380,  401,  406, 410,  414— 
415,  433—436,  438,  441,  448, 451,  458,  475—476, 482,  498,  510—513,  518—520,  622,  530—531, 
536,  .562,  569—571,  580—5.81,  .590,  594—595,  611,  613-614,  621,  627,  635—636,  639,649—650, 
653,  65.5,  665,  673,  676,  678,  682—684,  688,  707,  712,  720—722,  726—727,  730,  738-739,  743, 
747,  751,  753—7.56,  7.58,  760,  762—763,  772.  777,  781,  792—793. 

Priaraau,  143,  1.53,  163,  178,  188,  194,205—206,222,238,240—241,253—254,285,307,329— 
331,  338,  346,  373,  375,  378,  393,  414,  459,  474,  49Ü-497,  499,  505,  514,  522,  526—527,529,540, 
542,  .544,  547,  551—5.52,  573,  589,  606—607,  619,  679,  690,  692-693,  695-696,  699,  700. 

Prinseneiland,  662,  680,  092. 

Puloman,  zie  Pisang  (Poeloe). 


837 


Quamci's,  178,476. 
Qiieda,  zie  Kedali. 
Quinam,  294—295,  315—346, 351. 

R. 

Rasalgan  (oabo  de),  696. 
Roemakai,  .566,  600. 

Roodo  Zee,  130,  291, 310. 328, 339,  372, 376, 589, 595,  696,  754,  758. 
RoomscUen,  692. 

Rosengein,  257—259, 629,  631,  641,  782. 
Rotterdam  (kamer),  311. 

Run  (Poeloe),  196—197,  252,  256—260,  262,  274,  278— 279,  281,  304,  363— 361,  391     392,  404, 
506, 597, 616, 626—627,  629, 631—634,  642—643,  645—646,  675,  729—730, 782—783. 

s. 

Sabang,  738. 

Saboegoe,  15—17. 21. 148. 156. 314.  600,  649,  651—652,  741-745,  784,  800. 

Sahoelau,  566,  648. 

Sambas,  76,85. 

Sambilan  (Poeloe),  683,  688,  737. 

Samite,  566,  648. 

Sammer,  259,  628—629,  642—643. 

Sana,  238. 

Sangir,  564. 

Sangora,  33.  83,  87,  101,  164,  203.  246  296—297,  346,  470.  512,  .527,  581,612—613,672—673,683. 

707,713.731,737.778. 
Sapi  (baai  van),  451. 475. 
Scena,  zie  Sana. 

Schotland  en  Schotten.  311, 323,  496,  620. 
Selama,  259.  364,  391. 457,  569,  629—631,  641—643.  676. 
Splebar,  240  —241 ,  254,  286,  609. 
Siam,  32—34,  37,  44.  46.  60.  83.  101.  107,  110,  129,  132.  135.  143,  176.  203.  292.  295—296.  304, 

346,  378,  436,  476,  4S5,  49S,  511,  518,  538,  540,  552,  563,  610,  612,  666,  672,  683,  694,  699,  706— 

707, 710, 713,  737—739, 749,  771, 778. 
Siau  en  Siauers,  126, 148, 156, 19-5—196,  564,  626,  783. 
Singapoera  (straat),  87,  94, 179,  192—193,  591,  683,  688. 
St.  Brandaan,  693,  758. 
St.  Helena.  39,  52,  756,  761,  803,  805—806. 
St.  Jago,  759. 
St.  Jorge,  759. 

St.  Lucia  (baai  van),  2,  49.  53,  136—137.  266,  288.  321,  .521. 
St.  Malo.  253,  291,  322,  324,  328,  339,  356.  393. 
St.  Maria,  521. 
St.  Thome,  7T7, 793. 
Siri.sorri,  .566. 
Socotora,  30,  75,  85,  92,  133—134, 136, 218, 228,  302,  309,  346, 378,  432,  456,  478,  497,  510,  540— 

541,  569,  372,  599,  694. 
Soekadana,  30,  75.  85,  92.  133-134,  136,  218,  228,  302.  309.  346,  378.  432,  456,  478,  497,  510, 

540—541,  569, 572,  599, 694, 740,  773,  787.  . 


838 

Soenda  (straat),  1,  39,  72,  89, 109, 137, 150, 156. 158, 215,  265,  282,  291,  339,  341—342,  375,  421, 
423—424,  433,  452-453,  456—459,  470,  473—174,  479,  498—497,  507,  513,522,537,542,545— 
546,  553,  586,  599,  605—606,  656,  674,  680,  701,  706,  756—757. 

Soerabaja,23,74, 75, 119—120, 122, 226, 252, 339,375,451, 502, 522, 561,596,653, 707, 709, 773,775. 

Sofala,  666. 

Soja,  367,  392. 

Sokanora,  18,  19. 

Solok,  15,  453, 455, 546,  784. 

Solor,  10,  21,  22,  34—36,  44,  46,  51,  54,  .57,  76—78,  107,  11.5,  120,  122—123,  126,  131, 1.34,  137, 
148,  l.o4,  196,  211, 262,  298,  343—345,  374,  378,  391,  393,  402,  419,  433,  440,  443,  445,  451,  453, 
475, 492, 506. 522, 570—562,  625. 673, 697, 739—740,  749,  781, 792,  801—802. 

Spaansche  Zee,  495. 

Spanje  en  Spanjaarden,  1.5,  17,  19,  20,49, -57,  72,  81,  83,  87,  94, 117,  119— 121,  127, 1.56,  163— 
165,  167,  175—176, 181,  192-  194,  196, 199,  201, 205,  207—208,  210,  215,  220—221,  226,  260, 
263—264,  271—272,  2s7,  292, 295,  297,  301—304,  317.  322.  348—349,  365.  368—370,  372,  395, 
434,  438,  443,  448,  450,  4.54,  482,  492,  497,  500,  -504,  525,  529—531,  536,  541,  544,  .563—564,  567 
569,  .580,  583,  591,  599.  600,  603,  611, 635— 636,  639,  650—6.53,  662,  665,  672,  676—677,  682— 
683,  68.5,  690,  700,  712—713,  715-716,  726—727,  732,  744—746,  748,  750—751,  769,  787. 

Spiritu  Santo  (kaap),  541,  .567,  635,  674,  682,  689,  724.  738,  746,  749,  768,  776. 

Straatsburg,  268. 

Suez,  238,  695,  721. 

Suhali,  760. 

Siila,  zie  Solok. 

Suraatra,  137,  150,  1.55,  1.57,  166,  177— 178, 184,207,  240,  2.54,  265,  299,  322,  412,485,  .500,  513, 
520—522,  .541,  586,  .595—596,  605-607,  614,  661,  666,  672.  708,  711,  713,  724,  736—737,  748— 
749,  760.  778—770,  792.  794. 

Surate,  60.  87,  100,  109-110,  125,  130,  171—172,  180,  188,  206—207,222,237—239,267,273, 
281,  290,-291,  313,  328,  338,  340—341,  346—347,  354, 360,  388,  393,  412—413,  420,  422,  477, 
486—487,  496,  499,  514,  516—517,  520,  .528—529,  .540—541,  546,  573,  589—590,  595,  600,  611 
—612,  634-636,  666,  668,  671,  680, 685,  688,  693,  695-699,  708,  711—712,  720—724,  726, 737, 
748—749,  753—754,  760—762,  781,  791—792.  791,  801-802,  804.  806. 


Tabilolo,  800. 

Tacomi,746,  786,  800. 

Tafasolia,  800. 

Tafelbaai,  755,  803—805. 

Taflfoeri,  .564. 

Tagal,  615,  749,  772. 

Tahoeloe,  15, 17—19. 

Taliaboe,  564.  650,  745,  784—785. 

Tamilaoe,  566. 

Tamsui,  765. 

Tanahara,  .325,  340,  .508.  545. 

Tartarije  en  Tartaren,  691—692,  710,  726. 

Tayonan,  764. 

Tegenapatam,  156,  237,  282.  291, 413,  499,  517. 

Tenasserim.  60.  611. 

Ternatc  en  Ternatanen,  10,  12,  13,  15-21,  45.  57.  80,  81, 83,  120,  124,  127—128,  130, 192,  198- 


839 

199,  201—202,  208,  225,  236,  260—261.  263—264, 268,  287,  297,  310,  366,  368—370,  392,  401, 

403,  446,  449—450,  487,  500,  544,564-566,571,591,599,600,604,637.647-649,651—652. 

670,  741,  748—745,  750—751,  784—785. 
Teyseakitt  (baai  van),  76S. 
Texel,  1234. 
Tidore  en  Tidorcczen,  15—17,  10-21,  45,  80,  81,  117,  126.  191  —  192,  199,  216,227,260—261, 

366,  368,  370,  401,  415,  449—450, 454,  500,  544,  563—561,  599,  600,  670,  744—746,  750,  784. 
Tikoe,  153,  178,  205—206,  240—241,253—254,329-331,846,373,375,378,393,400,414,459, 

474,  499,  505,  513—515,  522,  526,  529,  540,  542,  544—547,  551—552,  573  585,  589,  595,  605— 

608,  708. 
Tikoe  (straat  vau),  459. 
Timor,  21  22,  69,  77,  78,  122—123, 131,  141,  148,  179,  184,  188,  192,  211—212,  217,  222,  241,  261 

—262,  298,  315,  343  -344,  374,  378,  402, 419,  455,  475,  522,  540,  571,  594,  615,  673,  697,  738— 

739,  749,  781,  801. 
Tioman  (Poeloe),  138,  201,  683—684,  689,  770. 
Tirepopelier,  283,  413,  486. 
Toeban,  252,  263,  502,  543,  552. 
Toeloeti,  566. 
Toloeko,  599,  744,  786,  800. 
Trailes  (cabo),  271,  746. 
Trinconomale,  611. 
Tsiampa,  684,  724,  762. 
Turkije  en  Turken,  238,  486,  590. 


Uliasser,  zie  Oeliaser. 
Urmus,  zie  Ormuz. 


Veloer,  109, 136, 412, 611. 
Venetië,  316,  603. 
Verhagensbaai,  266. 
Versche  rivier,  322,  329, 406. 
Virgintë,  749. 
Visiapoer,  754. 
Visigapatam,  516. 
Vlaamsche  eilanden,  39. 
VlissingeD,  104,508. 
Vuurland,  225. 


u. 


V. 


w. 


Wajer,  257,  259,  364,  627—629,  631,  642—643. 

Way,  743. 

Wakasihoe,  367,  567. 

Wasia,  648. 

West-Indië,  750. 

Witterts-eiland,  271,  273,  292,  450. 


840 


Xula,  zie :  Solok. 

z. 

Zeeland  (kamer),  36,  52,  234, 265,  478,  508.  521,  548. 

Zonnegat,  445. 

Zouro,  566—567. 

Zuiderlanden  (in  Afrika),  617. 

Zuiderzee  (=  zee  bezuiden  Java),  588. 

Zuidland,  522,  665,  720,  756—757. 

Zuidzee,  32, 86, 180  188, 201. 


REGISTER  DER  SCHEPEN. 


Admirael  van  Batan  (Spaansoh),  689. 

Aeoltis,  36, 52,  53,  84,  91,  93,  102, 137, 145, 178, 201, 205,  236,  271—272. 

Akkmaer,  655,  661, 672,  694,  699,  7 10,  803,  805. 

Amboyna,  615,  673,  734,  739,  800. 

Am«<frdam,  90.  93,  97,  98,  139,  1.54,  160,  170,  175,  195,  198,202,223—224,228-229,234,242,217, 

249,  318,  .595—496, 500,  510,  .520,  529,  540,  568,  570.  594,  596,  618,  625.  642,  649,  681,  719,  730, 

741,  785. 
Anno  (Engelsch),  496,  661—662,  722,  758—760. 
Aracan,  610,  626,  634,  650,  740. 
Arent,  49,  50,  53,  80,  82,  93,  94,  126,  222, 22.5,  241,  254.  261—262, 291,  329,  339,  375,  393,  445,  451, 

455,  475,  479,  528,  540,  570,  572,  589,  615, 685. 
Arent  (Engelsch),  701,  703,  736. 

Armuyden,  655,  673,  684,  689,  694,  714,  717,  737—738,  777,  797. 
/l<<eiirfaiice  (Engelsch;  door  de  Nederlanders  veroverd  en  Tlieyende Bode  genaamd), 364,  374, 

402.  435—436,  548—519,  540  562.  579.  596.  598,  618,  626,  635,  650,  658. 

B. 

Banda,  15,  81,  91,  95,  97, 102—104,  109,  112,  114,  150, 183. 

Bantam,  35,  52,  65. 

Bantam  (tweede  schip  van  dien  naam),  234,  242.  257—258,291,822,824,364.388,401,518— 

519,  529,  562,  681—682,  769—771. 
Batavia,  739,  743. 
Beer  (Engelsch,  door  de  Nederlanders  veroverd),  496—497,  513—515,  528—529,  552,  568.  587. 

595,  598,  610,  621,  658.  671,  714,  724,  733-734,  762,  766—767,  780. 
Bengale,  lil. 
Bergerhoot,  170,  191,  194,  203,  210,  213,  226—227.  247,  2-54,  291-292,  326,  .340,  346,  379,  410,  429 

—430,  432,  443,  445,  451.  453—455.  470.  476—477,  510—511,  529,  541,  570—571,  589,  599. 

651,714. 
Bie  (Engelsch),  780. 
Bima,  506. 

Blessing  (Engelsch),  761. 
Bonijt,  738,  748. 
Borneo,  714,  737—738. 
Brocg,  374,391. 

Bruynvis,  655,  673,  736—737,  779. 
Buü  (Engelsch).  543—546,  552—553,  562.  681—682,  762,  764,  769—770. 

c. 

CeyUm,  15,  82, 195,  324,  346,  379,  410,  414,  432—433,  444,  453—454.  456,  458—459.  478,  510,  517. 

522,  538,  542, 563,  694,  714,  747. 
Charles  (Engelsch),  617,  655,  670,  680.  6S5.  703. 


842 

China,  562,  635. 

CUen  Amsterdam,  538,  540,  542,  554,  563,  582,  589.  610. 
Cken  Delft.  476,  584 

CUen  Enckhuysen,  147, 195,  303,  661—662,  693,  740,  781,  797. 
Cken  Erasmus,  755,  788,  799. 

Cleen  BoUandia,  194,  285,  303,  319,  382—333,  421,  445,'453— 456,  458,  477,  512, 613,  799 
Cleen  Middelburch,  102,  145. 
CUen  Tkolen,  724,  767,  770—771. 
Cleen  Vlissingen,  393. 
Clene  Hope,  764,  766,  785. 
Clene  Jeems  (Engelsch),  546,  733,  753. 

Clovetree  (Engelsch ;  door  de  Nederlanders  genaamd  de  Giroffél  Naegel  of  de  Clooff),  49, 563,610, 
617, 621, 670, 800. 

D. 

Darhjngh  (Engelsch),  11. 

Defence  (Engelsch),  257—2.58, 288,  372. 

Delftshaven,  718,  732,  803,  805. 

Delft,  52,  59,  68,  81,  84,  91,  98,  95,  102—103, 109,  114,  150, 158,  221,  311,  362,  406,  410—411,  415 
—416,  419—421,  423,  428, 433,  436-437,  44.5,  458,  468,  474,  490,  495,  533,  556,  560,  585,  605, 
618,  62.5,  642—643,  650,  674,  714,  724,  762,  764,  767—768 ;  —  prijs  van  dit  schip,  410. 

Diamant  (Engelsch),  610,  617,  661—662,  675, 684, 722,  758—760. 

Diamant  (jacht),  748. 

DiscoMvre  (Engelsch),  761. 

Dolphijn,  170,  172,  183,  188,  191,  193,  223,  268,  413,  49.5,  498— 500,  .506,  520, -538,  .540,  .542,  563, 
587,  597,  609—610,  673,  706,  778. 

Dolphijn  (Engelsch),  721. 

Dordrecht,  495-496,  500,  505,  508,  520,  527,  535,  587—538,  560,  655,  671,  707,  719,  753,  806. 

Dragon  (Engelsch),  door  de  Nederlanders  veroverd  en  door  hen  veelal  den  Grooten  Dragon  ge- 
naamd), 206,  513—515,  .529,  579,  598,  618,  625,  631,  639,  641,  643,  6.50,  658,  704,  714,  799. 

Drojon (jacht),  663. 

Dragons  Clauw  (Engelsch).  595—596,  616,  626, 632,  662,  675,  722,  758,  760. 

Duyfken,  29,  58,  290,  313,  373,  412. 

E. 

Edam,  718,  785. 

Eendracht.  258,  261,  264—265,  268,  279, 289—290,  297,  299,  804,  307— 308,312,316,351,.508,521, 

537,  573,  583,  634,  650,  681,  708,  743. 
Eendracht  (het  schip  van  Le  Maire,  door  de  Compagnie  aangeslagen  en  door  haar  de  Zuyder 
Eendracht  genaamd),  234—236,  256,  258—259,  335,  340,  388,  402,  404,  410— 411,  419,  445,  453— 

455,  458,  474,  479,  497,  -500,  528,  541,  545,  .550—551,  555^5.56. 
Eenhoorn,  279,  288,  308,  312,  321,  324,  346,  345,  478—479,  490,  495—496,  504,  508,  560,  565.  585, 

615—626,  634, 636,  650,  672,  683,  706,  708,  730,  782,  784—785. 
EUsabeth  (Engelsch),  545,  562,  681—682,  704,  769—771. 
Enckhuysen,  31,  114—115, 120—121, 129, 131,  136-137,  141,  156,  160,  176—177,  202—203,  206, 

210,  240,  242,  254,  257  -258,  260,  26-5,  279,  285,  289,  299,  304,  308,  346  478,  495,  517,  .588,  610 

—611,618,  626,  642 -  643,  650,  714,  724,  762,  764,  767-768. 
EngeHook  Engel  van  Delft  genaamd)  144,  150,  154,  170,  173,  195,198,225,265,271,273,298, 

388, 400,  219, 422—123,  428,  443,  445,  448,  458,  455,  457—458,477, 510—512,518,529,540,562. 
Espérance  (Fransch),  606—608. 
Expeditie  (Engelsch),  513—515,  .529,  541, 567, 570, 685. 


843 


r.ra>ido,562,737,771. 

Forluyne  (jonk).  202—203, 242, 673,  740. 

G. 

GaUiafse,  170,  191,  191,20:!,  210,213,218,240—217,253—251,293—294,345,433—435,518— 

519,  529,  556,  561,  612,  672,  683—684,  689,  714.  724,  762—764,  767,  799. 
Gelderlandt.T,  15,24,81,91,95,  102—103, 109, 114, 150—151,  162. 

Geünieerde  Provintün,  1,  2,  4,  8,  15,  24,  39,  41,  81,  91,  95, 102—101, 100, 114,  150,  221,  718. 
Gilees  (Portugecsch),  609. 

Globe (Engelsch),  59,  63,  91,  109,  UI.  144,  583,  614,  685,  703,  743,  800. 
Goa.  777. 
Goede  Fortuyne,  988,  290,  299,  309,  311,  321,  324— 32.5,330— 331,  334-335,  333,  352,  375,  393, 

396,  504,  508,  .521,  527,  537,  582,  586,  590,  596,  615,  617-618,  661,  722,  758,  760. 
Goede  Hope,  495. 

Gocs,  28—30, 37, 48,  57,  60,  90, 103,  107,  150,  154—155,  161, 171,  178, 184,  205,  273,  283.  413. 
Gorcum,  718,  747,  779. 
Gouda,  36. 

Gouda  (tweede  schip  van  dien  naam),  6.5.5,  678,  685, 699,  701,  703,  705,  711,  718. 
Gouden  Leeuw,  234,  242,  273,  282—283,  290,  308,  349,  412-415,  419,  423,428,433,436,445,453— 

455,  490.  495.  503—505,  508,  513,  522—523,  560,  582,  6.55—657,  661,  670—671,  697,  706—708, 

724,  727,  766,  778.  802-803,  805—806. 
Groene  Leeuw,  29,  57,  58,  61,  90,  102,  114,  124,  142,  145, 147, 150, 152,  155,  158—159, 162. 171, 

175,  191.  268,  279.  288,  308,  862,  364,  893,  445,  451, 455,  475.  479,  500.  522,  540,  571-572,  589, 

.599,  615,  673,  714. 
Groningen,  585,  606,  610,  617,  619,  621, 672,  714,  724,  762—764,  766—768. 

H. 

Haen,  655,  673,  683—684,  724,  762,  764—765,  767. 

Haerlem,  452,  4.55,  457—60,  479,  500,  513—515.  529,  562,  681—682.  —  Prijs  door  dit  schip  ge- 
maakt: 452,  455,  458,  767—769,  771. 

Balve  Maen,  22,  77,  78,  178,  189,  134,  247.291,  339,  357,  390,  584. 

Barinck,  655,  672,  680,  736,  756—757,  778,  797. 

Bart,  52.  .53,  90.  92—94,  96, 97,  99,  100, 103,  105,  109. 114, 159—160,  187,  191, 212,  219,  221,  225. 
227—228.  230—234,  242-243,  247,  249,  265.  273,  406,  433,452,  405,458-460,473—474,478— 
479,  516,  523,  529,  544—547.  5.52,  573,  586,  595,  605—708.  618,  626—27,  632,  634,  650,  6.55. 
661—662,  722,  7.58. 

Baaewint,  14, 15. 17. 123.  211-212,  655,  672,  720,  736,  738,  756—757,  797. 

Becior  (Engelsch),  194,  206. 

Bermitage  (Fransch),  729. 

Beueden,  718,  723,  731,  757,  760. 

Beylbot,  634.  650. 

BoUandia,  35,  90.  93.  97.  91,  139,  147.  179,  242.259.395,585,605—606.615,618,625,682,639, 
641—642.  650,  670.  677—678.  680.  703,  711,  718. 

BoUanfsche  Leeuw  (ook  genaamd  Roode  Leeuw),  15—17,  82,  126. 195.198,271,273.280,292—293. 

Bont  (Engelsch),  510—511.  529,  541.  570,  599,  650,  658.  681.  724.  745—746.  770,  799, 

Boorn,  49,  50,  82,  93—95.  170,  195—196,  224,  228,  242,  256—259,  298,  313,  344,  364,  388,  391 
398,  400—402,  419—420,  445,  455,  457-458,  478,  510,  529,  539,  568,  570,  589. 

Boorn  (tweede  schip  van  dien  naam),  495,  520 — 521,  523,  538. 


844 

Hope,  1,  4,  8,  25  -  28,  33—35,  39,  51,  80,  82, 170, 195, 258,  718,  762,  76i,  767—769. 
Hope  (tweede  schip  van  dien  naam),  508,  521,  537,  562,  582,  681—682. 
Hope  (jonk),  295,  435,  683,  707,  771,  778,  787. 
Bope  (Engelsch),  545, 562, 685—636. 

J. 

Jacatra,  84, 101, 177,  203,  246—247,  254,291,  307,  343,  336,  435,  683,  688,  733—734,  738. 
Jager,  201,  256—258,  260,298,  343-344,  346,  379,  410,426, 4:i8,  433,443,415,453,455,477,512- 

513,  .538,  54.5,  674,  714,  781. 
Janibi,  194. 

Jonas  (Engelsch),  721,  761. 
Jortan,  451,  475,  571,  -599,  610,  651,  714. 


Leeuw  met  Pijlen,  14,  32,  59.  81,  109,  129,  154,  171. 

Leeuwinne,  655,  671,  681,  699,  718—719,  7-52,  75.5,  762,  781,  806. 

Leyden,  585,  606—608,  618-619,  625, 653,  718,  755,  802,  804—805. 

Lion  (Engelsch),  721,  761. 

Linie  Dick  (Engelsch),  721. 

London  (Engelsch),  721,  761. 

M 

Mackreel,  Ibb,  802,  804. 

Malabar,  738,  777. 

Mane,  15—17,  82,  124,  139,  147,  179,  201,  271—27.3,  280,  293,388,401,518,600,681,724,746, 

770,  799. 
Mane  (tweede  schip  van  dien  naam),  272,  293,  329,  388,  401,  518—519,  529,  540—541,  562—564, 

570.  599,  617. 
Mane  (Engelsch),  562,  681—682,  704,  769—770. 
Margrtete  (Fransch),  274,  299,  539. 
Mauritius,  90,  93,  97,  98,  139,  153,  160,  162,  167,  17.5,  183,  191,223,228,268,311,313,362,388, 

396,  398,  400,  402,  406,  410,  414,  416,  418,  433,  437,  495,  585,  606—607,  615—616,  619,  625, 

718, 728,  733,  755—757,  803,  805-808. 
Medemblicq,  585—586,  615—616,  621,  679,  718,  755,  802,  804—805.         i 
Middelburch,  35,  49,  50,  80.  82,  84,  93,  139.  147,  179,  224,  227,  246—247,  259,  290,  313,  372—373, 

412,  655,  671,  677—678,  680,  703,  711,  718,  755,  802,  804. 
Montmormcy  (Fransch),  274,  299,  342,  608. 
Morgensterre,  201,  2.56—258,  260,  311,363—364,388,401,449—450,452-4.53,455,477,510—511, 

529,  541,  570—571,  581,  589,  612,  617.  661—662,  681,  741,  746—747,  799. 
Munnickendam,  718,  785. 
Muyden,  650.  655—656, 682,738,  769—771. 
iV«ys,694,  738,  781. 

N. 

Naerden,  655,  671  697,  718,  755,  802,  804. 

Nassau,  109,  130,  188,  207,  217,  237—238,  240,  242,  257—2.58,  260,  322,  364,  388,  392,  402,  419, 

451,  453-45.5,  474-475,  479,  498,  510,  512,  .520,  529,  541,  570,  581,  5S9. 
Neptwms,  52,  53,  68,  84,  93,  102,  137,  145,  1.55,  170—171,  195,  198.  227,  246—247,  253,  273,  282, 


845 

290,  362.  365—366,  388,  395,  404,  410,  419,  44".,  453, 455, 458, 474,  479,  497,  500,  513, 515,  528, 

541,  543,  570—571,  ,589,  610,  672,  714,  799. 
New  Year's  Eve  (Engelsch;  door  de  Nederlanders  verbasterd  tot  Nieuwjaersgift),  143,  598. 
2\oorthollandt,  655—656, 661,  722,  758—762. 


Orangie,  7,  24,  79,  «1,  144, 158,  256,  606, 618,  625,  642—643,  681,  746,  784,  797. 
Orangieboom.  1.50—151,  221,  249,  266.  268,  274—277,  279,  283,  290,  299,  308,  346,  490,  495-496, 
498,  .505,  512,  .520,  527,  535,  .537—538,  560,  655,  672,  680,  701,  706,  70S,  710.  717—718. 


PalUacatte,  695,  724,  762,  764,  767,  777,  797. 

Paltsgrae/f  (Engelsch),  545,  .562, 681—682,  704,  762,  764,  769—770, 805. 

Patana,  82. 

Pauw,  1.5—17,  82. 

Pegu,  6S0,  708,  7S4,  7!<7. 

Pepercom  (Engelsch),  596,  682,  704,  738,  769—770. 

Postpaert,  279,  288,  290,  299,  301,  305—307,  312—313, 495,  498,  500,  513,  515,  529,  541,  552,  561, 

573, 595.  605,  607—608.  618.  625,  639.  650,  673,  6S3,  688,  706,  717,  736—737,  778,  787. 
Parmerent,  655,  672, 680—681, 694,  714,  736,  779. 


Reformatie  (Engelsch),  761. 

Eoode  Leeuw,  zie:  Hollantse  Leeuio. 

Roode  ieeiiKJ  (Engelsch),  7Ü1. 

Roode  Leeuic  met  Pijlen,  zie :  Leeuw  met  Pijlen. 

Rosé  (Engelsch),  513—514,  .546,  585,  721. 

Rotterdam,  14,  38,  81,  83,  91.  95,  97,  100,  103—104,  112,  143,  145,  153,  160,  162, 167, 175.  183, 

191,  268. 
Royal  Exchange  (Engelsch),  617, 626, 632—633,  645, 655,  661—662,  675, 722—723,  758-760. 
Royal  James  (Engelsch),  62,  4.55, 5.50—551,  613,  635,  658,  661. 
Eubtjn  (Engelsch),  617,  626,  633,  645,  075,  701,  704,  746,  750—751. 
Rubijn  (jacht),  748. 

s. 

Salomon  (Engelsch),  172, 181,  364. 

Sa7npson  (Engelsch,  door  de  Nederlanders  veroverd),  510—511,  529,  552,  561,  612,  618,  658, 

695—697,  720  -  721,  724,  766—767. 
Schiedam,  585,  599,  616,  625, 633,  639,  6.50,  670—672,  675,  707,  753,  781. 
üchoonhmen,  .585,  587,  607,  672,  680. 694.  699,  701,  710,  717—718,  736,  755,  802,  804—805. 
Sineapura,  724,  733,  766 — 767,  781. 
Sf.  Charlo  (Portugeesch),  758 — 759. 
Si  Cruce  (Portugeesch),  714,  724,  762,  766—767.  770. 
St.  Johan  Baptista  (Portugeesch),  756. 
St.  Joseph  (Portugeesch),  758—760. 
St.  Laurens  (Portugeesch).  688,  714,  733,  738,  777,  797. 
St  Louis  (Frausch),  324,  328,  339-  341,  374,  393, 411.  489—490.  525. 
St  Michel (Vta.nach\  door  de  Compagnie  aangeslagen),  324-325,  328—329,335,839—342,355, 


846 

374,  388,  404,  410-411,  419,  424,  449,  453—455,  458,  482,  488—489,  500,  510,  523,  525,  529, 

539,  562—564, 567,  570,  635—636. 
St.  Nicotaes,  724,  762,  764,  767. 
St.  Salvador  (Porfcugeesch),  758. 
Ste  Teresia  (Portugeesch),  758—7-59. 
St.  Thome  (Portugeesch),  759. 
Solor,  673,  739,  799. 
Sonne,  15,  16,  82,  143,  147, 179,  271—272,  280,  293—294,  345,  421—422, 428,  432—435,443—444, 

458,  474,  479,  497,  500,  .523,  -528,  545,  5.56,  589—590,  596,  618,  714. 
Sonne  (tweede  schip  van  dien  naam),  201,  271 — 272,  545— .546. 
Sonne  (Engelsch),  496. 
Suppltj  (Engelsch),  681,  780,  783,  800. 

Sterre.  29,  31,  57,  58,  90,  188,  211—212,  225,  241,  256, 261—262. 
Sterre  (Engelsch;  door  de  Nederlanders  veroverd),  496 — 497,  .500,  513—515, 528-529,  .541, 563, 

570, 579,  596, 598, 625-626, 653, 658, 675,  701, 703, 736. 
Suratte,  778. 
Swaen  (Engelsch,  door  de  Nederlanders  veroverd),  257—258,  311,  364, 388,  401,  518—519,  529, 

540—541,  562-564, 567,  570,  635—636,  6.58, 681,  684,  694,  714. 
Swarten  Beer,  143,  150-151,  160,  236—237,  266—267,  346,  413,  479,  498—499,516,560,655, 

673,  729—730,  737-738,  778,  787. 
Swarten  Leemo,  1,  7,  15,  20,  21,  29,  35,  36,  49,  .52,  56,  62,  76,  93,  105, 114,  150, 152, 158,  160, 170, 

191,  203,  210,  213,  223,  246,  254,  266,  268,  292—294,  296,  299,  306,  319,  346,  421—425,  428— 

429,  436,  439,  442,  447, 467,  470,  473  -474,  521,  .584,  599,  658. 

T. 

Taffasoko,  453. 

Ternate,  .563,  565,  572,  633. 

ThoUn,  339,  346,  350,  3.52,  3.56,  379,  381,  395—396,  411,  437,  508,  527,  529, 552,  561,  582, 635, 672, 

683,  706,  717,  736—737,  766,  771,  778,  781.  794  806.  —  Prijs,  736. 
Thomas  (Kngelsch),  415. 
Tiger,  279,  288,  298,  302—303,  308,  343—344, 410,  414, 453, 455, 468,  476,  506, 522,  540,  571,  615, 

673, 683,  724,  762,  764—765. 
Trial  (Engelsch),  719—720. 
Trinidade  (Portugeesch),  759. 
Trouioe,  284,  242,  257—258,  260,  265,  268,  363—864,  388—389,  402,  418—419,  445,  448—449, 

452—455, 500,  529,  562, 681—682,  762,  764,  769—771. 

u. 

Unicorne  (Engelsch),  .551,  613,  692. 

TJnity  (Engelsch),  610, 680,  685,  735,  739,  781. 

V. 

Valck,  82,  93,  126,  222,  225,  227,  240—241,  247,  254,  291,  329,  346, 414,  419,  423,  428,  443,  445, 

451-4.52,  655,  673,  739,  778,  780,  797. 
Veere,  29,  35—37,  49,  .52,  56,  62,  76,  93,  10.5,  114,  150,  152,  170, 195,  223,  271—272,  371. 
Victona,  643,  673,  683,  688,  721,  738,  762,  764—765,  767. 
Vliegende  Bode,  zie :  Atiendance. 
Vlisamgen,  35,  52,  65, 103, 150,  154,  170,  183,  194—195,  265,  271,273,280,291—294,329,345,364, 

371,388,401,518. 
Vos,  279,  288,  307—308,  364,  392, 453,  476,  612,  707,  736—737,  778,  797. 
Vrede,  560,  579,  588,  585—586,  718,  720,  753,  780—781,  785. 


■nïfc'. 


847 
W. 

Walcheren,  lU,  150,  1">4,  170,  183,  195,  225,  265,  270,  ÜSil,  299,  30S,  319,50»,  522,  529,  541,  570, 

583.  586,  591—596,  606,  718,  728,  747,  779,  803,  805. 
Wahisch  (Engplsoh).  721. 
Wapen  van  Amsterdam,  35,  .52,  60,  65,  103,  144, 1.50,  1.54,  170,  173.  195, 224,  227,  246—247,  257— 

259,  265.  298,  364,  388,  399,  405,  407,  419, 423, 428, 432, 443,  445,  453,  455, 500,  509—510,  529, 

539,  570,  .">.S9,  596,  599,  618,  635,  650. 
Wapen  van  Delft,  655,  681,  741,  779,  803. 

Wapen  van  Enckhuysen,  .585—586, 61-5-616,  618—619,  651 ,  6.53, 755,  802,  804—805. 
Wapen  van  Haerlem,  406. 

Wapen  van  Hoorn,  585,  606,  615—616,  619,  625,  718,  720,  731,  787. 
irapen  van  Jacatra,  626, 642—643,  650. 

Wapen  van  Rotterdam,  718,  728,  755 — 757,  785 ;  —  jaclit  vaa  dit  .sohip,  718. 
Wapen  tan  Zedandt,  249,  254,  265,  268,  291—292,  298—299,  303,  308,321,324,346,478—479, 

500,  513- -515,  .52^573,  612,  634,  661,  695,  721—722,  7.58—762. 
Weesp,  655—656,  695, 697,  720—721,  723,  757,  760,  806. 
Westcappd,  655, 663,  737,  739,  778,  797. 
Weatvrieslandt,  224,  234—235.  249,  268,  283,  481,  495,  498,  .500,  503,  505,  .527,  535,  537—538,  560, 

6-55,  678,  685,  699,  701.  703,  705,  711,  718.  —  Prij.s  door  dit  schip  gemaakt:  495. 
Witte  Beer,  143.  150—151,  153,  1.59,  161—162,  170,  175,  183—184,  188,  191,266,268,279,291, 

308,  335,  340,  3.52-3-53,  356,  374,  381,  508,  521,  527,  535,  541,  554,  558,  560,  583,  585,  667, 

718,  720,  753,  780—781,  794. 
Witte  Leeuw,  35,  52, 65. 
Woerden,  718,  731,  738,  747,  777. 

z. 

Zeelandt,  21,  84, 101.  110,  112,  126, 176, 195,  197. 

Zeelandt  (tweede  schip  van  dien  naam),  35,  37,  50,  82,  84,  95, 139, 147,  179,202, 224,  228—229, 

495,  500,  513,  515-517,  421,  529, 545—546,  573—574,  582,  610,  616,  634,  642,  649,  720,  738, 

780—781,  794. 
Zeewolff,  346,  350,  374,  396,  414, 419,  433,  437,  442,455,  4.59,  477,  479—480,500,512,529,541,545. 

552,  561,  568,  612,  617—618,  626,  633,  642—643, 6.50,  681,  746,  784. 
Zierickzee,  288,  290,  299,  309,  311,321,  324—325,  331,  341,  352,360,379,381,388,397,400,402, 

405—406,  410,  489,  495,  -585,  606,  618,  625,  642,  649-650,  714,  724,  762,  764,  767—768. 
ZuythoUandt,  655—656, 661,  722,  758,  760. 


DRUKFOUTEN. 


BI. 

1 

•egel 

16  V.  b. 

slaat 

jonsen; 

lees 

onsen. 

„ 

2 

jj 

1  v.b. 

plaats  achter  troupe  een  punt. 

ÏJ 

4 

» 

13  v.b. 

staat 

Jordan ; 

lees 

Johan. 

V 

4 

n 

14  v.b. 

tl 

cust; 

n 

Cust. 

„ 

5( 

marge 

»t 

Pangoran; 

n 

Pangeran. 

« 

5 

regel 

21  V.  b. 

tl 

schiftelijcke; 

„ 

sohriftelijcke. 

„ 

5 

n 

14  V.  0. 

tl 

endat ; 

Jt 

ende. 

„ 

6 

n 

3  V.  b. 

„ 

geredt ; 

tt 

gereedt. 

n 

7 

n 

16  V.  0. 

tt 

oudrtusschen; 

tt 

ondertussohen. 

» 

8 

n 

16  V.  0. 

n 

een; 

tl    • 

aen. 

„ 

11 

„ 

1     V.  0. 

„    : 

wooort; 

„ 

woort. 

jj 

15 

„ 

12  V.  b. 

V 

afteiitie; 

^ 

affectie. 

^ 

17 

„ 

23  V.  b. 

^ 

tredert ; 

rt 

tsedert. 

9 

20 

» 

10  V.  b. 

^ 

vederlandt; 

„ 

vaderland  t. 

« 

22 

II 

13  v.b. 

tl 

jachtenn  aerlaten 

)     n 

jachten  naerlaten 

« 

23 

ït 

15  v.o. 

n 

galye; 

n 

galge. 

P 

24 

n 

13  v.o. 

„ 

oppercoompman; 

„ 

oppercoopman. 

» 

31 

n 

5  v.b. 

» 

Palingbar ; 

1» 

Palingban. 

» 

32 

n 

13  V.  b. 

tl 

custe  Java; 

t» 

Custe,  Java. 

» 

32 

n 

17  v.b. 

tl 

cyde; 

Ji 

syde. 

ï» 

33 

» 

3  V.  0. 

IJ 

•  ven; 

IJ 

van. 

„ 

34 

„ 

17  v.o. 

r 

hnn; 

tl 

hun. 

T> 

34 

tl 

7  v.o. 

D 

near; 

» 

naer. 

n 

34 

« 

10  V.  b. 

^ 

aldaar ; 

n 

aldaer. 

j> 

36 

n 

16  V.o. 

tl 

Molofus ; 

n 

Molucos. 

n 

37 

n 

4  V.b. 

tt 

wertende ; 

tt 

wert  ende. 

„ 

37 

n 

6  V.b. 

^ 

arrivernent; 

j» 

arrivernent. 

n 

38 

n 

2  v.b. 

tl 

arrivernent; 

tt 

arrivernent. 

n 

40 

n 

9  v.b. 

„ 

in-e  gul i ere; 

tt 

:  irreguliere. 

n 

42 

„ 

3  v.b. 

„ 

resolvecren ; 

n 

resolveeren. 

j, 

43 

n 

7  v.o. 

„ 

omverhaelen ; 

t 

om  verhaelen. 

„ 

50 

» 

16  v.o. 

„ 

den  onsen: 

„ 

onsen. 

„ 

51 

11 

15  v.  b. 

„ 

coninclkijeke; 

tt 

eoniucklijcke. 

n 

56 

tl 

6  v.o. 

tl 

iustumenten; 

„ 

instrumenten '). 

n 

58 

„ 

9  v.o. 

„ 

conen; 

Jt 

conneu. 

„ 

59 

„ 

20  V.  b. 

» 

:  komen ; 

1» 

konnen. 

n 

60 

,j 

3  V.  b. 

„ 

:  met  det  den; 

tt 

met  den. 

» 

60 

f? 

4  V.  b. 

, 

:  oack ; 

Jt 

:  oock. 

ir 

60 

" 

6  v.b. 

» 

't  schip  't  schip ; 

» 

't  schip. 

1)  De  komma  achter  ,3toffe"  moet  weg  en  achter  „instrumenten"  worden  geplaatst. 


S49 


BI.     60 

regel 

13  v.o. 

staat:  gesesol veert; 

lees:  geresolveort. 

-       61 

» 

16  V.  0. 

» 

■  iieyt; 

»  :  nyct- 

,      62 

» 

2  V.  b. 

» 

:  endete; 

„  :  ende  te. 

.       62 

» 

5  V.  b. 

„ 

:  residerei-en; 

„  :  resideren. 

.      64 

y 

14  V.  b. 

„ 

:  omttent; 

„   :  omtrent. 

.      67 

a 

6  v.o. 

„ 

:  comcn; 

„  :  connon. 

n          71 

5 

5  V.  b. 

w 

:   voorspneelc; 

«  :  voorspraock. 

»       71 

ff 

8  V.  b. 

n 

:  timmeren; 

„  :  timmeren. 

71 

n 

21  V.  b. 

, 

:  den  .superben ; 

„   :  superben. 

,       74 

n 

9  V.  b. 

„ 

:  goederen; 

„  :  goederen. 

,       74 

n 

15  V.  b. 

„ 

:  commen; 

„  :  connen. 

75  (marge) 

n 

:  Saekadana; 

n  :  Soekadana. 

,.       76 

regel 

1    V.  0. 

„ 

:  Ijaxentoueg» ; 

r,  :  Larentouoque. 

„      85 

» 

18  V.  b. 

„ 

:  consumerende ; 

„  :  consumerende. 

,       86 

» 

1  V.  b. 

n 

:  comingen; 

„  :  coningen. 

,      90 

» 

10  v.o. 

„ 

:  zelfts; 

„  :  zelffs. 

,       96 

n 

1  v.b. 

n 

:  gescheept; 

„  :  gescheept. 

96 

n 

6  v.b. 

n 

:  faeturyre; 

„  :  factuyre. 

r       111 

" 

3  v.o. 

„ 

:  donker; 

„  :  donder. 

n       H7 

" 

14  v.b. 

n 

:   werek; 

„  :  werck. 

,     117 

n 

14  v.o. 

n 

:  jagecoclit; 

„  :  ingeeocht. 

,      118 

n 

19  v.b. 

n 

:  erstime; 

„  :  estime. 

„     119 

» 

8  v.b. 

„ 

:  peeteudereude ; 

„  :  pretenderende. 

„     12» 

n 

14  v.b. 

„ 

:  eyseht; 

n  :  eyseht. 

,     129 

»• 

8  v.b. 

n 

:  hebben; 

„  :  hebbeu. 

»     130 

tt 

9  V.  b. 

» 

:  geconsideert; 

„  :  geconsidereert. 

„     131 

ff 

12  V.o. 

n 

:  neyt; 

„  :  nyet. 

,     131 

y 

13  V.  b. 

„ 

:  bekomen: 

„  :  bekomen. 

.     132 

n 

3  V.  b. 

n 

:  mrs. ; 

n  :  mr. 

,     144 

rt 

11  V.o. 

„ 

:  ialantsoce; 

„  :  inlantsche. 

,     147, 

n 

15  V.  b. 

w 

:  haelieden; 

„  :  haerlieden. 

,     148 

n 

5  V,  o. 

n 

heeft  is; 

„  :  heeft  in. 

„     149 

f 

4  V.  0. 

„     ■ 

langdeurige; 

„  :  langduerige. 

,     1Ö4 

n 

5  V.  o. 

»    : 

herwaearts; 

„  :  herwaerts. 

„     155 

V 

19  v.b. 

„ 

:  instuetie; 

„  :  instructie. 

V     161 

n 

16  v.o. 

n 

sclioon  hoojffman ; 

;     „  :  SclioonhoofTman  ' 

„     163 

„ 

18  v.o. 

n    : 

gebreohte ; 

,  :  geberchte. 

,     167 

n 

8  v.o. 

n      '■ 

gtooten; 

„  :  grooten. 

•>     173 

n 

19  V.  o. 

n     • 

sehriftelijoke; 

,  :  scliriftelijcke. 

„     175 

r, 

2  V.b. 

»     ■ 

^Tauritus; 

n  :  Mauritius. 

.     175 

„ 

12  V.  0. 

„    : 

endc; 

„  :  ende. 

.     177 

" 

11  v.o. 

n     * 

aquinoctiael ; 

„  :  aequiuoctiael. 

n      177 

n 

10  v.o. 

n    : 

ontret ; 

„  :  ontrent. 

n      186 

.. 

9  v.o. 

„    : 

vnn; 

„  :  van. 

„     188 

n 

13  y.h.  pi 

'aats 

een  punt  achter  verschilt. 

,     191 

» 

4  V.  b.  staat: 

geads-yseest; 

lees:  geadvyseert. 

„     194  (marge) 

'    ■ 

3Banda; 

„  :  4Banda>). 

1)  De  komma  voor  dit  woord  moot  weg. 

2}  Het  nummer  der  volgende  marginalia  loopt  dus  ook  één  op. 


54 


850 


BI 

194 

regel 

4  V.  o. 

staat 

;  honden; 

lees. 

» 

197 

n 

4  v.b. 

n 

:  Bauda; 

B     • 

1t 

200 

n 

6  v.b. 

plaats  achter  oock  een 

ïomma. 

M 

201 

„ 

12  V.  b. 

staat 

:  Spanhiaerden; 

lees: 

W 

201 

n 

16  V.  0. 

„ 

to; 

n    ■ 

n 

202 

„ 

8  v.b. 

n 

met; 

n    • 

„ 

204 

n 

16  V.  b. 

„ 

■  de  Portugiesen 

„  : 

» 

205 

„ 

10  V.  b. 

n 

:  verrieht; 

n    ■ 

IJ 

205 

n 

13  v.b. 

n 

:  commen; 

jj  : 

n 

205 

» 

19  V.  0. 

„ 

neenen; 

B      • 

V 

206 

n 

15  v.b- 

n 

:  ook; 

,  : 

n 

207 

V 

12  v.  b. 

„ 

:  rcguleeren; 

B     • 

n 

208 

n 

5  v.b. 

„ 

■weeeromme ; 

B      ■ 

n 

210 

« 

10  V.  b. 

» 

roepende ; 

B      ■ 

n 

210 

,, 

20  V.  o. 

„ 

golieffde ; 

B      ■ 

m 

218 

n 

8  v.b. 

n 

salcke; 

B     • 

9 

219 

j) 

19  V.  b. 

n 

den  den  peper; 

n    ' 

n 

223 

n 

1  V.b. 

^ 

calcuteert; 

B     ■ 

m 

223 

„ 

14  V.  o. 

n 

Buysers: 

B     • 

n 

225 

n 

6  V.  0. 

>? 

mermorie ; 

„  : 

j» 

226 

» 

8  V.  b. 

B 

■wat  wat ; 

B     • 

n 

227 

B 

15  v.b. 

n 

geordonnecrt ; 

B     • 

» 

230 

n 

18  V.  b. 

„ 

.  Buyser; 

B      • 

» 

232 

„ 

7  v.b. 

B 

deure; 

B      ■ 

n 

232 

n 

11  v.b. 

„ 

Jeure; 

„   : 

n 

235 

« 

20  V.  o. 

„ 

Eendraeht ; 

B      ■ 

tt 

235 

n 

19  V.  0. 

B 

ordenkelijck; 

B     ■ 

» 

230 

„ 

18  v.b. 

n 

oppercoopmans 

.                B      • 

1) 

237 

V 

17  V.  0. 

n 

avauce ; 

B     • 

7f 

237 

„ 

3  V.  o. 

^ 

verstiert ; 

B     * 

n 

240 

^ 

18  v.o. 

n 

vermeesteert ; 

^   ; 

») 

240 

.j 

3  v.  0. 

B 

JudaPoura; 

^  : 

» 

241 

n 

2  v.o. 

B 

JudaPoura; 

»   ■ 

„ 

241 

n 

2  v.o. 

B 

Juda  Pura ; 

B     ' 

» 

241 

n 

2  v.b. 

B 

looot; 

B     ■ 

Tl 

242 

17 

4  v.b. 

B 

Trouve ; 

B      ■ 

tl 

251 

„ 

10  V.  0. 

W 

twitszaeyens ; 

B      • 

» 

251 

„ 

S  v.b. 

B       • 

huyszen; 

B     • 

n 

252 

n 

12  v.o. 

B 

ie; 

„  : 

I) 

253 

n 

9  v.o. 

„ 

da van; 

M     ■ 

n 

254 

» 

6  v.b. 

B 

Derhave; 

j,  : 

n 

254 

„ 

3  v.o. 

„       • 

schepen; 

B    • 

n 

256 

« 

6  v.o. 

„ 

verstreckt ; 

B      ■ 

» 

263 

jj 

6  V.  b. 

n 

Bande; 

^  ; 

n 

265 

„ 

15  v.b. 

B 

derhave; 

n    '■ 

n 

265 

n 

16  v.b. 

„ 

Eendraeht ; 

„   ; 

n 

266 

„ 

12  v.b. 

B 

speek; 

B      ■ 

n 

266 

n 

1  v.o. 

» 

qaulijck; 

B     • 

9 

268 

ff 

16  v.o. 

B 

duontgen ; 

B     • 

W 

271 

n 

9  V.  o. 

„ 

goapreheudeer; 

B     '■ 

houden. 
Banda. 

Spangiaerden. 

te. 

uut. 

Portugiesen. 

verricht. 

oonnen. 

neemen. 

oock. 

reguleeren. 

weeromme. 

roep  ende. 

gelieflfde. 

saecke. 

den  peper. 

calculeert. 

Buysero. 

memorie. 

wat. 

geordonneert. 

Buysero. 

duere. 

duere. 

Eendracht. 

ordentelijck. 

oppercoopman. 

avance. 

vertiert. 

vermeestert. 

Inda  Poura. 

Inda  Poura. 

Inda  Pura. 

loot. 

Trou^ce. 

twistzaeyers. 

huj'sen. 

te. 

datelijck. 

Derhalve. 

schepen. 

versterckt. 

Banda. 

derh.alve. 

Eendracht. 

speek. 

qualijck. 

deuutgen. 

geapreliendeert. 


851 


BI. 


272 

regel 

3  v.b. 

staat 

:  anker; 

U€8 

:  onder. 

272 

t» 

6  V.  b. 

1* 

:  een; 

n 

:  een. 

27a 

9 

4  V.  b. 

„ 

:  oalcutatie; 

n 

;  calculatie. 

281 

» 

19  V.  b. 

n 

:  werende; 

n 

:  wcscudo. 

283 

tt 

4  V.  b. 

n 

:  cappilael; 

V 

:  cappitael. 

288 

n 

19  v.b. 

n 

:  schoue ; 

1) 

schone. 

286 

t 

IS  v.b. 

n 

:  welgeregeldo; 

n 

welgeregelde. 

286  (marge) 

n 

Voortol ; 

r> 

Voorstel. 

288  ( 

marge) 

„ 

omvangen; 

„ 

:  ontvangen. 

290 

regel 

9  V.  b. 

, 

;  sohyvcn; 

« 

schryven. 

291 

, 

15  V.  o. 

., 

moet; 

„ 

moeten. 

292 

„ 

16  v.o. 

„ 

Ixet  schip; 

» 

schip. 

293 

„ 

13  v.b. 

n 

;  waert; 

f) 

waer. 

298 

n 

19  v.  b. 

n 

:  Cocthijii; 

» 

Cotchijn. 

295 

f* 

19  v.o. 

V 

sondoa; 

» 

souden. 

295 

^ 

11  v.o. 

P 

daoro ver ; 

j, 

daerover. 

298 

» 

19  V.  b. 

., 

:  Malva; 

n 

Malua. 

301 

» 

6  v.b. 

t 

:  bloetstortnige ; 

„ 

bloetstortiuge. 

301 

„ 

7  v.b. 

„ 

:  geadyseert; 

n 

geadvysoert. 

301 

11 

14  V.  b. 

n 

Spangiaeren; 

j»    • 

Spangiaerden. 

301 

y* 

17  V.  0. 

n 

gevlucht; 

„ 

gevlucht. 

301 

» 

18  V.  b. 

„ 

:  recckre; 

„ 

seeckre. 

307 

» 

16  V.  0. 

n 

:  Piamanse; 

I) 

Priamanse. 

308 

j» 

2  v.b. 

„ 

:   Walcheren ; 

n 

Walcheren. 

308 

n 

2  v.b. 

n 

:  Enrkhuysen; 

« 

Enckhiujsen. 

308 

n 

13  V.  0. 

n 

Eendracht; 

„ 

Eendracht. 

313 

n 

15  V.  b. 

n 

heef; 

n 

heeft. 

316 

„ 

18  v.b. 

n 

pesoonen ; 

„ 

peraoonon. 

317 

» 

15  V.  b. 

n 

Spangaercn ; 

„ 

Spangiaeren. 

320 

» 

18  V.  o. 

« 

1  November; 

< 

7  November. 

322 

n 

5  v.b. 

„ 

Mallacco; 

•n    '• 

Mallacca. 

324 

» 

7  v.b. 

n 

rscontrerende ; 

^  : 

rescontrerende 

325 

„ 

8  v.b. 

„ 

Deoher; 

f)    • 

Decker. 

327 

t» 

19  v.b. 

n 

quainmcr; 

n    * 

quammer. 

332 

„ 

21  v.b. 

n 

saeck ; 

n 

sack. 

333 

n 

18  v.o. 

„ 

gemarct ; 

1 

gemaect. 

335 

» 

13  V.  b. 

1 

eca; 

»    • 

een. 

341 

n 

18  V.  b. 

„ 

sacke ; 

•)    ■ 

saecke. 

342 

t 

10  v.o. 

f»     ■ 

boenen; 

n    ■ 

baenen. 

342 

„ 

9  V.o. 

Ji      • 

gevordcrt ; 

.,  : 

gevordert. 

343 

n 

5  v.b. 

n 

coninek; 

n    • 

coninek. 

344 

* 

5  V.  b. 

^ 

vetrocken; 

n    • 

vertrocken. 

344 

n 

15  V.b. 

n 

Malva; 

n 

Malua. 

345 

n 

6  v.o. 

■7 

resconteren ; 

»    ■ 

rescontreren. 

346 

„ 

11  v.b. 

n 

daeamede; 

n    • 

daermede. 

346 

» 

19  V.  b. 

B 

derwarte; 

n 

derwarts. 

351 

„ 

8  v.o. 

n 

moeten; 

n 

moeten. 

352 

Tl 

10  v.b. 

n 

coforme ; 

«    ■ 

conforme. 

355 

n 

10  v.b. 

n 

offe; 

n    ■ 

ofte. 

356 

» 

10  v.o. 

»     ■ 

vorhoopcn ; 

f»    • 

verhoopen. 

852 


BI. 

362  regel 

9  v.b. 

staat 

assisentie; 

lees 

assistentie. 

J) 

362 

n 

14  V.  0. 

n 

jammeren; 

„ 

jammer  en. 

n 

364 

n 

3  V.  o. 

jj 

Bantanesen; 

n 

Bandaneaen. 

» 

3oi 

„ 

2  v.b. 

„ 

Attendant; 

»    • 

Attendans. 

» 

364 

n 

13  V.  b. 

tt 

Attendant ; 

n 

Attendans. 

n 

371 

„ 

5  V.  0. 

I» 

alaeede; 

V 

aireede. 

» 

374 

„ 

19  v.o. 

n 

amineeren; 

„ 

animeeren. 

» 

379 

n 

17  v.o. 

w 

twalff; 

n 

twaelff. 

» 

379 

ji 

12  V.  0. 

JJ 

seffs; 

n 

selffs. 

n 

385 

n 

7  v.b. 

71 

orangays ; 

« 

orangcays. 

n 

385 

v 

4  V.  0. 

ï» 

venemende; 

» 

vernemende. 

it 

386 

» 

19  v.o. 

>t 

verlaegen ; 

n 

verlegen. 

n 

394 

V 

11  v.o. 

n 

want  want; 

n 

want. 

» 

401 

n 

2  V.  b. 

•j 

geee; 

„ 

geen. 

n 

401 

„ 

11  v.o. 

» 

sehepcn ; 

V 

schepen. 

n 

410 

n 

4  V.  0. 

» 

cnde; 

V 

cnde. 

?? 

410 

n 

3  V.  0. 

n 

Mirhiel; 

n 

Michiel. 

» 

410 

rt 

3  v.o. 

V 

Eendracht; 

n 

.  Eendracht. 

n 

413 

n 

8  V.  0. 

n 

:  Ouxa; 

n 

Orixa. 

» 

418 

?ï 

8  V.o. 

n 

kacht ; 

n 

kracht. 

» 

419 

» 

21   v.b. 

„ 

:  appmentie; 

n 

apparentie. 

» 

421 

w 

20  v.b. 

„ 

:  avant; 

„ 

avont. 

u 

422 

n 

21  v.b. 

w 

den  den  Engel; 

jï 

:  den  Engel. 

» 

424 

» 

10  v.o. 

n 

gegeven; 

IJ 

:  geheven. 

» 

424 

„ 

8  v.o. 

n 

:  rcvière; 

n 

:  reviere. 

» 

424 

j» 

8  v.o. 

n 

besth ; 

n 

:  beseth. 

1» 

426 

n 

1    V.  0. 

•n 

.  togen; 

„ 

tegen. 

n 

436 

n 

17  V.  o. 

r) 

:  vaa; 

» 

van. 

» 

437 

j, 

3  V.  b. 

T> 

soden; 

» 

souden. 

n 

437 

n 

15  v.b. 

^ 

:  van  van ; 

„ 

van. 

» 

441 

« 

1  V.  o. 

^ 

cnde ; 

„ 

:  ende. 

„ 

442 

n 

13  V.  0. 

n 

:  sceckere; 

n 

:  seockere. 

» 

443 

» 

7  v.o. 

•5 

laster; 

n 

lasten. 

n 

444 

« 

1  v.b. 

n 

Ceylon; 

n 

Ceylon. 

^ 

447 

n 

18  v.o. 

^ 

Bandnpsen ; 

« 

:  Bandanesen. 

n 

449 

n 

8  V.  o. 

« 

•  Nassaoquia; 

„ 

Naffacciuia. 

n 

451 

fl 

5  v.b. 

n 

:  en ; 

ïi 

in. 

fl 

452 

n 

20  v.b. 

•n 

sond; 

ff 

:  soud. 

n 

453 

n 

8  V.  o. 

n 

:  Pula; 

n 

Xula. 

» 

455 

,j 

6  V.  b. 

n 

geeoraen; 

, 

gecomen. 

n 

456 

»f 

3  V.  b. 

n 

;  schepen; 

» 

:  schepen. 

w 

458 

» 

15  v.b. 

„ 

;  Javaiuse; 

1 

:  Javaense. 

» 

495 

n 

16  V.  0. 

n 

van  van; 

ff 

van. 

B 

495 

„ 

17  V.  b. 

jj 

.  vesoheyden; 

„ 

verscheyden 

» 

501 

» 

18  v.o. 

„ 

menige; 

« 

:  raeninge. 

P 

500 

» 

13  V.  b. 

plaat 

s  achter  verclaert 

een  Jco7 

nvia. 

» 

510 

B 

17  V.  0. 

staat 

:  Mishiell; 

lees 

:  Michidl. 

» 

512 

JJ 

7  V.  b. 

„ 

:  voormeenste; 

ff 

voorneemsto 

I» 

512 

n 

16  v.b. 

n 

:  Pangora; 

ff 

:  Sangora. 

n 

514 

n 

13  V.  0. 

n 

Gousesatae; 

ff 

:  Gouseratso. 

853 


BI. 


516 

i-egel 

19  V.  b. 

staat 

:  benden; 

lees 

;  beneden. 

521 

, 

10  V.  b. 

n 

:  guluckioh; 

n 

:  geluokich. 

521 

» 

8  V.  0. 

^ 

:  dien; 

^ 

:  dient. 

523 

if 

2  v.b. 

V 

:  Daen; 

n    ■ 

:  Daer. 

523 

« 

3  v.b. 

n 

:  soud ; 

tl    ' 

:  soud. 

537 

w 

1    V.  0. 

„    ; 

;  schepen; 

n    '• 

schepen. 

539 

, 

1 7  V.  b. 

.. 

:  beseyt; 

„ 

:  boscylt. 

543 

„ 

19  v.b. 

,    : 

persumUieuse ; 

ff    • 

presumtueuse. 

545 

n 

15  v.b. 

„ 

Eendracht- 

n    ' 

;  Eendracht. 

547 

•) 

12  v.  b. 

» 

:  ben; 

n 

:  den. 

566 

^ 

17  v.b. 

„ 

:  cnde ; 

i  ende. 

566 

» 

17  V.  0. 

n     ' 

:  Eommolayo; 

^    ; 

:  Rommocoyo. 

566 

n 

17  V.  0. 

„    : 

:  Maccarinna; 

tt   • 

;  Maccaricca. 

570 

tl 

17  v.o. 

p 

ntet; 

., 

:  niet. 

570 

^ 

1  V.b. 

T 

Sterre; 

^    ; 

Sterre. 

570 

„ 

17  V.  b. 

» 

ntet; 

^    ; 

:  niet. 

571 

„ 

11  v.b. 

"ï 

Jortan ; 

„  : 

:  Jortan. 

587 

lï 

2  v.  0. 

V 

MedenbU;que ; 

B 

:  Medenblicque. 

604 

B 

6  v.b. 

» 

soudenn; 

„  ; 

:  souden. 

608 

n 

9  V.  b. 

» 

;  Montmorenci ; 

H      ' 

;  Montmorenci. 

615 

n 

19  V.  b. 

^ 

de  de; 

n    ■ 

;  de. 

616 

» 

6  V.  b. 

B 

:  geadvysdort; 

» 

:  gcadvyseert. 

621 

„ 

3  v.o. 

n 

grbreck; 

„  : 

;  gebreck. 

628 

n 

4  V.  0. 

I) 

routsomme; 

n    ■ 

;  rontsomnie. 

638 

n 

4  v.b. 

„     : 

eqiupagio; 

n    ■ 

ei^uipagie. 

643 

n 

1  v.b. 

„ 

rescoutre ; 

„   : 

:  rcscontre. 

643 

^ 

11  v.o. 

^ 

Ja^atra ; 

n    ■ 

Jacatra. 

643 

n 

8  v.o. 

n     • 

vyelieden ; 

n    '• 

vryelieden. 

644 

Tt 

4  v.  0. 

» 

Bada; 

n    '• 

Banda. 

644 

n 

2  v.o. 

J» 

denden;              • 

9    • 

den. 

645 

„ 

16  v.o. 

•ï 

gevracht; 

ff    * 

gevraecht. 

647 

T) 

11  v.b. 

yt 

rosoonteerden ; 

ff    * 

re.scontreerden. 

659 

n 

1  v.o. 

„    : 

prcrogaatifl'; 

11    • 

;  prerogaetiff. 

661 

„ 

17  v.b. 

plaats 

achter  Fortuyne  een  komma. 

666 

V 

19  v.b. 

staat: 

dcenlijckeu ; 

lees: 

;  doenlijcken. 

670 

T 

4  v.b. 

tl 

welstacns; 

n    • 

welstaens. 

670 

n 

12  V.  b. 

plaats 

achter  Ternate  een 

komma. 

672 

n 

6  V.  b. 

schrap  de  punt  achter  den. 

676 

1» 

4  V.  0. 

staat: 

wosen ; 

lees: 

wesen. 

683 

» 

7  V.  0. 

^    : 

de; 

ff  • 

de. 

685 

« 

3  v.b. 

»    • 

maechen ; 

n    • 

maecken. 

685 

n 

13  v.b. 

n     • 

ons; 

ff    • 

om. 

689 

n 

13  v.b. 

n 

coninek; 

ff    ■ 

coninek. 

690 

» 

16  V.  0. 

„    : 

Spain.sche; 

ff    • 

Spaensche. 

700  1 

[opschrift) 

fi 

1621; 

^   : 

1622. 

702  ; 

regel 

6  v.b. 

n     ■ 

pretedcrcn; 

„   : 

pretenderen. 

704 

n 

6  V.  b. 

r      ■ 

Manihas; 

„   : 

Manilhas. 

745 

„ 

19  V.  o. 

tj 

waet ; 

n    ■ 

vrat. 

745 

n 

17  V.o. 

n      • 

vereeningeu; 

ff    ' 

vereenigen. 

745 

jf 

11  V.o. 

vervan 

g  de  komma  achter  g 

edooi 

iht  door  een  punt. 

854 


BI. 


752 
755 

757 
762 
762 
764 

767 
768 
768 
768 
779 
782 
784 
787 
787 
792 
793 
799 
799 


regel      19  v.  o.  staat:  spceck; 

V.  o.  „  :  geschut ; 

V.  o.  „  :  overmogen ; 

V.  b.  ,  :  leven; 

V.  b.  „  :  afgedwongen; 

V.  o.  „  :  souder; 

V.  b.  „  :  omttcnt ; 

b.  „  :  ecnich; 


lees 


.  12 
1 
5 
6 

«         16 

,         15 

2 

„         12 
9 
,         10 
n         17 
,         11 
8 
(marge) 
(marge) 
regel     21 
15 
(marge_^ 


.  o.  plaats  achter  Groningen  een  komma. 


V. 
V 

V.  o.  staat:  En^khuysen; 

V 

V, 
V, 

v< 


speek. 

geschut. 

onvermogen. 

leveren. 

afgedwongen. 

sonder. 

omtrent. 

eenich. 


:  viet; 

:  Nederlandeas ; 
:  syge  sonden; 
:  rester  ende ; 
„    :  uitvoerreehten; 
„    :  mogelijk; 
o.  schrap  achter  possessie  het  woordje  is. 
b,  vervang  de  komma  achter  ingestelt  door  een  pnnt. 
staat:  gehouden;  lees:  gehouden  gedrag. 


lees:  Enckhuysen. 
n  :  niet. 

„  :  Nederlanders. 
„  :  sy  gesondcn. 
„  :  resterende. 
„   :  uitvoerrechten. 
„  :  mogelijke. 


D? 
613 
C63 
deel  1 


Coen,   Jan  Pleterszoon 
Jan  Pietersz 


PLEASE  DO  NOT  REMOVE 
CARDS  OR  SLIPS  FROM  THIS  POCKET 


UNIVERSITY  OF  TORONTO  LIBRARY